Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Pramāṇavārttisvavṛtti

Tác giả
Dharmakīrti
Thông tin
GRETIL — R. GNOLI, The Pramanavarttikam of Dharmakirti, the first chapter with the autocommentary. Roma 1960.CC BY-NC-SA 4.0

08828 cintyete svātmanā bhedo vyāvṛttyā ca samānatā / 08901 asty eva vastu na anveti pravṛtty-ādi-prasaṅgataḥ //180 / 08902 sarva eva gaur aśvād bhinno abhinno vā iti bhedam abhedaṃ vā 08903 pṛcchan viśeṣam eva bhāvasya svabhāva-ākhyam adhikṛtya pravartate / 08904 sa eva hi tathā ucyate / dravyatva-ādayas tu na tatra śabda-coditāḥ 08905 yathāsvaṃ pṛthag-abhidhānāt / arthasya tad-avyabhicārāt 08906 tato gatiḥ syāt / nirloṭhitaṃ ca etad ācāryeṇa / tad ayaṃ gava-ādi-śabda- 08907 pratyupasthāpitam arthaṃ bhinnam abhinnaṃ vā pṛcchann 08908 artha-antara-upakṣepeṇa tatra kim iti dvi-mukha-buddhiḥ kriyate / 08909 tasmād yo asya ātmā ananya-sādhāraṇo yaṃ puraskṛtya puruṣo 08910 viśiṣṭa-arthakriyā-arthī pravartate yathā gor vāha-doha-ādau na anya- 08911 sambhavino arthasya yathā yuddha-praveśe sa eva svabhāvo 08912 yathāsvaṃ śabda-codito na dravyatva-ādi sāmānyam / tac-codanayā 08913 tadā prāptum anabhipretatvāt / gava-ādi-samāveśāt tad ātmabhūtānāṃ 08914 ca ananvayena tatra anubhaya-rūpatvāt / tam eva ca ayaṃ bhāvaṃ 08915 prakāraiḥ paryanuyuṅkte / tasya bhede dravyatva-ādy-abhedo 08916 asya abādhaka eva / sarvatra svabhāvena bhedasya abhyupagamāt 08917 sāmānyasya ca vyāvṛtti-lakṣaṇasya svabhāva-bhūtasya ca sāmānyasya 08918 abhede apy uktam / svātmanā eva abhede tu tat-svabhāva-nibandhana- 08919 arthakriyā-arthī samaṃ dvayor api pravarteta / eko api 08920 tām arthakriyāṃ tat-svabhāvatvād eva karoti / tad-anyasya api 08921 tat tulyam iti so api kiṃ na karoti / 08922 etena eva yad ahrīkāḥ kiṃ apy aślīlam ākulam / 08923 pralapanti pratikṣiptaṃ tad apy ekānta-sambhavāt //181//

08924 yad ayam ahrīkaḥ syād uṣṭro dadhi syān na iti kim apy aślīlam 08925 ayuktam aheya-upādeyam apariniṣṭhānād ākulaṃ pralapanti / tad 08926 apy anena nirastaṃ svabhāvena ekānta-bhedāt / tad-anvaye vā / 08927 sarvasya ubhaya-rūpatve tad-viśeṣa-nirākṛteḥ / 08928 codito dadhi khādeti kim uṣṭraṃ na abhidhāvati //182//

09001 tathā hy uṣṭro api syād dadhi na api sa eva uṣṭraḥ ye na anyo api syād 09002 uṣṭraḥ / tathā dadhy api syād uṣṭraḥ na api tad eva dadhi yena anyad 09003 api syād dadhi / tad anayor ekasya api kasyacit tad-rūpa-abhāvasya 09004 abhāvāt svarūpasya vā atad-bhāvinaḥ sva-niyatasya abhāvāt 09005 na kaścid viśeṣa iti / dadhi khādeti codita uṣṭram api khādet / 09006 atha asty atiśayaḥ kaścid yena bhedena vartate / 09007 sa eva dadhi so anyatra na asti ity anubhayaṃ param //183//

09008 atha anayoḥ kaścid atiśayo asti yena ayaṃ tathā coditaḥ kṣīra-vikāra 09009 eva pravartate na anyatra / sa eva atiśayo arthakriyā-arthi-pravṛtti-viṣayo 09010 dadhi / tat-phala-upādāna-bhāva-lakṣita-svabhāvaṃ hi 09011 vastu dadhi iti / sa ca tādṛśaḥ svabhāvo anyatra na asti iti / pravṛtty-abhāvād 09012 arthinaḥ / tasmāt tan na ubhaya-rūpam ity ekānta-vādaḥ / 09013 api ca / 09014 sarvātmatve ca sarveṣāṃ bhinnau syātāṃ na dhī-dhvanī / 09015 bheda-saṃhāra-vādasya tad-abhāvād asambhavaḥ //184//

09016 so ayam ahrīkaḥ kvacid apy ekam ākāraṃ pratiniyatam apaśyan 09017 vibhāga-abhāvād bhāvānāṃ kathaṃ asaṃsṛṣṭa-anya-ākāravatyā buddhy- 09018 ādhimucyeta arthān abhilaped vā / tato bheda-agrahāt tat-saṃhāra- 09019 vādo na syāt syād uṣṭro dadhi syān na iti / atha punar asaṃsṛṣṭāv 09020 ākārau pratipadya saṃharet / eka-rūpa-saṃsargiṇyāḥ buddheḥ 09021 kvacit pratiniyamāt tat-pratibhāsa-bheda-kṛta eva tayo rūpayoḥ 09022 svabhāva-bhedo api syāt / eka-aneka-vyavasthiteḥ pratibhāsa-viṣayatvāt / 09023 tathā ca na ekas tad-ubhaya-rūpaḥ syād iti mithyā-vāda 09024 eṣaḥ / sthitam etat na bhāvānāṃ kaścit svabhāva-anvayo asti 09025 bheda-lakṣaṇam eva tu sāmānyam / atha ca prakṛtyā kecid eka-jñāna- 09026 ādi-phalāḥ kecin na iti / bhavatu nāma bhāvānāṃ svabhāva- 09101 bhedaḥ sāmānyam / yeṣāṃ tu nirupākhyānāṃ svabhāva eva na asti 09102 tatra kathaṃ svabhāva-bheda-viṣayāḥ śabdāḥ / teṣv avaśyaṃ 09103 śabda-pravṛttyā bhāvyam / kathaṃcid avyavasthāpiteṣu vidhi-pratiṣedha- 09104 ayogāt / tathā ca sarvatra ayam anvaya-vyatireka-āśrayo vyavahāro 09105 na syāt uṣṇa-svabhāvo agnir na anuṣṇa ity api / svabhāva-antarasya 09106 asataḥ kathaṃcid avyavasthāpanāt / sarvathā apratipatter 09107 agni-svabhāvasya apratipattir iti vyāmūḍhaṃ jagat syāt / syād etat 09108 na tatra kasyacid asato niṣedhaḥ anuṣṇaṃ sad eva artha-antaraṃ 09109 niṣidhyata iti / katham idānīṃ sad asan nāma /

na brūmaḥ sarvatra 09110 asat tatra na asti iti deśa-kāla-dharma-niṣedha eva sarva-bhāveṣu 09111 kriyate na dharmiṇaḥ tan-niṣedhe tad-viṣaya-śabda-pravṛtty-abhāvāt 09112 anirdiṣṭa-viṣayasya naño aprayogāt / so api tarhi deśa-ādi- 09113 pratiṣedhaḥ katham / yasmān na tatra api deśa-ādīnāṃ pratiṣedho 09114 na apy arthasya / sambandho niṣedhyata iti cet / nanu tan-niṣedhe 09115 api tulyo doṣo niṣedhād asati śabda-apravṛttir ity ādi / asato vā asya 09116 niṣedhe tadvad dharmiṇo api niṣedhaḥ / na vai sambandhasya 09117 na asti iti niṣedhaḥ / kiṃ tarhi / na iha ghaṭo na idānīṃ na evam ity uktau 09118 na anena sambandho asti na etad dharmā vā iti pratītiḥ / tathā 09119 ca sambandho niṣiddho bhavati iti / tathā api kathaṃ niṣiddho yāvad 09120 asya sambandho dharmo vā na asti iti matir na bhavati / na ca asyāḥ 09121 kathaṃcid bhāve sambhavo abhāveṣu tathā abhāvāt / tasmāt sambandha- 09122 abhāva-pratīter na ayam iha ity ādyā pratītiḥ / sa tad-abhāve 09201 na syāt / pratītau vā tad-abhāvasya / yathā pratīti-matas tat-prabhavāḥ 09202 śabdāḥ kena nivāryante / sa eva hi śabdānāṃ na viṣayo 09203 yo na vitarkāṇām / te cet pravṛttāḥ ko vacanasya niṣeddhā / 09204 na hy avācyam arthaṃ buddhayaḥ samīhante / sambandhasya 09205 tu svarūpeṇa anabhidhānam uktam / abhidhāne sambandhitvena 09206 buddhāv upasthānāt / yathā-abhiprāyam apratītiḥ / tad ayaṃ pratīyamāno 09207 api sambandhi-rūpa eva iti svarūpeṇa na abhidhīyate / tasmān 09208 na abhāva-vat sambandhe api prasaṅgaḥ / api ca /

ayam 09209 abhāvam abhidheyaṃ bruvāṇaṃ prati pratividadhad abruvāṇaḥ 09210 kathaṃ pratividadhyāt / vacane vā asya katham abhāvo anuktaḥ / 09211 atha abhāvam eva na icchet / tena avacanam / tad eva idānīṃ katham 09212 abhāvo na asti iti / yat punar etad artha-niṣedhe anarthaka-śabda-aprayogān 09213 nirviṣayasya naño aprayoga ity atra uttaraṃ vakṣyate / tasmāt 09214 santy abhāveṣu śabdāḥ / teṣu kathaṃ svabhāva-bheda iti / 09215 tatra api / 09216 rūpa-abhāvād abhāvasya śabdā rūpa-abhidhāyinaḥ / 09217 na āśaṅkyā eva siddhās te vyavacchedasya vācakāḥ //185//

09218 vastu-vṛttīnāṃ śabdānāṃ kiṃ rūpam abhidheyam āhosvid bheda 09219 iti śaṅkā syāt / abhāvas tu viveka-lakṣaṇa eva nimittīkartavyasya 09220 kasyacid rūpasya abhāvāt tad-bhāve abhāva-ayogāt / tad-bhāva-lakṣaṇatvād 09221 bhāvasya / tasmād ayam eva sa mukhyo vivekaḥ / 09222 tasya tathā abhāva-khyāpinaḥ śabdāḥ kiṃ viveka-viṣayā ity asthānam 09223 eva etad āśaṅkāyāḥ / tasmāt siddham etat sarve śabdā viveka-viṣayā 09301 vikalpāś ca / ta ete eka-vastu-pratiśaraṇā api yathāsvam 09302 avadhi-bheda-upakalpitair bhedair bhinneṣv iva pratibhātsu buddhau 09303 vivekeṣu upalayanād bhinna-viṣayā eva / tena svabhāvasya eva sādhyasādhanabhāve 09304 api na sādhya-sādhana-saṃsargaḥ / tau na pratijñārthaikadeśo 09305 hetur iti / sa ca ayaṃ hetutvena apadiśyamānaḥ / 09306 upādhi-bheda-apekṣo vā svabhāvaḥ kevalo athavā / 09307 ucyate sādhya-siddhy-arthaṃ nāśe kāryatva-sattva-vat //186//

09308 apekṣita-para-vyāpāro hi svabhāva-niṣpattau bhāvaḥ kṛtakaḥ / 09309 tena iyaṃ kṛtaka-śrutiḥ svabhāva-abhidhāyiny api para-upādhim enam 09310 ākṣipati / etena pratyaya-bheda-bheditva-ādayo vyākhyātāḥ / evam 09311 upādhi-bheda-apekṣaḥ kvacit svabhāvo hetur ucyate kvacid anapekṣaḥ 09312 sāmānyena yathā anityatva eva sattvam kvacit svabhāva-bhūta- 09313 dharma-viśeṣa-parigraheṇa yathā tatra eva utpattiḥ / anayā 09314 diśā anye api svabhāva-hetu-pravibhāgā draṣṭavyāḥ / 09315 sattā-svabhāvo hetuś cen na sattā sādhyate katham / 09316 ananvayo hi bhedānāṃ vyāhato hetu-sādhyayoḥ //187//

09317 yadi sattvam anityatve anyatra vā hetuḥ syāt sādhyam api kasmāt 09318 na iṣyate / tat kila evaṃ prasādhyamānaṃ viśeṣībhavati / 09319 na ca viśeṣaḥ sādhāyituṃ śakyate ananvayāt / yathā āha pramāṇa- 09320 viśeṣayā ajñānād iti / so ayaṃ viśeṣo na sādhya eva vyāhanyate / 09321 kiṃ tarhi / hetāv api tulya-doṣatvāt / na hi hetur ananvayaḥ siddher 09322 aṅgaṃ tataḥ saṃśayāt / na eṣa doṣaḥ / yasmāt / 09401 bhāva-upādāna-mātre tu sādhye sāmānya-dharmiṇi / 09402 na kaścid arthaḥ siddhaḥ syād aniṣiddhaṃ ca tādṛśam //188//

09403 na sarvathā sattā-sādhane viśeṣaḥ sādhito bhavati / bhāva-mātra- 09404 viśeṣaṇo asti kaścid dharmī iti prasādhayato anirdiṣṭa-svabhāva-viśeṣasya 09405 kasyacit sattā-mātre virodha-abhāvāt na iha sattā-sādhana- 09406 pratiṣedhaḥ kiṃ tu sa tathā asti kaścid iti kaṃcana asya bhedam 09407 aparāmṛśan bruvāṇaḥ kaṃ svārthaṃ puṣṇāti / tasmād anena upātta- 09408 bheda eva sādhyaḥ / 09409 upātta-bhede sādhye asmin bhavad hetur ananvayaḥ / 09410 sattāyāṃ tena sādhyāyāṃ viśeṣaḥ sādhito bhavet //189//

09411 sa hi dharmī pradhāna-lakṣaṇa eko nityaḥ sukha-ādy-ātmako anyo 09412 vā iti yathākathaṃcid api viśeṣitas tat-svabhāvaḥ prasādhito bhavati / 09413 sa ca tathā na anveti / yad api sattā-mātram anveti na tena 09414 siddhena kiṃcit / nanv evam agny-ādiṣv api prasaṅgaḥ / tatra api 09415 na agni-sattā-mātre kaścid vivādaḥ / viśiṣṭa-ādhāra-viśeṣasya tv abhimatasya 09416 ananvayād asiddhiḥ / na vai sa ādhāras taṃ viśeṣīkaroti / 09417 tad-ayogavyavacchedena viśeṣaṇād ity uktaṃ vakṣyate ca / tasmāt 09418 tatra sāmānyam eva sādhyate tad-ayogavyavacchedena / 09419 na tathā iha api kvacit sattāyāḥ sādhanam / pradhāna-ādi-śabda-vācyasya 09420 eva arthasya kvacid abhāvān nirviśeṣaṇā eva sā / katham abhāvo 09421 jñeya-abhidheya-prameyatvaiḥ so api siddha eva / tat kim idānīṃ 09422 jñeyam asti iti siddhir astu / tathā api kiṃ siddhaṃ syāt / anyatra 09423 tu tad eva agni-sāmānyaṃ tatra asiddham iti sādhyate / nanu tatra api 09424 tad-ayoga-virahiṇā sāmānyena anvayo na siddha eva / na vai kaścit 09425 tathā abhūtena anvayaṃ karoti / pratipādayatā hi paraṃ dhūmo 09426 agni-nāntarīyako darśanīyo yatra dhūmas tatra agnir iti / sa tathā agni- 09427 mātreṇa vyāptaḥ siddho yatra eva svayaṃ dṛśyate tatra eva agni- 09501 buddhiṃ janayati / tatra ca sādhya-nirdeśena na kiṃcit / tatra 09502 darśana-sambandha-ākhyāna-mātrād iṣṭasiddheḥ / tad-anirdeśe ca 09503 kathaṃ tad-viśiṣṭena anvayaḥ / tad ayam agninā avinābhāvī 09504 siddhaḥ / arthād eva agnes tat-pradeśa-ayogaṃ vyavacchinatti iti sa 09505 tathā sādhya ucyate / na punas tathā asya upanyāsa-pūrvako anvayaḥ 09506 sādhya-ukter iha anaṅgatvāt / tat-pūrvakatve vā kaḥ pratijñāṃ 09507 sādhanād apākaroti / tathā ca āha / 09508 liṅgasya avyabhicāras tu dharmeṇa anyatra darśyate / 09509 tatra prasiddhaṃ tad-yuktaṃ dharmiṇaṃ gamayiṣyati / 09510 tasmān na agny-ādi-sādhana-vat sattā-sādhanam apy anavadyam iti / 09511 aparāmṛṣṭa-tad-bhede vastu-mātre tu sādhane / 09512 tan-mātra-vyāpinaḥ sādhyasya anvayo na vihanyate //190//

09513 sādhane punaḥ sattve svabhāva-viśeṣa-aparigraheṇa vastu-mātra- 09514 vyāpini sādhya-dharme na anvaya-vyāghātaḥ / na hi tatra avaśyaṃ 09515 viśeṣa-parigrahaḥ kāryaḥ / san-mātra-āśraye api sādhana-sāmarthyāt / 09516 na sādhyatve / vaiphalyāt / api ca / 09517 na asiddhe bhāva-dharmo asti vyabhicāry-ubhaya-āśrayaḥ / 09518 dharmo viruddho abhāvasya sā sattā sādhyate katham //191//

09519 sattāyāṃ hi sādhyāyāṃ / sarvas tad-hetur na trayīṃ doṣa-jātim 09520 atipatati / asiddhiṃ vyabhicāraṃ virodhaṃ ca / tatra yadi bhāva- 09601 dharmo hetur ucyate / sa katham asiddha-sattāke syāt / yo hi 09602 bhāva-dharmaṃ tatra icchati / sa kathaṃ bhāvaṃ na icchet / svabhāva 09603 eva hi kayācid apekṣayā dharma iti vyatirekī iva dharmiṇo 09604 nirdiśyate / na hi dharma-dharmi-vācinoḥ śabdayor vācye kaścid 09605 viśeṣo asti ity uktam etat / atha punar ubhaya-dharmaṃ brūyāt / 09606 anāśrita-vastuno aparyudāsena vyatireka-mātrasya abhāve apy avirodhāt / 09607 yathā na bhavati mūrta iti amūrtatvaṃ nirupākhye api 09608 syāt / nirupākhyasya abhāvād na pratiṣedha-viṣayatā iti cet / tat kim 09609 idānīṃ vidhi-viṣayo astu / tad api na iti cet / katham idānīṃ na 09610 pratiṣedha-viṣayaḥ / vidhi-nivṛtti-rūpatvāt pratiṣedhasya / tad 09611 etad vyavaccheda-mātraṃ dvayor api sambhavad vipakṣa-pracāra- 09612 śaṅkā-vyavacchedena labhyaṃ gamakatvaṃ katham ātmasāt 09613 kuryāt / sa ca svayaṃ sva-vāca-ubhaya-dharmatāṃ bruvāṇaḥ sato 09614 anyatra apy asya vṛttiṃ bhāṣate sattāyāṃ ca avyabhicāram iti 09615 kathaṃ na unmattaḥ / abhāva-dharmaṃ tu bhāva-mātra-vyāpino 09616 arthasya vyavacchedaṃ hetuṃ sattāyāṃ vadato asya viruddho 09617 hetuḥ syāt / tasya bhāve kvacid asambhavāt abhāve ca bhāva- 09618 vyavacchedasya bhāvāt / tad ayaṃ triprakāro api dharmaḥ sattā- 09619 sādhane na hetu-lakṣaṇa-bhāk na ca anyā gatir asti / tasmān na 09620 sattā sādhyate /

sādhanatve punar asyāḥ sāmānyena tan-mātra-vyāpini 09621 vastu-dharme siddha-sattāke dharmiṇi na asiddhiḥ / tena ca 09622 sādhya-dharmeṇa vyāptir yadi kathaṃcin niścīyate na virodha- 09623 vyabhicārāv iti na ayaṃ prasaṅgaḥ / aniścitāyāṃ tu vyāptau dharmi- 09624 samāśraye vā tat-svabhāvatayā gamako na kaścid gamakaḥ / 09625 ata eva sva-dharmeṇa vyāptaḥ 09626 siddhaḥ svabhāvo gamako / 09701 vācyaḥ / na hi prakāśatayā prakāśayan pradīpas tad-rūpa-apratipattau 09702 svām arthakriyāṃ karoti / 09703 vyāpakas tasya niścitaḥ / 09704 gamyaḥ svabhāvas / 09705 tad-dharma-niścayād eva niścito vyāpakatvena tasya dharmiṇo 09706 dharmo gamyaḥ / 09707 tasya ayaṃ nivṛttau vā nivartakaḥ //192//

09708 tasya vyāpyasya dharmasya ayaṃ nivartako vyāpako dharmaḥ 09709 svayaṃ nirvartamānaḥ / evaṃ hy ayam asya vyāpakaḥ siddho 09710 bhavati yady asya abhāve na bhavet / tad anena dvividhasya api 09711 sādhana-prayogasya gamakatā-lakṣaṇam uktaṃ veditavyam / dvividho 09712 hi prayogaḥ sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca / yathā āhur 09713 eke anvayī vyatirekī ca iti / na anayor vastutaḥ kaścid bhedo anyatra 09714 prayoga-bhedāt / sādharmyeṇa api hi prayoge arthād vaidharmya- 09715 gatiḥ asati tasmin sādhyena hetor anvaya-abhāvāt / tathā 09716 vaidharmye apy anvaya-gatiḥ asati tasmin sādhya-abhāve hetv-abhāvasya 09717 sandehād iti vistareṇa vakṣyāmaḥ / 09718 anityatve yathā kāryam akāryaṃ vā avināśini / 09719 anena udāharaṇam anayor darśayati / tatra anvayī yat kiṃcit kṛtakaṃ 09720 tat sarvam anityam yathā ghaṭa-ādayaḥ śabdaś ca kṛtaka 09721 iti kṛtakatvasya apy anityatvena vyāptiṃ pradarśya śabdas ya 09722 kṛtakatve kathite sāmarthyād eva anityaḥ śabda iti / tasmān 09723 na avaśyam iha pakṣa-nirdeśa iti / ayam anvayinaḥ prayogaḥ / 09724 vyatireke api na anityatva-abhāve kṛtakatvaṃ bhavati śabdaś ca 09725 kṛtaka iti / siddha-tat-svabhāvatayā tad-abhāve na bhavataḥ / 09726 kṛtakatvasya śabde ca bhāva-khyātau tadātmanaḥ sato bhāva iti 09727 sāmarthyāt siddheḥ pūrvavān na pratijñā-vacanam / anvayas tv 09801 arthāpattyā siddhaḥ / na hy atadātma-niyatasya tan-nivṛttau 09802 nivṛttiḥ / tasmāt tan-niyamaṃ prasādhya nivṛttir vaktavyā / 09803 sā cet sidhyati tadātma-niyamam arthāt sūcayati iti siddho anvayaḥ / 09804 katham idānīṃ kṛtako avaśyam anitya iti pratyetavyo 09805 yena evam ucyate / yasmāt / 09806 ahetutvād vināśasya svabhāvād anubandhitā //193//

09807 na hi bhāvā vinaśyantas tad-bhāve hetum apekṣante / sva-hetor 09808 eva vinaśvarāṇāṃ bhāvāt / tasmād yaḥ kaścit kṛtakaḥ sa prakṛtyā 09809 eva naśvaraḥ / tathā hi / 09810 sāpekṣāṇāṃ hi bhāvānāṃ na avaśyaṃbhāvitā īkṣyate / 09811 nirapekṣo bhāvo vināśe / sāpekṣatve hi ghaṭa-ādīnāṃ keṣāṃcin 09812 nityatā api syāt / yena 09813 bāhulye api hi tad-hetor bhavet kvacid asambhavaḥ //194//

09814 yady api bahulaṃ vināśa-kāraṇāni santi teṣām api sva-pratyaya- 09815 adhīna-saṃnidhitvān na avaśyaṃ saṃnidhānam iti kaścin na vinaśyed 09816 api / na hy avaśyaṃ hetavaḥ phalavanto vaikalya-pratibandha- 09817 sambhavāt / 09818 etena vyabhicāritvam uktaṃ kārya-avyavasthiteḥ / 09819 sarveṣāṃ nāśa-hetūnāṃ hetuman-nāśa-vādinām //195//

09820 ity antaraślokaḥ / tad ayaṃ bhāvo anapekṣas tad-bhāvaṃ prati 09821 tad-bhāva-niyato asambhavat-pratibandhā iva kāraṇa-sāmagrī sakalā 09822 kārya-utpādane / nanv anapekṣāṇām api keṣāṃcit kvacin na avaśyaṃ 09823 tad-bhāvo bhūmi-bīja-udaka-sāmagryām api kadācid aṅkura-anutpatteḥ / 09824 na tatra api santānapariṇāma-apekṣatvāt / na evaṃ bhāvasya kācid 09825 apekṣā / tatra apy antyā kāraṇa-sāmagrī yā avyavahitā kārya-utpatteḥ 09826 sā phalavaty eva / sa eva ca tatra aṅkura-hetuḥ / anyas tu pūrvaḥ pariṇāmas 09901 tad-artha eva / na ca tāṃ tatra kaścit pratibandhuṃ samarthaḥ / 09902 ekatra bhāve vikāra-anutpatteḥ / utpattau vā ekatva-hāneḥ / 09903 tadātmanaś ca apracyutasya tad-utpādanaṃ prati vaiguṇyaṃ kāraṇasya 09904 akurvāṇasya pratibandha-hetor apratibandhakatvāt / nanu 09905 yava-bīja-ādayo api śāly-aṅkure janye na sāpekṣāḥ / tadutpatti-pratyayānāṃ 09906 kadācit tatra api saṃnidhānāt / kathaṃ na sāpekṣāḥ / 09907 yāvatā sa eva eṣāṃ svabhāvo na asti yas tad-utpādanaḥ śāli-bījasya 09908 iti tat-svabhāva-apekṣāḥ / evaṃ tarhi kṛtakānām api keṣāṃcit 09909 satāṃ vā sa eva svabhāvo na asti yo vinaśvaraḥ / tasmāt tat-svabhāva-apekṣatvān 09910 na vinaśvarāḥ / śāli-bīja-ādīnām api sa svabhāvaḥ 09911 sva-hetor iti yo na tad-hetuḥ so atat-svabhāvaḥ syāt / niyata-śaktiś 09912 ca sa hetuḥ svarūpeṇa pratīta eva / na ca svabhāva-niyamo 09913 arthānām ākasmiko yuktaḥ /

anapekṣasya deśa-kāla-dravya-niyama- 09914 ayogāt tathā atra api niyama-hetur vaktavyo yata ime kecin 09915 naśvara-ātmano jātā na ca atra kaścin niyāmakaḥ svabhāvasya asti 09916 sarva-janmināṃ vināśa-siddheḥ / janmi-svabhāvo nāśī iti cet / na vai 09917 janma nāśi-svabhāvasya hetuḥ na ca ahetoḥ svabhāva-niyamaḥ / 09918 tasmān na atra kaścid hetoḥ svabhāva-pravibhāgaḥ / tad-abhāvāt 09919 phalasya api na asti ity asamānam / sā iyaṃ nirapekṣatā vināśasya 09920 kvacit kadācic ca bhāva-virodhinī tad-abhāvaṃ svabhāvena 09921 sādhayati / yo hi svabhāvo nirapekṣaḥ sa yadi kadācid 09922 bhavet kvacid vā tat-kāla-dravya-apekṣa iti nirapekṣa eva na 09923 syād ity uktam / sa tarhi naśvaraḥ svabhāvo nirapekṣa iti ahetukaḥ 09924 syāt / na ahetukaḥ sattā-hetor eva bhāvāt tathā-utpatteḥ / sato 09925 hi bhavatas tādṛśasya eva bhāvāt / na avaśyaṃ sataḥ kutaścid 09926 bhāva iti cet / ākasmikī tarhi sattā iti / na iyaṃ kasyacit kadācit 09927 kvacit viramet / tad hi kiṃcid upalīyeta na vā yasya yatra kiṃcit 09928 pratibaddham apratibaddhaṃ vā / sā iyaṃ sattā apratibandhinī cet / 10001 niyamavatī na syāt / tasmān na iyam ākasmikī kvacit / kathaṃ 10002 tarhi idānīm ahetuko vināśa uktaḥ / jātasya tad-bhāve anya-anapekṣaṇāt / 10003 uktaṃ ca atra na vināśo nāma anya eva kaścid bhāvāt svabhāva 10004 eva hi nāśaḥ sa eva hy eka-kṣaṇa-sthāyī jāta iti /

tam asya 10005 mandāḥ svabhāvam ūrdhvaṃ vyavasyanti na prāk darśane api 10006 pāṭava-abhāvād iti tad-vaśena paścād vyavasthāpyate vikāra-darśanena 10007 iva viṣam ajñaiḥ / tad ayaṃ sattā-vyatirekeṇa na anyat kiṃcid 10008 vināśo apekṣata iti tad-vyāpī / kathaṃ punar etad gamyate 10009 nirapekṣo vināśa iti / 10010 asāmarthyāc ca tad-hetor / 10011 abhāva-kāriṇaḥ kriyā-pratiṣedhāc ca iti ca-śabdāt / katham asāmarthyam / 10012 siddhe hi bhāve kārako na taṃ karoti / na apy anya-kriyāyāṃ 10013 tasya kiṃcid iti / tad-atad-rūpa-akaraṇāc ca akiṃcitkaro na apekṣyata 10014 iti / kathaṃ kriyā-pratiṣedho vināśa iti hi te bhāva-abhāvaṃ manyante / 10015 tad ayaṃ vināśa-hetur abhāvaṃ karoti iti prāptam / tatra 10016 yady abhāvo nāma kaścit kāryaḥ syāt svabhāvaḥ sa eva bhāva iti 10017 na abhāvaḥ syāt / tasmād abhāvaṃ karoti iti bhāvaṃ na karoti iti 10018 kriyā-pratiṣedho asya kṛtaḥ syāt / tathā apy ayam akiṃcitkaraḥ 10019 kim iti apekṣyata iti siddhā vināśaṃ praty anapekṣayā bhāvasya / 10020 tasmāt 10021 bhavaty eṣa svabhāvataḥ / 10022 yatra nāma bhavaty asmād anyatra api svabhāvataḥ //196//

10023 so ayaṃ kvacid bhavan dṛṣṭo anapekṣatvāt svabhāvata eva bhavati / 10024 tathā anyatra api svabhāva-bhāvī viśeṣa-abhāvād iti / 10025 yā kācid bhāva-viṣayā dvidhā eva anumitis tataḥ / 10026 sva-sādhye kārya-bhāvābhyāṃ sambandha-niyamāt tayoḥ //197//

10028 tasmāt dviprakārā eva vastu-viṣaya-anumitiḥ kārya-liṅgā svabhāva- 10101 liṅgā ca / yathāsvaṃ vyāpini sādhye tayor eva pratibandhāt liṅgayor 10102 liṅgini / yathoktaṃ prāk / 10103 pravṛtter buddhi-pūrvatvāt tad-bhāva-anupalambhane / 10104 pravartitavyaṃ na ity ukta-anupalabdheḥ pramāṇatā //198//

10105 tṛtīyas tu hetur anupalabdhir aviśeṣeṇa kvacid arthe gamaka ity 10106 ucyate / san-niścaya-śabda-vyavahāra-pratiṣedhe hi sarvā eva anupalabdhir 10107 liṅgam / san-niścayād hi śabda-vyavahārāḥ pravartante / 10108 te pravṛttir ity uktāḥ / tathā hy anupalabdhir eva asattvam 10109 ity uktam prāk / tac ca pratipattṛ-vaśān na vastu-vaśāt / tāvad hi 10110 sa bhāvo asya na asti yāvad atra apratipattiḥ / satā api te na tad-artha-akaraṇāt / 10111 vastutas tv anupalabhyamāno na san na asan / satām 10112 api svabhāva-ādi-viprakarṣāt kadācid anupalambhāt tasya asatsv api 10113 tulyatvāt / tad etat pratipattuḥ pramāṇa-abhāvān nivṛttaṃ sattvam 10114 anupalabdhi-lakṣaṇaṃ sva-nimittān śabda-vyavahārān nivartayati / 10115 tena yā api iyam anupalabdhir upalabdhi-lakṣaṇa-prāptānāṃ 10116 vastuto apy asattva-rūpā apravṛtti-yogyatvāt / tasyā apy etat tulyaṃ 10117 prāmāṇyam atra viṣaye / asan-niścaya-phalā api sā / asattāyām api iyaṃ 10118 pramāṇam eva / na hy asti sambhavo yad upalabdhi-yogyaḥ 10119 sakaleṣv anyeṣu kāraṇeṣu san na upalabhyeta / na punaḥ pūrvā 10120 asattā-sādhānī / yasmāt 10121 śāstra-adhikāra-asambaddhā bahavo arthā atīndriyāḥ / 10122 aliṅgāś ca kathaṃ teṣām abhāvo anupalabdhitaḥ //199//

10123 so ayam asattāṃ sādhayann anupalabdhi-mātreṇa sarva-arthānāṃ 10201 pramāṇa-traya-nivṛttyā sādhayet / tatra na śāstra-nivṛttir abhāva-sādhanī / 10202 tasya kvacid anadhikāre apravṛtteḥ / śāstraṃ hi pravartamānaṃ 10203 kaṃcit puruṣa-artha-sādhanam upāyam āśritya pravartate / 10204 anyathā abaddha-pralāpasya aprāmāṇyāt / tatra ca prakaraṇe 10205 bahavo arthā na avaśyaṃ nirdeśyāḥ / yathā pratyātma-niyatāḥ 10206 kāścana puruṣāṇāṃ ceto-vṛttayo aniyata-nimitta-bhāvinyaḥ deśa- 10207 kāla-vyavahitā vā prakaraṇa-anupayogino dravya-viśeṣā na tān 10208 śāstraṃ viṣayīkaroti / na ca tathā viprakṛṣṭeṣu sva-sāmarthya-upadhānāv 10209 jñāna-utpādana-śaktir asti / na ca avaśyam eṣāṃ kārya-upalambho 10210 yena anumīyeran / na ca te pramāṇa-traya-nivṛttāv api 10211 na santi iti śakyante vyavasātum / tasmān na sarva-anupalabdhiḥ 10212 sādhanī nivṛtti-niścayasya / tad iyam / 10213 sad-asan-niścaya-phalā na iti syād vā apramāṇatā / 10214 na eva vā iyam anupalabdhiḥ pramāṇaṃ vyavasāya-phalatvāt pramāṇānām / 10215 na hi pravṛtti-niṣedhe api iyaṃ niḥśaṅka-paricchedaṃ 10216 cetaḥ karoti / saṃśayād api kvacil lokasya pravṛtteḥ / tathātve 10217 tan niravadyaṃ yadi niścaya-pūrvaṃ vyavahared iti sā iyam apravṛtti- 10218 phalā proktā / 10219 pramāṇam api kācit syāl liṅga-atiśaya-bhāvinī //200//

10220 atra na sarva-anupalabdhir apramāṇam / pramāṇam api kācil liṅga- 10221 viśeṣa-bhāvinī yathā-udāhṛtā prāk / yat punar uktam apramāṇam anupalabdhir iti 10223 svabhāva-jñāpaka-ajñānasya ayaṃ nyāya udāhṛtaḥ / 10301 yasya kasyacit svabhāvo na upalabhyate deśa-ādi-viprakarṣāt na 10302 sa tad-anupalambha-mātreṇa asan nāma yathoktaṃ prāk / yo api 10303 jñāpakasya liṅgasya abhāvād atīndriyaḥ pratikṣipyate arthaḥ svabhāva- 10304 viśeṣo vā yathā na asti viraktaṃ ceto devatā-viśeṣo vā 10305 na asti dāna-hiṃsā-virati-cetanānām abhyudaya-hetutā iti pratyakṣe 10306 apy arthe phalasya ānantarya-abhāvād atat-phala-sādharmyād viparyasto 10307 apavadeta api na tāvatā tad-abhāva eva vyavahitānām 10308 api hetoḥ phalānām utpatti-darśanāt mūṣika-alarka-viṣa-vikāra-vat / 10309 tad-bhāve virodha-abhāvād atra anupalabdhi-mātram apramāṇam / 10310 bhāve kiṃ pramāṇam iti cet / ata eva saṃśayo astu bhaved 10311 vā pramāṇam ity apratikṣepaḥ / tad atra keṣāṃcid arthānāṃ 10312 svabhāvānāṃ vā darśana-pāṭava-abhāvāt kāraṇānāṃ kārya-utpādana- 10313 niyama-abhāvāc ca bhavej jñāpaka-asiddhiḥ / neyatā tad-abhāvaḥ / 10314 punaḥ paryāyeṇa keṣāṃcid abhivyakteḥ / 10315 kārye tu kāraka-ajñānam abhāvasya eva sādhakam //201//

10316 svabhāva-abhāve sādhye tad-anupalambha eva apramāṇam ucyate / 10317 kāraka-anupalambhas tu pramāṇam eva / na hy asti sambhavo yad 10318 asati kāraṇe kāryaṃ syāt / nanu kadācit kāraṇa-nāśe api kārya-sthitir 10319 dṛṣṭā / na brūmaḥ kāraṇa-sthiti-kāla-bhāvī kāryam iti / hetu-rahitā 10320 tu bhāva-utpattir na asti ity ucyate / na ca tathā sthāyī bhāvas tad-upādānaḥ / 10321 pāraṃparyeṇa tu santāna-upakārāt tat-kārya-vyapadeśaḥ / 10322 yady asya kathaṃcid abhāvaḥ sidhyet tat-phalaṃ na asti iti niścīyate / 10323 svabhāva-anupalambhaś ca svabhāve arthasya liṅgini / 10324 svabhāva-abhāva eva liṅgini svabhāva-anupalambho api kaścit pramāṇam eva / 10325 eva yady anupalabhyamāno vyāpakaḥ svabhāvo asya 10326 siddhiḥ syāt / yathā vṛkṣatvaṃ śiṃśapāyāḥ / 10327 tad-abhāvaḥ pratīyeta hetunā yadi kenacit //202//

10401 yady asya kāraṇasya svabhāvasya vyāpakasya vā abhāvaḥ kutaścid 10402 gamakād hetoḥ sidhyet / so ayaṃ asan eva sva-kāryaṃ 10403 vyāpyaṃ vā nivartayati / tad-abhāva-asiddhau nivartye api saṃśayāt / 10404 katham idānīṃ bhāvasya svayam anupalabdher abhāva- 10405 siddhiḥ / 10406 dṛśyasya darśana-abhāva-kāraṇa-asambhave sati / 10407 bhāvasya anupalabdhasya bhāva-abhāvaḥ pratīyate //203//

10408 bhāvo hi yadi bhaved yathāsvaṃ grāhakeṇa karaṇena upalabhya 10409 eva bhavet / sa darśana-pratibandhiṣu vyavadhāna-ādiṣv asatsu upalabhya 10410 eva / anupalabdhas tv asann iti niścīyate / tādṛśaḥ sata 10411 upalambha-avyabhicārāt / ayam eva hetur hetu-vyāpakayor abhāve 10412 api veditavyaḥ / 10413 viruddhasya ca bhāvasya bhāve tad-bhāva-bādhanāt / 10414 tad-viruddha-upalabdhau syād asattāyā viniścayaḥ //204//

10415 yo hi bhāvo yena saha na avatiṣṭhate tad-upādānayor anyonya-vaiguṇya- 10416 āśrayatvena ārambha-virodhāt tayor viruddhayor ekasya bhāve 10417 apy anya-abhāva-gatir bhavati yathoktaṃ prāk / idam anupalabdher 10418 na pṛthag vyavasthāpyate / tata eva virodha-gater virodhāc ca abhāva- 10419 sādhanāt / bhavatu nāma evaṃvidhāyā anupalabdher abhāva- 10420 gatiḥ / sā punaḥ katham anumānam / kathaṃ ca na syāt / 10421 dṛṣṭānta-anapekṣaṇāt / na hy asyāṃ kaścid dṛṣṭānto asti / kiṃ 10422 na nirupākhyaṃ vyomakusuma-ādi dṛṣṭāntaḥ / tad asat katham 10423 avagantavyaṃ yena evaṃ syāt / anupalabdher eva iti cet / tatra 10424 katham adṛṣṭāntikā asattā-siddhiḥ sadṛṣṭāntatve vā anavasthā-prasaṅgaḥ / 10425 tathā ca apratipattiḥ / tasmān nirupākhya-abhāva-siddhi-vad 10426 anyatra api dṛṣṭānta-anapekṣaṇād ananumānam / śṛṇvann api devānāṃpriyo 10427 na avadhāraṇa-paṭuḥ / nimittaṃ hy asac-śabda-vyavahārāṇām 10428 upalabhya-anupalabdhiḥ / sā sva-saṃnidhānāt sva-nimittān 10429 etān sādhayati iti sva-nimitta-sāmagrī-yogya-saṃnidhānaḥ sarvo atra 10501 dṛṣṭāntaḥ / asattā punar atra anupalabdhir eva / ata eva iyaṃ kāraṇāt 10502 kārya-anumāna-lakṣaṇatvāt / svabhāva-hetāv antarbhavati iti vakṣyāmaḥ / 10503 sac-śabda-vyavahāra-pratiṣedhe api pramāṇa-nivṛttyā 10504 nimitta-vaikalya-abhāvino aṅkura-ādayo dṛṣṭāntaḥ na kevalaṃ nirupākhyam / 10505 nirupākhye api iyam eva pravṛttir niṣidhyate / anupalabdhi- 10506 lakṣaṇā asattā siddhā eva /

so ayaṃ mūḍho nimittaṃ tad-abhāvaṃ 10507 vā abhyupagamya pravṛtti-nivṛttī vilomayan yathā abhyupagamaṃ 10508 pratipādyate nirupākhya-vad anya-vad vā iti / sa eva tāvad 10509 upalabdhy-abhāvaḥ kathaṃ siddha iti cet / etad uttaratra vakṣyāmaḥ / 10510 anyatra apy anumāne sādhya-dharmeṇa vyāptaṃ sādhanam 10511 icchan kim iti dṛṣṭāntena pratyāyyo vyāpya-nirdeśād eva 10512 vyāpnuvataḥ siddheḥ / niścita-arthasya api smṛty-artho dṛṣṭānta iti 10513 cet / tad itaratra api samānaṃ / so ayam anyatra anupalambha-mātrād 10514 asad-vyavahāraṃ pratipadyamāno api iha vyāmūḍha iti 10515 smāryate / atha yad idaṃ na santi pradhāna-ādayo anupalabdher 10516 iti / tatra katham asad-vyavahāra-vidhiḥ sad-vyavahāra-niṣedho 10517 vā / kathaṃ ca na syāt / tad-artha-pratiṣedhe dharmi-vācino aprayogād 10518 abhidhānasya nirviṣayasya ca pratiṣedhasya ayogāt / na eṣa 10519 doṣaḥ / yasmāt / 10520 anādi-vāsanā-udbhūta-vikalpa-pariniṣṭhitaḥ / 10521 śabda-arthas trividho dharmo bhāva-abhāva-ubhaya-āśrayaḥ //205 //

10522 tasmin bhāva-anupādāne sādhye asya anupalambhanam / 10523 tathā hetur na tasya eva abhāvaḥ śabda-prayogataḥ //206//

10524 niveditam etat yathā na ete śabdāḥ svalakṣaṇa-viṣayā anādi- 10525 vāsanā-prabhava-vikalpa-pratibhāsinam arthaṃ viṣayatvena ātmasāt 10526 kurvanti vaktuḥ śrotus ca tad-vikalpa-bhājo yathāpratibhāsi- 10527 vastu-pratipādana-samīha-aprayogāt tad-ākāra-vikalpa-jananāc ca / 10601 na ca upādāna-kārya-pratyaya-apratibhāsi rūpaṃ śakyaṃ tad-viṣayatvena 10602 adhyavasātum / sa tu vikalpaḥ sad-asad-ubhaya-pratyaya-āhita- 10603 vāsanā-prabhava iti tat-pratibhāsy-ākāra-adhyavasāya-vaśena 10604 ca bhāva-abhāva-ubhaya-dharma ity ucyate / tad atra dharmiṇi vyavasthitāḥ 10605 sadasattvaṃ cintayanti kim ayaṃ pradhāna-śabda-pratibhāsy 10606 artho bhāva-upādāno na vā iti / tasya bhāva-anupādānatve 10607 sādhye sa eva pratyātma-vedyatvād apratikṣepa-arho artho dharmī / 10608 na ca sa eva arthaḥ svalakṣaṇam iti śakyaṃ vaktum / asamprāpta-niruddhayor 10609 apy arthayos tasya anapāyāt / vastu-viparīta-ākāra-niveśiṣv 10610 api tīrtha-anantarīya-pratyayeṣu bhāvāt / 10611 paramārtha-eka-tānatve śabdānām anibandhanā / 10612 na syāt pravṛttir artheṣu darśana-antara-bhediṣu //207//

10613 atīta-ajātayor vā api na ca syād anṛta-arthatā / 10614 vācaḥ kasyāścid ity eṣā bauddha-artha-viṣayā matā //208//

10615 iti saṃgrahaślokau / tasya ca yathā samīhita-rūpa-anupādānatve 10616 sādhye tathā anupalambho asya dharmo asti iti na sādhana-dharma-asiddhiḥ / 10617 na punar atra ayam eva śabda-vikalpa-pratibhāsy artho apahnūyate / 10618 tasya buddhāv upasthāpanāya śabda-prayogāt / tad-abhāve 10619 tad-ayogāt / api ca / 10620 śabda-artha-apahnave sādhye dharma-ādhāra-nirākṛteḥ / 10621 na sādhyaḥ samudāyaḥ syāt siddho dharmaś ca kevalaḥ //209//

10623 yadi hi śabda-artha eva apohyeta pradhāna-śabda-vācyasya dharmiṇa 10624 eva nirākaraṇān nirādhāraḥ sādhya-dharmaḥ syāt / tad ayam 10625 ādhāra-vyavaccheda-anapekṣo na vivāda-āśraya iti na upanyasanīya 10626 eva syāt / kiṃ ca / 10627 sad-asat-pakṣa-bhedena śabda-artha-anapavādibhiḥ / 10628 vastv eva cintyate hy atra pratibaddhaḥ phala-udayaḥ //210//

10629 arthakriyāsamarthasya vicāraiḥ kiṃ tad-arthinām / 10630 ṣaṇḍhasya rūpa-vairūpye kāminyāḥ kiṃ parīkṣayā //211//

10701 na hi śabda-artho asan san vā kaṃcit puruṣa-artham uparuṇaddhi 10702 samādadhāti vā / yathā abhiniveśam atattvāt / yathā atattvaṃ ca asamīhitatvāt / 10703 tad ayaṃ pravartamānaḥ sarvadā sad-asac-cintāyām 10704 avadhīrita-vikalpa-pratibhāso vastv eva adhiṣṭhānīkaroti yatra ayaṃ 10705 puruṣa-arthaḥ pratibaddho yathā agnau śīta-pratīkāra-ādiḥ / na hy 10706 atra śabda-arthaḥ samarthas tad-anubhava-āptāv api tad-abhāvāt / 10707 tad ayam arthakriyā-arthī tad-asamarthaṃ prati dattā-anuyogo bhavituṃ 10708 na yuktaḥ / na hi vṛṣasyantī ṣaṇḍhasya rūpa-vairūpya-parīkṣāyām 10709 avadhatte / yat punar etad uktaṃ kalpitasya anupalabdhir 10710 dharma iti tasya ko arthaḥ / 10711 śabda-arthaḥ kalpanā-jñāna-viṣayatvena kalpitaḥ / 10712 dharmo vastv-āśraya-asiddhir asya ukto nyāyavādinā //212//

10713 kalpanā-viṣayatvāc śabda-artha eva kalpitaḥ / tasya vastv -āśraya-anupalambho 10714 dharma ity abhiprāyaḥ / yad uktam na pramāṇa- 10715 traya-nivṛttāv api bhāva-abhāva-siddhir iti / tan mā bhūd anya-pramāṇa- 10716 anivṛttau nivṛttiḥ / tayor asakala-viṣayatvād āgamaḥ punar 10717 na kiṃcin na vyāpnoti / tan-nivṛttiḥ kathaṃ na gamikā iti / uktam 10718 atra na āgameṣu sarva-arthā upanibadhyante aprakaraṇa-āpannatvād 10719 iti / api ca / 10720 nāntarīyakatā abhāvāc śabdānāṃ vastubhiḥ saha / 10721 na artha-siddhis tatas te hi vaktṛ-abhiprāya-sūcakāḥ //213//

10722 na hi śabdā yathābhāvaṃ vartante yatas tebhyo artha-prakṛtir 10723 niścīyeta / te hi vaktur vivakṣā-vṛttaya iti tan-nāntarīyakās 10724 tām eva gamayeyuḥ / na ca puruṣa-icchāḥ sarvā yathārtha-bhāvinyaḥ / 10725 na ca tad-apratibaddha-svabhāvo bhāvo anyaṃ gamayati / 10801 yat tarhi idam āpta-vāda-avisaṃvāda-sāmānyād anumānatā ity āgamasya 10802 prāmāṇyam anumānatvam uktam tat kathaṃ / na ayaṃ puruṣo anāśritya āgama- 10803 āsituṃ samarthaḥ / atyakṣa-phalānāṃ keṣāṃcit 10804 pravṛtti-nivṛttyor mahā-anuśaṃsā-pāpa-śravaṇāt tad-bhāve virodha- 10805 adarśanāc ca / tat sati pravartitavye varam evaṃ pravṛtta 10806 iti parīkṣayā prāmāṇyam āha / tac ca / 10807 sambaddha-anuguṇa-upāyaṃ puruṣa-artha-abhidhāyakam / 10808 parīkṣā-adhikṛtaṃ vākyam ato anadhikṛtaṃ param //214//

10809 sambaddho vākyānām eka-artha-upasaṃhāra-upakāraḥ / na daśa-dāḍima-ādi- 10810 vākyānām iva anupasaṃhāra eva / anyathā vaktur vaiguṇyam 10811 udbhāvayet / aśakya-upāya-phalāni ca śāstrāṇi phala-arthī na ādriyeta 10812 vicārayitum apuruṣa-artha-phalāni ca / viṣa-śamanāya takṣaka- 10813 phaṇa-ratna-alaṃkāra-upadeśa-vat kāka-danta-parīkṣā-vac ca / tad viparyayeṇa 10814 upasaṃhāra-vat śakya-upāyaṃ puruṣa-artha-abhidhāyi ca 10815 śāstraṃ parīkṣyeta anyatra avadhānasya eva ayuktatvāt / tad yadi na 10816 parīkṣāyāṃ visaṃvāda-bhāk pravartamānaḥ śobheta / kaḥ punar 10817 asya avisaṃvādaḥ / 10818 pratyakṣeṇa anumānena dvividhena apy abādhakam / 10819 dṛṣṭa-adṛṣṭa-arthayor asya avisaṃvādas tad-arthayoḥ //215//

10820 pratyakṣeṇa abādhanaṃ pratyakṣa-abhimatānām arthānāṃ tathābhāvaḥ 10821 yathā nīla-ādi-sukha-duḥkha-nimitta-upalakṣaṇa-rāga-ādi-buddhīnām / 10822 atathā-abhimatānāṃ ca apratyakṣatā yathā śabda-ādi-rūpa- 10823 saṃniveśināṃ sukha-ādīnāṃ dravya-karma-sāmānya-saṃyoga-ādīnāṃ 10824 ca / tathā anāgama-apekṣa-anumāna-viṣaya-abhimatānāṃ tathābhāvaḥ 10825 yathā catūrṇām āryasatyānām / ananumeyānāṃ tathābhāvo 10901 yathā ātma-ādīnām / āgama-apekṣa-anumāne api yathā rāga-ādi- 10902 rūpaṃ tat-prabhavaṃ ca adharmam abhyupagamya tat-prahāṇāya 10903 snāna-agnihotra-āder anupadeśaḥ / sa iyaṃ śakya-pariccheda-aśeṣa-viṣaya- 10904 viśuddhir avisaṃvādaḥ / 10905 āpta-vāda-avisaṃvāda-sāmānyād anumānatā / 10906 buddher agatyā abhihitā parokṣe apy asya gocare //216//

10907 tasya ca asya evaṃbhūtasya āpta-bhūtasya avisaṃvāda-sāmānyād adṛṣṭa- 10908 vyabhicārasya pratyakṣa-anumāna-āgamye apy arthe pratipattes 10909 tad-āśrayatvāt tad-anya-pratipatti-vad avisaṃvādo anumīyate / 10910 tataḥ śabda-prabhavā api satī na śābda-vad abhiprāyaṃ nivedayaty 10911 eva ity artha-avisaṃvādād anumānam api / athavā anyathā āpta-vādasya 10912 avisaṃvādād anumānatvam ucyate / 10913 heya-upādeya-tattvasya sa upāyasya prasiddhitaḥ / 10914 pradhāna-artha-avisaṃvādād anumānaṃ paratra vā //217//

10915 heya-upādeya-tad-upāyānāṃ tad-upadiṣṭānām avaiparītyam avisaṃvādaḥ / 10916 yathā catūrṇām āryasatyānāṃ vakṣyamāṇanītyā / tasya asya 10917 puruṣa-artha-upayogino abhiyoga-arthasya avisaṃvādād viṣaya-antare 10918 api tathātva-upagamo na vipralambhāya anuparodhāt niṣprayojana- 10919 vitatha-abhidhāna-vaiphalyāc ca vaktuḥ / tad etad agatyā ubhayathā 10920 apy anumānatvam āgamasya upavarṇitam / varam āgamāt 10921 pravṛttāv evaṃ pravṛttir iti / na khalv evam anumānam anapāyam 10922 anāntarīyakatvād artheṣu śabdānām iti niveditam etat / 10923 puruṣa-atiśaya-apekṣaṃ yathārtham apare viduḥ / 10924 yathārtha-darśana-ādi-guṇa-yuktaḥ puruṣa āptas tat-praṇayanam avisaṃvāda 11001 ity anye / 11002 iṣṭo ayam arthaḥ śakyeta jñātuṃ so atiśayo yadi //218//

11003 sarve eva āgamam anāgamaṃ vā pravṛtti-kāmo anveṣate prekṣā- 11004 pūrva-kārī na vyasanena / api nāma anuṣṭheyam ato jñātvā pravṛtto 11005 arthavān syām iti / sa śakya-darśana-avisaṃvāda-pratyayena anyatra api 11006 pravartate / evaṃprāyatvāl loka-vyavahārasya / puruṣa-parīkṣayā 11007 tu pravṛttāv apravṛttir eva / tasya tathābhūtasya jñātum 11008 aśakyatvāt na aniṣṭeḥ / tādṛśām avitatha-abhidhānāt / tathā hi / 11009 ayam evaṃ na vā ity anya-doṣa-anirdoṣatā api vā / 11010 durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhā ity apare viduḥ //219//

11011 caitasyebhyo hi guṇa-doṣebhyaḥ puruṣāḥ samyaṅ-mithyā-pravṛttaḥ 11012 te ca atīndriyāḥ sva-prabhava-kāya-vāg-vyavahāra-anumeyāḥ 11013 syuḥ / vyavahārāś ca prāyaśo buddhi-pūrvam anyathā api kartuṃ 11014 śakyante puruṣa-icchā-vṛttitvāt teṣāṃ ca citra-abhisandhitvāt / 11015 tad ayaṃ liṅga-saṃkarāt katham aniścinvan pratipadyeta / atha 11016 kiṃ na eva sa tādṛśaḥ puruṣo asti yo nirdoṣaḥ / 11017 sarveṣāṃ savipakṣatvān nirhrāsa-atiśaya-śritām / 11018 sa ātmībhāvāt tad-abhyāsād dhīyeran āśravāḥ kvacit //220 //

11019 sa tu prahīṇa-āśravo durjñānaḥ / doṣā hi nirhrāsa-atiśaya-dharmaṇo 11020 vipakṣa-abhibhava-utkarṣa-apakarṣaṃ sādhayanti jvālā-ādi-vat / te hi 11021 vikalpa-prabhavāḥ saty apy upādāne kasyacin mano-guṇasya abhyāsād 11022 apakarṣiṇaḥ / tat-pāṭave niranvaya-vināśa-dharmāṇaḥ 11023 syuḥ / jvālā-ādi-vad eva / tena syād api nirdoṣaḥ / kathaṃ nirdoṣo 11024 nāma / yāvatā doṣa-vipakṣa-sātmatve api doṣa-sātmano vipakṣa-utpatti-vad 11025 yathā-pratyayaṃ doṣa-utpattir api / na ayaṃ doṣaḥ / yasmāt / 11027 nirupadrava-bhūta-artha-svabhāvasya viparyayaiḥ//

11028 na bādhā yatnavattve api buddhes tat-pakṣa-pātataḥ //221 / 11101 na hi svabhāvo ayatnena vinivartayituṃ śakyaḥ / śrotriya- 11102 kāpālika-ghṛṇā-vat / yatnaś ca prāpya-nivartyayoḥ svabhāvayor 11103 guṇa-doṣa-darśanena kriyeta / tac ca vipakṣa-sātmanaḥ puruṣasya 11104 doṣeṣu na sambhavati / tasya nirupadravatvāt / aśeṣa-doṣa-hāneḥ 11105 paryavasthāna-janma-pratibaddha-duḥkha-vivekāt praśama-sukha- 11106 rasasya anudvejanāc ca / abhūta-arthaṃ khalv apy upādāna- bala-bhāvi- 11107 santānasya viparyaya-upādānān na syāt / na tu bhūta-artham vastu- 11108 bala-utpatteḥ / abhūta-arthāś ca doṣā na pratipakṣa-sātmya-bādhinaḥ / 11109 tasmān na punar doṣa-utpattiḥ / yatne api buddher guṇa-pakṣa- 11110 pātena pratipakṣa eva yatna-ādhānāt parīkṣāvato viśeṣeṇa aduṣṭa- 11111 ātmanaḥ / kaḥ punar eṣāṃ doṣāṇāṃ prabhavo yat-pratipakṣa- 11112 abhyāsāt prahīyante / 11113 sarvāsāṃ doṣa-jātīnāṃ jātiḥ satkāyadarśanāt//

11114 sā avidyā tatra tat-snehas tasmād dveṣa-ādi-sambhavaḥ //222 //

11115 na hi na ahaṃ na mama iti paśyataṃ parigraham antareṇa kvacit 11116 snehaḥ / na ca ananurāgiṇaḥ kvacid dveṣaḥ / ātma-ātmīya-anuparodhiny 11117 uparodha-pratighātini ca tad-abhāvāt / tasmāt samāna-jātīya-abhyāsajam 11118 ātma-darśanam ātmīya-grahaṃ prasūte / tau ca tat-snehaṃ 11119 sa ca dveṣa-ādīni iti satkāyadarśanajāḥ sarva-doṣāḥ / tad eva ca ajñānam 11120 ity ucyate / 11121 moho nidānaṃ doṣāṇām ata eva abhidhīyate//

11122 satkāyadṛṣṭir anyatra tat-prahāṇe prahāṇataḥ //223 //

11123 mohaṃ doṣa-nidānam āhuḥ amūḍhasya doṣa-anutpatteḥ punar 11124 anyatra satkāyadṛṣṭim / tac ca etat pradhāna-nirdeśe sati syād 11125 aneka-janmanāṃ doṣāṇām eka-utpatti-virodhāt / na ca dvayoḥ prādhānye 11201 ekaika-nirdeśaḥ para-bhāga-bhāk / ubhayathā apy ekasya 11202 nirdeśe na virodhaḥ / prādhānyaṃ punas tad-upādānatvena / 11203 tat-prahāṇe doṣāṇāṃ prahāṇāt / tasmāt sambhavati satkāyadarśana- 11204 janmanāṃ doṣāṇāṃ tat-pratipakṣa-nairātmya-darśana-abhyāsāt 11205 prahāṇam / sa tu kṣīṇa-doṣo duranvayo yad-upadeśād ayaṃ pratipadyeta / 11206 mā bhūt puruṣa-āśrayaṃ vacanam āgamaḥ praṇetur 11207 duranvayatvāt / 11208 girāṃ mithyātva-hetūnāṃ doṣāṇāṃ puruṣa-āśrayāt//

11209 apauruṣeyaṃ satya-artham iti kecit pracakṣate //224 //

11210 na khalu sarva eva āgamaḥ sambhāvya-vipralambhaḥ / vipralambha- 11211 hetūnāṃ doṣāṇāṃ puruṣa-āśrayād apauruṣeyaṃ satya-artham ity 11212 eke / kāraṇa-abhāvo hi kārya-abhāvaṃ sādhayati iti / ya evaṃvādinas 11213 tān eva prati / 11214 girāṃ satya-artha-hetūnāṃ guṇānāṃ puruṣa-āśrayāt//

11215 apauruṣeyaṃ mithyā-arthaṃ kiṃ na ity anye pracakṣate //225 //

11216 yathā rāga-ādi-parītaḥ puruṣo mṛṣā-vādī dṛṣṭas tathā dayā-dharmatā- 11217 ādi-yuktaḥ satya-vāk / tad yathā vacanasya puruṣa-āśrayān mithyā-arthatā 11218 tathā satya-arthatā api iti / sa nivartamānas tām api nivartayati 11219 ity ānarthakyaṃ syād viparyayo vā / na hi śabdāḥ prakṛtyā arthavantaḥ / 11220 samayāt tato artha-khyāteḥ kāya-saṃjñā-ādi-vat / aprātikūlyaṃ 11221 tu yogyatā samaye tad-icchā-praṇayanāt / nisarga-siddheṣv 11222 icchā-vaśāt pratipādana-ayogāt / te anarthakāḥ puruṣa-saṃskārād 11223 arthavantaḥ syuḥ / tat-saṃskāryatā eva ca eṣāṃ pauruṣeyatā yuktā 11224 na utpattiḥ / tata eva artha-vipralambhāt / utpanno apy anyathā samito 11225 na uparodhī tad-anya-puruṣa-dharma-vat / tad ayaṃ nivartamānaḥ 11226 sva-kṛta-samaya-sambhavām artha-pratibhāṃ nivartayati / 11227 tat kutas tan-nivṛttyā satya-arthatā / atha punar utpattir eva pauruṣeyatā / 11301 na samaya-ākhyānam / 11302 artha-jñāpana-hetur hi saṃketaḥ puruṣa-āśrayaḥ//

11303 girām apauruṣeyatve apy ato mithyātva-sambhavaḥ //226 //

11304 kiṃ hy asya apauruṣeyatayā yato hi samayād artha-pratipattiḥ 11305 sa pauruṣeyo vitatho api syāt / śīla-sādhana-svarga-vacanaṃ tad anyathā 11306 samayena viparyāsayet / tena ayathārtham api prakāśana-sambhavāt 11307 sa eva doṣaḥ / 11308 sambandha-apauruṣeyatve syāt pratītir asaṃvidaḥ//

11309 syād etad akārya-sambandhā eva śabdāḥ / na te artheṣu puruṣair 11310 anyathā viparyasyante / tena adoṣa iti / kim idānīṃ saṃketena / 11311 sa hi sambandho yato artha-pratītiḥ / sa ced apauruṣeyo na ayaṃ 11312 samayam apekṣeta / apratīty-āśrayo vā kathaṃ sambandhaḥ / 11313 saṃketāt tad-abhivyaktāv asamartha-anya-kalpanā //227 //

11314 na vai sambandho vidyamāno apy anabhivyaktaḥ pratīti-hetuḥ / 11315 saṃketas tv enam abhivyanakti / sa tarhi siddha-upasthāyī kim 11316 akāraṇaṃ poṣyate / nanv iyān sambandhasya vyāpāro yad artha- 11317 pratīti-jananam / tat samayena eva kṛtam iti / na ayogye samayaḥ 11318 samartha iti yogyatā tat-sambandhaś cet / tat kiṃ vai śabdaḥ 11319 sambandho astu / samarthaṃ hi rūpaṃ śabdasya yogyatā kārya- 11320 kāraṇa-yogyatā-vat / sā ced artha-antaraṃ kiṃ śabdasya iti sambandho 11321 vācyaḥ / yogyatā-upakāra iti cet / na / nityāyāḥ niratiśayatvāt / 11322 tatra apy atiprasaṅgāt upakāra-asiddheḥ / yogyatāyāṃ ca svato yogyatve 11323 artha eva kiṃ na iṣyate / samayas tarhi kathaṃ śabda-artha- 11324 sambandhāḥ / puruṣeṣu vṛtteḥ / na amiśrāṇāṃ siddhānāṃ kaścit 11325 sambandho abheda-prasaṅgāt anapekṣaṇāc ca / artha-viśeṣa-samīha- 11326 apreritā vāg ata idam iti viduṣaḥ sva-nidāna-ābhāsinam arthaṃ 11327 sūcayati iti buddhi-rūpa-vāg vijñaptyor janyajanakabhāvaḥ sambandhaḥ 11401 tataḥ śabdāt pratipattir avinābhāvāt / tad-ākhyānaṃ 11402 samayaḥ / tataḥ pratyāyaka-sambandha-siddheḥ sambandha-ākhyānāt / 11403 na tu sa eva sambandhaḥ / astu vā anya eva nityaḥ sambandhaḥ / 11404 tena 11405 girām eka-artha-niyame na syād artha-antare gatiḥ//

11406 na hi tena sambandhena asambaddhe arthe pratītir yuktā / tasya 11407 vaiphalya-prasaṅgāt / dṛṣṭaś ca icchā-vaśāt kṛta-samayaḥ sarvaḥ 11408 sarvasya dīpakaḥ / 11409 aneka-artha-abhisambandhe viruddha-vyakti-sambhavaḥ //228 //

11410 atha mā bhūd dṛṣṭa-virodha iti sarve sarvasya vācakāḥ / tathā na 11411 sarvaḥ sarva-sādhano asaṃkarāt kāryakāraṇatāyāḥ / tatra pratiniyata- 11412 sādhane abhimate arthe sarva-sādhya-sādhana-sādhāraṇasya 11413 śabdasya-iṣṭa-vyaktim eva samayakāraḥ karoti iti kuta etat so aniyato 11414 niyamaṃ puruṣāt pratipadyate / tadā / 11415 apauruṣeyatāyāś ca vyarthā syāt parikalpanā//

11416 api nāma asaṃkīrṇam arthaṃ jānīyām iti saṃkara-hetuḥ puruṣa-upākīrṇaḥ / 11417 tatra yādṛśāḥ puruṣaiḥ kvacit prayuktāḥ saṃkīryante 11418 tādṛśā eva sarva-sādhāraṇāḥ santaḥ kvacit tair viniyamitās 11419 tattva-aparijñānāt / prakṛtyā eva vaidikā niyatā iti cet / na upadeśam 11420 apekṣeran na anyathā saṃketena prakāśayeyuḥ vyākhyā-vikalpaś 11421 ca na syāt / upadeśasya ca iṣṭa-saṃvādaḥ śakya-vikalpe na asti iti 11422 vyarthā eva apauruṣeyatā / 11423 vācyaś ca hetur bhinnānāṃ sambandhasya vyavasthiteḥ //229 //

11425 arthā hi bāhyā na rūpaṃ śabdasya na śabdo arthānām / yena abhinna- 11426 ātmatayā vyavasthā-bhede api nāntarīyakatā syāt / kṛtakatva- 11427 anityatva-vat / na apy ete vivakṣā-janmāno dhvanayo ajanmāno 11428 vā vivakṣā-vyaṅgyāḥ na artha-āyattāḥ / tataḥ katham idānīṃ 11501 tat-pratiniyama-saṃsādhyaṃ tad-anvayaṃ sādhayeyuḥ / na hy 11502 apratibaddhas tat-sādhana iti / 11503 asaṃskāryatayā pumbhiḥ sarvathā syān nirarthatā//

11504 saṃskāra-upagame mukhyaṃ gaja-snānam idaṃ bhavet //230//

11505 iti saṃgrahaślokaḥ / api ca / śabda-arthayoḥ sambandho nityo vā 11506 syād anityo vā / yady anityaḥ puruṣa-icchā vṛttir avṛttir vā / apuruṣa- 11507 adhīnatve puruṣāṇāṃ yathā abhiprāyaṃ deśa-ādi-parāvṛttyā tena 11508 pratipādanaṃ na syāt / icchāyām apy anāyattasya kadācid ayogāt / 11509 parvata-ādi-vat / ayam eva nityatve api doṣas tasya sthira-rūpasya 11510 parāvṛtty-ayogād iti samaṃ sarva-avasthāne api iṣṭa-pratiniyama-abhāvāt / 11511 tato viśeṣa-pratipattir na syād iti pūrvavat prasaṅgaḥ / 11512 icchā-vṛttau ca pauruṣeyatvam iti vipralambha-āśaṅkā / api ca / 11513 sambandhinām anityatvān na sambandhe asti nityatā / 11514 parāśrayo hi sambandho apratibandhe tayoḥ sambandhitā ayogāt / 11515 sa ca āśrayo anityaḥ / apāye asya sambandhasya apy apāyaḥ anyathā anāśritaḥ 11516 syāt / tato na nityaḥ / tad-āśraya-arthaś ca vaktavyaḥ / 11517 nityasya anupakāryatvāt / anupakurvāṇaś ca anāśrayaḥ / jāter vācyatvād 11518 adoṣa iti cet / na / tad-vacane prayojana-abhāvād iti nirloṭhitam 11519 etat / sarvatra ca jāty-asambhavād ayogo yādṛcchikeṣu vyakti- 11520 vāciṣu sarvadā jāti-codane viśeṣa-antara-vyudāsena pravṛtty-ayogāc 11521 ca / tasmād anvaya-vyatirekiṇo bhāvasya bhāva-abhāvau sambandhaḥ / 11523 arthair ataḥ sa śabdānāṃ saṃskāryaḥ puruṣair dhiyā //231 / 11524 tāv eva bhāva-abhāvāv āśritya-asaṃsṛṣṭāv api saṃsṛṣṭāv iva puruṣasya 11601 vyavahāra-bhāvanātaḥ pratibhāta iti pauruṣeyo bhāvānāṃ 11602 saṃśleṣaḥ /

kiṃ ca āśraya-vināśān naṣṭe sambandhe sa śabdaḥ punar 11603 asambandhatvān na apūrveṇa yojyeta / utpanna-utpannāś ca bhāvāḥ 11604 sthita-sambandha-abhāvād asambandhino avācyāḥ syuḥ / tatra 11605 api / 11606 arthair eva saha utpāde / 11607 kalpyamāne 11608 na svabhāva-viparyayaḥ / 11609 śabdeṣu yuktaḥ / 11610 atha mā bhūn naṣṭa-sambandhasya śabdasya artha-antare vaiguṇyaṃ 11611 arthānāṃ ca avācyatā ity utpanno arthaḥ sambandhavān yady utpadyeta 11612 sa sambandha utpanno api na śabde syāt / tasya tena asambandhi- 11613 svabhāvasya svabhāva-viparyayam antareṇa tad-bhāva-ayogāt / 11614 arthena saha utpannasya anyataḥ siddhasya anupakāriṇi śabde 11615 asamāśrayāc ca / tasya api tadutpatti-sahakāritve samarthasya nitya-utpādana- 11616 prasaṅgaḥ / anapekṣatvān nityasya anupakārāt / asāmarthye 11617 api paścād api svabhāva-atyāgād aśaktiḥ / 11618 sambandhe na ayaṃ doṣo vikalpite //232//

11619 na hi bhāva-śleṣa-apekṣī puruṣa-bhāvanā-pratibhāsī tad-apekṣa-alakṣaṇaḥ 11620 sambandhaḥ / so ayam nityānām apy aparāvartayan svabhāvaṃ 11621 kutaścit svayam utprekṣya ghaṭayed iti te api tathā 11622 syuḥ / na ca cyavana-dharmāṇaḥ / yad uktam āśraya-apāyena āśrita- 11623 sambandha-vināśād anityaḥ sa iti tatra / 11624 nityatvād āśraya-apāye apy anāśo yadi jāti-vat / 11625 nityeṣv āśraya-sāmarthyaṃ kiṃ yena iṣṭaḥ sa āśrayaḥ //233//

11626 śrūyata etan nityā jātir āśrayitā ca na apy āśrayeṇa saha naśyati iti / 11627 kevalaṃ nityeṣv āśraya-sāmarthyaṃ na paśyāmaḥ yena asāv āśrayaḥ / 11628 kṛtasya karaṇa-abhāvād akārakasya ca anapekṣatvāt / vyaktir 11629 upakāro jāteḥ sambandhasya ca āśrayāt tena āśraya iti cet 11701 jñāna-utpādana-hetūnāṃ sambandhāt sahakāriṇām / 11702 tad-utpādana-yogyatvena utpattir vyaktir iṣyate //234//

11703 ghaṭa-ādiṣv api yukti-jñair aviśeṣe avikāriṇām / 11704 vyañjakaiḥ svaiḥ kutaḥ ko artho vyaktās tais te yato matāḥ //235 //

11706 sahakāriṇaḥ sakāśād upādāna-apekṣād jñāna-janana-yogya-kṣaṇa-antara- 11707 utpattir eva ghaṭa-ādīnām abhivyaktiḥ / anyathā anapekṣya tad-upakāraṃ 11708 jñāna-utpādana-prasaṅgāt / sāmarthya-kāriṇaś ca janakatvāt / 11709 tasya ca tadātmakatvāt / arthāntaratve ca bhāva-anupakāra- 11710 prasaṅgāt sāmarthyāc ca jñāna-utpatter nityaṃ ghaṭa-ādīnām 11711 agrahaṇa-āpatter anāloka-apekṣa-grahaṇa-prasaṅgād anapekṣa-ātma-anupakārāt / 11712 tad ime sva-viṣaya-jñāna-janane param apekṣamāṇās 11713 tataḥ svabhāva-atiśayaṃ svīkurvanti / tena asya te janyāḥ / jñeya- 11714 rūpa-asādhanāt tu jñāna-vaśena kārya-atiśaya-vācinā śabdena viśeṣa- 11715 khyāty-arthaṃ vyaṅgyāḥ khyāpyante / na evaṃ jāti-sambandha-ādayaḥ 11716 kathaṃcid apy anupakāryatvād anupakāriṇā vyaktā yujyate / 11717 sambandhasya ca vastutve syād bhedād buddhi-citratā / 11718 sa ca ayaṃ sambandho vastu bhavan niyamena śabda-arthābhyāṃ 11719 bheda-abhedau na ativartate / rūpaṃ hi vastu / tasya atattvam eva anyattvam 11720 ity uktam / sa ca ayam aindriyaḥ san sva-buddhau tad-anya-vivekina- 11721 apratibhāsamāno rūpeṇa kathaṃ tathā syāt / dṛśya- aviveka-adarśanayor 11722 viveka-sattā-viparyaya-āśrayatvāt / anyathā tat-sthiter 11723 abhāva-prasaṅgāt / atīndriyatvād apratibhāse api indriya-ādiṣv iva adoṣa 11724 iti cet / na / tato apratipatti-prasaṅgāt aprasiddhasya ajñāpakatvāt / 11725 saṃnidhi-mātreṇa jñāpane avyutpannānām api syāt /

11726 na anumānāt pratipattir liṅga-abhāvāt dṛṣṭānta-asiddheś ca tatra apy 11801 atīndriyatvena sādhana-apekṣaṇāt / tulyam indriya-ādiṣv api iti cet / na / 11802 teṣām anyathā-anumānāt / jñānaṃ hi keṣucit satsu vyatireka-anvaya-vat 11803 tan-mātra-asambhavaṃ tad-vyatirikta-apekṣāṃ ca sādhayati / 11804 tataḥ kārya-dvāreṇa indriya-siddhiḥ / na evaṃ sambandhasya / tasya asiddhau 11805 tat-kāryasya eva jñānasya abhāvāt / na hi tatra śabda-rūpam 11806 artho vā liṅgaṃ tayoḥ sarvatra yogyatvāt / viśeṣa-pratīti-samāśrayasya 11807 apratyāyanād apratītir asya / na hy asati sambandha-viśeṣe 11808 sā yuktā / tasyāṃ vā animittāyāṃ tad-viśeṣa-pratīti-niyama-vad 11809 artha-pratipādanam api śabdānām animittaṃ kiṃ na iṣyate / tasmāt 11810 tat sadṛśaṃ liṅgaṃ sarva-sambandhe tato aviśeṣeṇa gamayet / 11811 tato aviśeṣeṇa eva pratītiḥ syāt sarvasya ca / tasmāt sambandha- 11812 siddhy-artha-pratīter na kaścit sampradāyam apekṣeta / sampradāya- 11813 sahitasya liṅgatvam iti cet / tat kim anayā paraṃparayā / 11814 sa eva sampradāya-apekṣo artha-jñāpanaṃ kiṃ na karoti / sa ca śabdo 11815 yad abhiprāyaiḥ prayujyamāno dṛṣṭo anyathā na dṛṣṭo darśana- 11816 adarśanābhyāṃ dhūma-ādi-vat tat-pratītiṃ janayati iti sa eva 11817 sambandho avinābhāva-ākhyaḥ / na ca atra anyasya sāmarthyaṃ paśyāmaḥ / 11818 na api siddhy-upāyam / atha punar na śabda-arthayor anya eva 11819 sambandhaḥ / 11820 tābhyām abhede tāv eva na ato anyā vastuno gatiḥ //236//

11821 rūpa-bheda-nibandhanatvād vyavasthā-antarasya tad-rūpaṃ tad eva 11822 syāt / dharma-bhedas tu syāt pūrva-ukta-krameṇa / sa ca aviruddha 11823 eva na vastu-bhedaḥ / na ca bheda-abhedau muktvā vastuno anyā 11824 gatiḥ / tasya rūpa-lakṣaṇatvād / rūpasya ca etad-vikalpa-anativṛtteḥ / 11825 api ca / 11826 bhinnatvād vastu-rūpasya sambandhaḥ kalpanā-kṛtaḥ / 11827 ity uktaṃ prāk / na hi śleṣa-lakṣaṇaḥ sambandho aśliṣṭeṣu padārtheṣu 11828 sambhavati / na ca artha-antaram eṣāṃ sambandhaḥ / yasmāt 11901 sad-dravyaṃ syāt para-adhīnaṃ sambandho anyasya vā katham //237 //

11903 na hi siddhaṃ sat param apekṣate / na anapekṣaḥ svatantraḥ sambandhaḥ / 11904 dravyam iti ca svabhāva ucyate / sa kathaṃ parabhāvasya 11905 śleṣaḥ syāt / na hi svabhāva-antara-sattayā anyaḥ śliṣṭo nāma / 11906 mā bhūd aśliṣṭena śliṣṭena tu syād iti cet / na / tasya eva 11907 tābhyāṃ śleṣa-asiddheḥ sa eva asiddho yas tau śleṣayet / tad ayam 11908 atiprasaṅgo yady arthāv artha-antareṇa śliṣyato viśeṣa-abhāvāt / kiṃ 11909 ca / 11910 varṇā nirarthakāḥ santaḥ pada-ādi parikalpitam / 11911 avastuni kathaṃ vṛttiḥ sambandhasya asya vastunaḥ //238//

11912 vācako hi vacana-aṅgena tadvān syāt / santo apy avācakā varṇāḥ / 11913 tan na teṣu vācyavācakasambandhaḥ / tad-vṛttau svarūpa-hāni- 11914 prasaṅgāt / krama-viśeṣeṇa vācakā varṇā iti cet / na / kramasya anartha- 11915 antaratvena abhedakatvāt / tad-rūpasya krama-antare apy aviśeṣāt 11916 tulyā syāt pratipattiḥ / arthāntaratvam api kramasya niṣetsyāmaḥ / 11917 tad asati varṇānāṃ vācakatve pada-ādi vācakaṃ syāt / 11918 tac ca na kiṃcid vyatireka-avyatireka-virodhāt / tasmād indriya- 11919 vijñāna-viśeṣa-anubandhī sabhāga-vāsanā-upādāna -vikalpa-pratibhāsa-vibhramaḥ 11920 padam / vākyaṃ ca eka-avabhāsi mithyā eva / eka-anekatva- 11921 ayogāt / na hy ekam / anekayā buddhyā krameṇa grahaṇa-ayogāt / 11922 na ca tad ekayā grāhyaṃ varṇa-anukrama-grahaṇāt / eka-varṇa- 11923 grahaṇa-kāle ca aneka-buddhi-vyatikramāt / kṣaṇikatvāt buddhīnām / 11924 kṣaṇasya eka-paramāṇu-vyatikrama-kālatvāt / ādhikye vibhāgavataḥ 11925 paryavasāna-ayogāt / aneka-aṇu-vyatyaya-nimeṣa-tulyakālatvād 11926 antya-varṇa-parisamāpteḥ / yathā-anubhavaṃ smaraṇāt 11927 smṛtir api tat-kāla eva / anubhava-smaraṇa-anukramayor viśeṣa-anupalakṣaṇatvāc 11928 ca / na apy anekaṃ pada-ādi / abheda-pratibhāsanād buddhes 11929 tad-anekatvasya niṣetsyamānatvāc ca / tan na vastu / tasya 11930 etad-vikalpa-anatikramāt / vastu ca sambandhaḥ / sa kathaṃ 12001 tad-āśrayaḥ syāt / āśrayanīya-ayogāt / anāśrito hy evaṃ syāt / 12002 tathā ca asambandhaḥ / tasmān na svābhāvikaḥ śabda-arthayoḥ 12003 sambandhaḥ / tad-abhiprāyasya prayogād utpanno abhivyakto 12004 vā śabdo tad-avyabhicārī iti tattvam asya sambandhaḥ / sā ca utpattir 12005 abhivyaktir vā avyabhicāra-āśrayaḥ pauruṣeyī iti pauruṣeya eva 12006 sambandhas tad-dvāreṇa ca artha-pratyāyane aniyamaḥ śabdānām 12007 ity apauruṣeyatve api sa eva vipralambhaḥ / 12008 apauruṣeyatā api iṣṭā kartṛṛṇām asmṛteḥ kila / 12009 yā api iyam apauruṣeyatā veda-vākyānāṃ kartur asmaraṇād varṇyate / 12011 santy asya apy anuvaktāra iti dhig vyāpakaṃ tamaḥ //239//

12012 tasya eva tāvad īdṛśaṃ prajñā-skhalitaṃ kathaṃ vṛttam iti savismaya- 12013 anukampaṃ naś cetaḥ / tad apare apy anuvadanti iti nirdaya- 12014 ākrānta-bhuvanaṃ dhig vyāpakaṃ tamaḥ / kaḥ prāṇino hita-īpsā- 12015 vipralabdhasya aparādhaḥ / tathā hi smaranti saugatā mantrāṇāṃ 12016 kartṛṛn aṣṭaka-ādīn / hiraṇyagarbhaṃ ca kāṇādāḥ / teṣāṃ 12017 sa mithyā-vāda iti cet / ka idānīm evaṃ pauruṣeyo anyo api / 12018 kumārasambhava-ādiṣv ātmānam anyaṃ vā praṇetāram upadiśanto 12019 yad evaṃ prativyūhyeran / tatra prativahane abhyupeta- 12020 bādhā iti cet / nanv idam eva abhyupagama-aṅgam iti kasya bādhā / 12021 tat parasya api tulyam eva / tasya iṣṭatvād adoṣa iti cet / kuto asya iyam 12022 iṣṭir apramāṇikā prāg āsīt / akasmād grāhī ca ayaṃ kiṃ punaḥ 12023 kvacit sādhanam apekṣate / yat pauruṣeya-apauruṣeya-cintayā 12024 ātmānam āyāsayati / tata eva iṣṭer anabhyupeta-bādhāyāṃ tad-anyasya 12025 api tulyam ity anupālambhaḥ / anatiśaya-darśī ca ayaṃ 12026 vākyeṣv evaṃprakārāṇām apauruṣeyatva-sādhanānāṃ kārya-dharmāṇāṃ 12101 vā kvacid atiśayam abhyupeta ity apratyaya eva asya vṛttiḥ / 12102 dṛśyante ca vicchinna-kriyā-sampradāyāḥ kṛtakāś ca / tān yatnavanta 12103 upalabhanta iti cet / na / niyama-abhāvāt / anyatra anupalambhasya 12104 upalambhasya vā para-upadeśād apratyayād aniścaya-arthatvāt / 12105 svayaṃ-kṛtānām apy apahnotṛ-darśanāt / niṣṭhā-gamanasya 12106 aśakyatvāt / 12107 yathā ayam anyato aśrutvā na imaṃ varṇa-pada-kramam / 12108 vaktuṃ samarthaḥ puruṣas tathā anyo api iti kaścana //240//

12109 tasya api tad eva uttaram evam apauruṣeyatve api kim idānīṃ pauruṣeyam 12110 ity ādi / tathā hi / 12111 anyo vā racito granthaḥ sampradāyād ṛte paraiḥ / 12112 dṛṣṭaḥ ko abhihito yena so apy evaṃ na anumīyate //241//

12113 na khalu kiṃcid anyad apauruṣeyatva-āśrayo anyatra idānīntanānām 12114 anupadeśa-pāṭha-aśakteḥ / sā ca anyatra apy ekena racite granthe anyasya 12115 tulyā / tad-anusāriṇā sarvas tathā unneyo na vā kaścit / tasya 12116 tathā aniṣṭatvād ity ādāv apy uktam iṣṭes tad-āśrayatvād ity ādi / 12117 api ca / 12118 yaj-jātīyo yataḥ siddhaḥ sa tasmād agni-kāṣṭha-vat / 12119 adṛṣṭa-hetur anyo apy aviśiṣṭaḥ sampratīyate //242//

12120 na adarśanād hetur ahetuko nāma / adṛṣṭa-hetavo api hi bhāvās 12121 tad-anyaiḥ svabhāva-abhedam anubhavantas tathāvidhāḥ samunnīyante / 12122 hetu-rūpa-nivṛttāv api tad-rūpam anivṛttaṃ kārya-dharma- 12123 vyatikramān na tataḥ syād iti na kaścit tathā vacanīyaḥ / 12124 rūpa-viśeṣo vā tathā darśanīyo ya enaṃ hetum anuvidadhyāt / yena iṣṭa- 12125 aniṣṭayor iṣṭa-viparyayo na syāt / svabhāva-nivṛtteś ca hetor 12126 abhedane bhāvānāṃ bhedaḥ syād ākasmika iti na kvacid vinivarteta / 12127 tasmād yaḥ svabhāvo yaj-janmā dṛṣṭaḥ so anyatra apy avibhajyamānaḥ 12128 svātmanā tat-kārya-dharmatāṃ na ativartate agni-indhana-vat / 12201 tatra apradarśya ye bhedaṃ kārya-sāmānya-darśanāt / 12202 hetavaḥ pravitanyante sarve te vyabhicāriṇaḥ //243//

12203 yathā-adyo api pathika-kṛto agnir jvālā-antara-pūrvako na araṇi-nirmathana- 12204 pūrvakaḥ / pathika-agnitvāt / anantara-agni-vad iti / kathaṃ 12205 punaḥ pathika-agner vyabhicāraḥ / jvālā-udbhava-sāmarthyaṃ hy 12206 āśritya dahanasya hetv-antaraṃ pratikṣipyate / yadi hi vinā jvālayā 12207 syād anyatra api syād iti / tatra jvālā-itara-janmanor abādhyabādhakatve 12208 jvālā-aprabhavatvam anyathā api syād iti dharmayor 12209 ekatra arthe sambhavāt sa pathika-agnir anyo vā artha eka-pratiniyato 12210 na syād ity āśaṅkyate vyabhicāraḥ / so apy anyonya-vyatirekī 12211 dharma-dvaya-avatāro vastu-sāmānye aviruddha ity ucyate na avasthā- 12212 bhedini viśeṣe / niṣkalasya ātmanas tad-atattva-virodhāt / na ca 12213 jvālā-itara-janmanor bādhyabādhakatā pathika-agnau / tasya jvālā-prabhava- 12214 vyatirekeṇa asambhava-abhāvāt / evaṃbhūtaḥ pathika-agnir 12215 jvālā-prabhava iti syāt / na sarvaḥ / tatra viśeṣa-pratikṣepasya 12216 kartum aśakyatvāt / sambhavad-viśeṣasya ca tādavasthya-aniyamāt / 12217 yad api vinā jvālayā syād anyatra api syād iti / bhavaty eva / 12218 yayā sāmagryā sambhavati sā yadi syāt asyāḥ sambhavaṃ pradarśya 12219 tad-abhāvaṃ pradarśayet tatra vā jvālām syād etat / 12220 tasmān na ekasya para-pūrvakam adhyayanaṃ sarvasya tathābhāvaṃ 12221 sādhayati / tasya anyathā asambhava-abhāvāt / tathāvidhasya 12222 tu tat-kriyā-pratibhā-rahitasya tathā syād iti / tathābhūtam 12223 evaṃ vācyaṃ syāt tad aviśeṣeṇa sambhavad-viśeṣam ucyamānaṃ 12224 chāyāṃ na puṣṇāti /

kathaṃ viśeṣasya sambhavo yāvatā 12225 teṣām api puruṣāṇām aśaktir eva idānīntana-puruṣa-vat / atra api 12226 śakti-puruṣayor na kiṃcid virodha-darśanam iti na aviruddha-vidhir 12227 anupalabdhi-prayogo gamakaḥ / na hy atīndriyeṣu virodha-gatir 12228 asti ity uktam / na ca ayaṃ pūrva-prayogād bhidyate / yadi puruṣāḥ 12229 śaktāḥ syur idānīntanā api iti / viśeṣa-asambhava etat syāt / 12301 sa ca duḥsādhaḥ / yatra ekasya aśaktis tatra sarva-puruṣāṇām ity api 12302 pūrvavad vyabhicāri / bhārata-ādiṣv idānīntanānām aśaktāv 12303 api kasyacit śakti-siddheḥ / tasmāt kāraṇāni vivecayata artheṣv 12304 api tad-atat-pratibhaveṣu svabhāva-bhedo darśanīyaḥ / tad-abhāve 12305 sarvas tadātmā na vā kaścit / na ca atra laukika-vaidikayoḥ svabhāva- 12306 bhedaṃ paśyāmaḥ / asati tasmiṃs tayoḥ sāmānyasya eva 12307 dṛṣṭer ekasya kaścid dharmaṃ vivecayan tat-svabhāva-sambhavinā 12308 tena āśaṅkya-vyabhicāra-vādaḥ kriyate / nanu veda-avedayos 12309 tattva-lakṣaṇo asty eva viśeṣaḥ / satyam asti / na kevalaṃ 12310 tayor eva / kiṃ tarhi / ḍiṇḍika-purāṇa-itarayor api / na ca sva-prakriyā- 12311 bheda-dīpano nāma-bhedaḥ puruṣa-kṛtiṃ bādhate / anyatra 12312 api prasaṅgāt / yadi tādṛśīṃ racanāṃ puruṣāḥ kartuṃ na śaknuyuḥ 12313 kṛtāṃ vā akṛta-saṃketo vivecayet vyaktam apauruṣeyo 12314 vedaḥ / nanu na śaknuvanty eva puruṣā mantrān kartum / etad 12315 uttaratra vicārayiṣyāmaḥ / api ca / na mantro nāma anyad eva 12316 kiṃcit / kiṃ tarhi / satya-tapaḥ-prabhāvavatāṃ samīhita-artha-sādhanaṃ 12317 vacanam /

tad adyatve api puruṣeṣu dṛśyata eva / yathāsvaṃ 12318 satya-adhiṣṭhāna-balā viṣa-dahana-ādi-stambhana-darśanāt / 12319 śabarāṇāṃ ca keṣāṃcid adya api mantra-karaṇāt / avaidikānāṃ 12320 ca bauddha-ādīnāṃ mantra-kalpānāṃ darśanāt / teṣāṃ ca puruṣa- 12321 kṛteḥ / tatra apy apauruṣeyatve katham idānīm apauruṣeyam 12322 avitatham / tathā hi bauddha-itarayor mantra-kalpayor hiṃsā- 12323 maithuna-ātma-darśana-ādayo anabhyudaya-hetavo anyathā ca varṇyate / 12324 tat katham ekatra viruddha-abhidhāyi dvayam satyaṃ 12325 syāt / tatra artha-antara-kalpane tad anyatra api tulyam ity artha-anirṇayāt 12326 kvacid apratipattiḥ / tathā ca sad apy anupayogam apauruṣeyam / 12327 bauddha-ādīnām amantratve tad-anyatra api koṣa-pānaṃ 12328 syāt karaṇīyam / viṣa-karma-adhikṛto bauddhā api dṛśyante / tatra amantratvam 12401 api vipratiṣiddham / mudrā-maṇḍala-dhyānair apy 12402 anakṣaraiḥ karmāṇi kriyante / na ca tāny apauruṣeyāṇi nityāni 12403 yujyate / teṣāṃ kriyā-sambhave akṣara-racanāyāṃ kaḥ pratighātaḥ 12404 puruṣāṇām / tasmān na kiṃcid aśakya-kriyam eṣām / katham 12405 idānīṃ satya-prabhavau mantra-kalpau paraspara-virodhinau / na 12406 vai sarvatra tau satya-prabhavau / prabhāva-yukta-puruṣa-pratijñā- 12407 lakṣaṇāv api tau staḥ / sa prabhāvo gati-siddhi-viśeṣābhyām api 12408 syāt / yadi pauruṣeyā mantrāḥ kiṃ na sarve puruṣā mantra-kāriṇaḥ / 12409 tat-kriyā-sādhana-vaikalyāt / yadi tādṛśaiḥ satya-tapaḥ-prabhṛtibhir 12410 yuktāḥ syuḥ kurvanty eva /

api ca kāvyāni puruṣaḥ karoti iti 12411 sarvaḥ puruṣaḥ kāvya-kṛt syāt / akaraṇe vā na eva kaścit tadvad 12412 ity apūrvā eṣā vāco-yuktiḥ / satyaṃ mantra-kriyā-sādhana-vikalā 12413 mantrān na kurvate / tat tu kasyacit sākalyaṃ na paśyāmaḥ / 12414 puruṣāṇāṃ samāna-dharmatvāt / uktam atra na mantro nāma anyad 12415 eva kiṃcit satya-ādimatāṃ vacana-samayād iti / tāni ca kvacit 12416 puruṣeṣu dṛśyante / sarva-puruṣās tad-rahitā ity api tat-sambhava- 12417 virodha-abhāvād anirṇayaḥ / na ca atyakṣa-svabhāveṣv anupalabdhir 12418 niścaya-hetuḥ / na ca smṛti-mati-prativedha-satya-śaktayaḥ 12419 sarva-bhāvinyaḥ / tat-sādhana-sampradāya-bheda-vad guṇa-antara- 12420 sādhanāny api syuḥ / na api sann api sarvo draṣṭuṃ śakyaḥ / ata 12421 eva adṛṣṭasya anapahnavaḥ / na api puruṣeṣu utpitsoḥ kasyacid guṇasya 12422 pratiroddhā / bādhya-adṛṣṭer bādhyabādhakabhāva-asiddheḥ / etena 12423 sarva-jñāna-pratiṣedha-ādayo api nirvarṇita-uttarāḥ / tatra apy evaṃbhūto 12424 yādṛśo ayam asambhavat-tat-sādhana-sampradāyo na iti nyāyaḥ / 12425 na adṛṣṭa-jñāpako atat-svabhāva ity api / satāṃ api kārya-anārambha- 12426 sambhavāt / svabhāva-viprakarṣeṇa draṣṭum aśakyatvāc ca / 12427 tasmād adhyayanam adhyayana-antara-pūrvakam adhyayanād iti 12428 bhārata-adhyayane api bhāvād vyabhicāri / nanu vedane viśeṣaṇād 12429 adoṣaḥ / kaḥ punar atiśayo veda-adhyayanasya yad anyathā adhyetuṃ 12430 na śakyate / na hi viśeṣaṇam aviruddhaṃ vipakṣeṇa asmād 12431 hetuṃ vyāvartayati / aviruddhayor ekatra sambhavāt /

idānīntanānām 12501 adhyayanād iti cet / ukta-uttaram etat / adarśanād 12502 iti cet / idam api prativyūḍham / na apy adarśana-mātram abhāvaṃ 12503 gamayati iti vyabhicāra eva / tasmān na viśeṣaṇam atiśaya- 12504 bhāg ity anupātta-samam / yat kiṃcid veda-adhyayanaṃ sarvaṃ 12505 tad-adhyayana-antara-pūrvakam ity api vyāptir na sidhyati / 12506 sarvasya tathābhāva-asiddheḥ / yādṛśaṃ tu tan-nimittaṃ dṛṣṭaṃ 12507 tat tathā iti syāt / dṛṣṭe viśeṣe tan-nimittatayā tat-tyāgena sāmānya- 12508 grahaṇaṃ vyabhicāry eva / hutāśana-saṃsiddhau pāṇḍu-dravyatva-vat / 12509 etena vacana-ādayo rāga-ādi-sādhane pratyuktāḥ / astu 12510 vedam adhyayanam adhyayana-pūrvatā-sādhanam / 12511 sarvathā anāditā sidhyed evaṃ na apuruṣa-āśrayaḥ / 12512 tasmād apauruṣeyatve syād anyo apy anara-āśrayaḥ //244//

12513 puruṣa eva hi svayam abhyūhya parato vā ādhīyate / na eṣām avyāpṛta- 12514 karaṇānāṃ svayaṃ śabdā dhvananti yena apauruṣeyāḥ syuḥ / 12515 api syur apauruṣeyā yadi puruṣāṇām ādiḥ syāt / tadā apy anya- 12516 pūrvakaṃ na sidhyati / adhyāpayitur abhāvāt / tat prathamo 12517 adhyetā kartā eva syāt / tad ayam anādiḥ pūrva-pūrva-darśana- 12518 pravṛtto ḍimbhaka-pāṃsu-krīḍā-ādi-vat puruṣa-vyavahāra iti syāt / 12519 na apauruṣeya iti / anāditvād apauruṣeyatve bahutaram idānīm 12520 apauruṣeyam / tathā hi / 12521 mleccha-ādi-vyavahārāṇāṃ nāstikya-vacasām api / 12522 anāditvāt tathābhāvaḥ pūrva-saṃskāra-santateḥ //245//

12523 mleccha-vyavahārā api kecin mātṛ-vivāha-ādayo madana-utsava-ādayaś 12524 ca anādayaḥ / nāstikya-vacāṃsi ca apūrva-paraloka-ādy-apavādīni / na 12525 hi tāny anāhita-saṃskārāḥ paraiḥ pravartayanti / sva- pratibhā-racita- 12526 samayānām api yathā aśruta-artha-vikalpa-saṃhāreṇa eva pravṛtteḥ / 12527 tat kiṃcit kutaścid āgatam ity ekasya upadeṣṭuḥ prabandhena abhāvād 12528 apara-pūrvakam ity ucyate / prāg eva yathā-darśana- 12529 pravṛttayaḥ samyaṅ-mithyā-pravṛttayo loka-vyavahārāḥ / nanv 12530 ādi-kalpikeṣv adṛṣṭā eva vyavahārāḥ paścāt pravṛttā iṣyante / 12601 na / teṣām apy anya-saṃskāra-āhitānāṃ yathā-pratyayaṃ prabodhāt / 12602 bhavatu sarveṣām apauruṣeyatvam iti cet / 12603 tādṛśe apauruṣeyatve kaḥ siddhe api guṇo bhavet / 12604 kāmam avisaṃvādakam ity apauruṣeyatvam iṣṭam / tad visaṃvādakānām 12605 api keṣāṃcid anāditvād asti iti kim apauruṣeyatvena / 12606 sati vā veda-vākyānām eva apauruṣeyatve / 12607 artha-saṃskāra-bhedānāṃ darśanāt saṃśayaḥ punaḥ //246//

12608 yadi apauruṣeyatve api pratiniyatām eva tad-artha-pratibhāṃ 12609 janayed āśvāsanaṃ syāt / yatheṣṭaṃ tu samāropa-apavādābhyāṃ 12610 nairukta-mīmāṃsaka-ādayo veda-vākyāni viśasanto dṛśyante / na 12611 ca te arthās teṣāṃ na saṃghaṭante / samaya-prādhānyād artha-niveśasya 12612 ekasya api vākyasya aneka-vikalpa-sambhavāt / prakṛti-pratyayānām 12613 aneka-artha-pāṭhāt / rūḍher apy ekāntena ananumateḥ / arūḍha- 12614 śabda-bāhulyāt / tad-arthasya puruṣa-upadeśa-apekṣaṇāt / tad-upadeśasya 12615 tad-icchā-anuvṛtter anirṇaya eva veda-vākya-artheṣu / 12616 api ca / ayam apauruṣeyatvaṃ sādhayan varṇānāṃ vā sādhayed 12617 vākyasya vā / tatra / 12618 anya-aviśeṣād varṇānāṃ sādhane kiṃ phalaṃ bhavet / 12619 na hi loka-vedayor nānā varṇāḥ / bhede api ca pratyabhijñāna-aviśeṣāt 12620 tata ekatva-asiddhi-prasaṅgād bheda-anupalakṣaṇāc ca vaidika- 12621 varṇa-asiddhiḥ pratyabhijñānād apratipatti-prasaṅgāt / anabhyupagamāc 12622 ca / teṣāṃ ca apauruṣeyatva-sādhane te tulyāḥ sarvatra 12623 iti kim anena pariśeṣitam / tathā ca sarvo vyavahāro apauruṣeyaḥ / 12624 na ca sarvo avitatha iti vyarthaḥ pariśramaḥ / atha vākyam 12625 apauruṣeyam iṣṭam / 12701 vākyaṃ na bhinnaṃ varṇebhyo vidyate anupalambhanāt //247//

12703 na hi vayaṃ devadatta-ādi-pada-vākyeṣu dakāra-ādi-pratibhāsaṃ muktvā 12704 anyaṃ pratibhāsaṃ buddheḥ paśyāmaḥ / dvitīya-varṇa-pratibhāsa-vat / 12705 na ca apratibhāsamānaṃ grahaṇe grāhyatayā iṣṭam asty 12706 anyad vā iti śakyam avasātum / ākāra-antara-vat / anya-asambhavi 12707 kāryaṃ gamakam iti cet / syād etat yadi teṣu varṇeṣu satsu api 12708 tat kāryaṃ na syāt / na bhavati teṣām aviśeṣe api pada-vākya-antare 12709 abhāvād iti cet / na / teṣām aviśeṣa-asiddheḥ / aviśeṣaḥ pratyabhijñānāt 12710 siddha iti cet / na / tasya vyabhicārād anidarśanatvāc 12711 ca / varṇa-aviśeṣe api vākya-bhedāt pratipatti-bhedaḥ kārya-bhedaḥ 12712 syāt / sā ca vākyāt / tac ca atīndriyam iti kutaḥ syāt / saṃnidhāna- 12713 mātreṇa janane avyutpannasya api syāt / tasmān na vākyaṃ 12714 nāma kiṃcid artha-antaraṃ varṇebhyo yasya apauruṣeyatvaṃ sādhyeta / 12715 tad-abhāvād veda-aviśiṣṭa-varṇa-apauruṣeyatvam api prathama- 12716 pakṣe pratyuktam / api ca astv artha-antaraṃ vākyam / 12717 tad aneka-avayava-ātmakaṃ vā syād anavayavaṃ vā / 12718 aneka-avayava-ātmatve pṛthak teṣāṃ nirarthatā / 12719 te api tasya bahavo avayavāḥ pṛthak prakṛtyā yady anarthakāḥ / 12720 atad-rūpe ca tādrūpyaṃ kalpitaṃ siṃhatā-ādi-vat //248//

12721 arthavān eva ātmā vākyam / te ca avayavāḥ svayam anarthakāḥ / 12722 teṣu sa ātmā kalpanā-samāropitaḥ syāt / siṃhatā-ādi-van māṇavaka- 12723 ādiṣv iti pauruṣeya eva / atha mā bhūd eṣa doṣa iti pratyekaṃ 12724 te avayavāḥ sā arthakā iṣyante / 12801 pratyekaṃ sā arthakatve api mithyā-anekatva-kalpanā / 12802 eka-avayava-gatyā ca vākya-artha-pratipad bhavet //249//

12803 parisamāpta-arthaṃ hi śabda-rūpaṃ vākyam / te ca avayavās tathāvidhāḥ 12804 pṛthak pṛthag iti pratyekaṃ te vākyam / tathā ca na aneka- 12805 avayavaṃ vākyam / eka-avayava-pratipattyā ca vākya-artha-pratipatter 12806 avayava-antara-apekṣā kāla-kṣepaś ca na syāt / tasya niṣkala- 12807 ātmanaḥ kṣaṇena pratipatter eka-jñāna-utpattau niḥśeṣa-avagamāt / 12808 anyathā ca ekatva-virodhāt / 12809 sakṛc śrutau ca sarveṣāṃ kāla-bhedo na yujyate / 12810 atha mā bhūd avayava-antara-apratīkṣaṇena ekasmād eva avayavād 12811 vākya-artha-siddher aneka-avayavatva-hānir vākyasya iti sakṛt sarva- 12812 avayavānāṃ śravaṇam iṣyate / tadā api kāla-kṣepo na yukta eva / 12813 eka-avayava-pratipatti-kāla eva sarveṣāṃ śravaṇāt / krama-śravaṇe 12814 ca pṛthag arthavatām ekasmād eva tad-artha-siddher anyasya 12815 vaiyarthyāt / sakṛc śrutau ca pṛthag artheṣv adṛṣṭa-sāmarthyānām 12816 arthavattā ca na sidhyati / sahiteṣv artha-darśanād adoṣaḥ / 12817 na / pṛthag asato rūpasya saṃghāte apy asambhavāt / artha-antara-anutpatteś 12818 ca / śabda-utpāda-vādinas tāvad ayam adoṣa eva / pṛthag 12819 asamarthānām apy avayavānām upakāra-viśeṣād atiśayavatāṃ 12820 kārya-viśeṣa-upayogāt / pratyekaṃ tv avayaveṣu samartheṣu vyarthā 12821 syād anya-kalpanā / atha punar ekam eva anavayavaṃ vākyam / 12822 tatra / 12823 ekatve api hy abhinnasya kramaśo gaty-asambhavāt //250//

12824 kāla-bheda eva na yujyate / na hy ekasya krameṇa pratipattir 12825 yuktā / gṛhīta-agṛhītayor abhedāt / krameṇa ca vākya-pratipattir 12826 dṛṣṭā / sarva-vākya-vyāhāra-śravaṇa-smaraṇa-kālasya aneka-kṣaṇa-nimeṣa- 12827 anukrama-parisamāpteḥ / varṇa-rūpa-asaṃsparśinaś ca eka-buddhi-pratibhāsinaḥ 12828 śabda-ātmano apratibhāsanāt / varṇa-anukrama-pratīteḥ / 12829 tad-aviśeṣe apy anukrama-kṛtatvād vākya-bhedasya anukramavatī 12901 vākya-pratītiḥ / varṇa-anukrama-upakāra-anapekṣaṇe tair yathā kathaṃcit 12902 prayuktair api yat kiṃcid vākyaṃ pratīyeta vinā vā 12903 varṇaiḥ / tair anukramavadbhir akramasya upakāra-ayogāt / akrameṇa 12904 ca vyāhartum aśakyatvāt / gaty-antara-abhāvāc ca / na eva 12905 vākye varṇāḥ santi tad ekam eva śabda-rūpaṃ vyañjaka-anukrama- 12906 vaśād anukrama-vad varṇa-vibhāga-vac ca pratibhāti iti cet / 12907 anukramavatā vyañjakena akramasya vyaktiḥ pratyuktā / vyakta- 12908 avyakta-virodhād avarṇa-bhāge ca vākye asakala-śrāviṇo asakala-vākya- 12909 gatir na syāt ekasya śakala-abhāvāt sakala-śrutir na vā kasyacit / 12910 samasta-varṇa-saṃskāravatyā antyayā buddhyā vākya-avadhāraṇam 12911 ity api mithyā / tasya avarṇa-rūpa-saṃsparśinaḥ kasyacit kadācid 12912 apratipatteḥ / varṇānāṃ ca akrameṇa apratipatteḥ kuto akramam 12913 eka-buddhi-grāhyaṃ vākyaṃ nāma / na ca antya-varṇa-pratipatter 12914 ūrdhvam anyam aśakalaṃ śabda-ātmānam upalakṣayāmaḥ / na api 12915 svayam ayaṃ vaktā vibhāvayati /

kevalam evaṃ yadi syāt sādhu 12916 me syād iti kalyāṇa-kāmatā-mūḍha-matir antyāyāṃ buddhau samāpta-kalaḥ 12917 śabdo bhāti iti svapnāyate / na hi smaryamāṇāyor 12918 api pada-vākyayor varṇāḥ krama-viśeṣam antareṇa vibhāvyante / 12919 akramāyāṃ buddhau paurvāparya-abhāvāt / teṣāṃ tat-kṛtaḥ pada- 12920 vākya-bhedānāṃ bhedo na syāt / na apy avarṇa-kramam anyac 12921 śabda-rūpaṃ paśyāma ity uktam / sati vā tad anityaṃ vā syān 12922 nityaṃ vā / yadi / 12923 anityaṃ yatna-sambhūtaṃ pauruṣeyaṃ kathaṃ na tat / 12924 avaśyaṃ hy anityam utpattimat kutaścid bhavati / tathā hy ākasmikatve 12925 sattvasya deśa-ādi-niyamo na syād ity uktam / tac ca yatna- 12926 prerita-aviguṇa-karaṇānāṃ dṛṣṭam anyathā na iti / kāraṇa-dharma- 13001 darśanāt puruṣa-vyāpāra eva kāraṇam / ataḥ pauruṣeyaṃ syāt / 13002 nitya-upalabdhir nityatve apy anāvaraṇa-sambhavāt //251//

13003 atha tac śabda-rūpaṃ nityaṃ syād upalabhya-svabhāvaṃ ca / 13004 sa ca tasya svabhāvaḥ kadācin na apaiti iti nityam upalabhyeta / 13005 evaṃ hi sa nityaḥ syād yadi na kutaścit sāmarthyāt pracyavet / 13006 jñāna-janana-sāmarthyasya tadātmakatvāt / arthāntaratvasya ca 13007 prāg eva niṣiddhatvāt / na api tasya upalabhya-ātmanaḥ kiṃcid upalambha- 13008 āvaraṇaṃ sambhavati / tasya sato api tadātmanam akhaṇḍayataḥ 13009 sāmarthya-tiraskāra-ayogāt / na hi tatra atiśayam anutpādayan 13010 kiṃcitkaro nāma / akiṃcitkaraś ca kaḥ kasya āvaraṇam anyad 13011 vā iti nirloṭhita-prāyam etat / kuḍya-ādayo ghaṭa-ādīnāṃ kam atiśayam 13012 utpādayanti khaṇḍayanti vā yena āvaraṇam iṣyante / na brūmas 13013 te kaṃcid atiśāyayanti iti / api tu na sarve ghaṭa-kṣaṇāḥ sarvasya indriya- 13014 vijñāna-hetavaḥ paraspara-sahitās tu viṣaya-indriya-ālokāḥ 13015 parasparato viśiṣṭa-kṣaṇa-antara-utpādād vijñāna-hetavaḥ / anupakāryasya 13016 apekṣā-ayogāt / śakta-svabhāvasya nityaṃ jananam ajananaṃ 13017 vā anyasya sarvadā syād ity uktam / te ca avyavahitāḥ pratighātinā 13018 anyena anyonyasya upakāriṇaḥ / avyavadhāna-deśa-yogyatā-sahakāritvāt 13019 teṣām anyonya-atiśaya-utpatteḥ / vyavadhāne tu hetv-abhāvāt 13020 samartha-kṣaṇa-antara-anutpatter jñāna-anutpattiḥ / tasmāt pūrva-utpanna- 13021 samartha-nirodhāt sati kuḍye anyasya utpitsoḥ kāraṇa-abhāvena anutpatteḥ 13022 kāraṇa-vaikalyāj jñāna-anutpattir iti kuḍya-ādaya āvaraṇam 13023 ucyante / na prāg yogyasya pratibandhāt / tasya svabhāvād apracyuteḥ /

13024 athavā sambhavaty api bhāvānāṃ kṣaṇikānām anyonya-upakāro 13025 acintyatvād hetu-pratyaya-sāmarthyasya asarvavidā / tena 13026 yad indriya-viṣaya-madhya-sthitam āvaraṇaṃ tat tau vijñāna-utpatti- 13027 vaiguṇya-tāratamya-bhedena atiśayayed api / āvaraṇa-bhede na śabda- 13028 ādau śruti-māndya-pāṭava-darśanāt / anyathā kvacid apy akiṃcitkarasya 13101 saṃnidhānasya apy asaṃnidhāna-tulyatvāt tasya idam ity / 13102 upasaṃhāro vikalpa-nirmita eva syāt / na vastv-āśrayaḥ / na ca 13103 samāropa-anuvidhāyino arthakriyāḥ / na hi māṇavako dahana-upacārād 13104 ādhīyate pāke / tasmāt satyām api kalpanāyām atat-parāvṛttayo 13105 bhāvā yathā-svabhāva-vṛttaya eva syuḥ / tat saty apy 13106 āvaraṇe vijñāpayeyur eva indriya-ādayaḥ / na ca tathā / tasmāt tena ādheyaviśeṣā 13107 iti gamyante / na khalv evaṃ nityānāṃ śabdānāṃ 13108 kasmiṃścit saty atiśaya-hānir utpattir vā / tad yadi teṣāṃ jñāna-jananaḥ 13109 svabhāvaḥ sarvasya sarvadā sarvāṇi sva-viṣaya-jñānāni sakṛj 13110 janayeyuḥ / no cen na kadācit kasyacit kiṃcid ity ekānta eṣaḥ / 13111 aśrutir vikalatvāc cet kasyacit sahakāriṇaḥ / 13112 syād etat / na āvaraṇān nityaṃ sarve śabdā na śrūyante / api tu 13113 kiṃcit teṣāṃ pratipattau sahakāri pratiniyatam asti / tat kadācit 13114 kasyacid bhavati iti tat-kṛtam eṣāṃ kadācit kvacic śravaṇam iti / 13115 kāmam anya-pratīkṣā astu niyamas tu virudhyate //252//

13116 na vai vayaṃ kāraṇānāṃ sahakārīṇi pratikṣipāmaḥ / kiṃ tv 13117 apekṣanta eva kāraṇāni tad-avasthā-upakāriṇam / tato labhyasya atiśayasya 13118 kārya-upayogāt / tathā śabdo api yadi kiṃcid apekṣya 13119 kāryaṃ kuryāt karotu pūrva-svabhāva-niyata ity etan na syāt / 13120 tasya pracyuteḥ / apekṣyāc ca svabhāva-antara-pratilambhāt / 13121 na hy anupakāry apekṣyata ity uktam etat / tad-upakārasya 13122 ca arthāntaratve tasya iti sambandha-abhāva-ādayo apy uktāḥ / tasya 13123 ca ajñeyatvam / upakārād eva jñāna-utpatteḥ / tasmād eva śabdo na indriyaṃ 13124 na saṃnikarṣaṃ na ātmānam anyad vā kiṃcij jñāna-utpatti-samāśrayaṃ 13125 sva-vijñāna-janane apekṣate / sarvasya tatra akiṃcitkaratvād / 13126 api ca / ete śabdā vyāpino vā syur avyāpino vā / 13127 sarvatra anupalambhaḥ syāt teṣām avyāpitā yadi / 13128 kathaṃ eka-deśa-vartitaṃ tac-śūnya-deśa-sthita upalabdheta / aprāpta- 13201 grahaṇa-pakṣe adoṣa iti cet / na / tatra api yogya-deśa-sthiti-tāratamya- 13202 apekṣaṇād ayaskānta-ādi-vat / anyathā spaṣṭa-aspaṣṭa-śruti- 13203 bhedo na syāt / sati ca upalambha-pratyaye sarvatra deśe tulyam 13204 upalabhyeran / tasmān na avyāpinaḥ / 13205 sarveṣām upalambhaḥ syād yugapad vyāpitā yadi //253//

13206 na hi kaścic śabda kvacin na asti iti sarve yugapad upalabhyeran 13207 sarva-deśa-sthitaiś ca / yogya-indriyatvād viṣaya-saṃnidhānād apratibandhāc 13208 ca / 13209 saṃskṛtasya upalambhe ca kaḥ saṃskartā avikāriṇaḥ / 13210 syād etat / sann api na sarvaḥ śabda upalabhyate sarveṇa / saṃskṛtasya 13211 saṃskṛtena eva upalambhād iti / tatra na saṃskṛtasya upalambho 13212 anādheyavikārasya saṃskāra-ayogāt / 13213 indriyasya hi saṃskāraḥ śṛṇuyān nikhilaṃ ca tat //254//

13214 tatra yadi saṃskṛtena upalambha ity asaṃskṛtena indriyo na upalabhate / 13215 yasya saṃskāra indriyasya kṛtaḥ sa sarva-śabdān yugapac śṛṇuyād 13216 iti prasaṅgo anivṛtta eva / 13217 saṃskāra-bhedād bhinnatvād eka-artha-niyamo yadi / 13218 aneka-śabda-saṃghāte śrutiḥ kalakale katham //255//

13219 atha api syāt / pratiniyatāḥ te saṃskārāḥ śabdānām / tatra kenacit 13220 saṃskṛtam indriyaṃ kasyacid eva grāhakam iti na yugapat sarva- 13221 śabda-śrutir iti / saṃskāra-viśeṣāc śruti-niyame indriyāṇām aneka- 13222 śabda-saṃghātasya kalakalasya śrutir na syāt / na hy ekaḥ 13223 śabdaḥ kalakalo nāma / bhinna-svabhāvānāṃ yugapac śravaṇāt / 13224 svabhāva-bheda-āśrayatvāc ca bheda-vyavasthiteḥ / laghuvṛtteḥ 13225 sakṛc-śrutir bhrāntir iti cet / vaṃśa-ādi-svara-dhārāyāṃ gamaka-avayava- 13226 saṃhārāt saṃkulā pratipattiḥ syāt / vakṣyate ca atra pratiṣedhaḥ / 13227 tasmād eka-gati-śakti-pratiniyamād indriyasya anekātmā 13228 kalakalo na śrūyeta / 13229 dhvanayaḥ kevalaṃ tatra śrūyante cen na vācakāḥ / 13301 na vai kalakale varṇa-pada-vākyāni śrūyante / dhvanīnām eva 13302 kevalānāṃ śravaṇāt / vācake ca pratiniyata-śakti-indriyaṃ na 13303 dhvaniṣu / tatra / 13304 dhvanibhyo bhinnam asti iti śraddhā iyaṃ atibahv idam //256//

13305 na hi vayaṃ dhvaniṃ śabdaṃ ca vācakaṃ pṛthag-rūpam upalakṣayāmaḥ / 13306 ekam eva ekadā varṇa-anukrama-śravaṇe śabda-ātmānaṃ 13307 vyavasyāmaḥ / tat kathaṃ vyavasāya-pūrvakaṃ vyavahāram 13308 avyavasyantaḥ pravartayāmaḥ / tasmād dhvani-viśeṣa eva iyaṃ 13309 varṇa-ādy-ākhyaḥ / api ca / 13310 sthiteṣv anyeṣu śabdeṣu śrūyate vācakaḥ katham / 13311 na dhvanir ato bhinnas tena saha pṛthag vā / na hi pratyakṣe 13312 arthe para-upadeśo garīyān / tad ayaṃ sthiteṣv anyeṣu vyāhartṛṣu 13313 kevalam eva śabdaṃ śṛṇvaṃs tad-upalambha-pratyayānāṃ tad-anya- 13314 niṣpādane sāmarthya-abhāvaṃ pratyeti / yadi hi samarthāḥ syus 13315 tat-sādhitaṃ tad upalabhyeta / tat-svabhāvā eva punaḥ pratyayāḥ 13316 kathaṃ kalakale artha-antaram ārabheran / na hi kāraṇa-abhede 13317 kārya-bhedo yuktaḥ / bhedasya ahetukatva-prasaṅgād ity uktam / 13318 na ca kalakale vācako na śrūyate / pada-vākya-vicchedānām upalakṣaṇāt / 13320 kathaṃ vā śakti-niyamād bhinna-dhvani-gatir bhavet //257//

13321 tāni pratiniyata-śaktīny api indriyāṇi nānā-rūpān prati-śabda-niyatān 13322 dhvanīn śṛṇvanti na tv evaṃ śabdān iti kaḥ śabdeṣv eṣāṃ 13401 nirvedaḥ / yad uktaṃ na dhvanayo bhedena vācakebhyaḥ siddhā 13402 iti kathaṃ na siddhāḥ / vacanād artha-pratipatteḥ / na hi dhvani- 13403 bhāgād alpīyasaḥ śabda-artha-pratītiḥ / na ca so anyaṃ sama iti / 13404 tad iyaṃ samasta-pada-vākya-rūpa-sādhya-artha-pratītir asamasta- 13405 bhāgeṣu dhvaniṣu na sambhavati iti siddham akrama-sattvaṃ 13406 śabda-rūpam / kramavad-bhāgaś ca dhvanir iti / tan na / akramasya 13407 kramavad-vyatirekiṇaḥ prāg eva niṣiddhatvāt / atiprasaṅgaś ca evam / 13408 karma-bhāgānāṃ pūrveṇa aparasya apratisandhānāt eka-aṃśāc 13409 ca apratipatteḥ tad-vyatirekī hasta-saṃjñā-ādiṣv artha-pratipatti- 13410 hetuḥ samasta-rūpaḥ karma-ātma-abhyupagantavyaḥ syāt / śabda-vad 13411 eva / krama-bhāvina eva yathāsvaṃ karaṇa-prayogād bhinnā 13412 varṇa-bhāgāḥ karma-bhāgā vā krameṇa vikalpa-viṣayā yathā- 13413 saṃketam eva artha-pratītiṃ janayanti iti nyāyyam / kiṃ ca / 13414 dhvanayaḥ sammatā yais te doṣaiḥ kair apy avācakāḥ / 13415 dhvanibhir vyajyamāne asmin vācake api kathaṃ na te //258//

13416 krama-utpādibhir dhvani-bhāgair vyaktaḥ kila vācako vakti / tam 13417 api te na eva sakṛt prakāśayanti / krama-bhāvāt / na apy eka eva 13418 bhāgaḥ śabdaṃ vyanakti / tad-anya-vaiyarthya-prasaṅgāt / eka-varṇa- 13419 bhāga-kāle ca samasta-rūpa-anupalakṣaṇāt / tad ayam apratisaṃhita- 13420 sakala-upalambho dhvani-vad upalambha-sākalya-saṃnidhāna- 13421 arthaṃ kathaṃ sādhayet / ko hi viśeṣo atyanta-anupalambhe 13422 sad-asator upalambha-sādhyeṣv artheṣu / na ca saṃnidhi-mātreṇa 13423 sādhanaḥ / vyakty-apekṣaṇāt / sā ca iyaṃ krama-bhāvinī sad-asatos 13424 tulya-upayoga iti dhvanibhir aśakya-sādhanaṃ kāryam / tatra api 13425 tathā ity alaṃ anyena / tasmān na varṇeṣu vākye vā apauruṣeyatā / 13426 varṇa-anupūrvī vākyaṃ cen na varṇānām abhedataḥ / 13501 na artha-antaram eva śabda-rūpaṃ vākyam apauruṣeyam / kiṃ tarhi / 13502 varṇa-anukrama-lakṣaṇaṃ hi no vākyam / tad apauruṣeyaṃ sādhyam 13503 iti cet / na / varṇānām ānupūrvyā abhedāt / na iyam artha-antaraṃ 13504 varṇebhyaḥ / dṛśyāyāṃ vibhāga-upalambhāt / adṛśyāyāṃ tato 13505 apratipatter liṅga-abhāvāt / bhedavatyāś ca ānupūrvyā abhāve varṇa- 13506 mātram avaśiṣṭaṃ sarvatra iti pūrvavat prasaṅgaḥ / 13507 teṣāṃ ca na vyavasthānaṃ krama-antara-virodhataḥ //259//

13508 yady akṛtaka-anupūrvī varṇānāṃ te ca na bahavaḥ samāna-jātīyāḥ 13509 yena kecid vyavasthita-kramāḥ syuḥ anye yathā iṣṭa-parāvṛttayaḥ 13510 kiṃ tarhi eka eva trailokye akāras tathā gakāraḥ tadā agnir ity 13511 eva syāt na gaganam iti akāra-gakārayoḥ pūrvāpara-bhāvasya 13512 vyavasthitatvāt / kṛtakānām api hetu-pariṇāma-niyamavatām 13513 aśakyaḥ krama-viparyayaḥ kartum / yathā bīja-aṅkura-patra-ādīnām 13514 ṛtu-saṃvatsara-ādīnāṃ ca / kiṃ punar acalita-avasthā-svabhāvānām 13515 akṛtakānāṃ kathaṃcit sthitānāṃ pūrva-avasthā-tyāgam antareṇa 13516 anyathā abhāva-ayogāt / tyāge vā vināśa-prasaṅgāt / viśeṣeṇa nityāyām 13517 ānupūrvyāṃ / tad etat pratipadaṃ krama-anyatvaṃ varṇa- 13518 anyatve apūrva-utpādāt varṇa-bāhulyād vā syāt / tac ca anabhimatam / 13519 api ca / 13520 deśa-kāla-krama-abhāvo vyāpti-nityatva-varṇanāt / 13521 sā ca iyam ānupūrvī vārṇānāṃ deśa-kṛtā vā syāt / yathā pipīlikānāṃ 13522 paṅktau / kāla-kṛtā vā yathā bīja-aṅkura-ādīnām / sā dvividhā api 13523 varṇeṣu na sambhavati / vyāpter nityatvāc ca / anyonya-deśa- 13601 parihāreṇa vṛttir hi deśa-paurvāparyam / tat sarvasya sarveṇa 13602 tulyadeśatvād varṇeṣu na sambhavati / vāta-ātapa-vad ātma-ādi-vac 13603 ca / tathā kāla-parihāreṇa vṛttiḥ kāla-paurvāparyam / yadā eko 13604 na asti tadā anyasya bhāvāt / tad api nityeṣu na sambhavati / sarvadā 13605 sarvasya bhāvāt / na ca anyā gatir asti / tat kathaṃ varṇa-paurvāparyaṃ 13606 vākyaṃ yad apauruṣeyaṃ sādhyeta / 13607 anitya-avyāpitāyāṃ ca doṣaḥ prāg eva kīrtitaḥ //260//

13608 atha mā bhūd ayaṃ doṣa ity anityān avyāpinaś ca varṇān icchet / 13609 tāv api pakṣau prāg eva nirākṛtāv ity aparihāraḥ / 13610 vyakti-kramo api vākyaṃ na nitya-vyakti-nirākṛtaḥ / 13611 na varṇānāṃ rūpa-anupūrvī vākyam / kiṃ tarhi / tad-vyakteḥ / sā 13612 yathā sva-varṇa-abhivyakti-pratyaya-kramād bhavantī krama-yoginī 13613 iti tadā anupūrvī vākyam ity api mithyā / tasyā nityeṣu prāg eva 13614 niṣiddhatvāt / kāryatā-viśeṣa eva sākṣāc-śakty-upadhānena jñāna- 13615 janakānāṃ vyaktir ity ākhyātam etat / 13616 vyāpārād eva tat-siddheḥ karaṇānāṃ ca kāryatā //261//

13617 yat khalu rūpaṃ yata eva upalabhyate tasya tad-upalabdhi-nāntarīyakām 13618 upalabdhim eva āśritya lokaḥ kāryatāṃ prajñāpayati / sā 13619 varṇeṣv apy asti / sa eva ca anyatra api tad-āśrayaḥ / na viśeṣaḥ / tat 13620 kathaṃ tulye abhyupagama-nibandhane na varṇāḥ kāryāḥ / na 13621 ca etad upalabdhy-āśrayā kāryatā-sthitiḥ / kiṃ tarhi / yat saty eva 13622 bhavati iti sattā-āśrayā / sā sattā kutaḥ siddhā ye na kāryatāṃ sādhayet / 13623 na hy asiddhāyām asyām evaṃ bhavati iti / tasmāt sattā- 13624 siddhis tat-sādhanī / sā ca upalabdhir eva / satyam evaṃ yadi tasya 13625 prāṅ na sattā siddhā syāt / sā hi sattā-siddhir yā asiddhi-pūrvikā / 13701 nanu tad rūpam asiddham eva yat tathābhūta-vijñāna-avyavadhāna- 13702 upayogi / siddham eva tad anya-vaikalyān na upayuktam iti 13703 cet / katham idānīm upayukta-anupayuktayor abhedaḥ / na api bhedaḥ 13704 śabda-svabhāva-asaṃsparśī tasya eva atiśayasya upayoga-siddhes tasyā 13705 kāraṇatva-prasaṅgāt / yasya eva bhāve sādhya-siddhis tad eva hi 13706 tatra upayogi yuktam / tad-atiśaya-upayoge apy asya tadvat prasaṅgaḥ / 13707 tasmād atiśeta eva avyavahita-sāmarthya-upayogo avasthā- 13708 bhedas tad-anyam / anatiśayasya apekṣā ca prāg eva niṣiddhā / 13709 sa ca karaṇa-vyāpārād eva siddha iti sarva-kārya-tulya-dharmā / 13710 tasya tādṛśasya vyaktau sarvaṃ vyaṅgyaṃ na vā kiṃcid apy 13711 aviśeṣāt / tathā hi / 13712 sva-jñānena anya-dhī-hetuḥ siddhe arthe vyañjako mataḥ / 13713 yathā dīpo anyathā vā api ko viśeṣo asya kārakāt //262//

13714 sva-pratipatti-dvāreṇa anya-pratipatti-hetur loke vyañjakaḥ siddhaḥ 13715 dīpa-ādi-vat sa cet prāk siddhaḥ syāt samāna-jātīya-upādāna-kṣaṇa-siddheḥ / 13716 na tasya eva atiśayasya jñāna-hetoḥ tasya tat-sāmagrī-pratyayatvāt / 13717 ye punar asiddha-upalambhanāḥ kārakā eva kulāla-ādi-vad 13718 ghaṭa-ādau / pratyabhijñāna-ādayo api siddhi-hetavo na hetu-lakṣaṇaṃ 13719 puṣṇanti / yad api kiṃcid uttarā akāra-pratītir akāra-pratīteḥ pūrva-abhinna- 13720 viṣayā tadvad ity ādi / tad api na svalakṣaṇayor abheda- 13721 sādhane samartham / tat-svabhāva-siddheḥ / sāmānyena vacane 13801 bhinna-viṣayatvasya apy avirodhaḥ / eka-viṣayayoś ca pratītyoḥ 13802 pūrvāpara-bhāva-ayogāt saṃnihita-asaṃnihita-kāraṇatvena utpāda-anutpādāt 13803 saṃnidhāne apy anutpannasya atat-kāraṇatvāt tayor 13804 bhinna-akhila-kāraṇatvam / tatra eka-abhede api śaktasya apratīkṣaṇād 13805 yukti-viruddhaṃ pūrvāparayoḥ pratītyor eka-viṣayatvam / pratīti- 13806 pratibhāsa-svabhāva-bhede api nāma-sāmyād eka-viṣayatvam apy 13807 ayuktam / ghaṭa-ādiṣv api prasaṅgāt / tatra dṛṣṭa-virodhād asādhanatvam 13808 iti cet / iha api virodha-abhāvaḥ kena siddhaḥ / yāvat tathā abhidheyatā- 13809 artha-bhedena vyāptā na sādhyate tāvat sandigdho 13810 vyatirekaḥ / pratikaraṇa-bhedaṃ ca bhinna-svabhāvaḥ śabdaḥ 13811 śrutau niviśamāno yadā ekaḥ sādhyate kiṃ na ghaṭa-ādayaḥ / tatra 13812 api śakyam evaṃ vyañjaka-bhedāt pratibhāsa-bheda iti pratyavasthātum / 13813 api ca / 13814 karaṇānāṃ samagrāṇāṃ vyāpārād upalabdhitaḥ / 13815 niyamena ca kāryatvaṃ vyañjake tad-asambhavāt //263//

13816 na hi kadācid vyāpṛteṣu karaṇeṣu śabda-anupalabdhiḥ / na ca avaśyaṃ 13817 vyañjaka-vyāpāro artham upalambhayati / kvacit prakāśe 13818 api ghaṭa-ādy-anupalabdheḥ / sā iyaṃ niyamena upalabdhis tad-vyāpārāc 13819 śabdasya tad-udbhave syāt / akartur vyāpāre api tat-siddhy-ayogāt / 13820 vyāpi-nityatvād upalambha iti cet / ka idānīṃ ghaṭa-ādiṣu 13821 samāśvāsaḥ / teṣāṃ tathā aniṣṭer iti cet / śabdaḥ kim iṣṭas tat-samāna- 13822 dharmā / na ca asya kaścid atiśaya ity uktam / pratiṣiddhe ca 13823 vyāpi-nityatve / ghaṭa-ādīnāṃ vyañjaka-antara-sambhavād adoṣaḥ / 13824 prakāśo hy eṣāṃ vyañjakaḥ siddhaḥ / kulāla-ādīnāṃ vyañjakatve 13825 tādṛśā eva syuḥ / atiśerate ca / tato vyañjaka-atiśayāt kārakā eva / 13826 upakārakasya gaty-antara-abhāvāt / tad etac śabdeṣv api tulyam / 13827 tatra api indriya-yogya-deśatā-ādibhyaḥ karaṇānām atiśayāt / ghaṭa-ādi- 13828 kāraka-dharmasya ca karaṇeṣu dṛṣṭeḥ / tasya eva pradīpa-āder 13829 viṣaya-antarasya ca kasyacid vyañjaka-antara-abhāvāt / tat- kāraṇāni 13830 teṣāṃ vyañjakāni syuḥ / tasmān na vyaktiḥ śabdasya / bhavantī 13901 vā karaṇebhyo atiśayattā vā śabdasya vyaktir āvaraṇa-vigamo 13902 vijñānaṃ vā gaty-antara-abhāvāt / tatra na atiśaya-utpattir anityatā- 13903 prasaṅgāt / tasyāḥ pūrvāpara-rūpa-hāny-upajanana-lakṣaṇatvāt / 13904 atha 13905 tad-rūpa-āvaraṇānāṃ ca vyaktis te vigamo yadi / 13906 abhāve karaṇa-grāma-sāmarthyaṃ kiṃ nu tad bhavet //264//

13907 na hy āvaraṇasya akiṃcitkarāṇi karaṇāni samarthāni nāma / vigamaś 13908 ca abhāvaḥ / na ca abhāvaḥ kāryam iti niveditam etat / na api śabdasya 13909 nityasya kiṃcid āvaraṇam asāmarthyād ity apy uktam / 13910 tasmān na āvaraṇe karaṇa-upakṣepaḥ / na apy eṣām asāmarthyam / tad- 13911 vyāpāra-abhāve śabda-anupalabdheḥ / ato yuktam ete yac śabdān 13912 kuryuḥ / anyathā / 13913 śabda-aviśeṣād anyeṣām api vyaktiḥ prasajyate / 13914 tathā abhyupagame sarva-kāraṇānāṃ nirarthatā //265//

13915 yadi sarva-kāraṇa-samāna-dharmāṇy api karaṇāni vyañjakāni na 13916 kiṃcid idānīṃ kāryaṃ syāt / na ca etad yuktam / sarva-kāraṇānām 13917 ānarthakya-prasaṅgāt / vastuno anādheyaviśeṣatvāt / āvaraṇa-abhāvasya 13918 akāryatvāt / vastu-vad eva jñānasya api siddhatvāt / jñānaṃ 13919 prati kārakatve kasyacit tathābhūtānām anyeṣām api tathābhāva- 13920 prasaṅgena sarvasya kāryatā-prasaṅgāt / tasmād ayaṃ 13921 kāraka-abhimato artha-kalāpo na vyaktau na kriyāyām iti vyartha 13922 eva syāt / tathā ca idam anupakārya-upakārakaṃ nirīhaṃ jagat syāt / 13923 śabda-nityatve ca / 13924 sādhanaṃ pratyabhijñānaṃ sat-prayoga-ādi yan matam / 13925 anudāharaṇaṃ sarva-bhāvānāṃ kṣaṇa-bhaṅgataḥ //266//

14001 kṣaṇa-bhaṅgino hi sarva-bhāvā vināśasya akāraṇatvād ity uktaṃ 14002 vakṣyate ca / utpattimantaś ca parataḥ / sattāyā ākasmikatva-ayogāt / 14003 tan na idaṃ pratyabhijñānaṃ sat-prayoga-ādikaṃ kvacid anveti 14004 sthira-eka-rūpe / aparāpara-svabhāva-parāvṛttiṣv eva dīpa-ādiṣu 14005 dṛṣṭam iti viruddham eva / na / abhinna-janmanaḥ sādharmya-vipralambhād 14006 bhrāntyā dīpa-ādiṣu bhāvāt / abhinna-janma iti kena avaṣṭambhena 14007 ucyate / tasya eva abhedasya sarvatra paurvāparyeṇa 14008 cintyatvāt / tathā bhedasya api iti cet / tena eva saṃśayo astu / na ca 14009 saṃśayitāt siddhiḥ / viveka-adarśanād ekatvam iti cet / na / jñāna- 14010 paurvāparyeṇa sadasattva-siddheḥ / svabhāva-viveka-sadbhāvāt / 14011 yady aparāṇi jñānāni prāk saṃnihita-kāraṇāni pūrva-jñāna-vaj jātāni 14012 eva syuḥ / ajātāni tu kāraṇa-vaikalyaṃ sūcayanti / samarthasya 14013 jananād asamarthasya api punaḥ sāmarthya-apratilambhāt / 14014 pratilambhe vā sthairya-ayogāt / tad ayam sat-prayoga ity api jananam 14015 eva prayoktuḥ sāmarthyāt / svayaṃ samarthe tasya anupayogāt / 14016 prayoga ity api iṣṭa-sādhana-samartha-utpādanam eva samāna- 14017 jātīya-upādāna-apekṣam anapekṣaṃ vā vāsy-ādi-prayoga-vat karma- 14018 ādi-prayoga-vac ca kathyate / yo api manyate samakṣe pratyabhijñānaṃ 14019 pratyakṣam eva tataḥ pratyakṣād eva sthairya-siddhir 14020 iti / tad apy uttaratra niṣetsyāmaḥ / 14021 dūṣyaḥ kuhetur anyo api / 14022 na eva kaścid dharmo yaḥ samāna-jātīyam anveti / sarva-dharmāṇām 14023 etad-avasthatvāt / sarva-sthairya-pratijñāyāś ca yathā abhidhānaṃ 14024 yukti-virodhād anye api nitya-hetavo vācya-doṣāḥ / 14025 buddher apuruṣa-āśraye / 14026 bādhā abhyupeta-pratyakṣa-pratīta-anumitaiḥ samam //267//

14027 yadi vyaktir buddhis tadā ānupūrvī vādyam / tasyā apauruṣeyatva- 14101 prasādhane buddhīnāṃ puruṣa-guṇatva-abhyupagamāt sama yo 14102 asya bādhyate / pratyakṣaṃ khalv apy etad yad imā buddhayaḥ 14103 puruṣa-saṃkhyātebhyaḥ puruṣa-guṇebhyo vā manaskāra-ādibhyo 14104 bhavanti iti / na ca kāryatā nāma anyā bhāva-abhāva-viśeṣābhyām / 14105 sa ca bhāvaḥ pratyakṣo abhāvo apy anupalabdhi-lakṣaṇaḥ pratyakṣa- 14106 sāmarthya-siddha iti vakṣyāmaḥ / tata eva puruṣa-kāryatā 14107 buddhīnām anumeya-anvaya-vyatireka-liṅgatvād asyāḥ / kiṃ ca / 14108 ānupūrvyāś ca varṇebhyo bhedaḥ sphoṭena cintitaḥ / 14109 kalpanā-āropitā sā syāt kathaṃ vā apuruṣa-āśrayā //268//

14110 varṇa-vyatirekiṇy ānupūrvī sphoṭa-vicāra-anukrameṇa eva prativihitā / 14111 na api sā varṇa-svabhāvā / vastu-svabhāvasya etad-vikalpa -anatikramāt / 14112 atad-rūpeṣu tad-rūpa-samāropa-pratibhāsinyā buddher 14113 ayaṃ vibhramaḥ syād ānupūrvī iti / sā ca katham apauruṣeyī / buddhi- 14114 viṭhapana-pratyupasthāpanāt / api ca / ātyantikasya kasyacit 14115 svabhāvasya abhāvād bhavatā dhvaninā anātyantikena bhavitavyam / 14116 sa ca ahetuko anya-hetuko vā nityaṃ bhaven na ca puruṣa- 14117 vyāpārāt / tasmān na apauruṣeyaḥ / katham idaṃ gamyate anātyantiko 14118 dhvanir anyo vā bhāva iti / 14119 sattā-mātra-anubandhitvān nāśasya anityatā dhvaneḥ / 14120 na hi nāśo bhāvānāṃ kutaścid bhavati / tad bhāva-svabhāvo bhavet / 14121 bhāvasya eva sva-hetubhyas tad-dharmaṇo bhāvāt / na ca bhāva- 14122 viśeṣa-svabhāvaḥ / tasya niṣetsyamānatvāt / tasmād bhāva- 14123 mātra-svabhāvaḥ syāt / tena śabdo anyo vā sattā-bhājanaḥ sarva 14124 eva bhāvo anātyantika iti siddham / na siddham / tasya eva vināśasya 14125 apara-janma-asiddheḥ / tathā hy agninā kāṣṭhaṃ daṇḍena 14201 ghaṭa iti vināśa-hetavo bhāvānāṃ dṛśyante / anvaya-vyatireka-anuvidhānaṃ 14202 hetu-tadvator lakṣaṇam āhuḥ / na / pūrvasya sva-rasa- 14203 nirodhe anyasya viśiṣṭa-pratyaya-āśrayeṇa vikṛtasya utpatteḥ / 14204 astu vā agniḥ kāṣṭha-vināśa-hetuḥ / sa vināśo agni-janmā kiṃ kāṣṭham 14205 eva āhosvid artha-antaram / 14206 agner artha-antara-utpattau bhavet kāṣṭhasya darśanam //269//

14207 avināśāt / 14208 kim ity artha-antarād artha-antara-janmani kāṣṭham abhūtaṃ nāma 14209 na dṛśyate vā / atiprasaṅgo hy evaṃ syāt / 14210 sa eva asya vināśa iti cet / 14211 yadi sa eva artho agni-janmā abhāvas tad idam abhūtatvān na dṛśyata 14212 iti / bhavatu tasya idaṃ nāma abhāva iti / tathā api 14213 katham / 14214 anyo anyasya vināśaḥ / na hi kasyacid arthasya nāma-karaṇa-mātreṇa 14215 kāṣṭhaṃ na dṛśyata iti yuktam / na ca anyo anyasya vināśaḥ / 14216 atiprasaṅgāt / viśeṣa-abhāvāt tasya arthāntaratvena vastu-bhūtasya 14217 tad-anyebhyaḥ / kāṣṭhe agni-kṛtaḥ svabhāvo vināśo na sarva iti 14218 cet / kāṣṭhā iti kaḥ sambandhaḥ / āśrayāśrayi sambandhaś cet / 14219 na / tasya niṣetsyamānatvāt / janyajanakabhāvāś cet / agner iti 14220 kim / kāṣṭhād eva bhāvāt / tad-apekṣād utpatter adoṣa iti cet / 14221 anatiśaya-lābhinaḥ kā apekṣā / lābhe vā apara-kāṣṭha-janma syāt / 14222 pūrvaṃ tv apracyuti-kāraṇam / tathā eva dṛśyata / tata eva agneḥ 14223 pūrva-vināśa iti cet / pūrveṇa asya kaḥ sambandha iti sa eva prasaṅgo 14224 aparyavasānaś ca / tad avaśyaṃ vināśa-sambandha-yogyam uttaram 14225 atiśayaṃ pratyupakurvāṇo agnir apūrvam eva janayati iti 14226 pūrvaṃ tad-avasthaṃ dṛśyeta / kāṣṭha-vināśa iti ca kāṣṭha-abhāva 14301 ucyate / na ca abhāvaḥ kāryaḥ / tat-kārī ca akāraka eva ity anapekṣaṇīya 14302 ity uktam / svabhāva-abhāvasya ca tato bhede tato nivartamānasya 14303 bhāvasya svabhāva eva samarthitaḥ syād iti katham 14304 abhūto nāma / tasmān na 14305 anyo anyasya vināśo astu kāṣṭhaṃ kasmān na dṛśyate //270//

14306 ko ayam artha-antara-bhāva-kāṣṭha-darśanayor virodhaḥ / 14307 tat-parigrahataś cen na tena anāvaraṇaṃ yataḥ / 14308 yadi tena artha-antareṇa parigṛhītam iti kāṣṭhaṃ na dṛśyeta tat 14309 kāṣṭhasya āvaraṇam ity āpannam / na ca etad yuktam / āvaraṇaṃ 14310 hi darśanaṃ bibadhnīyān na abhighāṭa-ādīni dravya-sāmarthyāni / 14311 sarva-pratibandhe ca nanv anena eva dravyaṃ vināśitaṃ syāt / 14312 sarva-śakti-pracyāvanāt / punas tatra apy agnāv iva prasaṅgād 14313 anavasthā / apracyuteṣu vā asya abhighāṭa-sāmarthya-ādiṣu satā vā 14314 tena anyena kiṃ vināśitam / yadi ca agni-samudbhavasya vināśa-ākhyasya 14315 arthasya parigrahāt kāṣṭhaṃ na dṛṣṭam / 14316 vināśasya vināśitvaṃ syād utpattes tataḥ punaḥ //271//

14317 kāṣṭhasya darśanaṃ / 14318 avaśyaṃ hy utpattimatā vināśena vinaṣṭavyam / tasmin vinaṣṭe 14319 punaḥ kāṣṭha-ādīnām unmajjanaṃ syāt / 14320 hantṛ-ghāte caitra-apunarbhavaḥ / 14321 yathā atra apy evam iti ced dhantur na amaraṇatvataḥ //272//

14322 vināśa-vināśe api ca vastunaḥ pratyāpattiḥ / na hi hantari hate api 14323 tadvataḥ pratyujjīvati iti cet / na / hantus tad-ghāta-hetutvāt / 14324 na brūmo vināśa-hetor agni-daṇḍa-āder nivṛttau bhāvena bhavitavyam 14325 iti / kiṃ tarhi / bhāva-abhāvasya atyanta-anupalabdhi-lakṣaṇasya / 14326 tan-nivṛttau kānyā gatiḥ svabhāva-sthiteḥ / hantā hi caitrasya 14327 na nāśa-kalpaḥ / kiṃ tarhi / daṇḍa-ādi-kalpaḥ / nāśa-kalpaṃ 14401 hy asya maraṇaṃ / tan-nivṛttau ca syād eva asya punarbhāvaḥ / 14402 ananyatve api nāśasya syān nāśaḥ kāṣṭham eva tu / 14403 tasya sattvād ahetutvaṃ na ato anyā vidyate gatiḥ //273 / 14404 anartha-antara-bhūto vināśaḥ kāṣṭhāt / tad eva tad bhavati / tac 14405 ca prāg eva asti iti kim atra sāmarthyaṃ vahny-ādīnām / tasmāt 14406 tad-anupakārāt tena na apekṣyante kathaṃcit / na apy asya idam iti 14407 sambandham arhati / tasya upakāra-nibandhanatvāt / anyathā atiprasaṅgāt / 14408 pāraṃparyeṇa upakāre apy avaśyam ayaṃ vikalpo anveti 14409 sa kim upakāro artha-antaram āhosvit tad eva iti / tad-arthāntaratve 14410 api tasya iti punar upakāratva-ādi-paryanuyogas tad-avasthā 14411 eva / tathā ananyatve / tasmāt sato rūpasya tattvānyattva-avyatikramāt / 14412 upakāra-utpādanasya ca rūpa-niṣpādana-lakṣaṇatvāt / 14413 tad-atat-kriyā-vikalo na kartā eva iti na kasyacid hetur ahetuś ca 14414 na apekṣate / tasmāt svayam ayaṃ bhāvas tat-svabhāva iti siddham / 14415 ahetutve api nāśasya nityatvād bhāva-nāśayoḥ//

14416 sahabhāva-prasaṅgaś ced asato nityatā kutaḥ //274//

14417 syād etad yasya api vināśo ahetukaḥ so avaśyaṃ nitya iti bhāvas 14418 tad-abhāva-lakṣaṇo vināśaś ca saha syātām iti / na / tasya nitya-anitya- 14419 dharma-ayogāt / na hy asaty ayaṃ vikalpaḥ sambhavati / 14420 tayor vastu-dharmatvāt / vināśasya ca akiṃcitvāt / bhavato hi 14421 kenacit sahabhāvaḥ syāt / na ca vināśo bhavati / tasmād adoṣaḥ / 14422 asattve abhāva-nāśitva-prasaṅgo api na yujyate / 14423 yasmād bhāvasya nāśena na vināśanam iṣyate //275//

14424 katham asan vināśo bhāvaṃ nāśayet / ato avināśī bhāvaḥ syād 14425 ity aprasaṅga eva / vināśād bhāva-nāśa-anabhyupagamāt / yo hi 14501 vināśa iti kiṃcin na ity āha sa kathaṃ tato bhāva-nāśam icchet / 14502 katham idānīm asati vināśe bhāvo naṣṭo nāma / na hy asad-vināśā 14503 naṣṭā gaṇyante pratyutpanna-avasthāyām / na hi yo yena atadvān 14504 sa tena tathā vyapadiśyate pratīyate vā / yathā aśvo viṣāṇena / 14505 na vai vināśo na asty eva / sa tu na asti yo bhāvasya bhavanti / bhāva 14506 eva tu kṣaṇa-sthiti-dharmā vināśaḥ / tam asya svabhāvam uttara- 14507 kālaṃ vibhāvayanto vināśo asya bhūta iti yathā-pratīti vyapadiśanti 14508 ity uktam / na hi bhāvasya kiṃcit kadācid bhavati / sa eva 14509 kevalaṃ sva-hetubhyas tathābhūto bhavati / tan na kenacid bhavatā 14510 sa naṣṭaḥ / kiṃ tarhi / svabhāva eva asya yena sa naṣṭo nāma / 14511 kathaṃ tarhi idānīm ahetuko vināśo bhavati ity ucyate / 14512 naśyan bhāvo apara-apekṣa iti taj-jñāpanāya sā / 14513 avasthā ahetur uktā asyā bhedam āropya cetasā //276//

14514 na bhāvo jāto aparasmān nāśaṃ pratilabhate tathābhūtasya eva 14515 svayaṃ jāter ity apara-apekṣa-dharma-antara-pratiṣedha-arthaṃ tat- 14516 svabhāva-jñāpanena artha-antaram iva dharmiṇo dharmaṃ cetasā 14517 vibhajya tan-mātra-jijñāsāyāṃ svabhāva eva tathā ucyate / tad etan 14518 manda-buddhayaḥ kvacit tathā darśanād ghoṣa-mātra-vipralabdhā 14519 nāśaṃ guṇaṃ tasya ca bhāvam āropya sahetukam ahetukaṃ 14520 vā apratiṣṭhita-tattvayā bhāva-cintayā ātmānam ākulayanti / 14521 svato api bhāve abhāvasya vikalpaś ced ayaṃ samaḥ / 14522 nanv aparabhāvitve api vināśasya svata eva bhāvasya bhavato 14523 ayaṃ tattvānyattva-vikalpas tulyaḥ / tadā kim artha-antara-bhāve 14524 bhāvo na dṛśyate anarthāntaratve api tad eva tad bhavati / 14525 tan na kiṃcid asya jātam iti kathaṃ vinaṣṭo nāma / nanv atra / 14526 na tasya kiṃcid bhavati na bhavaty eva kevalam //277//

14527 ity uktam / na hy ayaṃ vināśo anyo vā kaścid bhāvasya bhavati ity 14528 āha / kiṃ tarhi / sa eva bhāvo na bhavati iti / yadi hi kasyacid bhāvaṃ 14529 brūyāt na bhāvo anena nivartitaḥ syāt / tathā ca bhāva-nivṛttau 14530 prastutāyām aprastutam eva uktaṃ syāt / na hi kasyacid 14531 bhāvena bhāvo na bhūto nāma / tadā na bhūto yadi svayaṃ na 14601 bhavet / na bhavati iti ca prasajyapratiṣedha eṣa na paryudāsaḥ / 14602 anyathā iha api kasyacid bhāve na pratiṣedha-paryudāsayo rūpa- 14603 bhedaḥ syād ubhayatra vidheḥ prādhānyāt / evaṃ ca apratiṣedhāt 14604 kasyacit paryudāso api kvacin na syāt / yadi hi kiṃcit kutaścin 14605 nivarteta tadā tad-vyatireki saṃspṛśyeta / tat-paryudāsena / tac 14606 ca na asti / sarvatra nivṛttir bhavati ity ukte kasyacid bhāvasya eva 14607 pratītiḥ / tathā ca anena artha-antara-bhāva eva uktaḥ syāt / na tayoḥ 14608 parasparaṃ vivekaḥ / aviveke ca na paryudāsaḥ / tad evaṃ vyatireka- 14609 abhāvād anvayo api na syāt / tasya eka-svabhāva-sthiti-lakṣaṇatvāt / 14610 tat-sthitiś ca tad-anya-vyatireke sati syāt / sa ca na asti ity apravṛtti- 14611 nivṛttikaṃ jagat syāt / tasmād yasya nāśo bhavati ity ucyate sa 14612 svayam eva na bhavati ity uktaṃ syāt / na vai ghoṣa-sāmyād viṣaya- 14613 antara-dṛṣṭo vidhiḥ sarvatra yojanām arhati / na hi gardabha iti 14614 nāma-karaṇād bāleya-dharmā manuṣye api saṃyojyāḥ / tathā na 14615 caitrasya putro bhavati ity atra dṛṣṭo vidhir nāśe api virodhāt / 14616 evaṃ ca abhidhāne api prayojanam āveditam eva /

ataḥ 14617 bhāve hy eṣa vikalpaḥ syād vidher vastv-anurodhataḥ / 14618 bhāvo avaśyaṃ bhavantam apekṣate / sa ca svabhāva eva / niḥsvabhāvasya 14619 kvacid vyāpāre samāveśa-abhāvāt / vyāpāra iti hi 14620 tathābhūta-svabhāva-utpattiḥ / sā niḥsvabhāvasya kathaṃ syāt / 14621 katham idānīṃ bhavaty abhāvaḥ śaśa-viṣāṇam ity ādi-vyavahāraḥ / 14622 na vai śaśa-viṣāṇaṃ kiṃcid bhavati ity ucyate / api tv evam 14623 asya na bhavati iti bhāva-pratiṣedha eva kriyate / api ca / vyavahartāra 14624 eva etad evaṃ vyāpāra-vad iva samāropya ādarśayanti 14625 prakaraṇena kenacit / na tu tat tathā / sarva-artha-vivecanaṃ hi 14626 tatra tattvaṃ na kasyacit samāveśaḥ / na khalv evaṃ vināśo vastuni 14627 tad-bhāvāt / asāv api yadi vaktṛbhir evaṃ khyāpyate na 14628 tu svayaṃ tathā tadā na kiṃcid bhavati iti iṣṭam eva / tasmāt svayaṃ 14701 bhavan svabhāvo vikalpa-dvayaṃ na ativartate tattvam anyattvam 14702 iti / atattvam eva svabhāvasya anyattvam / na hi rūpa-rasayor 14703 apy anyad eva parasparam anyattvam / svabhāva-apratibandho 14704 anyattvam iti cet / ko ayaṃ pratibandho nāma yena sa ca na 14705 syāt / na anya-svabhāvaś ca / janma iti cet / sarva-kāraṇānāṃ parasparam 14706 avācyatā syāt / tathā ca sarvaḥ sarvasya kathaṃcid upayogi 14707 iti na kaścit kutaścid anyaḥ syāt / evaṃ ca avācyatā ity api kāryakāraṇabhāva 14708 eva śabda-antareṇa uktaḥ syāt / na artha-bhedaḥ / svabhāva-ananugamanaṃ 14709 tv anyattvaṃ brūmaḥ / sa ca svabhāvavatāṃ parasparam 14710 asty eva ity anyattvam eva /

na ca taj-janma-lakṣaṇāt 14711 svabhāvapratibandhād anyaḥ pratibandho nāma / anāyattasya 14712 vyabhicāra-avirodhāt / tato dharma-bhedāc ca anyattvam / jñāna-kṛtaḥ 14713 pratibandha iti cet / syād etat / yat-pratipatti-nāntarīyakaṃ 14714 yaj-jñānaṃ tad-gatau niyamena tat-pratibhāsanāt tad atad-rūpam 14715 apy avācyam iti / na / tasya niḥsvabhāvatvāt svayam / sa eva hi 14716 tasya svabhāvo yaḥ pratibhāti / svabhāvavattve asya tadvat pratibhāsa- 14717 prasaṅgāt / apratibhāsamānasya ca dṛśya-abhāvāt / adṛśyatve 14718 api na tad-rūpaṃ jñānam iti kasya kim āyattā pratipattiḥ / na 14719 ca yad yad āyattā-pratītikaṃ tasya svabhāva-pratibhāsa eva naśyati / 14720 prakāśa-āyatta-pratītīnām iva nīla-ādīnām / kā vā tasya pratyāsattiḥ / 14721 tatra yat tasminn anātma-rūpe pratīyamāne sa svayaṃ 14722 pratyupatiṣṭhate / atiprasaṅgo hy evaṃ syāt / pratīyamānasya 14723 tad-upādānatā iti cet / ko ayam upādāna-arthaḥ / na kāryakāraṇabhāvo 14724 anabhyupagamāt / abhyupagame vā na kārya-kāraṇe anyonya- 14725 pratīti-pratyupasthāpane / pratīter eva tan-nāntarīyakatā 14726 pratyāsattir iti cet / nanu sa eva asati pratibandhe na yuktā ity ucyate / 14801 na akārya-kāraṇayoḥ kaścit pratibandha iti ca uktam / yat -pratipatti- 14802 nāntarīyakaṃ yaj-jñānam ity api taj-jñāne sati syāt / na hi yo 14803 vijñāne svarūpeṇa asvarūpa-asaṃsargeṇa na pratibhāsate tasya kiṃcij 14804 jñānam / tad-abhāvān na sidhyati avācyatā-lakṣaṇam artha- 14805 rūpasya / tad bhavatā vastutas tattvānyattva-bhājā bhavitavyam /

14806 yasya tu vinaśyato bhāvasya na kiṃcid bhavati / tena 14807 na bhāvo bhavati ity uktam abhāvo bhavati ity api //278//

14808 yad apy ayaṃ bhāvasya abhāvo bhavati ity āha / tad api bhāvo 14809 na bhavati ity eva uktaṃ bhavati / evaṃ hi sa nivartito bhavati / 14810 pratiṣedhe vidher asambhavāt / tata eva asya vināśe na kaścid hetuḥ / 14811 tathā hi / 14812 apekṣyeta paraḥ kāryaṃ yadi vidyata kiṃcana / 14813 yad akiṃcitkaraṃ vastu kiṃ kenacid apekṣyate //279//

14814 sati hi kārye kāraṇaṃ bhavati / na ca naśyato bhāvasya kiṃcit 14815 kāryam ity uktam / tasmād yo nāma nāśa-hetuḥ sa bhāve na 14816 kiṃcit karoti ity akiṃcitkaro na apekṣyaṇīyaḥ / tat kathaṃ idānīm 14817 anutpanna-atiśayas tad-avastha eva bhāvo naṣṭo nāma / 14818 nanv atiśaya-utpattāv api sa eva tasya atiśaya utpanna iti kathaṃ 14819 sa naṣṭo nāma / tena na ayaṃ tad-avastho naṣṭo nāma / yena svayaṃ 14820 na bhavati tena naṣṭaḥ / na artha-antara-utpādād ity uktam / na hy 14821 atiśaya-utpattyā svayaṃ na bhūto nāma / abhāvasya sarva-atiśaya-upākhyā- 14822 nivṛttyā sarva-bhāva-dharma-viveka-lakṣaṇatvāt / bhāvasya 14823 ca utpatti-samāveśa-lakṣaṇatvāt / tasmān na abhāve kasyacid bhāva-upakṣepo 14824 anyasya / 14825 etena ahetukatve api hy abhūtvā nāśa-bhāvataḥ / 14826 sattā-nāśitva-doṣasya pratyākhyātaṃ prasañjanam //280//

14827 yo api manyate ahetuke api vināśe abhūtvā asya bhāvāt sattā-anityatvaṃ 14901 ca durnivāram / abhūtvā bhavann ahetuko bhavati ity api 14902 viruddham iti / so apy anena eva pratyākhyātaḥ / kasyacid bhāvān abhyupagamāt / 14904 yathā keṣāṃcid eva iṣṭaḥ pratigho janmināṃ tathā / 14905 nāśaḥ svabhāvo bhāvānāṃ na anutpattimatāṃ yadi //281//

14906 atha api syād / bhavatu nāma svabhāva eṣa bhāvānāṃ ya ime kṣaṇa- 14907 sthiti-dharmāṇāḥ / sa tu utpattimatām eva bhaviṣyati / na hi svabhāva 14908 iti sarvaḥ sarvasya svabhāvo bhavati pratigha-ātmatā-vat / 14909 satyam etat / tathā api / 14910 svabhāva-niyamād hetoḥ svabhāva-niyamaḥ phale / 14911 na anitye rūpa-bhedo asti bhedakānām abhāvataḥ //282//

14912 na vai pratigho anyo vā svabhāvo akasmāt pratiniyamavān / yādṛśī 14913 tu sva-hetoḥ śakti-sthitis tādṛśaṃ phalaṃ bhavati iti hetu-svabhāva- 14914 niyamāt phala-svabhāva-niyamaḥ / ākasmikatve apy asya ukto 14915 doṣaḥ / pratighāta-ātmatā-hetu-svabhāva-pratiniyamavan na naśvara- 14916 janana-pratiniyata-svabhāvaṃ bhāvaṃ paśyāmaḥ / yena taj-janmā 14917 tathā syān na anyaḥ / sarva-ākāra-janmanāṃ vināśa-darśanāt / 14918 nanv idam apy aniśceyam eva sarva-ākāra-janmāno naśyanti iti / 14919 tāsām aniḥśeṣa-darśanāt / vicitra-śaktayo hi sāmagryo dṛśyante / 14920 tatra kācit syād api yā anaśvara-ātmānaṃ janayet / na / jñeya-adhikārāt / 14921 ye kadācit kvacit kenacij jñātāḥ santo na jñāyante 14922 teṣāṃ sattā-anubandhī nāśa iti brūmaḥ / ta eva kṛtakā anityāḥ 14923 sādhyante / na hy ayaṃ sambhavo asti yat te jñāna-janana- 14924 svabhāvāḥ punar anaṣṭā na janayeyur apekṣeran vā param / 14925 taj-janana-svabhāvasya niṣpatteḥ / na ca teṣv anapekṣeṣu kasyacit 14926 kadācit kiṃcij jñānaṃ nivarteta / na ca evaṃbhūtaṃ kiṃcid asti / 14927 sarvasya kenacit kadācit jñānāt / jñāna-mātra-arthakriyāyām apy 15001 asāmarthye vastv eva na syāt / tathā hi tal-lakṣaṇaṃ vastv iti 15002 vakṣyāmaḥ / tasya ca vināśa-avyabhicārāt sa sattā-anubandhī / 15003 pratyākhyeyā ata eva eṣāṃ sambandhasya api nityatā / 15004 ata eva yathā uktād vastu-mātra-anubandhād vināśasya śabda-vat 15005 sambandha-nityatā api pratyākhyeyā / yā ca śabda-śaktir yogyatā-ākhyā 15006 artha-pratipattyā āśrayo jaiminīyair varṇyate sa artha-antaram 15007 eva na bhavati / tathā hi / yogyatā iti rūpa-atiśaya eva bhāvānām ity 15008 āveditaṃ prāk / astu vā artha-antaram / tathā api 15009 sambandha-doṣaiḥ prāg uktaiḥ śabda-śaktiś ca dūṣitā //283//

15010 ukto hi sambandha-artha-antara-vāde aneka-prakāro doṣaḥ / tena eva 15011 sā śabda-śaktir dūṣitā iti na punar ucyate / api ca / 15012 na apauruṣeyam ity eva yathā artha-jñāna-sādhanam / 15013 dṛṣṭo anyathā api vahny-ādir aduṣṭaḥ puruṣa-āgasā //284//

15014 bhavantu nāma apauruṣeyā vaidikāḥ śabdāḥ tathā api sambhāvyam 15015 eva eṣām ayathārtha-jñāna-hetutvam / na hi puruṣa-doṣa-upadhānād 15016 eva artheṣu jñāna-vibhramaḥ / tad-rahitānām api pradīpa-ādīnāṃ nīla-utpala- 15017 ādiṣu vitatha-jñāna-jananāt / tad ime śabdāḥ saṃskāra-nirapekṣāḥ 15018 prakṛtyā ca artheṣu pratibhāna-hetavaḥ syuḥ / svabhāva-viśeṣād 15019 vahny-ādi-vat / vitatha-vyaktayaś ca niyamena eva niyama- 15020 kāraṇa-abhāvād ayuktam iti cet / avitatha-vyakti-niyame kiṃ 15021 kāraṇam / tasmād yathārtha-vyakti-niyama-vat prakṛtyā ayathārtha- 15022 vyakti-niyamaḥ kiṃ na kalpyate / athavā vahny-ādi-vad eva artheṣu 15023 ubhaya-jñāna-hetutvaṃ syāt / na hy apauruṣeyā api vahny-ādaya 15024 ekatra yathārtha-jñāna-hetavo api sarvatra tathā bhavanti iti / 15025 tathā śabdānām apy apauruṣeyatve apy ubhayaṃ syād iti / bhavatu 15026 vahny-ādīnām kṛtakatvād yathā-pratyayam anyatra anyathātvam 15027 na punar nityeṣu śabdeṣv etad asti / nanv evaṃvidho anyatra 15028 apy asty eva dharmas teṣām api saṃketa-balād anyathā-vṛtteḥ 15029 kārya-janana-svabhāva-sthitau ca eṣāṃ samaya-āder apekṣaṇīyasya abhāvāt / 15101 tataḥ pratītir artheṣu sarvasya sarvadā syāt / na ca asti 15102 tasmān na śabdāḥ sthita-svabhāvā iti / api ca / 15103 na jñāna-hetutā eva syāt tasminn akṛtake mate / 15104 nityebhyo avastu-sāmarthyān na hi janma asti kasyacit //285//

15105 yady akṛtakaḥ śabdo na tasmād artheṣu pratītir eva syāt / pratīti- 15106 janma-itara-kālayos tulya-rūpasya pratīti-janmani sāmarthya- 15107 sambhāvanā-ayogāt / evam ayaṃ janako na evam iti vivecanīyasya 15108 rūpa-bhedasya abhāvāt / na yādṛśo asya ajanakas tādṛśa eva janako 15109 yuktaḥ / anya-apekṣā api niṣiddhā eva / tasmān na nityānāṃ kvacid 15110 vijñāna-janana-sāmarthyam / kadācid ajanane nityam ajanana- prasaṅgāt / 15111 kārya-sātatya-adarśanāc ca na te kathaṃcit kartāra ity 15112 ukta-prāyam / yā apy etā nitya-abhimateṣv ākāśa-ādiṣu pratipattayas 15113 tā api na tat-svabhāva-bhāvinyaḥ / tathā hi / 15114 vikalpa-vāsanā-udbhūtāḥ samāropita-gocarāḥ / 15115 jāyante buddhayas tatra kevalaṃ na artha-gocarāḥ //286//

15116 svalakṣaṇa-viṣayā hi buddhir niyamena tad-yogyatā-upasthāpana-anuvidhāyinī 15117 iti tasmin saty asyāḥ kāraṇe yogye sā bhavaty eva / 15118 tad yadi nityānāṃ padārthānāṃ svalakṣaṇe kasyacit jñānaṃ syāt 15119 sarvasya sarvadā syāt / kārya-viśeṣā hi vyaktayaḥ kathaṃcit 15120 kvacid upayujyamānās tad-upajanana-yogya-atiśaya-pratilambha-hetum 15121 vastu-viśeṣam apekṣanta iti yuktam / tathā akārya-viśeṣo nityo 15122 bhāvaḥ kenacid gṛhyamāṇas tat-kāraṇa-apekṣo yadi grahaṇam asya 15123 janayet yuktaṃ yat tena eva gṛhyeta / tac ca sthita-svabhāvatvān 15124 na sambhavati iti / sarveṇa samaṃ gṛhyeta na vā kenacid iti 15125 san kenacid dṛṣṭo na nityaḥ kaścid atīndriyaḥ syāt / na ca etad asti / 15126 tasmād artha-sāmarthya-anapekṣāḥ samāropita-gocarā āntaram eva upādānaṃ 15127 vikalpa-vāsanā-prabodham āśritya bāhya-artha-śūnyā bhrāntaya 15128 eva ākāśa-ādiṣu sarvasya sambhavanti iti / tasmān na aparāvṛtti- 15201 dharmāḥ śabdāḥ / tattve vā kuta etad avitatha-artha-pratītaya 15202 eva iti / na hy agnir himasya bheṣajam ity ādiṣu śīta-pratighāta- 15203 sāmarthyaṃ loka-prasiddhaṃ agneḥ khyāpyata iti sarvaṃ tathā 15204 bhavati / lokasya sva-icchā-kṛta-saṃketa-anuvyavahārāt kim ayaṃ 15205 lokaḥ sva-saṃketam anuvidadhad evaṃ pratyeti āhosvic śabda- 15206 svabhāva-sthiter iti sandehaḥ / loka-icchayā api parāvartyamānāḥ 15207 śabdāḥ punar anyatra anyathā dṛśyanta iti loka-prasiddhy-anuvidhāne 15208 api sambhavaty eṣām anyathābhāvaḥ / tasmāt kasyacid avaiparītya- 15209 darśane api sarveṣāṃ tathābhāvo na sidhyati / akṛtaka-svabhāvatve 15210 api hy eṣāṃ kaścin mithyā-artha-niyato api syād iti svabhāva- 15211 aparijñānāt sarvatra saṃśayaḥ syāt / 15212 mithyātvaṃ kṛtakeṣv eva dṛṣṭam ity akṛtaṃ vacaḥ / 15213 satya-arthaṃ vyatirekasya virodhi-vyāpanād yadi //287//

15214 atha yan mithyā-arthaṃ vacanaṃ tad akhilaṃ kṛtakam iti hetu-vyatirekeṇa 15215 sādhya-vyatirekasya vyāpter anyatra asambhavād akṛtakaṃ 15216 satya-artham iti syād vinā apy anvayena / yo hi yena avyāptas 15217 tatra tad-vyatirekaḥ śaṅkyeta / na ca viruddhayor ekatra sambhavo 15218 asti / asambhave ca vijātīyasya gaty-antara-abhāvād iṣṭa-artha-siddhes 15219 tat-sādhanatvāc ca liṅgasya vyartham anvaya-darśanaṃ 15220 vyatireka-mātreṇa eva siddher iti / satyam etat yadi vipakṣayor 15221 vyāpyavyāpakabhāvaḥ sidhyet / sa tu na siddhaḥ / yasmāt 15222 hetāv asambhave anukte bhāvas tasya api śaṅkyate / 15223 viruddhānāṃ padārthānām api vyāpaka-darśanāt //288//

15224 yadi hetoḥ sādhya-vipakṣe abhāvaḥ sidhyet tadā sādhya-vyatirekaṃ 15225 hetu-vyatireko vyāpnuyāt / na ca tatra tasya asambhave 15226 pramāṇaṃ paśyāmaḥ / na ca aviruddha-vidhiḥ pratiṣedha-sādhano 15227 yuktaḥ / atiprasaṅgāt / na ca ekatra dṛṣṭasya anyatra asambhava 15228 eva pṛthag viruddha-sahabhāvinām api darśanāt / anityatva-vat 15229 prayatnānantarīyaka-itarayor / na ca tathāvidhasya adarśanād asattvam 15230 eva / yasmāt / 15301 na asattā-siddhir ity uktaṃ sarvato anupalambhanāt / 15302 asiddhāyām asattāyāṃ sandigdhā vyatirekitā //289//

15303 na hy ayaṃ puruṣa-mātrakaḥ sarvaṃ draṣṭuṃ samartho yena asya 15304 darśana-nivṛttyā na tathā syāt / yasya hi jñānaṃ jñeya-sattāṃ 15305 na vyabhicarati sa evaṃ bruvāṇaḥ śobheta adarśanān na asti iti / 15306 tad ime svabhāva-deśa-kāla-viprakarṣeṇa santo apy anupalakṣyāḥ 15307 syuḥ / tathā hi / ko atyantaparokṣe arthe saṃvādanam itarad 15308 vā sarva-darśī vacanasya akṛtakasya itarasya vā vibhāvayituṃ samarthaḥ / 15309 pratipāditaṃ ca etat kvacit tathā dṛṣṭānām apy arthānāṃ 15310 punaḥ kathaṃcid anyathābhāvaḥ yathā kvacid deśe madhurāṇi 15311 nimba-phalāni saṃskāra-viśeṣād āmalakī-phalāni ca na 15312 ca idānīm atad-darśinā tāni pratikṣeptavyāny eva iti / tasmād akṛtakaṃ 15313 ca syād syān mithyā-arthaṃ ca iti na virodhaṃ paśyāmaḥ / na 15314 hi iyam anupalabdhir adṛśya-ātmasv abhāva-sādhikā ity uktam / tena 15315 yat kiṃcin mithyā-arthaṃ tat sarvaṃ pauruṣeyam ity aniścayād 15316 avyāptiḥ / tathā hi / 15317 anvayo vyatireko vā sattvaṃ vā sādhya-dharmiṇi / 15318 tan-niścaya-phalair jñānaiḥ sidhyanti yadi sādhanam //290//

15319 tathā ca uktam / ya eva tu ubhaya-niścita-vācī sa sādhanam dūṣaṇam 15320 vā na anyatara-prasiddha-sandigdha-vācī punaḥ sādhana-apekṣatvād 15321 iti / ko hy adṛṣṭa-virodhasya sambhavaṃ pratyācakṣīta / tad ayaṃ 15322 vyatirekaḥ saṃśayād asādhanam / api ca / 15323 yatra sādhya-vipakṣasya varṇyate vyatirekitā / 15324 sa eva asya sapakṣaḥ syāt sarvo hetur ato anvayī //291//

15401 yat kiṃcin mithyā-arthaṃ tat sarvaṃ pauruṣeyam iti hetu-vipakṣeṇa 15402 sādhya-vipakṣasya vyāptis tad-abhāve abhāva-siddhau syāt / tad-abhāve 15403 bhavatas tena vyāpty-ayogāt / yā eva ca vijātīyayor vyāvṛtti-siddhiḥ 15404 sā eva anvaya-sthitir vipakṣa-vyavaccheda-lakṣaṇatvāt sādhyasya / 15405 pratiṣedha-dvayāc ca vidhi-siddhir iti kā ananvaya-avyatireka-vyāpti- 15406 siddhiḥ / tan na kaścid hetur ananvayo nāma / eka-vyavacchedasya 15407 tad-vijātīya-siddhi-nāntarīyakatvāt / anitya-nirātmatā-ādi-vyavacchede 15408 api tathā syāt / na / vyatireka-vyavacchedasya bhāva-rūpatvāt / 15409 na bhāva-rūpa-vyavacchede bhāva-anuṣaṅgaḥ / abhāva-vyavacchedas 15410 tu niyamena bhāva-upasthāpanaḥ / bhāva-abhāvayor anyonya-viveka- 15411 rūpatvāt / abhāva-rūpas tu vyatirekaḥ sa ca vyatiricyamāno 15412 bhāvam upasthāpayati na evaṃ nairātmya-ādayaḥ svabhāva-viśeṣāt / 15413 kriyā-bhoga-adhiṣṭhāna-asvatantro hy ātmā nirātmā / tat-svātantrya- 15414 lakṣaṇatvād ātmanaḥ / tad rūpaṃ nairātmyaṃ na ātma-nivṛtti- 15415 mātram anyathā nirupākhye kṛtakatva-ādy-ayogān na tato nairātmya- 15416 siddhiḥ syāt / ātma-vyavacchedena nirātmano bhāvasya parāmarśād 15417 adoṣa iti cet / paryudāsena vastu-saṃsparśād tad eva 15418 vastu-rūpaṃ nairātmyam āyātam / yasya api na abhāva-rūpo vyatirekas 15419 tasya bhāva-rūpa-vyavacchede na bhāva-siddhiḥ syād iti 15420 na anvaya-anuṣaṅgaḥ / tathā anairātmye api na bhāva-siddhiḥ /

yathā 15421 na idaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇa-ādimattvād iti vipakṣayor 15422 vyāpyavyāpakabhāva-cintāyām aprāṇa-ādimattva eva nairātmyaṃ 15423 dṛṣṭam / tad-abhāve ca na asti iti svayaṃ na bhavad api prāṇa-ādīnāṃ 15424 na ātmani siddhim upasthāpayati / tathā sādhye api prāṇa-ādibhir 15425 vyudasyamānaṃ syāt kevalam / nairātmye abhāvāt prāṇa- 15426 ādayas tan-nirasanā na ātma-upasthāpanāḥ / tatra bhāva-asiddheḥ / 15427 na ca nairātmya-nivṛttyā ātma-siddhiḥ syāt / vipakṣa-vyatireka-darśane 15428 api prasaṅgāt / tan na viparyaya-vyāptir vyatireka-asiddhau / 15429 tat-siddhir eva ca anvaya-siddhiḥ / asiddhau vā tad-vyatireka-nivṛtti- 15430 siddhāv api tad-asiddhir iti sādhye api prasaṅgaḥ / tan na ananvayā 15431 vyatireka-vyāptiḥ / mithyā-arthatāyās tu pauruṣeyatvena vyāptyā 15501 apauruṣeyān nivṛttāv api na satya-arthatvam / prakāra-antara-sambhavāt / 15502 dvairāśye tu śabdānām etat syād eka-nivṛttau gaty-antara- 15503 abhāvāt / te tv anarthakā api syur iti na iṣṭasiddhiḥ / artha-pratīter 15504 na anarthakā iti cet / eṣa puruṣa-vyāpāraḥ syāt / artha-antara-vikalpa-vat / 15505 yathā atad-arthatve api bharata-urvaśy-ādi-carita-ādikam artham 15506 anye anyathā vyācakṣate / tad-anusāreṇa ca keṣāṃcit pratītiḥ / 15507 tathā ayam anarthakeṣv artha-vikalpaḥ puruṣa-kṛtaḥ na tu śabda- 15508 svabhāva-kṛtaḥ puruṣa-upadeśa-apekṣaṇāt artha-antara-vad eva / 15509 na hi prakṛtyā prakāśanās tam apekṣante vahny-ādayaḥ / puruṣas 15510 tu sva-samaya-vyāpāram ācakṣāṇa upadiśati iti nyāyyam /

15511 puruṣa-samita-nisarga-siddhayor upadeśa-apekṣaṇa-aviśeṣād anya-viśeṣa-abhāvāc 15512 ca eko naisargiko anyas tu pauruṣeya iti duravasānam / asti 15513 viśeṣaḥ pramāṇa-saṃvāda iti cet / etad uttaratra niṣetsyāmaḥ na asty 15514 atyantaparokṣe arthe pramāṇa-antara-vṛttir iti / samāna-dharmiṇor 15515 arthayoḥ pramāṇa-saṃvāda-mātra-viśeṣād ekatra apauruṣeyatve bahutaram 15516 idānīm apauruṣeyam / santi puruṣa-kṛtāny api vākyāni kānicid 15517 evaṃvidhāni iti teṣv api prasaṅgaḥ / tadvad eṣām apy abhimata- 15518 arthavattā pauruṣeyī ca syāt pramāṇa-anurodhinī ca / api 15519 ca idaṃ mantrā apauruṣeyāś ca iti vyāhataṃ paśyāmaḥ / tathā hi / 15520 samayatve hi mantrāṇāṃ kasyacit kārya-sādhanam / 15521 yuktam / yady ete mantrāḥ kasyacit samayo yathā mat-praṇītam / 15522 etad abhimata-artha-upanibandhanaṃ vākyam evaṃ niyuñjānam 15523 anena arthena yojayāmi iti parārtha-paratā-anurodhena anyato vā kutaścid 15524 hetoḥ kṛtaḥ syāt tadā mantra-prayogāt kadācit artha- 15525 niṣpattir yuktā kavi-samayād iva pāṭhakānām / 15526 atha api bhāva-śaktiḥ syād anyatra apy aviśeṣataḥ //292//

15527 na vai puruṣa-samayān mantrebhyo artha-siddhiḥ / kiṃ tarhi / bhāva- 15528 svabhāva eṣa yad ime kathaṃcin niyuktāḥ phaladāḥ / tat tarhi 15601 rūpaṃ varṇānāṃ sarvatra aviśiṣṭam iti yathākathaṃcit prayuktād 15602 api phalaṃ syāt / varṇā eva hi mantro na anyat kiṃcit / tat-kramo 15603 mantra iti cet / 15604 kramasya arthāntaratvaṃ ca pūrvam eva nirākṛtam / 15605 na varṇa-vyatirikto anyaḥ krama iti niveditam etat / avyatireke 15606 ca varṇā eva mantras / te ca aviśiṣṭāḥ sarvatra iti sarvadā phaladāḥ 15607 syuḥ / upaplavas tv alpīyaso api kramasya bhraṃśād dṛṣṭaḥ / 15608 kasyacid anuṣṭhānād devatā-saṃnidher asākalyena virādhanāc 15609 ca / sarva-bhraṃśe tu kasyacid eva samayasya ananuṣṭhānād asaṃnidher 15610 na artha-anarthau / kiṃ ca kramasya arthāntaratve anarthāntaratve 15611 vā varṇa-ātmanas tat-krama-ātmano vā mantrasya artha-hetor 15612 akṛtakatvān nityasya nityaṃ saṃnidhānam iti 15613 nityaṃ tad-artha-siddhiḥ syād / 15614 yato hi bhāva-śakteḥ phala-utpattiḥ sā avikalā iti na phala-vaikalyaṃ 15615 syāt / na hi kāraṇa-sākalye kārya-vaikalyaṃ yuktam / tasya 15616 akāraṇatva-prasaṅgāt / na kevalān mantra-prayogād iṣṭasiddhis 15617 tasya vidhāna-apekṣatvād iti cet / 15618 asāmarthyam apekṣaṇe //293//

15619 yadi mantrā vidhānād anyato vā kaṃcit svabhāva-atiśayam āsādayeyuḥ 15620 sa tatra samartho apekṣyaḥ syāt / na ca nityeṣv etad 15621 asti ity uktam / tat kim ayam asamartho apekṣyata ity anapekṣāḥ 15622 sadā kuryur na vā kadācid anatiśayāt / 15623 sarvasya sādhanaṃ te syur bhāva-śaktir yad īdṛśī / 15624 prayoktṛ-bheda-apekṣā ca na asaṃskāryasya yujyate //294//

15625 yadi bhāva-śaktayā eva mantrāḥ siddhi-pradā na te kaṃcit parihareyur 15626 yajamānam anyaṃ vā / na hy anyaṃ prati svabhāvo atad-bhāvo 15627 bhavati / tasya tena anapakarṣaṇād anyena ca anutkarṣaṇāt / 15701 kenacit saha kāryakāraṇabhāva-ayogāt / pratyāsatti-viprakarṣa- 15702 abhāvāt / ata eva asya asaṃskāryatvāt prayoktā api na asti / ataḥ 15703 prayoktā phalam aśnuvīta / 15704 saṃskāryasya api bhāvasya vastu-bhedo hi bhedakaḥ / 15705 prayoktṛ-bhedān niyamaḥ śaktau na samaye bhavet //295//

15706 ādheyaviśeṣā hy anityā bhāvāḥ / tad-hetoḥ svabhāva-bhede tataḥ 15707 samāsādita-atiśayatvād anyatra anyathā syuḥ / na abhede / kāraṇa-aviśeṣe 15708 kārya-aviśeṣāt / viśeṣe tasya ahetukatva-prasaṅgād ity ukta- 15709 prāyam / tad ime mantrāḥ svabhāva-atiśayāt phaladāyinaḥ kāryā 15710 api na śūdra-ādi-prayoge apy anyathā syuḥ / śūdra-vipra-abhidhānayoḥ 15711 puruṣayoḥ svabhāva-abhedāt / na hi puruṣa-icchā-anuvidhāyino 15712 nāma-vyavahāra-bhedāt svabhāva-bheda-anubandhinām arthānām anyathātvam 15713 asti / tayor jāti-bheda iti cet / sa khalv ākṛti-guṇa-śakti- 15714 bhede dṛṣṭo gava-aśva-vat / anupadeśaṃ ca enaṃ lokaḥ pratipadyate / 15715 na tadvad anayoḥ kaṃcid api guṇaṃ viniyataṃ paśyāmaḥ / apaśyantaś 15716 ca kathaṃ bhedaṃ pratipadyemahi / yo apy ayaṃ nāma- 15717 bheda-anvayo loke pratīti-bhedaḥ so asaty api jāti-bhede vyāpāra- 15718 viśeṣa-anuṣṭhānād anvayāc ca syād vaidya-vaṇig-vyapadeśa-ādi-vat / 15719 tad ime aviśiṣṭena prayujyamānā mantrās tato aviśiṣṭam eva 15720 svabhāvam āsādayanti / tena aviśeṣeṇa eva phaladāḥ syuḥ / yadā 15721 tu samayād ebhyaḥ phalaṃ tadā ayam adoṣaḥ / samayakārasya 15722 ruceḥ phala-utpatti-niyamāt / svabhāva-vṛttayo hi bhāvās tan-mukhena 15723 prasaṅgam arhanti / na puruṣa-icchā-vṛttayas teṣāṃ 15724 yathākathaṃcid vṛtteḥ / yad api prayoktā phalam aśnuta iti 15725 prayogaṃ samīhita-artha-yogyasya utpādanaṃ santānapariṇāmanaṃ 15726 vā paśyāmaḥ / tad ubhayaṃ viśeṣa-janmani syāt / anyathā / 15727 anādheyaviśeṣāṇāṃ kiṃ kurvāṇaḥ prayojakaḥ / 15728 yena tataḥ kaścit phalam aśnute anyo na / 15729 prayogo yady abhivyaktiḥ sā prāg eva nirākṛtā //296//

15801 na hi nityānāṃ kācid abhivyaktir ity uktam yato abhivyañjakaḥ 15802 prayoktā syāt / 15803 vyaktiś ca buddhiḥ sā yasmāt sa phalair yadi yujyate / 15804 syāc śrotaḥ phala-sambandho vaktā hi vyakti-kāraṇam //297//

15806 na hi śabdasya anyataḥ svarūpa-pariṇāmo vyaktir na apy āvaraṇa-vigamanam / 15807 kiṃ tu tad-viṣayā pratītir aśrūyamāṇe avyakta-vyapadeśāt / 15808 tatra yadi buddhi-hetur vaktā syāt tat tulyaṃ śrotary api iti 15809 so api phalaṃ vaktṛ-vad aśnuvīta / na hi vaktuḥ kaścid anyas 15810 tad-bhāvo anyatra tad-buddhi-hetutvāt / para-upādhi-buddhiḥ śrotur 15811 na vaktur iti viśeṣa iti cet / kaḥ punar upayogo vaktuḥ śrotari 15812 yena upādhir iṣyate / tataḥ śabda-śrutir iti cet / nanu tad eva idaṃ 15813 paryanuyujyate kathaṃ tata iti / asambandhāt / viṣaya-upanayanād 15814 ayam asya śrāvakaḥ syāt / tac ca na śakyam tasya kathaṃcid 15815 apy apariṇāmāt / indriya-saṃskāra-ādayo apy uktāḥ / māṃ 15816 śrāvayaty ahaṃ śrāvayāmi iti tayoḥ pratyayād vaktṛ-śrotṛ-bheda 15817 iti cet / anupakārya-upakārakād bhrānti-mātrāt tad-bhāve atiprasaṅgāt / 15818 anyatra api bhrāntyā pratyaya-darśanāt / sarvathā upakāra-abhāve 15819 ca tathā pratyayo na yuktaḥ / sarveṣāṃ parasparam evaṃ 15820 prasaṅgāt / bhrāntir api kutaścid upakāre sati kayācit pratyāsattyā 15821 anyatra bhavati / sa apy atyanta-anupakāre na syāt / tasmād 15822 vaktṛ-śrotror vyakti-hetutve aviśeṣāt tulyaḥ phala-sambandhaḥ 15823 syāt / api ca / 15824 anabhivyakta-śabdānāṃ karaṇānāṃ prayojanam / 15825 manojapo vā vyarthaḥ syāc śabdo hi śrotra-gocaraḥ //298//

15826 śrotra-grahaṇa-lakṣaṇaḥ śabdaḥ / tad-atikrame atiprasaṅgāt / nanv 15827 evaṃ sāmānye api prasaṅgaḥ / na brūmaḥ śabda eva iti / śabdas tv 15828 avaśyaṃ tal-lakṣaṇas tasya lakṣaṇa-antara-abhāvāt / tatra yadi 15829 śabda-ātmanāṃ mantrāṇāṃ vyakti-hetuḥ prayoktā anabhivyakta- 15901 śruti-viṣayāṇāṃ karaṇānāṃ prayoktā jāpī na mantra-phalena 15902 yujyate na api manasā japan / na hi tadā śrotreṇa kaṃcid arthaṃ 15903 vibhāvayāmaḥ / na ca aśabda-ātmā mantraḥ / 15904 pāraṃparyeṇa tajjatvāt tad-vyaktiḥ sā api cen matiḥ / 15905 na hi manasā dhyāyato api mantra-ābhāsā buddhiḥ śabda-śravaṇād 15906 ṛte / tataḥ śabda-prabhavāt sā api śabda-vyaktir eva / anavasthā evaṃ 15907 syāt / śabda-artha-vikalpānām api paraṃparayā prasūtir asti iti / 15908 te / 15909 api 15910 tathā syus tad-arthā ced asiddhaṃ kalpanā-anvayāt //299//

15911 na brūmaḥ sarvā śabda-prabhavā buddhis tad-vyaktir iti / yā tu 15912 tad-viṣayā sā tasya vyaktir iti / mano-vikalpasya tad-viṣayatvam 15913 asiddham / na hi svalakṣaṇe vikalpānāṃ vṛttir iti nivedayiṣyāmaḥ / 15914 te hi yathāsvam āntarād vikalpa-vāsanā-prabodhād anapekṣita- 15915 bāhya-artha-upanidhayo bhavanti / bāhya-apāyāna-āgame api bhāvāt / 15916 na hi yo yasya sattā-upadhānaṃ na apekṣate sa tasya hetuḥ / ahetuś 15917 ca kathaṃ viṣayaḥ / tasmān na mano-vikalpaḥ śabda-vyaktir 15918 yatas tadvān prayoktā syāt / tat-prasūtā tad-viṣayā buddhis tad-vyaktiḥ / 15919 tad-āśrayaḥ prayoktā iti / atra apy uktaṃ śrotary api prasaṅga 15920 iti / taj-jñāne ca prayoge śabdaḥ puruṣe vyāpriyate / tasya jñāna- 15921 jananāt / na puruṣaḥ śabde / tadātmany anupakārāt / atha ca 15922 puruṣaḥ śabdānāṃ prayoktā ity alaukiko ayaṃ vyavahāraḥ / 15923 sarvathā śabda-svabhāvānāṃ mantrāṇāṃ prayogāt phala-avāptau 15924 vyartho manojapo vikalpasya śabda-rūpa-asaṃsparśāt / 15925 sva-sāmānya-svabhāvānām eka-bhāva-vivakṣayā / 15926 ukteḥ samayakārāṇām avirodho na vastuni //300//

15927 samayakāras tu svalakṣaṇam indriya-viṣayaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ 15928 ca vikalpa-pratibhāsaṃ yathā-vyavahāraṃ saṃvṛtyā saṃkalayya 15929 samayam ārocayet yathā-samayaṃ ca arthaṃ niṣpādayed iti 16001 na manojapa-ādāu doṣaḥ / vastu-svabhāvāt tu phalāv āptāv atat- 16002 svabhāva-saṃsparśe na syāt / yad uktaṃ na varṇebhyo anyā kācid 16003 ānupūrvī iti tatra / 16004 ānupūrvyām asatyāṃ syāt saro rasa iti śrutau / 16005 na kārya-bheda iti ced / 16006 na hi saro rasa ity ādi-pādeṣu kaścid varṇa-bhedo na ca varṇa-vyatiriktam 16007 anyad yataḥ kārya-bhedaḥ syāt / bhinnāṃ ca tayoḥ 16008 pratibhāṃ paśyāmaḥ ānupūrvīm eva ca atulyām / na ca kāraṇa-abhede 16009 kārya-bhedo yuktaḥ / tasmād asti sā bhedavatī yato ayam 16010 pratīti-bhedaḥ / satyam 16011 asti sā puruṣa-āśrayā //301//

16012 tathā hi / 16013 yo yad-varṇa-samutthāna-jñānajāj jñānato dhvaniḥ / 16014 jāyate tad-upādhiḥ sa śrutyā samavasīyate //302//

16015 taj-jñāna-janita-jñānaḥ sa śrutāv apaṭu-śrutiḥ / 16016 apekṣya tat-smṛtiṃ paścād ādhatte smṛtim ātmani //303//

16017 ity eṣā pauruṣeyy eva tad-hetu-grāhi-cetasām / 16018 kāryakāraṇatā varṇeṣv ānupūrvī iti kathyat //304//

16019 citta-samutthānā hi vāg-vijñaptir varṇa-pada-vākya-abhidhānā / tatra 16020 sakāra-samutthāpana-cetasā samanantarapratyayena akara-utthāpana- 16021 cittam utthāpyate / tathā repha-ākāra-visarjanīya-utthāpanāni pūrva- 16022 pūrva-pratyayāni / tad ime anyānya-hetavo varṇāḥ sva-kāraṇa- 16101 ānupūrvī-janmānaḥ / śruti-kāle api yadā manda-cāriṇaḥ pūrva- 16102 varṇa-jñāna-sahakāri-pratyaya-apekṣāḥ sva-jñānaṃ janayanti tadā 16103 pūrva-varṇa-smaraṇa-apekṣā eva smṛtim upalīyante / sa eṣa varṇānāṃ 16104 bhinna-kāryakāraṇabhāva-pratyaya-nirvṛtti-dharmā bhinna- 16105 nirvartana-dharmā ca svabhāvaḥ puruṣa-saṃskāra-bheda-bhinnaḥ 16106 krama ity ucyate / 16107 anyad eva tato rūpaṃ tad varṇānāṃ padaṃ padam / 16108 kartṛ-saṃskārato bhinnaṃ sahitaṃ kārya-bheda-kṛt //305//

16109 tasmān na khalv eka eva padeṣu varṇānāṃ svabhāvaḥ kartṛ-citta- 16110 saṃskāra-bhedena bhedāt / sa ca paraspara-sahitaḥ kārya-bheda- 16111 hetuḥ / 16112 sā ca ānupūrvī varṇānāṃ pravṛttā racana-ākṛtaḥ / 16113 icchā aviruddha-siddhīnāṃ sthita-krama-virodhataḥ //306//

16114 kāryakāraṇabhūta-pratyaya-utpanna-svabhāva-viśeṣo varṇānām ānupūrvī 16115 ity uktam / sā ca puruṣa-vitarka-vicāra-kṛtā iti na sthita-kramā 16116 varṇāḥ / icchā aviruddha-siddhi-kramatvāt / krama-viśeṣa-anukrama-vat / 16117 na hi sthita-kramāṇāṃ deśa-kālayor himavad-vindhya-malaya- 16118 ādīnāṃ bīja-aṅkura-ādīnāṃ ca sva-icchayā krama-racanā śakyate 16119 kartum / tata eva puruṣa-dharma-saṃkhyāte vikalpa-anukrame sati 16120 bhāvād asati ca abhāvāt / 16121 kāryakāraṇatā-siddheḥ puṃsāṃ varṇa-kramasya ca / 16122 sarvo varṇa-kramaḥ pumbhyo dahana-indhana-yukti-vat //307//

16123 sati indhane dāha-vṛtter asaty abhāvād adṛṣṭa-indhano api dahano 16124 na anindhanas tasya deśa-kāla-niyama-ayogāt / niyame ca tasya eva indhanatvād 16125 dahana-upādāna-lakṣaṇatvād indhanasya / tathā ayam 16201 api varṇa-anukramaḥ puruṣa-vikalpaṃ yadi na apekṣeta nirālambanaḥ 16202 svayaṃ prakāśeta / yatne api na śakyeta / atat-prabhavāt / 16203 kvacic śaktau sarvas tathā syāt / viśeṣa-abhāvāt / tad-bhāva-bhāvino 16204 atad-viśiṣṭasya ca atat-kṛtau sarvatra kāryakāraṇabhāvaś ca 16205 nirākṛtaḥ syāt / anvaya-vyatireka-lakṣaṇatvāt tasya / lakṣaṇa-antaraṃ 16206 vā vaktavyam / sarve api ghaṭa-ādayo bhāvāḥ kṛtrimā akṛtrimā 16207 prasajanti / tatra apy evaṃ vikalpanāyāḥ sambhavāt / viśeṣa-abhāvāc 16208 ca / tān api hi para-kriyā-darśana-pūrvakam eva anyaḥ karoty avidita 16209 kartāraś ca kecid iti sarveṣāṃ keṣāṃcid vā akriyā-abhiniveśo astu / 16210 tasmāt sarvā eva iyaṃ varṇa-ānupūrvī prasiddha-kāryakāraṇabhāva- 16211 vastu-dharma-anatikramāt puruṣa-kṛtā / ata eva / 16212 asādhāraṇatā siddhā mantra-ākhya-krama-kāriṇām / 16213 puṃsāṃ jñāna-prabhāvābhyām anyeṣāṃ tad-abhāvataḥ //308//

16214 ayaṃ kramo varṇānāṃ viṣa-nirghāta-ādi-samartho na anya iti yady 16215 anyo api jānīyat taṃ tathā eva pratipadyeta / na ca evam / tasmād 16216 ayam anukramaḥ svabhāvato api kārya-kṛt kaiścid eva vijñāta ity 16217 asti parokṣa-artha-darśī puruṣaḥ / na hy ayam arthaḥ samartho 16218 na ayam iti śakyam unnetum asaṃkīrṇasya liṅga-viśeṣasya asiddheḥ / 16219 pratyakṣayor apy anupadiṣṭayor mantra-amantrayor aparijñānāt / 16220 upadeśe api kathaṃcit svabhāva-viveka-apratīter anyatra kārya- 16221 saṃvādāt tasya ca karaṇāt prāg draṣṭum aśakyatvāt / na 16222 ca ayam anukramaḥ svabhāvataḥ kārakaḥ kasyacid āśu-siddher 16223 anyasya cirād aparasya vrata-caraṇa-ādy-apekṣaṇāt / ekasmād api 16224 karmaṇaḥ kayościd artha-anartha-sandarśanāt / vahatām api 16225 mantrāṇāṃ punaḥ kvacid visaṃvādāt / na hy ayaṃ prakāraḥ 16226 svabhāve yuktaḥ / svabhāvasya sarvatra aviśeṣāt / puruṣas 16227 tu sva-icchā-pravṛttiḥ sattva-sabhāgatā-ādi-vaśāt sā iva aviśeṣād vā 16301 kaṃcid anugṛhṇāti na aparam iti yuktam / vrata-caryā-bhraṃśa- 16302 ādinā dharma-adharma-upacaye dharma-adharma-ātmanor vā prakṛtyā 16303 siddhy-asiddhī iti cet / na / dharma-viruddhānām api kraurya- 16304 steya-maithuna-hīna-karma-ādi-bahulānāṃ vratānāṃ ḍākinī-bhaginī- 16305 tantra-ādiṣu darśanāt / taiś ca siddhi-viśeṣāt / na ca evaṃvidho 16306 dharma-svabhāva iti ca yathāvasaraṃ nivedayiṣyāmaḥ / maitrī- 16307 śauca-dharma-parāyaṇānāṃ ca tan-nimittam eva kasyāścid siddher 16308 asiddher viparyaye ca punaḥ siddheḥ /

na ca eka-rūpāt karmaṇaḥ 16309 sa tad-virodhī dharmo yukto adharmaś ca / katham idānīṃ dharma- 16310 phalam iṣṭam adharma-ātmano vrata-āder aśnute / na vai tasya eva 16311 tad iṣṭaṃ phalaṃ vrata-āder vipāko api tu pūrvasya karmaṇaḥ / 16312 brahma-haty-ādeśa-anuṣṭhānād grāma-pratilambha-vat / tasya tv 16313 adharma-ātmano vratasya āgāmi phalam aniṣṭam / sa tu mantra-ādi- 16314 prayogas tasya iṣṭa-phalasya karmaṇaḥ kathaṃcid upakārāt pācakaś 16315 citratvād upakāraka-śakteḥ / puruṣa-viśeṣa-āśraya-vipāka- 16316 dharmā sa dharmas tena kṛtaḥ sa tathā tad-ārādhanena phalati iti / 16317 tat-prayoga-upakāra-vipāka-dharmaṇaḥ kṛtatvāt tat-phalasya karmaṇaḥ / 16318 vinā api puruṣeṇa tad-upakārāt phalam iti cet / na / puruṣa-ākāra- 16319 svabhāva-caryā-adhimukti-vaiyarthya-prasaṅgāt / tasya apy upakāratve 16320 siddhaḥ puruṣa-viśeṣo asādhāraṇa-guṇaḥ / tad-adhimukter 16321 eva hi viṣa-karma-ādi-karaṇāt / tasmāt ca mantrāḥ puruṣa-pranītā 16322 api tad-upayoga-nirapekṣāḥ svabhāvena phaladāḥ / 16323 ye api tantravidaḥ kecin mantrān kāṃścana kurvate / 16324 prabhu-prabhāvas teṣāṃ sa tad-ukta-nyāya-vṛttitaḥ //309//

16325 rathyā-puruṣā api kecana tantrajñāḥ svayaṃ-kṛtair mantraiḥ 16326 kiṃcit karma kurvanti / tathā anyo apy anatiśayaś ca kartā ca 16327 mantrāṇām iti / na / teṣāṃ prabhāvavatā eva adhiṣṭhānāt / tat-kṛtaṃ 16328 hi te samayam anupālayantas tad-upadeśena ca vartamānāḥ samarthāḥ / 16329 tat-samaya-upadeśa-nirapekṣāṇām asāmarthyāt / tatra api 16401 tad-ākāra-dhyāna-āder eva prayogāt / tasmāt tad-adhiṣṭhānam eva 16402 tat tādṛśam ity unneyam / api ca / so api tādṛśaḥ prabhāvavān 16403 eva ananya-sādhāraṇa-śaktitvād iti puruṣa-viśeṣa eva samarthitaḥ 16404 kṛtakāḥ pauruṣeyāś ca vācyā mantrāḥ phala-īpsunā / 16405 na hy akṛtakānāṃ prayogaḥ sambhavati na ca aprayuktebhyaḥ 16406 phalam iti prayogāt phalam icchatā kṛtakā mantrā vācyāḥ pauruṣeyāś 16407 ca / puruṣa-adhiṣṭhānam antareṇa anyato asambhavat-phalānāṃ 16408 phala-darśanāt / kṛta-samaya-kāvya-ādi-vat / 16409 aśakti-sādhanaṃ puṃsām anena eva nirākṛtam //310//

16410 pratipāditā hi puruṣa-kṛtās tad-adhiṣṭhānāc ca phaladā mantrāḥ / 16411 tad asti kaścid atiśayavān iti tat-pratikṣepa-sādhanāny api prativyūḍhāni / 16413 buddhi-indriya-ukti-puṃstva-ādi sādhanaṃ yat tu varṇyate / 16414 pramāṇa-ābhaṃ yathārthā asti na hi śeṣavato gatiḥ //311//

16415 yat tu buddhi-indriya-vacana-yogāt puṃstvād iti puruṣa-atiśaya-pratikṣepa- 16416 sādhanaṃ tat tv agamakam eva / pratikṣepa-sāmānya- 16417 sādhanayor asambhavāt / na hy atīndriyeṣv atad-darśinaḥ pratikṣepaḥ 16418 sambhavati / satām apy eṣām ajñānāt / ata eva virodha-asiddheḥ / 16419 avirodhinā ca saha sambhava-avirodhād ity apy uktam / 16420 na api itara-sāmānya-siddhir viśeṣa-asambhavasya jñātum aśakyatvāt / 16421 īdṛśeṣu ca anupalabdher hetutva-pratikṣepāt / puṃstva-ādi-sāmye 16422 api kasyacid viśeṣasya darśanāt / sambhavad-viśeṣe ca sāmya-asiddhir 16423 ity uktam / tasmāc śeṣavad anumānam etat / vyatirekasya 16424 sandehād asamartham adarśane api vipakṣa-vṛtteḥ / api 16425 ca evaṃvādino jaiminīyāḥ svam eva vādaṃ sva-vācā vidhurayanti / 16426 tathā hi / 16501 artho ayaṃ na ayam artho na iti śabdā vadanti na / 16502 kalpyo ayam arthaḥ puruṣais te ca rāga-ādi-saṃyutāḥ //312//

16503 tatra ekas tattvavin na anya iti bhedaś ca kiṃ-kṛtaḥ / 16504 tadvat puṃstve katham api jñānī kaścit kathaṃ na vaḥ //313//

16506 na khalv ete vaidikāḥ śabdā evaṃ vikrośanti eta bhavanto brāhmaṇā 16507 ayam asmākam artho grāhyo na anya iti kevalam anabhivyakta- 16508 artha-viśeṣa-saṃsargāḥ śrutim abhipatanti / tatra ekaḥ puruṣaḥ 16509 kaṃcid arthaṃ kalpayaty anyo aparam / na ca śabdānāṃ 16510 kaścit svabhāva-pratiniyamo yena ekam artham anurundhate na aparam / 16511 kevalaṃ samaya-vaśāt taṃ tam āviśanto dṛśyante / teṣām 16512 avidita-artha-niyamānām atyakṣa-āveśād avidvān eva doṣa-upaplavaḥ 16513 kaścit tattvaṃ vyācaṣṭe na apara iti na nyāyyam / atha 16514 kutaścid atiśayād buddhi-indriya-ādīnāṃ sa eva vetti na aparaḥ / tasya 16515 kuto ayam atīndriya-jñāna-atiśayaḥ / tathā anyo api draṣṭā deśa-kāla- 16516 svabhāva-viprakṛṣṭānām arthānāṃ kim asambhavī dṛṣṭaḥ / na 16517 hi tat-pratikṣepa-sādhanāni kānicid yāni na enam upalīyante / 16518 yathā ayaṃ tat-sādhana-sambhave apy asya viśeṣas tathā anyasya api 16519 syād ity anabhiniveśa eva yuktaḥ / 16520 yasya pramāṇa-saṃvādi vacanaṃ so arthavid yadi / 16521 na hy atyantaparokṣeṣu pramāṇasya asti sambhavaḥ //314//

16522 syād etan na vayaṃ puruṣa-prāmāṇyāt kasyacid vyākhyānam 16523 abhiniviṣṭāḥ / kiṃ tarhi / pramāṇa-antara-saṃvādād / bahuṣv api 16524 vyākhyātṛṣu yaḥ pramāṇaṃ pratyakṣa-ādikaṃ saṃsyandayati so 16525 anumanyate / tan na / atīndriyeṣv adṛṣṭa-ādiṣu pramāṇa-antara-avṛtteḥ / 16526 tad-asambhavād eva hy āgamas tat-pratipatty-artham upayācyate / 16527 anyathā saty api tasmin pramāṇa-antara-avṛttāv apratipatteḥ / tataś 16601 ca kevalād artha-pratipatter asādhanam eva āgamaḥ syāt / kevalād anyato 16602 apy atīndriyeṣv apratipattir iti cet / katham atīndriyaś ca nāma 16603 pratyakṣa-ādi-viṣayaś ca / te punaḥ sva-viṣaye apy āgamam apekṣya eva 16604 sādhakāś cet / anāgamād dhūma-āder agny-ādi-pratyayo na syāt / 16605 na vai pravṛtta āgame pramāṇa-antaram anviṣyate kiṃ tarhi 16606 sa eva āgama-pravṛttir na jñāyata iti cet / svayaṃ samarthasya prasādhane 16607 asya tad-āgama-upadhānaṃ kam atiśayaṃ puṣṇāti / asamarthaṃ 16608 tv āgama-pravṛttim api na eva sādhayiṣyati / sā ca atīndriya- 16609 artha-sambaddhā āgama-pravṛttir atīndriyā katham anyena 16610 siddhā / anyac ca evam āgama-lakṣaṇaṃ syāt / tathā hi / 16611 yasya pramāṇa-saṃvādi vacanaṃ tat-kṛtaṃ vacaḥ / 16612 sa āgama iti prāptaṃ nirarthā apauruṣeyatā //315//

16613 tulye apy āgama-vāde pramāṇa-balād āgamasya kvacid āgamatve 16614 pramāṇa-saṃvādo vacanānām āgama-lakṣaṇaṃ syāt / na apuruṣa- 16615 kriyā / tasyāḥ sarva-artheṣu tulyatve api pramāṇa-abādhanāt pratipatteḥ / 16516 tad-bhāve apy anyatra pramāṇa-asaṃvādiny aniṣṭatvāt / 16617 kiṃ ca / 16618 yady atyantaparokṣe arthe anāgama-jñāna-sambhavaḥ / 16619 atīndriyārthavit kaścid asti ity abhimataṃ bhavet //316//

16620 yady āgama-anapekṣaṃ jñāna-ayāthātathyaṃ puruṣasya iṣyate parokṣe 16621 arthe santi puruṣā atīndriyārthadṛśa iti iṣṭaṃ syāt / pratyakṣa- 16622 pūrvakānāṃ pramāṇānām atad-darśane asambhavāt / pratyakṣa- 16624 pramāṇam āgamaḥ / pramāṇa-antara-vṛttis tu pratyakṣam 16625 anvākarṣati iti na puruṣa-atiśayo nivāryaḥ syāt / tasmān na asty atīndriyeṣu 16626 pramāṇa-antara-vṛttiḥ / ata eva āgamasya artha-viśeṣa-vṛtter 16627 aparijñānād ayaṃ jaiminir anyo vā 16628 svayaṃ rāga-ādimān na arthaṃ vetti vedasya na anyataḥ / 16701 na vedayati vedo api veda-arthasya kuto gatiḥ //317//

16702 sarva eva hi puruṣo anatikrānta-doṣa-viplavas tam atīndriyam 16703 artha-viśeṣa-pratiniyamaṃ vyākhyātā na svayaṃ vetti / na apy enam 16704 anyo vedayati / tasya api tulya-prasaṅgatvāt / na hy andhena ākṛśyamāṇo 16705 andhaḥ panthānaṃ pratipadyate / na api svayaṃ vedaḥ 16706 svārthaṃ vivṛṇoti / upadeśa-vaiyarthya-prasaṅgāt / tad ayam aparijñāta- 16707 arthaḥ śabda-gaḍur evaṃ śalyabhūto asad-darśana-snāyu 16708 vinibaddho duruddharo duḥkham āsayati / 16709 tena agnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti śrutau / 16710 khādec śvamāṃsam ity eṣa na artha ity atra kā pramā //318//

16711 kvacid apy arthe pratyāsatti-viprakarṣa-rahitasya agnihotraṃ juhuyāt 16712 svargakāma ity ādi-vākyasya bhūta-viśeṣe yathā-abhimataṃ 16713 ghṛta-ādi prakṣiped ity ayam arthaḥ na punaḥ śvamāṃsaṃ khāded 16714 iti na atiśayaṃ paśyāmaḥ / nanv ayaṃ sarvatra samānaḥ prasaṅgaḥ 16715 parokṣa-daiśikānāṃ vacanānām arthaṃ yathā-abhiprāyam idānīntanāḥ 16716 kiṃ samanuyanti āhosvid viparyayam iti / na / upadeṣṭuḥ 16717 sva-abhiprāya-prakāśanena sampradāya-sambhavāt / na hy 16718 ayam adaiśikānāṃ śabdānāṃ sambhavati / loka-pratyāyana-abhiprāyaś 16719 ca bruvāṇo loka-saṃketa-prasiddhim anupālayati iti tato api 16720 tad-artha-siddhiḥ syāt na apauruṣeyāṇāṃ śabdānām / tatra kasyacit 16721 samīha-abhāvāt / api ca nyāyam eva anupālayantaḥ paṇḍitā heya-upādeya- 16722 tad-āśrayeṣu saṃghaṭante na tu pravāda-mātreṇa iti na samānaḥ 16723 prasaṅgaḥ / tac ca yathāvasaraṃ pratipādayiṣyāmaḥ / nanu 16724 kaścil loka-saṃniveśa-ādir ayukti-viṣayo api sambhāvanīya-puruṣa- 16725 vacanād arthaḥ pratipadyate / na / apratyayāt / na hi kvacid 16726 askhalita iti sarvaṃ tathā / vyabhicāra-darśanāt / tat pravṛtter 16801 avisaṃvādena vyāpty-asiddheś ca / agatyā ca idam āgama-lakṣaṇam 16802 iṣṭam / na ato niścayaḥ / tan na pramāṇam āgama ity apy uktam / 16803 apauruṣeyānāṃ śabdānām artha-jñānaṃ na sampradāyān 16804 na yukter na lokād iti tatra apratipattir nyāyyā / tatra api / 16805 prasiddho loka-vādaś cet / 16806 pratipatti-hetuḥ / 16807 tatra ko atīndriyārthadṛk / 16808 aneka-artheṣu śabdeṣu yena artho ayaṃ vivecitaḥ //319//

16809 na hy ayaṃ loka-vyavahāro apauruṣeyāc śabda-artha-sambandhāt / 16810 kiṃ tarhi / samayāt / sva-śāstrakāra-samayāt pāṇinīya-ādi-vyavahāra-vat / 16811 upadeśa-apekṣaṇāt / na hy apauruṣeye tasminn upadeśo 16812 yuktaḥ / tasya kenacid ajñānāt / atīndriyatvāt / aindriyakatve 16813 svayaṃ pratipatti-prasaṅgāt / rūpa-ādi-vat / upadeśe ca puruṣāṇāṃ 16814 svatantrāṇāṃ yathā-tattvam upadeśena avisaṃvādasya asiddher anāśvāsaḥ / 16815 veda-vat tad-vyākhyānam apy apauruṣeyaṃ sampradāya-avicchedād 16816 āgatam tato artha-siddhir iti cet / tasya api śabda-ātmakatve 16817 tulyaḥ paryanuyogaḥ katham asya artho vidita iti / puruṣo 16818 hi svayaṃ samitānāṃ śabdānām arthaṃ śṛṅga-grāhikayā api tāvad 16819 abudhaṃ bodhayed ity asti pauruṣeyānāṃ śabdānām artha-gatāv 16820 upāyaḥ / apauruṣeyas tu śabdo na evaṃ karoti / na ca asya kaścit 16821 kvacit sambandha-niyamaṃ jñātum īśa ity apratipattir eva 16822 tad-arthasya / api ca vedas tad-vyākhyānaṃ vā puruṣeṇa puruṣāya upadiśyamānam 16823 anaṣṭa-sampradāyam eva anuvartata ity atra api samayaḥ 16824 śaraṇam / āgama-bhraṃśa-kāriṇām āhopuruṣikayā tad-darśana- 16825 vidveṣeṇa vā tat-pratipanna-khalīkārāya dhūrta-vyasanena anyato 16826 vā kutaścit kāraṇād anyathā racana-adarśanāt / api ca atra 16827 bhavān svam eva mukha-varṇaṃ sva-vāda-anurāgān nūnaṃ vismṛtavān 16901 puruṣo rāga-ādibhir upapluto anṛtam api brūyād iti na asya 16902 vacanaṃ pramāṇam iti / tad iha api kiṃ na pratyavekṣyate 16903 sambhavati na vā iti /

sa eva upadiśann upaplavād vedaṃ veda-arthaṃ 16904 vā anyathā apy upadiśed iti / śrūyante hi kaiścit puruṣair utsanna-uddhṛtāni 16905 śākhā-antarāṇi / idānīm api kānicid virala-adhyetṛkāṇi / 16906 tadvat pracura-adhyetṛkāṇām api kasmiṃścit kāle kathaṃcit 16907 saṃhāra-sambhavāt / punaḥ sambhāvita-puruṣa-pratyayāt pracuratā- 16908 upagamana-sambhāvanā-asambhavāt / teṣāṃ ca punaḥ pratānayitṛṛṇāṃ 16909 kadācid adhīta-vismṛta-adhyanānām anyeṣāṃ vā sambhāvanā- 16910 bhraṃśa-bhaya-ādinā anyathā upadeśa-sambhavāt / tat-pratyayāc 16911 ca tad-bhaktānām avicāreṇa pratipatter bahuṣv adhyetṛṣu 16912 sambhāvitāt puruṣād bahulaṃ pratipatti-darśanāt / tato api kathaṃcid 16913 vipralambha-sambhavāt / kiṃ ca / parimita-vyākhyātṛ- 16914 puruṣa-paraṃparām eva ca atra bhavatām api śṛṇumaḥ / tatra 16915 kaścid dviṣṭājña-dhūrtānām anyatamaḥ syād api ity anāśvāsaḥ / 16916 tasmān na apauruṣeyād vyākhyānān na api sāmayikāl loka-vyavahārād 16917 veda-artha-siddhiḥ / asāmayikatve api nānā-arthānāṃ śabdānāṃ 16918 vyavahāre darśanāt kasyacid aprasiddha-arthasya aprasiddhasya vā 16919 punar vyutpatti-darśanena sarvatra tad-āśaṅkā-anivṛtteḥ / sarveṣāṃ 16920 yathārtha-niyoge apy avaiguṇyena yathā-samayaṃ pratīti- 16921 jananāt / iṣṭa-aniṣṭayor aviśeṣāt / aviśiṣṭānāṃ sarva-artheṣv ekam artham 16922 atyakṣa-saṃyogam anatyakṣa-darśini puruṣa-sāmānye ko vivecayed 16923 yato lokāt pratītiḥ syāt / api ca / svayam apy ayaṃ na 16924 sarvatra prasiddhim anusarati / yasmāt /

16925 svarga-urvaśy-ādi-śabdaś ca dṛṣṭo arūḍha-artha-vācakaḥ / 16926 anena eva nirvarṇyamānaḥ / manuṣya-atiśāyi-puruṣa-viśeṣa-niketo atimānuṣa- 16927 sukha-adhiṣṭhāno nānā-upakaraṇaḥ svargaḥ tan-nivāsiny 16928 apsarā urvaśī nāma iti loka-vādaḥ / tam anādṛtya-anyām eva artha-kalpanām 16929 ayaṃ kurvāṇaḥ śabda-antareṣu kathaṃ prasiddhiṃ pramāṇayet / 16930 tatra avirodhād abhyupagama iti cet / na / atra apy atīndriye 16931 virodha-asiddheḥ / anyatra apy avirodhasya duranvayatvāt / viruddhām 16932 apy agnihotrāt svarga-avāptiṃ māndyād ayaṃ na lakṣayed 16933 api / virodha-avirodhau ca bādhaka-sādhaka-pramāṇa-vṛttī / te ca atyakṣe 17001 na abhimate / tat kathaṃ tad-vaśāt pratītiḥ / na ca vacana- 17002 vṛtter eva avirodho anyatra api prasaṅgāt / apauruṣeya āgamas tasya 17003 pravādād artha-siddhiḥ / tatra punar virodha-cintāyām anāśvāsa 17004 āgame syāt / saty api tasminn atathābhāvād arthasya apramāṇa- 17005 vṛtter anyasya api śaṅkanīyatvāt / yad uktam agnihotraṃ 17006 juhuyāt svargakāma ity atra śvamāṃsa-bhakṣaṇa-deśanā-vikalpo 17007 bhavatv iti sa na bhavati / pradeśa-antareṣu tathā tasya carcanāt / 17008 na / tasya artha-aparijñānāt / pradeśa-antareṣv api tathāvidha-artha- 17009 kalpanāyā anivāryatvāt / yadi hi kvacid vidita-artho ayam apauruṣeyaḥ 17010 śabda-rāśiḥ syāt tadā tato artha-pratītiḥ syāt / te tu bāhulye 17011 apy andhā eva sarva iti yatheṣṭam praṇīyante / tasmāt / 17012 śabda-antareṣu tādṛkṣu tādṛśy eva astu kalpanā //320//

17013 yādṛśy agnihotraṃ juhuyāt svargakāma ity asya vākyasya / api 17014 ca 17015 prasiddhiś ca nṛṇāṃ vādaḥ pramāṇaṃ sa ca na iṣyate / 17016 tataś ca bhūyo artha-gatiḥ kim etad dviṣṭa-kāmitam //321//

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.