Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Pramāṇavārttisvavṛtti

Tác giả
Dharmakīrti
Thông tin
GRETIL — R. GNOLI, The Pramanavarttikam of Dharmakirti, the first chapter with the autocommentary. Roma 1960.CC BY-NC-SA 4.0

Dharmakīrti: Pramāṇavārttisvavṛtti

explanatory remarks

a number of five figures at the left side indicates the location of the key word in the basic texts. in the case of the sv, the hb and the vn, the first three figures indicate the page number, and the last two indicate the line number (for example, sv16026=sv 160,26; hb02314=hb 23,14; vn06110=vn 61,10). in the case of the pv and the nb, the second figure indicates the chapter number and the last three figures indicate the karika or sutra number (for example, pv02232=pv, the pramanasiddhi-chapter v.232; nb03015=nb, the pararthanumana-chapter sutra 15. in the case of the sp, the last two figures indicate the karika number (for example, sp00015=sp, v.15).

3. in this database, sentences are artificially divided into word-units, although they involve a phonetic fusion or union in the basic texts. further, compound words are divided into their shortest constitutive elements (we use a hyphen to indicate that hyphenated elements originally form a compound word) with the following exceptions:

3.1. the prefixes a-, dur-, nih- remain undivided, irrespective of attachment to words or compound words.

3.2. suffixes making an adverb, for example -vat, -vasa, are divided. but suffixes making a possessive adjective, for example -vat, -mat, remain undivided, and terms such as a numeral+ -dha/-vidha/-prakara remain also undivided.

3.3. compound words with the suffixes -ta/-tva or -bhava/-bhuta fundamentally remain undivided. for example: karyakaranabhava/-bhuta/-ta.

3.4. compound words with evam-, tat-, tatha-, para-, yatha-, su-, sva- in the wordhead fundamentally remain undivided. for example: evamjatiya, tadutpatti, tathakrta, paratantra, yathartha, yathasvam, sujnanatva, svabhava.

3.5. some compound words which are regarded as terminology remain also undivided. for example: agnihotra, ayogavyavaccheda, arthapatti, padartha, paramartha, prasajyapratisedha, viruddhavyabhicarin, samanantarapratyaya, samtanaparinama, samanyalaksana, svabhavapratibandha.

4. those terms whose wordhead is subject to the sandhi rules (for example, -d dhetu-) are cited in their original form (for example, -d *hetu-) for the sake of using this database to make an kwic index.

1. august. 1997 / tsukuba motoi ono

note: this database is quite a tentative one, and i must admit that there are a lot of errors and defects in this version. i would appreciate it very much if the user would point out any errors in this version so that we can make a better new version in the future.

e-mail: ono@logos.tsukuba.ac.jp

00101 oṃ namo buddhāya / 00102 vidhūta-kalpanā-jāla-gambhīra-udāra-mūrtaye / 00103 namaḥ samantabhadrāya samanta-spharaṇa-tviṣe //

00104 prāyaḥ prākṛta-saktir apratibala-prajño janaḥ kevalaṃ / 00105 na anarthy eva subhāṣitaiḥ parigato vidveṣṭy api īrṣyā-malaiḥ //

00106 tena ayaṃ na para-upakāra iti naś cintā api cetaś ciraṃ / 00107 sūkta-abhyāsa-vivardhita-vyasanam ity atra anubaddha-spṛham //

00108 artha-anartha-vivecanasya anumāna-āśrayatvāt tad-vipratipattes tad-vyavasthāpanāya 00109 āha / 00110 pakṣa-dharmas tad-aṃśena vyāpto hetus tridhā eva saḥ / 00111 avinābhāva-niyamād hetv-ābhāsās tato apare //1//

00112 pakṣo dharmī / avayave samudāya-upacārāt / prayojana-abhāvād anupacāra 00113 iti cet / na / sarva-dharmi-dharma-pratiṣedha-arthatvāt / tad-ekadeśatvāt 00114 tad-upacāra-yogya-dharmi-dharma-pratipatty-artham / tathā 00115 ca cākṣuṣatva-ādi-parihāraḥ / dharma-vacanena api dharmy-āśraya- 00201 siddhau dharmi-grahaṇa-sāmarthyāt pratyāsattyā sādhya-dharmi-siddhir 00202 iti cet / na / dṛṣṭānta-dharmiṇo api pratyāsatteḥ / tad-aṃśa- 00203 vyāptyā dṛṣṭānta-dharmiṇi sattva-siddher dharmi-vacanāt sādhya-dharmi- 00204 parigrahaḥ / siddhe punar vacanaṃ niyama-artham āśaṅkyeta / 00205 sajātīya eva sattvam iti siddhe api vijātīya-vyatireke sādhya- 00206 abhāve asattva-vacana-vat / sāmarthyād artha-gatau pratipatti - 00207 gaurava-parihāra-arthaṃ ca pakṣa-vacanam / pakṣasya dharmatve tad- 00208 viśeṣaṇa-apekṣasya anyatra ananuvṛtter asādhāraṇatā iti cet / na / ayogavyavacchedena 00209 viśeṣaṇāt / yathā caitro dhanurdharaḥ / na anyayogavyavacchedena / 00210 yathā pārtho dhanurdhara ity ākṣepsyāmaḥ / 00211 tad-aṃśas tad-dharmaḥ / vaktur abhiprāya-vaśāt / na tad-eka-deśaḥ / 00212 pakṣa-śabdena samudāya-avacanāt / vyāptir vyāpakasya tatra bhāva 00213 eva / vyāpyasya vā tatra eva bhāvaḥ etena avayava-vyatirekau yathāsvaṃ 00214 pramāṇena niścitāv uktau pakṣa-dharmaś ca / ta ete kārya- 00215 svabhāva-anupalabdhi-lakṣaṇās trayo hetavaḥ / yathā agnir atra dhūmāt / 00216 vṛkṣo ayaṃ śiṃśapātvāt / pradeśa-viśeṣe kvacin na ghaṭa upalabdhi- 00217 lakṣaṇa-prāptasya anupalabdheḥ /

yadi syād upalabdhy-asattva 00218 eva syān na anyathā / tena upalabdhi-lakṣaṇa-prāpta-sattvasya ity uktaṃ 00219 bhavati / tatra dvau vastu-sādhanau ekaḥ pratiṣedha-hetuḥ / svabhāvapratibandhe 00220 hi saty artho arthaṃ na vyabhicarati / sa ca 00221 tadātmatvāt / tadātmatve sādhya-sādhana-bheda-abhāva iti cet / 00222 na / dharma-bheda-parikalpanād iti vakṣyāmaḥ / tathā ca āha / sarva 00223 eva ayam anumāna-anumeya-vyavahāro buddhy-ārūḍhena dharma-dharmi- 00301 bhedena iti / bhedo dharma-dharmitayā buddhy-ākāra-kṛto na artho 00302 api / vikalpa-bhedānāṃ svatantrāṇām anartha-āśrayatvāt / tat- 00303 kalpita-viṣayād artha-pratītāv anartha-pratilambha eva syāt / kāryasya 00304 api svabhāvapratibandhaḥ / tat-svabhāvasya tadutpatter iti / 00305 etau dvāv anumeya-pratyayau sākṣād anutpatter atat-pratibhāsitve 00306 api tadutpattes tad-vyabhicāriṇāv iti pramāṇaṃ pratyakṣa-vat / 00307 pratyakṣasya api hy artha-avyabhicāra eva prāmāṇyam / tad -abhāve 00308 bhāvinas tad-vipralambhāt / avyabhicāraś ca anyasya ko anyas tadutpatteḥ / 00309 anāyatta-rūpāṇām sahabhāva-niyama-abhāvāt / yadi tadutpatteḥ 00310 kāryaṃ gamakam sarvathā gamyagamakabhāvaḥ sarvathā 00311 janyajanakabhāvāt / na / tad-abhāve bhavatas tadutpatti- 00312 niyama-abhāvāt / tasmāt / 00313 kāryaṃ svabhāvair yāvadbhir avinābhāvi kāraṇe / 00314 teṣāṃ 00315 hetuḥ / 00316 tat-kāryatva-niyamāt tair eva dharmair ye tair vinā na bhavati / 00317 aṃśena janyajanakatva-prasaṅga iti cet / na /

taj-janya-viśeṣa-grahaṇe 00318 abhimatatvāl liṅga-viśeṣa-upādhīnāṃ ca sāmānyānām / aviśiṣṭa- 00319 sāmānya-vivakṣāyāṃ vyabhicārān na iṣyate / 00401 svabhāve bhāvo api bhāva-mātra-anurodhini //2//

00402 hetur iti vartate / tādātmyaṃ hi arthasya tan-mātra-anurodhini eva 00403 na anyā āyatte / tad-bhāve abhūtasya paścād bhāva-niyama-abhāvāt / kāraṇānāṃ 00404 kārya-vyabhicārāt / 00405 apravṛttiḥ pramāṇānām / 00406 anupalabdhiḥ 00407 apravṛtti-phalā asati / 00408 saj-jñāna-śabda-vyavahāra pratiṣedha-phalā / upalabdhi-pūrvakatvāt teṣām 00409 iti idaṃ sad-asat-pratiṣedha-vidhi-hetvos tulyaṃ rūpam / tathā 00410 hi sattvam upalabdhir eva vastu-yogyatā-lakṣaṇā tad-āśrayā vā 00411 jñāna-pravṛttiḥ / tataḥ saj-jñāna-śabda-vyavahāra-vṛtteḥ / asatāṃ 00412 ca asattvam anupalabdhiḥ 00413 asaj-jñāna-phalā kācid hetu-bheda-vyapekṣayā //3//

00414 hetur anupalabdhiḥ / bhedo asyā viśeṣaṇam upalabdhi-lakṣaṇa- 00415 prāpta-sattvam / atra anupalabdher liṅgād asattāyām upalabdher 00416 abhāvo api anyayā anupalabdhyā sādhya iti anavasthānād apratipattiḥ 00417 syāt / atha upalabdhy-abhāvo vinā anupalabdhyā syāt / tathā 00418 sattā abhāvo api syāt / apārthika-anupalabdhiḥ / atha anya-upalabdhyā 00419 anupalabdhi-siddhir iti pratyakṣa-siddhā anupalabdhiḥ / tathā anya-sattayā 00420 asattā kiṃ na sidhyati iti / yadā punar evaṃvidhā anupalabdhir 00421 eva asatām asattā tadā siddhe api viṣaye mohād viṣayiṇo 00422 asaj-jñāna-śabda-vyavahārān apratipadyamāno viṣaya-pradarśanena 00423 samaye pravartyate / yathā gaur ayam sāsnā-ādi-samudāya-ātmakatvād 00424 iti / tathā ca dṛṣṭānta-asiddhi-codanā api prativyūḍhā 00501 viṣaya-pratipattāv apy apratipanna-viṣayīṇāṃ darśanāt / 00502 evam anayor anupalabdhyoḥ sva-viparyaya-hetv-abhāva-bhāvābhyāṃ 00503 sad-vyavahāra-pratiṣedha-phalatvaṃ tulyam / ekatra saṃśayād anyatra 00504 viparyayāt / tatra ādyā sad-vyavahāra-niṣedha-upayogāt pramāṇam 00505 uktā / na tu vyatireka-darśana-ādāv upayujyate / saṃśayāt / dvitīyā 00506 tv atra pramāṇaṃ niścaya-phalatvāt / sā ca prayoga-bhedāt 00507 viruddha-kāryayoḥ siddhir asiddhir hetu-bhāvayoḥ / 00508 dṛśya-ātmanor abhāva-artha-anupalabdhiś caturvidhā //4//

00509 yāvān kaścit pratiṣedhaḥ sa sarvo anupalabdheḥ / tathā hi sa dvidhā 00510 kriyeta kasyacid vidhinā niṣedhena vā / vidhau viruddho vā vidhīyeta 00511 aviruddho vā / aviruddhasya vidhau sahabhāva-virodha-abhāvād 00512 apratiṣedhaḥ / viruddhasya apy anupalabdhy-abhāvena virodha-apratipattiḥ 00513 / tathā hy aparyanta-kāraṇasya bhavato anya-bhāve 00514 abhāvād virodha-gatiḥ / sa ca anupalabdheḥ / anyonya-upalabdhi-parihāra- 00515 sthita-lakṣaṇatā vā virodho nitya-anityatva-vat / tatra apy eka-upalabdhyā 00516 anya-anupalabdhir eva ucyate / anyathā aniṣiddha-upalabdher abhāva- 00517 asiddheḥ / ekasya niṣedhena anya-abhāva-sādhane siddhā eva anupalabdhiḥ / 00518 niṣedhasya anupalabdhi-rūpatvāt / tatra apy artha-antara-niṣedhe 00519 kārya-kāraṇayor anubhavasya vā / tatra anubhavasya apratibandhāt tad- 00520 abhāve anyena na bhavitavyam iti kuta etat / kārya-anupalabdhāv 00521 api na avaśyaṃ kāraṇā api tadvanti bhavanti iti tad-abhāvaḥ kutaḥ / 00522 tasmāt kāraṇa-anupalabdhir eva abhāvaṃ gamayati iti / svabhāva-anupalabdhis 00523 tu svayam asattā eva / tatra kevalaṃ viṣayī sādhyate / 00524 asyām api yadā vyāpaka-dharma-anupalabdhyā vyāpya-abhāvam āha 00525 tadā abhāvo api iti / iyaṃ pratiṣedha-viṣaya-anupalabdhiḥ prayoga- 00601 bhedena caturdhā bhavati / viruddha-siddhyā yathā na śīta-sparśo 00602 atra agneḥ / etena vyāpaka-viruddha-siddhir uktā veditavyā yathā 00603 na tuṣāra-sparśo atra agneḥ / viruddha-kārya-siddhyā yathā na śīta- 00604 sparśo atra dhūmāt /

hetv-asiddhyā yathā na atra dhūmo anagneḥ / 00605 svabhāva-asiddhyā yathā na atra dhūmo anupalabdheḥ / etena vyāpaka- 00606 svabhāva-asiddher uktā yathā na atra śiṃśapā vṛkṣā-abhāvāt / 00607 sarvatra ca asyām abhāva-sādhanyām anupalabdhau dṛśya-ātmanām eva 00608 teṣāṃ tad-viruddhānāṃ ca siddhir asiddhiś ca veditavyā / anyeṣām 00609 abhāva-virodha-asiddheḥ / yadi viruddha-kārya-upalabdhyā apy abhāva- 00610 siddhiḥ tat-kāraṇa-upalabdhyā kiṃ na sidhyati / 00611 tad-viruddha-nimittasya yā upalabdhiḥ prayujyate / 00612 nimittayor viruddhatva-abhāve sā vyabhicāriṇī //5//

00613 yathā na śīta-sparśo atra kāṣṭhād iti / nimittayoḥ punar virodhe 00614 gamikā eva yathā na asya roma-harṣa-ādi-viśeṣāḥ santi saṃnihita-dahana- 00615 viśeṣatvāt etena tat kāryād api tad-viruddha-kārya-abhāva-gatir 00616 uktā veditavyā yathā na roma-harṣa-ādi-viśeṣa-yukta-puruṣavān ayaṃ 00617 pradeśo dhūmāt / iyaṃ ca hetv-asiddhyā eva tad-viruddha-siddhiḥ 00618 prāg eva nirdiṣṭā iti iyaṃ prayoga-bhedād aṣṭadhā-anupalabdhiḥ / tatra 00619 yā iyaṃ viruddha-kārya-upalabdhir uktā tatra 00620 iṣṭaṃ viruddha-kārye api deśa-kāla-ādy-apekṣaṇam / 00621 anyathā vyabhicāri syād bhasmā iva aśīta-sādhane //6//

00622 yas tarhi samagreṇa hetunā kārya-utpādo anumīyate sa kathaṃ 00623 trividhe hetāv antarbhavati / 00624 hetunā yaḥ samagreṇa kārya-utpādo anumīyate / 00625 artha-antara-anapekṣatvāt sa svabhāvo anuvarṇitaḥ //7//

00626 asāv api yathā asaṃnihitān na anyam apekṣata iti tan-mātra-anubandhī 00627 svabhāvo bhāvasya / tatra hi kevalaṃ samagrāt kāraṇāt kārya-utpatti- 00628 sambhavo anumīyate samagrāṇāṃ kārya-utpādana-yogyatā-anumānāt / 00629 yogyatā ca sāmagrī-mātra-anubandhinī iti svabhāva-bhūtā eva anumīyate / 00701 kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sāmagryāḥ kāryam eva na anumīyate / 00703 sāmagrī-phala-śaktīnāṃ pariṇāma-anubandhini / 00704 anaikāntikatā kārye pratibandhasya sambhavāt //8//

00705 na hi samagrāṇi ity eva kāraṇa-dravyāṇi sva-kāryaṃ janayanti sāmagrī- 00706 janmanāṃ śaktīnāṃ pariṇāma-apekṣatvāt kārya-utpādasya / atra 00707 antare ca pratibandha-sambhavān na kārya-anumānam / yogyatāyās 00708 tu dravya-antara-anapekṣatvān na virudhyate anumānam / uttarottara- 00709 śakti-pariṇāmena kārya-utpādana-samarthā iyaṃ kāraṇa-sāmagrī 00710 śakti-pariṇāma-pratyayasya anyasya apekṣaṇīyasya abhāvād iti / pūrva- 00711 sajāti-mātra-hetutvāt śakti-prasūteḥ sāmagryā yogyatā ananya-apekṣiṇī 00712 ity ucyate / yā tarhy akāryakāraṇabhūtena anyena rasa-ādinā rūpa- 00713 ādi-gatiḥ sā katham / sā api 00714 eka-sāmagry-adhīnasya rūpa-āder asato gatiḥ / 00715 hetu-dharma-anumānena dhūma-indhana-vikāra-vat //9//

00716 tatra hetur eva tathābhūto anumīyate / pravṛtta-śakti-rūpa-upādāna- 00717 kāraṇa-sahakāri-pratyayo hi rasa-hetū rasaṃ janayati / indhana-vikāra- 00718 viśeṣa-upādāna-hetu-sahakāri-pratyaya-agni-dhūma-janana-vat / tathā 00719 hi / 00720 śakti-pravṛttyā / 00721 sva-kāraṇasya phala-utpādanaṃ praty ābhimukhyena 00801 na vinā rasaḥ sa eva anya-kāraṇam / 00802 rūpa-upādāna-hetūnāṃ pravṛtti-kāraṇam / sā api rasa-upādāna-kāraṇa-pravṛttī 00803 rūpa-upādāna-kāraṇa-pravṛtti-sahakāriṇī / tasmād yathābhūtād heto 00804 rasa utpannas tathābhūtam anumāpayan rūpam anumāpayati 00805 ity / 00806 tatra api 00807 atīta-ekaikālānāṃ gatis / 00808 na anāgatānāṃ vyabhicārāt 00809 tat / 00810 tasmād iyam 00811 kārya-liṅgajā //10//

00812 tena na anyo hetur gamako asti / apratibaddha-svabhāvasya avinābhāva- 00813 niyama-abhāvāt / etena pipīlika-utsaraṇa-matsya-vikāra-āder 00814 varṣa-ādy-anumānam uktam / tatra api bhūta-pariṇāma eva varṣa-hetuḥ 00815 pipīlika-ādi saṃkṣobha-ādi-hetur iti / 00816 hetunā tv asamagreṇa yat kāryam anumīyate / 00817 śeṣavat tad asāmarthyād dehād rāga-anumāna-vat //11//

00818 samagrāṇy eva hi kāraṇāni yogyatām apy anumāpayanty asamagrasya 00819 ekānta-asāmarthyāt / yathā deha-indriya-buddhibhyo rāga-ādy-anumānam / 00820 ātma-ātmīya-abhiniveśa-pūrvakā hi rāga-ādayo ayoniśo-manaskāra- 00821 pūrvakatvāt sarva-doṣa-utpatteḥ / deha-ādīnāṃ hetutve api 00822 na kevalānāṃ sāmarthyam asti iti / vipakṣa-vṛtter adṛṣṭāv api 00823 śeṣavad-anumānāt saṃśayaḥ / tathā 00901 vipakṣe adṛṣṭi-mātreṇa kārya-sāmānya-darśanāt / 00902 hetu-jñānaṃ pramāṇa-ābhaṃ vacanād rāgita-ādi-vat //12//

00903 na hi rāga-ādīnām eva kāryaṃ spandana-vacana-ādayaḥ vaktukāmatā- 00904 sāmānya-hetutvāt / sa eva rāga iti cet iṣṭatvān na kiṃcid bādhitaṃ 00905 syāt / nitya-sukha-ātma-ātmīya-darśana-ākṣiptaṃ sāsrava-dharma-viṣayaṃ 00906 cetaso abhiṣvaṅgaṃ rāgam āhuḥ / na evaṃ karuṇā-ādayo anyathā 00907 api sambhavād iti nivedayiṣyāmaḥ / atra yathā rakto bravīti 00908 tathā virakto api iti vacana-mātrād apratipattiḥ / na api viśeṣāt / 00909 abhiprāyasya durbodhatvāt / vyavahāra-saṃkareṇa sarveṣāṃ vyabhicārāt / 00910 prayojana-abhāvād avyāhāra iti cet na parārthatvāt / 00911 na yukto vīta-rāgatvād iti cet na karuṇā api vṛtteḥ / sa eva 00912 rāga iti cet / iṣṭam / aviparyāsa-samudbhavān na doṣaḥ / asaty 00913 apy ātma-grahe duḥkha-viśeṣa-darśana-mātreṇa abhyāsa-bala-utpādinī 00914 bhavaty eva karuṇā / tathā hi / sattva-dharma-ādy-ālambanā maitry-ādaya 00915 iṣyante / etāś ca sajātīya-abhyāsa-vṛttayo na rāga-apekṣiṇyaḥ / 00916 na evaṃ rāga-ādayo viparyāsa-abhāve abhāvāt / kāruṇikasya api 00917 niṣphala ārambho aviparyāsād iti cet / na / parārthasya eva 00918 phalatvena iṣṭatvāt / icchā-lakṣaṇatvāt phalasya / sarvathā abhūta- 00919 asamāropān nirdoṣaḥ / tad-anyena doṣavattva-sādhane na kiṃcid 00920 aniṣṭam / vaktary ātmani rāga-ādi-darśanena anyatra tad-anumāne 00921 atiprasaṅgaḥ / vyabhicārāt / ananya-anumāne iha avyabhicāra iti 01001 ko niścayaḥ / karaṇa-guṇa-vaktukāmate hi vacanam anumāpayet / 01002 rāga-utpādana-yogyatā-rahite vacana-adarśanāt tad-anumāne 01003 atiprasaṅgaḥ uktaḥ /

rāgasya anupayoge kathaṃ tac-śaktir upayujyate / 01004 śakty-upayoge hi sa eva upayuktaḥ syāt tac ca na asti ity uktam / 01005 tasmān nāntarīyakam eva kāryaṃ kāraṇam anumāpayati tat- 01006 pratibandhāt na anyad vipakṣe adarśane api / sarva-darśino hi darśana- 01007 vyāvṛttiḥ sarvatra abhāvaṃ gamayet / kvacit tathā dṛṣṭānām 01008 api deśa-kāla-saṃskāra-bhedena anyathā adarśanād / yathā āmalakyaḥ 01009 kṣīra-avasekena madhura-phalā bhavanti / na ca evaṃ bahulaṃ dṛśyante / 01010 tena evaṃ syād yuktaṃ vaktum mādṛśo vaktā rāgī iti 01011 rāga-utpatti-pratyaya-viśeṣeṇa ātma-darśana-ayoniśo-manaskāreṇa yogāt / 01012 tadā apy apārthako vacana-udāhāraḥ / tasmād vipakṣe adṛṣṭir ahetuḥ / 01013 na ca adarśana-mātreṇa vipakṣe avyabhicāritā / 01014 sambhāvya-vyabhicāratvāt sthālī-taṇḍula-pāka-vat //13//

01015 na hi bahulaṃ pakva-darśane api sthāly-antargamana-mātreṇa pākaḥ 01016 sidhyati / vyabhicāra-darśanāt / evaṃ tu syād evaṃ svabhāvā 01017 etat-samāna-pāka-hetavaḥ pakvā iti / anyathā tu śeṣavad etad anumānaṃ 01018 vyabhicāri / kiṃ punar etac śeṣavat / 01019 yasya adarśana-mātreṇa vyatirekaḥ pradarśyate / 01020 tasya saṃśaya-hetutvāc śeṣavat tad udāhṛtam //14//

01021 sa tasya vyatireko na niścita iti vipakṣe vṛttir āśaṅkyeta / vyatireka- 01022 sādhanasya adarśana-mātrasya saṃśaya-hetutvāt / na sarva-anupalabdhir 01023 gamikā / tasmād eka-nivṛttyā anya-nivṛttim icchatā tayoḥ 01024 kaścit svabhāvapratibandho apy eṣṭavyaḥ / anyathā agamako 01025 hetuḥ syāt / 01026 hetos triṣu api rūpeṣu niścayas tena varṇitaḥ / 01027 asiddha-viparīta-artha-vyabhicāri-vipakṣataḥ //15//

01028 na hy asati pratibandhe anvaya-vyatireka-niścayo asti / tena tam 01101 eva darśayan niścayam āha / tatra anvayasya niścayena viruddha- 01102 tat pakṣyāṇāṃ nirāsaḥ / vyatirekasya anaikāntikasya tat-pakṣasya ca 01103 śeṣavad-ādeḥ / dvayor ity eka-siddha-pratiṣedhaḥ / prasiddha-vacanena 01104 sandigdhayoḥ śeṣavad-asādhāraṇayoḥ sapakṣa-vipakṣayor 01105 api / anyathā hy asati pratibandhe adarśana-mātreṇa vyatireke / 01106 vyabhicāri-vipakṣeṇa vaidharmya-vacanaṃ ca yat / 01107 yad āha / eṣa tāvan nyāyo yad ubhayaṃ vaktavyam viruddha- anaikāntika- 01108 pratipakṣeṇa iti / vaidharmya-vacanam anaikāntika-pratipakṣeṇa / 01110 yady adṛṣṭi-phalaṃ tac ca / 01111 yadi tena vipakṣe adarśanaṃ khyāpyate / 01112 tad anukte api gamyate //16//

01113 na hi tasya prāg darśana-bhrāntir yā vacanena nivartyeta / smṛtir 01201 vāca-adarśane kriyata iti cet / darśanaṃ khalv apratīyamānam 01202 anaṅgam iti yuktaṃ tatra smaraṇa-ādhānam / adarśanaṃ tu darśana- 01203 abhāvaḥ / sa darśanena bādhyate / tad-abhāve tu siddha eva ity apārthakaṃ 01204 tat-siddhaye vacanaṃ / na vai anupalambhamānasya 01205 tāvatā na asti iti bhavati tad-arthaṃ vacanam iti cet / 01206 na ca na asti iti vacanāt tan na asty eva yathā yadi / 01207 na asti sa khyāpyate nyāyas tadā na asti iti gamyate //17//

01208 yady anupalabhamāno na asti iti na pratyeti vacanād api na eva pratyeṣyati / 01209 tad api hy anupalambham eva khyāpayati / na ca eka-anupalambho 01210 anya-abhāvaṃ sādhayaty atiprasaṅgāt / na ca tena 01211 na asti iti vacanāt tathā bhavaty atiprasaṅgāt / tat kathaṃ vaidharmya-vacanena 01212 anaikāntika-parihāraḥ / tasmād vyāvṛttim icchatā 01213 tatra nyāyo vaktavyaḥ yato asya vyāvṛttam iti bhavati / 01214 nanu tad-abhāve anupalambhāt siddhā vyāvṛttiḥ / 01215 yady adṛṣṭyā nivṛttiḥ syāc śeṣavad vyabhicāri kim / 01216 yathā pakvāny etāni phalāny evaṃ-rasāni vā rūpa-aviśeṣād eka-śākhā- 01217 prabhavatvād vā upayukta-vad iti / atra api vivakṣita-aśeṣa-pakṣīkaraṇe 01218 hetoḥ sādhya-abhāve anupalambho asti iti kathaṃ vyabhicāraḥ / 01219 pratyakṣa-bādhā-āśaṅkā vyabhicāra ity eke / na / pakṣīkṛta- 01220 viṣaye abhāvāt / kadācid bhaved iti cet / tathā śaṅkāyām atiprasaṅgaḥ / 01221 anyatra apy abhāva-niyama-abhāvāt / vṛttaṃ pramāṇaṃ bādhakam / 01222 avṛtta-bādhane sarvatra anāśvāsaḥ / vyatirekas tu siddha 01223 eva sādhanam iti tathā abhāva-niścayam apekṣate / anupalambhāt tu 01224 kvacid abhāva-siddhāv apy apratibaddhasya tad-abhāve sarvatra 01225 abhāva-asiddheḥ saṃśayād avyatireko vyabhicāraḥ śeṣavataḥ / 01226 kiṃ ca / 01301 vyatireky api hetuḥ syān / 01302 na idaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīram aprāṇa-ādimattva-prasaṅgād iti / 01303 nirātmakeṣu ghaṭa-ādiṣu dṛṣṭeṣu prāṇa-ādy-adarśanāt tan-nivṛtty- 01304 ātma-gatiḥ syāt /

adṛśya-anupalambhād abhāva-asiddhau ghaṭa-ādīnāṃ 01305 nairātmya-asiddheḥ prāṇa-āder anivṛttiḥ / abhyupagamāt siddham 01306 iti cet / katham idānīm ātma-siddhiḥ / parasya apy apramāṇikā 01307 kathaṃ nairātmya-siddhiḥ / abhyupagamena ca sātmaka-anātmakau 01308 vibhajya tatra abhāvena gamakatvaṃ kathayatā āgamikatvam 01309 ātmani pratipannaṃ syāt / na anumeyatvam / tasmād adarśane apy 01310 ātmano-nivṛtty-asiddheḥ / tan-nivṛttau kvacin nivṛttāv api prāṇa-ādīnām 01311 apratibandhāt / sarvatra nivṛtty-asiddher agamakatvam / 01312 yā apy asiddhi-yojanā tathā sapakṣe sann asann ity evam-ādiṣv api 01313 yathāyogam udāharyam ity evam-ādikā / sā api 01314 na vācyā asiddhi-yojanā //18//

01315 anupalambha eva saṃśayāt / upalambhe tad-abhāvāt / anupalambhāc 01316 ca vyatireka iti saṃśayito anivāryaḥ syāt / yathāyoga-vacanāt 01317 anivārita eva iti cet / na / ya eva tu ubhaya-niścita-vācī ity ādi-vacanāt / 01318 tena anupalambhe api saṃśayād anivṛttiṃ manyamānaḥ tat-pratiṣedham 01319 āha / kiṃ ca / 01401 viśeṣasya vyavaccheda-hetutā syād adarśanāt / 01402 śrāvaṇatvasya api nitya-anityayor adarśanād vyāvṛttir iti tad-vyavaccheda- 01403 hetutā syāt / na hi tad-vyāvṛtter anyad vyavacchedanam / 01404 avyavacchedas tu kutaścid vyāvṛtter eva aniścayāt / yo hi yatra 01405 na asti iti niścitaḥ sa bhavaṃs tad-abhāvaṃ kathaṃ na gamayet / 01406 pramāṇa-antara-bādhā cen / 01407 atha api syād ubhaya-vyavacchede pramāṇa-antaraṃ bādhakam asti / 01408 anyonya-vyavaccheda-rūpāṇām eka-vyavacchedena anya-vidhānād 01409 apratiṣedhaḥ / vidhi-pratiṣedhayor virodhāt / 01410 na idānīṃ nāstitā adṛśaḥ //19//

01411 na evam adarśanaṃ pramāṇaṃ bādhā-asambhavāt / 01412 tathā anyatra api sambhāvyaṃ pramāṇa-antara-bādhanam / 01413 lakṣaṇa-yukte bādhā-asambhave tal-lakṣaṇam eva dūṣitaṃ syād iti 01414 sarvatra anāśvāsaḥ / anumāna-viṣaye api pratyakṣa-anumāna-virodha- 01415 darśanād anāśvāsa-prasaṅga iti cet / na / yathokte asambhavāt / 01416 sambhavinaś ca atal-lakṣaṇatvāt / viruddhāvyabhicāry-avacanam iti 01417 cet / anumāna-viṣaye avacanād iṣṭam / viṣayaṃ ca asya nivedayiṣyāmaḥ / 01418 kiṃ ca / 01419 dṛṣṭā ayuktir adṛṣṭeś ca syāt sparśasya avirodhinī //20//

01420 yadi hy anupalambhena abhāvaḥ sidhyet / yad āha / yady adarśana- 01421 mātreṇa dṛṣṭebhyaḥ pratiṣedhaḥ kriyate / na ca so api yukta 01501 iti / katham ayuktaḥ / anupalambhād abhāva-siddheḥ / nanu upalabdhi- 01502 lakṣaṇa-prāpteḥ sparśasya yukta eva pratiṣedhaḥ / na yuktaḥ / 01503 dṛśya-tat-svabhāva-viṣaya-mātra-apratiṣedhāt / pṛthivy-ādi sāmānyena 01504 gṛhītvā ayaṃ pratiṣedham āha / tatra ca tūla-upala-pallava- 01505 ādiṣu tad-bhāve api sparśa-bheda-darśanāt asya api kvacid viśeṣe 01506 sambhava-āśaṅkayā bhavitavyam iti sarvatra adarśana-mātreṇa ayuktaḥ 01507 pratiṣedha iti / evam ācāryīyaḥ kaścid anupalambhād abhāvaṃ 01508 bruvāṇa upālabdhaḥ / api ca / 01509 deśa-ādi-bhedād dṛśyante bhinnā dravyeṣu śaktayaḥ / 01510 tatra eka-dṛṣṭyā na anyatra yuktas tad-bhāva-niścayaḥ //21//

01511 yadi kathaṃcid vipakṣe adarśana-mātreṇa apratibaddhasya api tad- 01512 avyabhicāraḥ / kvacid deśe kānicid dravyāṇi kathaṃcid dṛṣṭāni 01513 punar anyathā anyatra dṛśyante / yathā kāścid oṣadhayaḥ kṣetra- 01514 viśeṣe viśiṣṭa-rasa-vīrya-vipākā bhavanti / na anyatra / tathā kāla- 01515 saṃskāra-bhedāt / na ca tad-deśais tathā dṛṣṭā iti sarvās tattvena 01516 tathābhūtāḥ sidhyanti / guṇa-antarāṇāṃ kāraṇa-antara-apekṣatvāt / 01517 viśeṣa-hetv-abhāve tu syād anumānam / yathā adṛṣṭa-kartṛkam api 01518 vākyaṃ puruṣa-saṃskāra-pūrvakam iti / vākyeṣu viśeṣa-abhāvāt / 01519 sarva-prakārāṇāṃ puruṣaiḥ karaṇasya darśanāt / na evam asambhavad- 01520 viśeṣa-hetavaḥ puruṣā yena vacana-ādeḥ kiṃcin-mātra-sādharmyāt 01521 sarva-ākāra-sāmyam anumīyeta / sarva-guṇeṣu viśeṣa-darśanāt / 01522 saṃskāra-bhedena viśeṣa-pratipatteḥ / tadvad anyasya api sambhavād / 01523 asambhava-anumāne ca bādhaka-hetv-abhāvāt vairāgya-adṛṣṭeḥ 01524 adṛṣṭena ca bādhyabādhakabhāva-asiddheḥ / rāga-ādy-avyabhicāri- 01525 kārya-abhāvāt / sambhave api viśeṣāṇāṃ draṣṭum aśakyatvāt / 01601 tādṛśāṃ ca apratikṣepa-arthatvāt / na evaṃ vākyāni dṛśya-viśeṣatvāt / 01602 adṛśyatve apy adṛṣṭa-viśeṣāṇāṃ vijātīyatva-upagama-virodhāt / tad- 01603 viśeṣāṇām anyatra api śakya-kriyatvāt / pratyakṣāṇāṃ śabdānām 01604 apratyakṣa-svabhāva-abhāvāt / bhrānti-nimitta-abhāvāt / bādhaka-abhāvād 01605 bhrānty-asiddheḥ / puruṣeṣu viśeṣa-darśanasya bādhakatvād 01606 asamānam / parabhāva-bhūtasya ca vākya-viśeṣasya atad-viśeṣatvāt / 01607 tad abhinna-svabhāvānāṃ sarveṣāṃ puruṣa-kriyā na vā kasyacit / 01608 kiṃ ca / 01609 ātma-mṛc-cetanā-ādīnāṃ yo abhāvasya aprasādhakaḥ / 01610 sa eva anupalambhaḥ kiṃ hetv-abhāvasya sādhakaḥ //22//

01611 anupalambhaṃ ca asya pramāṇayata ātma-vādo nirālambaḥ syāt / 01612 apratyakṣatvād ātmanas tat-kārya-asiddheḥ / indriya-ādīnāṃ tu 01613 vijñāna-kāryasya kādācitkatvāt sāpekṣya-siddhyā prasiddhir ucyate / 01614 kim apy asya kāraṇam asti iti / ca tv evaṃbhūtam iti / 01615 na evaṃ sukha-ādi-kāryaṃ prasādhitaṃ kaṃcid arthaṃ puṣṇāti / 01616 yena kenacit kāraṇavattva-abhyupagamāt / tathā ca anupalambha 01617 eva ātmanaḥ syāt / taṃ tena pratyācakṣāṇaḥ kim iti prativyūḍho 01618 anupalambhasya asādhanatvād iti / katham asādhanaṃ vyatirekaṃ 01619 sādhayet / mṛdaḥ khalv api kaścic caitanyam anupalabhyamānam 01620 api icchann adarśanād vacana-āder vyāvṛttim āha / dadhy-ādikaṃ 01621 ca aparaḥ kṣīra-ādiṣv apara-artheṣu saṃghātatva-adarśanād vyatirekam / 01622 ko hy atra niyamaḥ saṃhatair avaśyaṃ parārthair bhavitavyam iti / 01623 asty eva upalambho dadhy-ādīnāṃ kṣīra-ādiṣv anumānam / 01624 aśaktād anutpatteḥ / atha kā iyaṃ śaktiḥ sa eva bhāvaḥ 01625 uta anyad eva kiṃcit / sa eva cet tathā eva upalabhyeta viśeṣa-abhāvāt / 01626 anyac cet katham anya-bhāve tad asti / upacāra-mātraṃ tu syād 01627 ity ayam eṣāṃ paraspara-vyāghātaḥ / 01628 tasmāt tan-mātra-sambandhaḥ svabhāvo bhāvam eva vā / 01629 nivartayet / 01630 yathā vṛkṣaḥ śiṃśapāṃ / śākhā-ādimad-viśeṣasya eva kasyacit tathā- 01701 prasiddheḥ sa tasya svabhāvaḥ / svaṃ ca svabhāvaṃ parityajya 01702 kathaṃ bhāvo bhavet / svabhāvasya eva bhāvatvād iti tasya svabhāvapratibandhād 01703 avyabhicāraḥ / 01704 kāraṇaṃ vā kāryam avyabhicārataḥ //23//

01705 kāraṇaṃ nivartamānaṃ kāryaṃ nivartayati / anyathā tat tasya 01706 kāryam eva na syāt / siddhas tu kāryakāraṇabhāvaḥ svabhāvaṃ 01707 niyamayati ity ubhayathā svabhāvapratibandhād eva nivṛttiḥ / 01708 anyathā eka-nivṛttyā anya-vinivṛttiḥ kathaṃ bhavet / 01709 na aśvavān iti martyena na bhāvyaṃ gamatā api kim //24//

01710 saṃnidhānāt tathā ekasya katham anyasya saṃnidhiḥ / 01711 gomān ity eva martyena bhāvyam aśvavatā api kim //25//

01712 tasmāt svabhāvapratibandhād eva hetuḥ sādhyaṃ gamayati / 01713 sa ca tad-bhāva-lakṣaṇas tadutpatti-lakṣaṇo vā / sa eva avinābhāvo 01714 dṛṣṭāntābhyāṃ pradarśyate / 01715 tasmād vaidharmya-dṛṣṭānte na iṣṭo avaśyam iha āśrayaḥ / 01716 tad-abhāve ca tan na iti vacanād api tad-gateḥ //26//

01717 yataḥ / 01718 tad-bhāva-hetu-bhāvau hi dṛṣṭānte tad-avedinaḥ / 01719 khyāpyete / 01720 dṛṣṭānte hi sādhya-dharmasya tad-bhāvas tan-mātra-anubandhena 01721 tat-svabhāvatayā khyāpyate / yaḥ kṛtakaṃ svabhāvaṃ janayati 01722 so anitya-svabhāvaṃ santaṃ janayati iti pramāṇaṃ dṛṣṭāntena upadarśyate / 01723 anyathā eka-dharma-sad-bhāvāt tad-anyena api bhavitavyam 01724 iti niyama-abhāvāt sādhanasya sādhya-vyabhicāra-āśaṅkā syāt / 01801 tena ca pramāṇena sādhya-dharmasya tan-mātra-anubandhaḥ khyāpyate / 01802 sva-kāraṇād eva kṛtakas tathābhūto jāto yo naśvaraḥ 01803 kṣaṇa-sthito-dharmā / anyatas tasya tad-bhāva-niṣedhāt / hetu-bhāvo 01804 vā tasmin saty eva bhāvād iti dṛṣṭāntena pradarśyate artha-antarasya 01805 tathā prasiddhe tad-bhāve hetu-bhāve vā anityatva-abhāve kṛtakatvaṃ 01806 na bhavati dahana-abhāve ca dhūmaḥ / tathā hi sa tasya 01807 svabhāvo hetur vā / kathaṃ svaṃ svabhāvaṃ hetuṃ vā antareṇa bhaved 01808 ity āśrayam antareṇa api vaidharmya-dṛṣṭānte prasidhyati vyatirekaḥ / 01809 yeṣāṃ punaḥ prasiddhāv eva tad-bhāva-hetu-bhāvau teṣām 01811 viduṣāṃ vācyo hetur eva hi kevalaḥ //27//

01812 yad-arthe dṛṣṭānta ucyate so arthaḥ siddha iti kiṃ tad-vacanena 01813 tadā / tat-pradarśane api kiṃ vaidharmya-dṛṣṭānta-āśrayeṇa iti manyamāna 01814 āśrayaṃ pratikṣipti sma / 01815 tena eva jñāta-sambandhe dvayor anyatara-uktitaḥ / 01816 arthāpattyā dvitīye api smṛtiḥ samupajāyate //28//

01817 yad āha arthāpattyā vā anyatareṇa ubhaya-pradarśanād iti / tatra api 01818 dṛṣṭāntena tad-bhāva-hetu-bhāva-pradarśanaṃ manyamāno arthāpattyā 01819 eka-vacanena dvitīya-siddhim āha / tathā hi yat kṛtakaṃ tad 01820 anityam ity ukte anartha-antara-bhāve vyaktam ayam asya svabhāvas 01821 tan-mātra-anubandhī pramāṇa-dṛṣṭas tad-bhāva-niyamād iti / jñāta- 01822 tad-bhāvasya arthāpattyā anityatva-abhāve kṛtakatvaṃ na bhavati iti 01823 bhavati / na hi svabhāvasya abhāve bhāvo bhavaty abhedāt / anyathā 01824 tad-bhāve bhavati ity eva na syāt / tathā tad-abhāve na bhavati 01825 ity ukte / tata eva tad-bhāvatā-vedinaḥ / tathā hy ayam asya 01826 svabhāvo yena tad-abhāve na bhavati / anyathā ayogād iti tat- 01901 tat-svabhāvatā-pratipattyā anvaya-smṛtir bhavati / tathā yatra 01902 dhūmas tatra agnir ity ukte kāryaṃ dhūmo dahanasya / yena 01903 dhūme avaśyam agnir bhavati / anyathā artha-antarasya tad-anubandha- 01904 niyama-abhāvāt svātantryaṃ bhāvasya syāt / atas tad-abhāve 01905 api svabhāva-avaikalyān na abhāvaḥ / kārye tv avaśyaṃ kāraṇaṃ 01906 bhavati / idam eva hi kāraṇasya kāraṇatvaṃ yad artha-antara-bhāve 01907 svabhāva-upadhānaṃ / kāryasya api tad-bhāva eva bhāvaḥ 01908 tac ca asti dhūme / tasmāt kāryaṃ dhūma ity anvayena vidhita- 01909 tat-kāryatvasya dahana-abhāve dhūmo na bhavati ity arthād vyatireka-pratipattir 01910 bhavati / tathā asaty agnau dhūmo na asti ity 01911 ukte agnir dhūme bhavaty avaśyam ity arthād anvaya-pratipattiḥ /

01912 anyathā hi tad-abhāve kiṃ na bhaved iti / nanu ca nitya-anitya- 01913 artha-kāryatva-abhāve api śravaṇa-jñānaṃ na bhavati tad-abhāve / 01914 na vai na bhavati / tayor eva tataḥ saṃśayāt / anyathā 01915 abhāvena niścitāt kathaṃ tad-bhāva-parāmarśena saṃśayaḥ syāt / 01916 kevalaṃ tu bhāva-niścaya-abhāvān na asti ity ucyate / yadā punar 01917 dṛṣṭāntena na agni-dhūmayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ pradarśyate / tadā 01918 yatra dhūmas tatra agnir ity eva na syāt / pratibandha-abhāvāt / 01919 kuto agny-abhāve dhūmo na asti ity arthād vyatireka-siddhiḥ / tathā 01920 vaidharmyeṇa abhāva-asiddher anvaya-smṛtiḥ tasmād dṛṣṭāntena ayam 01921 eva yathokta-svabhāvapratibandhaḥ pradarśyate / eka-sad-bhāve 01922 anyasya prasiddhy-artham / tad-abhāve asambhavāt / 01923 hetu-svabhāva-abhāvo ataḥ pratiṣedhe ca kasyacit / 01924 hetur / 01925 tāv eva hi nivartamānau sva-pratibaddhaṃ nivartayata iti kasyacid 01926 arthasya pratiṣedham api sādhayitukāmena hetor vyāpakasya 02001 vā svabhāvasya nivṛttir hetutvena ākhyeyā / apratibandhe hi katham 02002 ekasya nivṛttir anyasya nivṛttiṃ sādhayet / 02003 yukta-upalabhasya tasya ca anupalambhanam //29//

02004 pratiṣedha-hetuḥ / pratiṣedha-viṣaya-vyavahāra-hetus tad-hetur ity 02005 uktaḥ / svayaṃ tathābhūta-anupalambhasya pratiṣedha-rūpatvāt / 02006 hetu-vyāpaka-anupalabdhir ubhayasya api hetuḥ / 02007 iti iyaṃ trividhā apy ukta-anupalabdhir anekadhā / 02008 tat tad-viruddha-ādy-agati-gati-bheda-prayogataḥ //30//

02009 trividha eva hi pratiṣedha-hetuḥ / upalabhya-sattvasya hetos tathābhāva- 02010 niścaye vyāpakasya svātmanaś ca anupalabdhir iti / sa 02011 prayoga-vaśena tat-tad-viruddha-ādy-agati-gati-bheda-prayogato aneka- 02012 prakāra uktaḥ / tasya agatyā tad-viruddha-gatyā viruddha-kārya-gatyā 02013 ity ādi-bheda-prayogair yathoktaṃ prāk / 02014 kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt / 02015 avinābhāva-niyamo adarśanān na na darśanāt //31//

02016 avaśyaṃbhāva-niyamaḥ kaḥ parasya anyathā paraiḥ / 02017 artha-antara-nimitte vā dharme vāsasi rāga-vat //32//

02018 ity antaraślokau / api ca / 02019 artha-antara-nimitto hi dharmaḥ syād anya eva saḥ / 02020 na hi tasmin niṣpanne aniṣpanno bhinna-hetuko vā tat-svabhāvo 02021 yuktaḥ / ayam eva khalu bhedo bheda-hetur vā bhāvānāṃ viruddha-dharma- 02022 adhyāsaḥ kāraṇa-bhedaś ca / tau cen na bhedakau tadā 02023 na kasyacit kutaścid bheda ity ekaṃ dravyaṃ viśvaṃ syāt / 02024 tataś ca saha utpatti-vināśau sarvasya ca sarvatra upayogaḥ syāt / 02101 anyathā ekam ity eva na syāt / nāma-antaraṃ vā / artha-bhedam abhyupagamya 02102 tathā abhidhānāt / nanv anartha-antara-hetutve api bhāva- 02103 kāle anityatā aniṣpattes tulyā atat-svabhāvatā / na vai kācid anyā 02104 anityatā nāma yā paścān niṣpadyeta / sa eva hi bhāvaḥ kṣaṇa- 02105 sthiti-dharmā anityatā / vacana-bhede api dharmi-dharmatayā nimittaṃ 02106 vakṣyāmaḥ / tāṃ punar asya kṣaṇa-sthito-dharmatāṃ svabhāvaṃ 02107 sva-hetor eva tathā-utpatteḥ paśyann api manda-buddhiḥ sattā- 02108 upalambhena sarvadā tadbhāva-śaṅkā-vipralabdho na vyavasyati 02109 sadṛśā-para-utpatti-vipralabdho vā / antyakṣaṇa-darśināṃ niścayāt / 02110 paścād asya anupalabdhyā asthito-pratipatter niścaya-kāla iti 02111 tadā anityatā vyavasthāpyate / kārya-utpādana-śakteḥ kāraṇa-svabhāvatve 02112 api adṛṣṭa-tat-kāryasya kāraṇa-darśane api apratipanna- 02113 tad-bhāvasya kārya-darśanāt tat-pratipatti-vat / anyathā artha-antaram 02114 eva anityatā syāt / anya-nimittatve animittatve vā / tathā ca bhāvas 02115 tadvān na syāt / tad-anupayogāt / upayoge vā sa eva asya 02116 svātmabhūto anityatā iti kim anyayā / svabhāvena vā acalasya artha-antara- 02117 yoge api tad-bhāva-anutpatteḥ / sa ca artha-antarād bhavann anityatā 02118 anyo vā dharmo hetuḥ phalaṃ vā syāt / ahetu-phalasya asambandhāt / 02119 tatra bhāva-anumānasya asambhavāt / tatra / 02120 paścād bhāvān na hetutvaṃ phale apy ekāntatā kutaḥ //33//

02121 sa hi niṣpanne bhāve artha-antarataḥ paścād bhavan kathaṃ 02122 tasya hetuḥ syāt / phalasya api na avaśyaṃ hetau bhāva iti tad- 02123 bhāva-hetor anaikāntikatvam / tan na artha-antara-nimitto dharmo 02124 bhāve avaśyaṃ bhāvi ity ananumānam / yadi tarhi darśana -adarśane 02125 na anvaya-vyatireka-gater āśrayaḥ kathaṃ dhūmo agniṃ na vyabhicarati 02126 iti gamyate / yasmāt / 02201 kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ kārya-dharma-anuvṛttitaḥ / 02202 yeṣām upalambhe tal-lakṣaṇam anupalabdhaṃ yad upalabhyate / 02203 tatra eka-abhāve api na upalabhyate / tat tasya kāryaṃ / tac ca dhūme 02204 asti / 02205 sa bhavaṃs tad-abhāve tu hetumattāṃ vilaṅghayet //34//

02206 sakṛd api tathā adarśanāt kāryaṃ siddhaḥ / akāryatve akāraṇāt 02207 sakṛd apy abhāvāt / kāryasya ca sva-kāraṇam antareṇa bhāve 02208 ahetumattā eva syāt / na hi yasya yam antareṇa bhāvaḥ sa tasya 02209 hetur bhavati / bhavati ca dhūmo agnim antareṇa tan na tad-hetuḥ 02210 anya-hetukatvān na ahetukatvam iti cet / na / tatra api 02211 tulyatvāt / tad-abhāve apy agnau bhavati iti / kathaṃ vā tato 02212 anyato vā ataj-janana-svabhāvād bhavet / svayam atat-svabhāvasya 02213 ajananāt tasya ahetutā syāt / na vai sa eva bhavati tādṛśasya 02214 bhāvāt / anya-adṛśād bhavan kathaṃ tādṛśaḥ syāt / tādṛśād hi 02215 bhavan tādṛśaḥ syāt / anya-adṛśād api tādṛśo bhāve tac-śakti-niyama- 02216 abhāvān na hetu-bhedo bhedaka iti akāraṇaṃ viśvasya vaiśvarūpyaṃ 02217 syāt / sarvaṃ vā sarvasmāj jāyeta / tasmāt kāraṇa- 02218 bheda-abhedābhyāṃ kārya-bheda-abhedau / tan na dhūmo arthād dṛṣṭa- 02219 ākāra-vijātīyād bhavaty ahetukatva-prasaṅgāt / tathā ca / 02220 nityaṃ sattvam asattvaṃ vā ahetor anya-anapekṣaṇāt / 02221 apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatva-sambhavaḥ //35//

02222 sa hi dhūmo ahetur bhavan nirapekṣatvān na kadācin na bhavet / 02223 tad-bhāve vaikalya-abhāvād iṣṭa-kāla-vat / tadā api vā na bhavet / 02224 abhāva-kāla-aviśeṣāt / apekṣayā hi bhāvāḥ kādācitkā bhavanti / 02301 bhāva-abhāva-kālayos tad-bhāva-yogyatā ayogyatā-yogāt tulya-yogyatā 02302 yogyatayor deśa-kālayos tadvattā itarayor niyama-ayogāt / sā ca 02303 yogyatā hetu-bhāvāt kim anyat / tasmād eka-deśa-kāla-parihāreṇa anya- 02304 deśa-kālayor vartamāno bhāvas tat-sāpekṣo nāma bhavati / 02305 tathā hi / tathā vṛttir eva apekṣā tat-kṛta-upakāra-anapekṣasya tan-niyama- 02306 ayogāt / tan niyata-deśa-kālatvād dhūmo atra dṛṣṭaḥ sakṛd 02307 vaikalye ca punar na dṛṣṭaḥ taj-janyo asya svabhāvaḥ / anyathā 02308 sakṛd apy abhāvāt / sa tat-pratiniyato anyatra kathaṃ bhavet / 02309 bhavan vā na dhūmaḥ syāt / taj-janito hi svabhāva-viśeṣo dhūma 02310 iti / tathā hetur api tathābhūta-kārya-janana-svabhāvaḥ / tasya anyato 02311 api bhāve na sa tasya svabhāva iti sakṛd api na janayet / 02312 na vā sa dhūmo adhūma-janana-svabhāvād bhāvāt / tat-svabhāvatve 02313 ca sa eva agnir ity avyabhicāraḥ / 02314 agni-svabhāvaḥ śakrasya mūrddhā yady agnir eva saḥ / 02315 atha anagni-svabhāvo asau dhūmas tatra kathaṃ bhavet //36//

02316 dhūma-hetu-svabhāvo hi vahnis tac-śakti-bhedavān / 02317 adhūma-hetor dhūmasya bhāve sa syād ahetukaḥ //37//

02318 iti saṃgrahaślokau / kathaṃ tarhi idānīṃ bhinnāt sahakāriṇaḥ kārya- 02319 utpatter yathā cakṣū-rūpa-āder vijñānasya / na vai kiṃcid ekaṃ 02320 janakaṃ tat-svabhāvam / kiṃ tu sāmagrī janikā tat-svabhāvā / sa eva 02321 anumīyate / sa eva ca sāmagrī svabhāva-sthity-āśrayaḥ kāryasya / 02322 ata eva sahakāriṇām apy aparyāyeṇa jananam / yad api kiṃcid 02323 vijātīyād bhavad dṛṣṭaṃ gomaya-ādeḥ śāluka-ādi / tatra api tathā abhidhāne 02324 apy asty eva sva-bīja-prabhavāt svabhāva-bhedaḥ / hetu-svabhāva-bhedāt / 02325 yathā kadalī bīja-kanda-udbhavā / sphuṭam eva 02326 tādṛśaṃ loko vivecayaty ākāra-bhedāt / tasmān na suvivecita-ākāraṃ 02327 kāryaṃ kāraṇaṃ vyabhicarati / 02401 anvaya-vyatirekād yo yasya dṛṣṭo anuvartakaḥ / 02402 svabhāvas tasya tad-hetur ato bhinnān na sambhavaḥ //38//

02403 iti saṃgrahaślokaḥ / tasmāt sakṛd api darśana-adarśanābhyāṃ 02404 kāryakāraṇabhāva-siddher bhavati tatas tat-pratipattiḥ / na anyathā / 02405 anvaya-vyatirekayor niḥśeṣa-darśana-adarśana-āyattatvāt / kvacid 02406 amūrtatve nityatva-darśane apy anyatra anyathā adṛṣṭeḥ / kvacin 02407 nityatva-abhāve apy adṛṣṭasya punar dṛṣṭer iti bhavatu kāryasya 02408 kāraṇena avinābhāvas tadutpatteḥ / svabhāva idānīṃ katham avinābhāvaḥ / 02410 svabhāve apy avinābhāvo bhāva-mātra-anurodhini / 02411 yo hi bhāva-mātra-anurodhī svabhāvas tatra avinābhāvo bhāvasya iṣyate / 02413 tad-abhāve svayaṃ bhāvasya abhāvaḥ syād abhedataḥ //39//

02414 ya eva bhāvo bhāva-mātra-anurodhī svabhāva ity ucyate / sa eva 02415 svayaṃ vastuto bhāvaḥ / sa ca ātmānaṃ parityajya kathaṃ bhavet / 02416 ya eva tarhi kṛtakaḥ sa eva anityo bheda-abhāvāt / pratijñārthaikadeśo 02417 hetuḥ syāt / na eṣa doṣaḥ / yasmāt / 02418 sarve bhāvāḥ svabhāvena sva-svabhāva-vyavasthiteḥ / 02419 svabhāva-parabhāvābhyāṃ yasmād vyāvṛtti-bhāginaḥ //40//

02420 tasmād yato yato arthānāṃ vyāvṛttis tan-nibandhanāḥ / 02421 jāti-bhedāḥ prakalpyante tad-viśeṣa-avagāhinaḥ //41//

02422 tasmād yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ sampratīyate / 02423 na sa śakyas tato anyena tena bhinnā vyavasthitiḥ //42//

02424 sarva eva hi bhāvāḥ svarūpa-sthitayaḥ / te na ātmānaṃ pareṇa 02425 miśrayanti / tasya aparatva-prasaṅgāt / yad apy eṣām abhinnam 02426 ātmabhūtaṃ rūpaṃ na tat teṣām / tadānīṃ teṣām abhāvāt / 02501 tad eva hi syād abhinnasya bhāvāt / tad-vyatiriktasya bhinnasya 02502 ca abhāvāt / tasya eva ca punar bheda-virodhāt / tac ca ātmani vyavasthitam 02503 amiśram eva / artha-antaram apy aneka-sambandhe api 02504 na tat teṣāṃ sāmānyam atad-rūpatvāt / dvitva-ādi-saṃyoga-kārya- 02505 dravyeṣv api prasaṅgāt / na hi sambandhinā apy anyena anye samānā 02506 nāma / tadvanto nāma syuḥ / bhūta-vat / kaṇṭhe-guṇena / 02507 na abhinna-pratyaya-viṣayāḥ / bhūta-vat / tadātmānam eva hi buddhiḥ 02508 saṃsṛjantī sāmānya-viṣayā pratibhāsate / na eka-sambandhināv iti 02509 bhūta-vat / tad-darśinyāḥ sā bhrāntir iti cet / tad-darśinī iti kutaḥ / 02510 nirbīja-bhrānty-ayogād iti cet / ta eva tad-eka-kāryā bījam / saṃkhyā- 02511 saṃyoga-kārya-dravya-ādimatsu bhūta-ādiṣv abhāvāc ca / tan na tathā 02512 sāmānya-buddhau niveṣa-abhāvāt sāmānyam anyat / sati vā tasya api 02513 svātmani vyavasthānād amiśraṇam anyena / tasmād ime bhāvāḥ 02514 sajātīya-abhimatād anyasmāc ca vyatiriktāḥ svabhāvena eka-rūpatvāt / 02515 yato yato bhinnās tad-bheda-pratyāyanāya kṛta-saṃniveśaiḥ 02516 śabdais tatas tato bhedam upādāya svabhāva-abhede apy aneka- 02517 dharmāṇaḥ pratīyante / te api śabdāḥ sarva-bheda-anākṣepe apy eka- 02518 bheda-codanāt tat-svalakṣaṇa-niṣṭhā eva bhavanti /

tad ekasmād 02519 api tasya bhedo asti iti / tasmād ekasya bhāvasya yāvanti pararūpāṇi 02520 tāvat yas tad-apekṣayā vyāvṛttayaḥ / tad-asambhavi-kārya-kāraṇasya 02521 tad-bhedāt / yāvat yaś ca vyāvṛttayas tāvat yaḥ śrutayo 02522 atat-kārya-kāraṇa-parihāreṇa vyavahāra-arthāḥ / yathā prayatnānantarīyakaḥ 02523 śabdaḥ śrāvaṇa ity atat-kārya-kāraṇa-parihāra-arthaḥ / 02524 tasmāt svabhāva-abhede api yena yena dharmeṇa nāmnā yo viśeṣo 02525 bhedaḥ pratīyate na sa śakyo anyena pratyāyayitum iti na eka-arthāḥ 02526 sarva-śabdāḥ / tan na pratijñārthaikadeśo hetur iti / kathaṃ 02527 punar etad gamyate vyavacchedaḥ śabda-liṅgābhyāṃ pratipādyate 02528 vidhinā na vastu-rūpam eva iti / pramāṇa-antarasya śabda- antarasya 02601 ca pravṛtteḥ / tathā hi / 02602 ekasya artha-svabhāvasya pratyakṣasya sataḥ svayam / 02603 ko anyo na dṛṣṭo bhāgaḥ syād yaḥ pramāṇaiḥ parīkṣyate //43//

02604 eko hy artha-ātmā / sa pratyakṣaḥ asiddhe dharmiṇi sādhana-asambhavāt / 02605 yathā anityatve sādhye śabdaḥ / tasya pratyakṣeṇa eva siddheḥ 02606 sarva-ākāra-siddhiḥ / tad-anyasya asiddhasya abhāvāt / bhāve vā 02607 atat-svabhāvatvam / na hi yo yad ekayogakṣemo na bhavati sa 02608 tat-svabhāvo yuktaḥ / tan-mātra-nibandhanatvāt / bheda-vyavahārasya / 02609 anyathā abhāva-prasaṅgād ity uktam / tasmāt pratyakṣe dharmiṇi 02610 tat-svabhāva-sākalya-paricchedāt tatra anavakāśā pramāṇa-antara- 02611 vṛttiḥ syāt / 02612 no ced bhrānti-nimittena saṃyojyeta guṇa-antaram / 02613 śuktau vā rajata-ākāro rūpa-sādharmya-darśanāt //44//

02614 yadi dṛṣṭa-sarva-tattvasya api bhāvasya tathā niścaya-pratirodhinā 02615 bhrānti-nimittena guṇa-antaraṃ na saṃyojyate / yathā śuktau rajata- 02616 ākāraḥ / na hi śuktau dve rūpe samānaṃ viśiṣṭaṃ ca tathā 02617 pratipatti-prasaṅgāt / apratipattau vā vivekena dvitva-vikalpa-ayogāt / 02618 atiprasaṅgāc ca / tasmāt paśyan śukti-rūpaṃ viśiṣṭam eva 02619 paśyati / niścaya-pratyaya-vaikalyāt tv aniścinvan tat-sāmānyaṃ 02620 paśyāmi iti manyate / tato asya rajata-samāropaḥ / tathā / sadṛśā-para-apara- 02621 utpattyā alakṣita-nānātvasya tad-bhāva-samāropāt sthito-bhrāntiḥ / 02622 yāvanto asya parabhāvās tāvanta eva yathāsvaṃ nimitta- 02623 bhāvinaḥ samāropā iti tad-vyavacchedakāni bhavanti pramāṇāni 02624 saphalāni syuḥ / teṣāṃ tu vyavaccheda-phalānāṃ na apratīta-vastv-aṃśa- 02701 pratyāyane pravṛttis tasya dṛṣṭatvāt / anaṃśasya ca eka-deśena 02702 darśana-ayogāt / 02703 tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa eva akhilo guṇaḥ / 02704 bhrānter niścīyate na iti sādhanaṃ sampravartate //45//

02705 iti saṃgrahaślokaḥ / tasmān na adṛṣṭa-grahaṇāya dṛṣṭe pramāṇa-antara-vṛttiḥ / 02707 vastu-grahe anumānāc ca dharmasya ekasya niścaye / 02708 sarva-dharma-graho apohe na ayam doṣaḥ prasajyate //46//

02709 na kevalaṃ pratyakṣa-dṛṣṭe pramāṇa-antara-avṛttiḥ kvacit / yadā anumānam 02710 api vastu vidhinā pratyāyayati na vyavaccheda-kṛt tadā eka- 02711 dharma-niścaye tad-avyatirekāt sarva-dharma-niścaya iti pramāṇa- 02712 antara-avṛttiḥ na hi tasmin niścite tadātmā aniścito yuktaḥ / 02713 yadā punar anumānena samāropa-vyavacchedaḥ kriyate tadā na eka- 02714 samāropa-vyavacchedād anya-vyavacchedaḥ kṛto bhavati iti tad-artham 02715 anyat pravartate / nanu na avaśyaṃ viparyāsa-pūrvaka eva apratīta- 02716 niścayo bhavati / yathā akasmād dhūmād agni-pratipattiḥ / na hi 02717 tatra anagni-samāropaḥ sambhāvyate / tan na sarvatra vyavacchedaḥ 02718 kriyate / uktam atra / dharmi-pratipattāv abhedāt sarva-pratipattiḥ / 02719 bhede vā asambaddhasya tatra apratipattir iti / tasmāt 02720 tatra api tad-darśinas tat-svabhāva-aniścayaḥ kutaḥ viparyāsāt / sa 02721 ca taṃ pradeśaṃ tad-viviktena rūpeṇa niścinvann agni-sattā-bhāvanā- 02722 vimuktayā buddhyā katham aviparyasto nāma / tad-ākāra- 02801 samāropa-saṃśaya-rahitaś ca tat-pratipattau na liṅgam anusaret / 02802 na ca tasya anvaya-vyatirekayor ādriyeta / 02803 tasmād apoha-viṣayam iti liṅgaṃ prakīrtitam / 02804 anyathā dharmiṇaḥ siddhāv asiddhaṃ kim ataḥ param //47//

02805 iti saṃgrahaślokaḥ / 02806 kvacid dṛṣṭe api yaj jñānaṃ sāmānya-arthaṃ vikalpakam / 02807 asamāropita-anya-aṃśe tan-mātra-apoha-gocaram //48//

02808 yad rūpa-ādi-darśana-anantaram aliṅgaṃ niścaya-jñānaṃ bhavati / 02809 tat katham asati samārope bhavad vyavaccheda-viṣayaṃ bhavati / 02810 samāropa-viṣaye tasya abhāvāt / yatra hy asya samāropo yathā 02811 sthiraḥ sātmaka iti vā na tatra bhede niścayo bhavati / 02812 niścaya-āropa-manasor bādhyabādhakabhāvataḥ / 02813 na hi sarvato bhinno dṛṣṭo api bhāvas tathā eva pratyabhijñāyate / 02814 kvacid bhede vyavadhāna-sambhavāt / yathā śukteḥ śuktitve / 02815 yatra tu pratipattur bhrānti-nimittaṃ na asti tatra eva asya tad-darśana- 02816 aviśeṣe api smārto niścayo bhavati / samāropa-niścayayor bādhyabādhakabhāvāt 02817 niścayasya 02818 samāropa-viveke asya pravṛttir iti gamyate //49//

02819 tad-viveka eva ca anyāpohaḥ / tasmāt tad api tan-mātra-apoha-gocaram / 02820 na vastu-svabhāva-niścaya-ātmakam / tathā hi kasyacin niścaye 02821 apy anyasya apratipatti-darśanāt / tat-svabhāva-niścaye ca tasya ayogāt / 02901 yāvanto aṃśa-samāropās tan-nirāse viniścayāḥ / 02902 tāvantā eva śabdāś ca tena te bhinna-gocarāḥ //50//

02903 anyathā ekena śabdena vyāpta ekatra vastuni / 02904 buddhyā vā na anya-viṣaya iti paryāyatā bhavet //51//

02905 ity antaraślokaḥ / 02906 yasya api nānā-upādher dhīr grāhika-arthasya bhedinaḥ / 02907 yo api manyate bhinnā eva upādhayaḥ parasparam āśrayāc ca / 02908 tan-nibandhanāḥ śrutayas tad-ādhāreṣu vartante / tatra eva vā 02909 tad ayam aprasaṅga iti / tasya api / 02910 nānā-upādhy-upakāra-aṅga-śakty-abhinna-ātmano grahe //52//

02911 sarvātmanā upakārasya ko bhedakaḥ syād aniścitaḥ / 02912 yady apy upādhayo bhinnā eva śabda-jñāna-antarāṇāṃ nimittam 02913 arthe / sa tu tais tadvān eka eva upalīyate / tasya nānā-upādhīnām 02914 upakāra-āśraya-śakti-svabhāvasya svātmany abhedāt sarvātmanā 02915 grahaṇe ka eva upādhi-bhedo aniścitaḥ syāt / sarva-upādhy-upakārakatvena 02916 grahaṇāt / na hy upakārakatvaṃ anyad eva tasya svarūpeṇa 02917 gṛhyamāṇasya agṛhītaṃ nāma / ato yad eva asya svabhāvena 02918 grahaṇaṃ tad eva upakāratvena api iti / 02919 tayor ātmani sambandhād eka-jñāne dvaya-grahaḥ //53//

02920 ātmabhūtasya upādhi-tadvator upakāryopakārakabhāvasya grahaṇāt 02921 eka-jñāne dvayor api grahaṇam iti eka-upādhi-viśiṣṭe api tasmin 02922 gṛhyamāṇe sarva-upādhīnāṃ grahaṇam / tad-grahaṇa- nāntarīyakatvād 02923 upādhimad-grahaṇasya / anyathā tathā api na gṛhyeta / 02924 na hy anya eva anya-upakārako yo na gṛhītaḥ syāt / na ca apy upakārake 02925 tathā gṛhīte upakārya-agrahaṇaṃ tasya apy agrahaṇa-prasaṅgāt / 02926 svasvāmitva-vat / tasmād artha-antara-upādhi-vāde api samānaḥ prasaṅgaḥ / 02927 atha api syād bhinnā eva śaktayaḥ śaktimato yābhir upādhīn 02928 upakaroti / tato na ayaṃ prasaṅga iti / 03001 dharma-upakāra-śaktīnāṃ bhede tās tasya kiṃ yadi / 03002 na upakāras tatas tāsāṃ tathā syād anavasthitiḥ //54//

03003 yadi pratyupādhy upakārakatvāni tasya na svātmabhūtāny eva 03004 na api tata upakāram anubhavanti / kiṃ tasya iti tā ucyante / upakāre 03005 vā svātmabhūtābhir ayam ekaḥ śaktibhiḥ śaktīr upakurvan 03006 eka upādhinā api gṛhyamāṇaḥ sarvātmanā gṛhyata eva / tathā 03007 hi / eka-upādhi-grahaṇe tad-upakāriṇyāḥ śakter grahaṇam / tad-grahaṇe 03008 tad-upakārī bhāvaḥ svātmabhūta-sakala-śakty-upakāro gṛhītaḥ 03009 sarvāḥ śaktīr grāhayati tāś ca sva-upādhīn iti tad-avasthaḥ 03010 prasaṅgaḥ / atha tā api śakty-upakāriṇyaḥ śaktayo bhinnā eva 03011 bhāvāt / evam upādhīnāṃ tac-śaktīnāṃ ca aparā parāsv eva śaktiṣv 03012 aparyavasānena ghaṭanāt sa ekas tābhiḥ kadācid apy agṛhītas 03013 tad-upakāra-ātmā tadvattvena na gṛhyate / yadi punaḥ kevalān 03014 eva upādhīn śabda-jñānāny upalīyeran / tadā tasya asamāveṣān na 03015 bhavati tat-pratipatti-mukhena sarva-pratipattiḥ / tadā api tasya 03016 śabdair anākṣepān na syāt tatra pravṛttir iti vyarthaḥ śabda-prayogaḥ 03017 syāt / arthakriyā-āśrayo hi sarvo vidhi-pratiṣedhābhyāṃ vyavahāraḥ 03018 upādhayaś ca tatra asamarthāḥ samarthaś ca na eva ucyata 03019 iti kiṃ śabda-prayogaiḥ / tataś ca upādhayo na upādhayaḥ syuḥ / 03020 kvacit pravṛttau hi kasyacit pradhānasya aṅga-bhāvāt tad-apekṣayā 03021 tathā ucyate / tasya śabdair anākṣepān na te kasyacid aṅga- 03022 bhūtā iti kim upādhayaḥ / lakṣita-lakṣaṇād adoṣa iti cet samānaḥ 03023 prasaṅgaḥ / sa tāvat tair upādhibhir nāntarīyakatayā upalakṣyamāṇa 03024 ekena apy upalakṣaṇe sarvātmanā upalakṣita iti tad-avasthaḥ 03025 prasaṅgaḥ / ko hy atra viśeṣaḥ śabdā vā enam upalakṣayeyus tal-lakṣitā 03101 vā upādhayaḥ / sa tāvat tadānīṃ niścīyate sarva-upakārakaḥ 03102 iti na kiṃcid etat / tasmād / 03103 eka-upakārake grāhye na upakāras tato apare / 03104 dṛṣṭe tasminn adṛṣṭā ye tad-grahe sakala-grahaḥ //55//

03105 iti saṃgrahaślokaḥ / 03106 yadi bhrānti-nivṛtty-arthaṃ gṛhīte apy anyad iṣyate / 03107 syād etat nirbhāgasya vastuno grahaṇe ko anyas tadā na gṛhīto 03108 nāma / sa tu bhrāntyā na avadhāryata iti pramāṇa-antaraṃ pravartate / 03109 yady evam / 03110 tad vyavaccheda-viṣayaṃ siddhaṃ tadvat tato aparam //56//

03111 asamāropa-viṣaye vṛtter / 03112 tat tarhi bhrānti-nivṛtty-arthaṃ pravṛttaṃ pramāṇam / anya-samāropa- 03113 vyavaccheda-phalam iti siddham anyāpoha-viṣayam / tadvat 03114 anyad api / asamāropa-viṣaye vṛtteḥ / yatra asya samāropo na tatra 03115 niścaya iti samāropa-abhāve vartamāno anyāpoha-viṣayaḥ siddhaḥ / 03116 api ca niścayaiḥ / 03117 yan na niścīyate rūpaṃ tat teṣāṃ viṣayaḥ katham //57//

03118 iyam eva khalu niścayānāṃ svārtha-pratipattir yat tan-niścayanam / 03119 tac ced ākāra-antara-vad aniścitaṃ kathaṃ tair gṛhītaṃ / 03120 katham idānīm aniścīyamānaṃ pratyakṣeṇa api gṛhītaṃ nāma / 03121 na pratyakṣaṃ kasyacin niścāyakam / tad ayam api gṛhṇāti tan 03122 na niścayena / kiṃ tarhi / tat-pratibhāsena / tan na niścaya-aniścaya- 03123 vaśāt pratyakṣasya grahaṇa-agrahaṇe / na evaṃ niścayānāṃ kiṃcin 03124 niścinvato apy anyatra aniścayena pravṛtti-bhedād grahaṇa -agrahaṇam / 03125 tasmāt tad eva asya grahaṇaṃ yo niścayaḥ / anyathā eka-ākāre 03126 api tan na syāt / kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sarvato bhinne vastu-rūpe 03127 anubhava-utpattāv api tathā eva na smārto niścayo bhavati / sahakāri- 03128 vaikalyāt tataś ca / 03201 pratyakṣeṇa gṛhīte api viśeṣe aṃśa-vivarjite / 03202 yad viśeṣa-avasāye asti pratyakṣaḥ sa pratīyate //58//

03203 yady apy aṃśa-rahitaḥ sarvato bhinna-svabhāvo bhāvo anubhūtas 03204 tathā api na sarva-bhedeṣu tāvatā niścayo bhavati / kāraṇa-antara- 03205 apekṣyatvāt / anubhavo hi yathā avikalpa-abhyāsaṃ niścaya-pratyayān 03206 janayati / yathā rūpa-darśana-aviśeṣe api kuṇapa-kāminī-bhakṣya- 03207 vikalpāḥ / tatra buddhi-pāṭavaṃ tad-vāsanā-abhyāsaḥ prakaraṇam 03208 ity ādayo anubhavād bheda-niścaya-utpatti-sahakāriṇaḥ / teṣām 03209 eva ca pratyāsatti-tāratamya-ādi-bhedāt paurvāparyam / yathā 03210 janakatva-adhyāpakatva-aviśeṣe api pitaram āyāntaṃ dṛṣṭvā pitā me 03211 āgacchati na upādhyāya iti / so api bhavan niścayo asati bhrānti- 03212 kāraṇe bhavati / tasmān na abhūta ity eva sarva-ākāra-niścayaḥ / 03213 tatra api ca anyavyāvṛttir anyavyāvṛtta ity api / 03214 śabdāś ca niścayāś ca eva saṃketam anurundhate //59//

03215 tatra apy anyāpohe na vyāvṛttir anyā anya eva vyāvṛttas tad-vyāvṛtter 03216 nivartamānasya tad-bhāva-prasaṅgāt / tathā ca vyāvṛtter 03217 abhāvaḥ / tasmād yā eva vyāvṛttiḥ sa eva vyāvṛttaḥ / śabda- 03218 pratipatti-bhedas tu saṃketa-bhedāt / na vācya-bhedo asti / 03219 nanu ca vācya-viśeṣa-abhāvāt saṃketa-bhedo apy ayukto dvayor 03220 eka-abhidhānāt / tathā ca vyatirekiṇyā vibhakter ayogas tasyā 03221 bheda-āśrayatvāt / 03222 dvayor eka-abhidhāne api vibhaktir vyatirekiṇī / 03223 bhinnam artham iva anveti vācye leśa-viśeṣataḥ //60//

03224 na vai śabdānāṃ kācid viṣaya-svabhāva-āyattā vṛttir icchāto vṛtty- 03225 abhāva-prasaṅgāt / te yathā vyatirikte avyatirikte vā prayoktum 03226 iṣyante tathā niyuktās tam artham pratibandhena prakāśayanti / 03227 tena gaur gotvam ity eka-artha-abhidhāne api kasyacid 03228 viśeṣasya pratyāyana-arthaṃ kṛte saṃketa-bhede vyatirikta-arthā 03301 vibhaktir artha-antaram iva adarśayantī pratibhāty anartha-antare 03302 api tathā prayoga-darśana-abhyāsāt / na tāvatā sarvatra bhedaḥ / 03303 anyatra api puruṣa-icchā-vaśāt pravṛttasya pratibandha-abhāvāt / yathā 03304 ekaṃ kvacid eka-vacanena khyāpyate tad-aviśeṣe api gaurava- 03305 ādi-khyāpana-arthaṃ bahu-vacanena / prayojana-abhāvāt tu saṃketa- 03306 bhedo na syāt / tad apy asty eva / tathā hi / 03307 bheda-antara-pratikṣepa-apratikṣepau tayor dvayoḥ / 03308 saṃketa-bhedasya padaṃ jñātṛ-vāñcā-anurodhinaḥ //61//

03309 yadā ayaṃ pratipattā tad-anya-vyavaccheda-bhāva-anapekṣaḥ piṇḍa- 03310 viśeṣe aśva-vyavaccheda-mātraṃ jijñāsate tathā abhūta-jñāpana-arthaṃ 03311 tathā ākṛta-saṃketena śabdena prabodhyata anaśvatvam asya asti 03312 iti / yadā punar vyavaccheda-antara-anirākāṅkṣas taṃ jñātum icchati 03313 tadā aparityakta-vyavaccheda-antare tatra eva aśva-vyavacchede 03314 tathā aprakāśanāya prayuñjate anaśvo ayam iti / ata eva pūrvatra 03315 pratikṣipta-bheda-antaratvāc śabda-vṛtter na sāmānādhikaraṇyaṃ 03316 viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo vā / gotvam asya śuklam iti / 03317 tan-mātra-viśeṣeṇa buddhes tad-āśraya-bhūtāyā ekatvena apratibhāsanāt / 03318 nirākāṅkṣatvāc ca / dvitīye tu bhavati / tathā saṃketa- 03319 anusāreṇa saṃhṛta-sakala-vyavaccheda-dharmair vibhāgavata ekasya 03320 iva sandarśanena pratibhāsanāt / vyavaccheda-antara-sākāṅkṣatvāc 03321 ca / 03322 bhedo ayam eva sarvatra dravya-bhāva-abhidhāyinoḥ / 03323 śabdayor na tayor vācye viśeṣas tena kaścana //62//

03401 tasmān na sarvatra dharma-dharmi-vācinoḥ śabdayor vācye arthe 03402 niścaya-pratyaya-viṣayatvena kaścid viśeṣaḥ / ekas tam eva pratyāyayan 03403 pratikṣipta-bheda-antaraḥ pratyāyayati / anyo pratikṣepeṇa 03404 ity ayaṃ viśeṣaḥ / 03405 jijñāpayiṣur arthaṃ taṃ taddhitena kṛtā api vā / 03406 anyena vā yadi brūyād bhedo na asti tato aparaḥ //63 / 03407 etāvantam eva ca bhedaṃ darśayaṃs taddhitena vā darśayet 03408 pācakatvam iti kṛtā api vā pāka ity anyena vā tathābhūta-jñāpanāya 03409 svayaṃ kṛtena samayena / na punas tathā abhidhāna-mātreṇa 03410 artha-antaram eva tad bhavati / tathābhūtasya eva jñāpanāya 03411 śabdasya kṛta-saṃketatvāt / nanu ca pācakatvam iti sambandha 03412 ucyate na pāka eva / na vai pākena anya eva kaścit pācako nāma abhidhīyate 03413 yādṛśo varṇyate / yat punar asya abhidheyaṃ tat kathitaṃ 03414 tad eva pācakatvena api ity alam apratiṣṭhair mithyā-vikalpaiḥ / 03415 yathā ca na artha-antara-bhūtā kriyā asti tat-samavāyo vā tat 03416 pratyāyayiṣyāmaḥ / 03417 tena anyāpoha-viṣaye tadvat pakṣa-upavarṇanam / 03418 pratyākhyātaṃ pṛthaktve hi syād doṣo jāti-tadvatoḥ //64//

03419 yad āhuḥ / anyāpohe api śabda-arthe tad-viśiṣṭasya abhidhānāt tadvat- 03420 pakṣa-uditaḥ sarvaḥ prasaṅgaḥ samāna iti tad apy anena prativyūḍham / 03421 tatra hy artha-antaram upādāya anyatra vartamāno dhvanir 03422 asvātantrya-ādi-doṣair upadrūyate / na ca artha-antaram anyasmād 03423 vyāvṛttir vyāvṛttād dvayor eka-abhidhānād ity uktam / katham 03424 idānīm ekasya vyāvṛttasya anya-ananugamād anyavyāvṛttiḥ 03425 sāmānyam / tad-buddhau tathā pratibhāsanāt / na vai kiṃcit 03426 sāmānyaṃ nāma asti / śabda-āśrayā buddhir anādi-vāsanā-sāmarthyād 03427 asaṃsṛṣṭān api dharmān saṃsṛjantī jāyate / tasyāḥ pratibhāsa- 03501 vaśena sāmānyaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ ca vyavasthāpyate 03502 asad-artho api / arthānāṃ saṃsarga-bheda-abhāvāt / tasya sarvasya 03503 tat-kāryakāraṇatayā anyebhyo bhidyamānā arthāḥ samāśrayo 03504 dhvaniś ca aniṣṭa-parihāreṇa pravartayati ity anyāpoha-viṣaya uktaḥ / 03505 tatra anapekṣita-bāhya-tattvo buddhi-pratibhāsa-vaśād eko aneka- 03506 vyāvṛttaḥ śabdair viṣayīkriyate tad-anubhava-āhita-vāsanā-prabodha- 03507 janmabhir vikalpair adhyavasita-tad-bhāva-arthaiḥ / tatra eva 03508 ca ayaṃ dharma-dharmi-vyavahāraḥ parasparaṃ tattvānyatvābhyām 03509 avācyaḥ pratanyate / na hy anyo dharmo dharmiṇo anartha- 03510 antara-abhidhānāt na api sa eva / tad-vācinām iva dharma-vācinām 03511 api vyavaccheda-antara-ākṣepa-prasaṅgāt / tathā ca iṣṭa-pratyāyanāt 03512 saṃketa-bheda-akaraṇam iti / etac śabda-arthe avācyatvaṃ 03513 dharma-dharmiṇoḥ / vastuni tu svalakṣaṇe sāmānyalakṣaṇam avācyam 03514 abhāvāt / nanu ca dharma-dharmiṇor abhede bhede vā 03515 dṛṣṭāḥ ṣaṣṭhy-ādi-vibhaktayo dharma-bahutvāt tatra dṛṣṭo vacana- 03516 bhedaś ca dharmiṇi na syāt / uktam atra śabdānāṃ svātantrya- 03517 abhāvād iti / api ca / 03518 yeṣāṃ vastu-vaśā vāco na vivakṣā-parāśrayāḥ / 03519 ṣaṣṭhī-vacana-bheda-ādi-codyaṃ tān prati yuktimat //65//

03520 yadi nāma ete śabdāḥ puruṣaiḥ kvacit praṇinīṣitā api na śakyante 03601 praṇetuṃ vastu-pratibandhād dhūma-ādi-vat / tadā ayam upālambhaḥ 03602 syāt kathaṃ ṣaṣṭhy-ādaya iti / yadā punaḥ / 03603 yad yathā vācakatvena vaktṛbhir viniyamyate / 03604 anapekṣita-bāhya-arthaṃ tat tathā vācakaṃ vacaḥ //66//

03605 na hi vyatireke ṣaṣṭhī bāhulye jas-ādaya ity etad api puruṣa-abhiprāya- 03606 nirapekṣaṃ vastu-saṃnidhi-mātreṇa svayaṃ pravṛttam / te 03607 tu tatra tathā prayuñjata iti tatas tathā pratipattir bhavati / 03608 evam anyatra api kathaṃcit taiḥ prayuktās tathā eva pratīti-hetavo 03609 bhavanti / tatra vācyeṣu puruṣa-āyatta-vṛttīnāṃ śabdānām avastu- 03610 sandarśināṃ yathā abhyāsaṃ vikalpa-prabodha-hetūnāṃ pravṛtti-cintā 03611 tad-vaśād vastu-vyavasthāpanaṃ ca kevalaṃ jāḍya- 03612 khyāpanam / tathākṛta-vyavasthāḥ śabdā dharma-dharmy-ādiṣu na 03613 punar vyatireka-vastu-bhedād iti kuta etat / tathā vyavahāra- ayogāt / 03614 na hi dharma-dharmiṇor bhede tattva-rūpatve vā sāmānya- 03615 tat-sambandha-sāmānādhikaraṇya-viśeṣaṇaviśeṣyabhāvā yujyante 03616 śabdānāṃ vā yathā-avastu-vṛttāv iti vakṣyāmaḥ / yaś ca ayaṃ sarvatra 03617 vastu-kṛtam eva śabda-pravṛtti-bhedam icchati tasya 03618 dārāḥ ṣaṇṇagarī ity ādau bheda-abheda-vyavasthiteḥ / 03619 khasya svabhāvaḥ khatvaṃ ca ity atra vā kiṃ nibandhanam //67 //

03621 yadā ekā api strī dārā ekam api sikatā-dravyaṃ sikatā iti vyavahāras 03622 tatra kiṃ bāhulyaṃ yena evaṃ bhavati / śakti-bheda iti cet / 03623 sarvatra utsannam idānīṃ eka-vacanam eka-śakter abhāvāt / yatnaś 03624 ca vyarthaḥ / vastv-abhedād anyatra eka-vacanam iti cet / 03625 iha apy astu / tad ayaṃ nirvastuko niyamaḥ kriyamāṇaḥ svātantryam 03626 icchāyāḥ śabda-prayoge khyāpayati / ṣaṇṇagarī iti ca 03627 kathaṃ bahuṣv eka-vacanam / na hi nagarāṇy eva kiṃcit / 03701 kutas teṣām samāhāraḥ / prāsāda-puruṣa-ādīnāṃ vijātīyānām 03702 anārambhāt kutas tat-samudāyo dravyam / asaṃyogāś ca / 03703 na saṃyogaḥ / prāsādasya svayaṃ saṃyoga-ātmakasya pareṇa asaṃyogāc 03704 ca / tata eva saṃkhyā-abhāvaḥ / tat-saṃyoga-puruṣa-viśiṣṭā 03705 sattā nagaram iti cet / kim asyā niratiśayāyā viśeṣaṇam / 03706 sattāyāś ca ekatvāt / nagara-bahutve api nagarāṇi iti bahu-vacanaṃ 03707 na syāt / dvayasya paraspara-sahitatā iti cet / anupakārya-upakārakaḥ 03708 kaḥ sahāyībhāvaḥ / puruṣa-saṃyoga-sattānāṃ ca bahutvān 03709 nagaram iti katham eka-vacanam / tathābhūtānāṃ kvacid 03710 arthe abhinnā śaktir asti sā nimittam iti cet / na / śakter vastu- 03711 rūpa-avyatirekāt / vyatireke vā anupakāryasya pāratantrya-ayogāt / 03712 upakāre vā śakty-upakāriṇyā api śakter vyatireka ity anavasthiter 03713 apratipattiḥ / tad-avyatireke vā ādyāyām api prasaṅga iti yat 03714 kiṃcid etat / khasya svabhāvaḥ khatvam iti vyatireka-āśrayā 03715 ṣaṣṭhī na syāt /

na hi tatra sāmānyam asti na api vibhutva-ādayo 03716 guṇās tathā ucyante / artha-antarasya tat-svabhāvatva-ayogāt / teṣāṃ 03717 ca niḥsvabhāvatva-prasaṅgāt / tasya apy artha-antara-svabhāvatve 03718 atiprasaṅgaḥ / tathā ca apratipattiḥ / evaṃ ṣaṭ-padārtha-varga-ādayo 03719 api vācyāḥ / na hi tatra sāmānyaṃ saṃkhyā saṃyogo vā sambhavati / 03720 katham idānīm asaty atiśaye khasya svabhāva iti na tu 03721 kham ity eva / khasya artha-antara-sādhāraṇa-rūpa-aparāmarśena kha- 03722 śabda-pravṛtti-nibandhanaṃ rūpaṃ tathā jijñāsāyām evam ucyate / 03723 nanu sarvato vyāvṛttasya rūpasya abhidhānaṃ na sambhavati / 03724 na vai tad eva rūpaṃ buddhau samarpyate / anatīndriyatva- 03725 prasaṅgāt / kevalam ayaṃ tathābhūtaṃ pratyāyayiṣyāmi iti śabdena 03726 śrotary asaṃsṛṣṭa-tat-svabhāvaṃ vikalpa-pratibimbam arpayati / 03727 yad āha / adṛṣṭa-arthe artha-vikalpa-mātram iti / na evaṃ 03801 pratipādya-pratipādakābhyāṃ svalakṣaṇaṃ pratipannaṃ pratipāditaṃ 03802 vā bhavati / svarga-ādi-śravaṇe api tad-anubhāvinām iva 03803 pratibhāsa-abheda-prasaṅgāt / tasmād ayam apratipadyamāno api 03804 bhāva-svabhāvaṃ tathābhūta eva vikalpa-pratibimbe tad-adhyavasāyī 03805 saṃtuṣyati / tathābhūtatvād eva śabda-artha-pratipattes 03806 tena etad evam ucyate śabdaḥ svarūpam āha iti / na punaḥ svarūpa- 03807 pratibhāsasya eva vijñānasya jananāt / kathaṃ tarhi idānīm ekānta- 03808 vyāvṛtta-rūpeṣu bhāveṣu sāmānyaṃ nāma / teṣām asaṃsargād 03809 anyasya ca abhāvāt /

uktaṃ yādṛśaṃ sāmānyam asaṃsṛṣṭānām 03810 eka-asaṃsargas tad-vyatirekiṇāṃ samānatā iti / api ca / 03811 pararūpaṃ svarūpeṇa yayā saṃvriyate dhiyā//

03812 eka-artha-pratibhāsinyā bhāvān āśritya bhedinaḥ //68 //

03813 tayā saṃvṛta-nānā-arthāḥ saṃvṛtyā bhedinaḥ svayam / 03814 abhedina iva ābhānti bhāvā rūpeṇa kenacit //69//

03815 tasyā abhiprāya-vaśāt sāmānyaṃ sat prakīrtitam / 03816 tad asat paramārthena yathā saṃkalpitaṃ tayā //70//

03817 buddhiḥ khalu tad-anya-vyatirekiṇaḥ padārthān āśritya utpadyamānā 03818 vikalpikā sva-vāsanā-prakṛtiṃ anuvidadhatī bhinnam eṣāṃ 03819 rūpaṃ tirodhāya pratibhāsam abhinnam ātmīyam adhyasya 03820 tān saṃsṛjantī sandarśayati / sā ca eka-sādhyasādhanatayā anya- 03821 vivekināṃ bhāvānāṃ tad-vikalpa-vāsanāyāś ca prakṛtir yad evam 03822 eṣā pratibhāti tad-udbhavā / sā ca saṃvṛtiḥ saṃvriyate anayā 03823 svarūpeṇa pararūpam iti / te ca tayā saṃvṛta-bhedāḥ svayaṃ 03824 bhedino apy abhedina iva kenacid rūpeṇa pratibhānti / tad eṣāṃ 03825 buddhi-pratibhāsam anurundhānaiḥ buddhi-parivartinām eva bhāvānām 03826 ākāra-viśeṣa-parigrahād bahir iva parisphuratāṃ sāmānyam 03901 ity ucyate / katham idānīm anyāpohaḥ sāmānyaṃ / sa eva khalv 03902 anyāpohas / tam eva gṛhṇatī sā prakṛti-vibhramād vikalpānāṃ 03903 vastu-grāhiṇī iva pratibhāti / sā hi tad-anya-vivekiṣv eva bhāveṣu 03904 bhavantī viveka-viṣayā iti gamyate / nanu bāhyā vivekino na ca 03905 teṣu vikalpa-pravṛttir iti kathaṃ teṣu bhavati / vyākhyātāraḥ 03906 khalv evaṃ vivecayanti na vyavahartāraḥ / te tu sva-ālambanam 03907 eva arthakriyā-yogyaṃ manyamānā dṛśya-vikalpyāv arthāv ekīkṛtya 03908 pravartante / tad-abhiprāya-vaśād evam ucyate / tat-kāritayā 03909 atat-kāribhyo bhinnāṃs tathā śabdena pratipādayanti iti / pratibhāsa-bheda-ādibhyas 03910 tu tattva-cintakā na abhedam anumanyante / 03911 yadi pratipattṛ-abhiprāyo anuvidhīyate anyāpoho api sāmānyaṃ 03912 mā bhūt na hy evaṃ pratipattir iti / na vai kevalam 03913 evam apratipattiḥ / vyakti-vyatirikta-avyatirikta-eka-nitya-vyāpita-ādy- 03914 ākārair api na eva pratipattiḥ / kevalam abhinna-ākārā buddhir 03915 utpadyate / tasyāḥ ka āśraya ity anyāpoha ucyate / tasya vastuṣu 03916 bhāvāt / avirodhāt / vyavahārasya ca śabda-āśrayasya tathā- 03917 darśanāt / na punar vastu-bhūtaṃ kiṃcit sāmānyaṃ nāma asti 03918 yathā iyaṃ buddhiḥ pratibhāti / yasmāt / 03919 vyaktayo na anuyanty anyad anuyāyi na bhāsate //

03920 na hi imā vyaktayaḥ parasparam anvāviśanti / bheda-abhāve na sāmānyasya 03921 eva abhāva-prasaṅgāt / anyac ca na tābhyo vyatiriktaṃ 03922 kiṃcit tathā buddhau pratibhāty apratibhāsamānaṃ ca katham 03923 ātmanā anyaṃ grāhayed vyapadeśayed vā / na ca taiḥ sambaddham 03924 ekam ity eva sāmānyaṃ bhavaty atiprasaṅgād ity uktam / 03925 abhinna-abhidhāna-pratyaya-nimittam ekaṃ sāmānyaṃ na sarvam 03926 iti cet / katham anyato anyatra pratyaya-vṛttiḥ / tat-sambandhāt / 03927 saṃkhyā-kārya-dravya-ādiṣv api prasaṅgaḥ asāmānya -ātmakatvān 03928 na iti cet / nanu sa eva ayaṃ vicāryate / ko ayaṃ sāmānya-ātmā 03929 iti / tatra sati sambandhe pratyaya-vṛttis tataḥ sāmānyam ity 03930 atra ucyate / aneka-sambandhebhyaḥ kārya-dravya-ādibhyo nimitta- 04001 sambhavāt pratyaya-vṛttis tataś ca sāmānya-ātmatā / anyathā anyatra 04002 api mā bhūt / viśeṣa-abhāvāt / tathā ca dravya-guṇa-sāmānyānāṃ 04003 rūpa-saṃkara iti / evaṃ tarhi buddher eva pratibhāso jñāna-rūpatvāt 04004 san eva sāmānyam / tan na / yasmāt 04005 jñānād avyatiriktaṃ ca katham artha-antaraṃ vrajet / 71//

04006 jñānasya rūpaṃ katham arthānāṃ sāmānyam / tasya teṣv abhāvāt / 04007 tad-bhāva-adhyavasāyāt tathā-bhrāntyā vyavahāra iti cet / tatra 04008 tathā-jñāna-utpatteḥ kiṃ nibandhanam anāśrayasya ca utpattau sarvatra 04009 syāt / athavā jñānād avyatiriktam ekasmāt katham anyasya 04010 punar jñānasya rūpaṃ syāt vyakty-antara-bhāvinaḥ / ta taś ca 04011 jñāna-antaraṃ vyakty-antaraṃ vā avyāpnuvat kathaṃ sāmānyaṃ 04012 syāt / 04013 tasmān mithyā-vikalpo ayaṃ artheṣv ekātmatā-grahaḥ / 04014 na hy arthā vyatiriktena avyatiriktena vā kenacid ātmanā samānāḥ 04015 tathā eṣāṃ grahaṇaṃ mithyā-vikalpa eva / 04016 itaretara-bhedo asya bījaṃ saṃjñā yad-arthikā //72//

04017 yasya pratyāyana-arthaṃ saṃketaḥ kriyate abhinna-sādhyān bhāvān 04018 atat-sādhyebhyo bhedena jñātvā tat-parihāreṇa pravarteta iti so 04019 ayam itaretara-bhedas tasya ekātmatā-pratibhāsino mithyā-vikalpasya 04020 bījaṃ / tam eva gṛhṇan eṣa vikalpaḥ sva-vāsanā-prakṛter evaṃ 04021 pratibhāti / kathaṃ punar bhinnānām abhinnaṃ kāryaṃ yena 04022 tad-anyebhyo bhedād abheda ity ucyate / prakṛtir eṣā bhavānāṃ 04023 yad 04024 eka-pratyavamarśa-artha-jñāna-ādy-eka-artha-sādhane / 04025 bhede api niyatāḥ kecit svabhāvena indriya-ādi-vat //73//

04101 yathā indriya-viṣaya-āloka-manaskārā ātmā indriya-mano artha-tat-saṃnikarṣā 04102 vā asaty api tad-bhāva-niyate sāmānye rūpa-vijñānam ekaṃ 04103 janayanti evaṃ śiṃśapā-ādayo api bhedāḥ paraspara-ananvaye api 04104 prakṛtyā eva ekaṃ eka-ākāraṃ pratyabhijñānaṃ janayanti anyāṃ vā 04105 yathā-pratyayaṃ dahana-gṛha-ādikāṃ kāṣṭha-sādhyām arthakriyām 04106 na tu bheda-aviśeṣe api jala-ādayaḥ śrotṛ-ādi-vad rūpa-ādi-jñāne / 04107 jvara-ādi-śamane kāścit saha pratyekam eva vā / 04108 dṛṣṭā yathā vā oṣadhayo nānātve api na ca aparāḥ //74//

04109 yathā vā guḍūcī-vyakty-ādayaḥ saha pratyekaṃ vā jvara-ādi-śamana- 04110 lakṣaṇam ekaṃ kāryaṃ kurvanti / na ca tatra sāmānyam apekṣante / 04111 bhede api tat-prakṛtitvāt / na tad-aviśeṣe api dadhi-trapusā-ādayaḥ / 04112 syād etat sāmānyam eva kiṃcit tāsu tathābhūtāsu 04113 vidyate tata eva tad ekaṃ kāryam iti / tad ayuktam / 04114 aviśeṣān / 04115 sāmānyasya 04116 na sāmānyam / 04117 tat-kārya-kṛt / tasya api 04118 aviśeṣa-prasaṅgataḥ / 04119 tāsāṃ kṣetra-ādi-bhede api / 04120 yadi hi sāmānyāj jvara-ādi-śamanaṃ kāryaṃ syāt / tasya aviśeṣād 04121 vyaktīnāṃ kṣetra-ādi-bhede api cira-śīghra-praśamana-ādayo viśeṣā 04122 guṇa-tāratamyaṃ ca na syāt / viśeṣe vā sāmānyasya svabhāva- 04123 bhedāt svarūpa-hānam / 04124 dhrauvyāc ca / 04125 sāmānyasya 04201 anupakārataḥ //75//

04202 yadi hy upakuryād anādheyaviśeṣasya ananya-apekṣaṇāt sakṛt sarvaṃ 04203 sva-kāryaṃ janayet / na vā taj-janana-svabhāvam / vyaktayas 04204 tu kāla-deśa-saṃskāra-vaśena viśiṣṭa-utpattayo viśeṣa-vat kāryaṃ 04205 kuryur ity avirodhaḥ / tadvad arthā api kecit svabhāva-bhede api 04206 eka-pratyabhijñāna-ādikām arthakriyāṃ kurvantas tad-akāribhyo 04207 bhedād abhinnā ity ucyante ekena vā aneko janito ataj-janyebhyo 04208 bhedāt / kiṃ punar anena bheda-lakṣaṇena sāmānyena svalakṣaṇaṃ 04209 samānam iti pratyeyam atha anyad eva / kiṃ ca ataḥ / yadi 04210 svalakṣaṇaṃ kathaṃ vikalpasya viṣayaḥ / anyato vā katham 04211 arthakriyā / svalakṣaṇe ca anityatva-ādi-pratīter atādrūpyam teṣāṃ 04212 ca avastu-dharmatā / na eṣa doṣaḥ / jñāna-pratibhāsiny-arthe sāmānya- 04213 sāmānādhikaraṇya-dharma-dharmi-vyavahārāḥ / yad etaj jñānaṃ 04214 vastu-svabhāva-grāhiṇa-anubhavena āhitāṃ vāsanām āśritya 04215 vikalpakam utpadyate atad-viṣayam api tad-viṣayam iva tad-anubhava- 04216 āhita-vāsanā-prabhava-prakṛter adhyavasita-tad-bhāva-svarūpam 04217 abhinna-kārya-padārtha-prasūter abhinna-artha-grāhī iva tad-anya-bheda- 04218 paramārtha-samāna-ākāram tatra yo artha-ākāraḥ pratibhāti bāhya 04219 iva eka iva anarthakriyākāry api tat-kārī iva vyavahāriṇāṃ tathā adhyavasāya 04220 pravṛtteḥ anyathā pravṛtty-ayogāt tad arthakriyākāritayā 04221 pratibhāsanāt tad-akāribhyo bhinnam iva na ca tat 04222 tattvaṃ parīkṣā-anaṅgatvād iti pratipādayiṣyāmaḥ /

te arthā buddhi- 04223 niveśinas tena samānā iti gṛhyante kutaścid vyāvṛttyā pratibhāsanāt 04224 na svalakṣaṇam tatra apratibhāsanāt / ta eva ca kutaścid 04225 vyāvṛttāḥ punar anyato api vyāvṛttimanto abhinnāś ca pratibhānti 04226 iti / svayaṃ asatām api tathā buddhyā upadarśanān 04301 mithyā-artha eva sāmānya-sāmānādhikaraṇya-vyavahāraḥ kriyate / 04302 sarvaś ca ayaṃ svalakṣaṇānām eva darśana-āhita-vāsanākṛto viplava 04303 iti tat-pratibaddha-janmanāṃ vikalpānām atat-pratibhāsitve api 04304 vastuny avisaṃvādo maṇi-prabhāyām iva maṇi-bhrānteḥ na anyeṣām 04305 tad-bheda-prabhave saty api yathā adṛṣṭa-viśeṣa-anusaraṇaṃ parityajya 04306 kiṃcit sāmānya-grahaṇena viśeṣa-antara-samāropād dīpa- 04307 prabhāyām iva maṇi-buddheḥ / tena na vikalpa-viṣayeṣv artheṣv 04308 arthakriyākāritvam / na api svalakṣaṇasya anityatva-ādy-abhāvaḥ / yasmān 04309 na anityatvaṃ nāma kiṃcid anyac calād vastunaḥ / kṣaṇa- 04310 pratyupasthāna-dharmatayā tasya tathābhūtasya grahaṇād etad 04311 evaṃ bhavaty anityo ayam anityatvam asya iti vā / tad-dharmatām 04312 eva avataranto vikalpā nānā-eka-dharma-vyatirekān sandarśayanti / 04313 na ca te nirāśrayās tad-bheda-darśana-āśrayatvāt / na avastu- 04314 dharmatā tat-svabhāvasya eva tathā khyāteḥ / vastunas tu 04315 nānā-eka-vyatireka-graho vibhramaḥ syāt / tasya eka-aneka-kārya-kāriṇas 04316 tathābhāva-jijñāsāsu tathābhāva-khyāpanāya tathākṛta-sthititvāt / 04317 na vastu-bhedāt / tasya ekasya anekatva-ayogāt / anekasya ca 04318 ekatva-ayogāt /

vyatiriktasya ca niṣedhāt / teṣāṃ prakṛti-bhedād 04319 yathā-vastu śabda-artha-abhyupagame sāmānādhikaraṇya-ayogāt / tad- 04320 upādher ekasya dvābhyām abhidhānād adoṣa iti cet / anupakāriṇi 04321 pāratantrya-ayogād anupādhiḥ / pāratantrye ca janyajanaka bhāvāt 04322 saha anavasthiter dvayor anabhidhānam / ekasya buddhyā 04323 adhyāhāre na vastu-viṣayaḥ śabdaḥ syāt / buddhi-pratibhāsa- 04324 viṣayatve ca sarvaṃ tathā eva astu / tathā bhinna-upādhim ata ekasya 04325 grahaṇe apratibhāsanāt / upakārya-upakāriṇor apy upādhi-tadvatoḥ 04326 saha avasthānād adoṣa iti cet / na / niṣpannasya pāratantrya-abhāvād 04327 anupādhitvam / na aniṣpannasya svarūpa-asiddheḥ / sarvathā asat 04328 pāratantryam iti kalpanā-āropitaṃ kṛtvā vyavahāre sarvathā 04329 sa eva kiṃ na buddhir anuvidhīyate / eka-śabda-pramāṇena viṣayīkaraṇe 04330 vastu-balād aśeṣa-ākṣepāt tad-anya-vaiyarthyaṃ ca na syāt / 04401 buddhi-pratibhāsasya nirvastukatvāt vastu-sāmarthya-abhāvinām 04402 doṣāṇām aprasaṅgaḥ / tad abhinnam eka-ākāra-viṣayīkaraṇe apy aniścita- 04403 anya-ākāram ākāra-antara-sākāṅkṣa-buddhi-grāhyaṃ bhinna-śabda-artha- 04404 upasaṃhāre apy abhinnaṃ buddhau pratibhāti iti sāmānya- viśeṣaṇaviśeṣyabhāva- 04405 sāmānādhikaraṇyāni yathā-pratīti na virudhyante 04406 dharma-dharmi-bhedo apy asya /

aneka-artha-bheda-sambhave 04407 tad-eka-artha-bheda-vidhi-pratiṣedha-jijñāsāyāṃ tad eva vastu 04408 pratikṣipta-bheda-antareṇa dharma-śabdena saṃcodya buddhes tathā- 04409 pratibhāsanād vyatiriktaṃ dharmam iva aviśeṣeṇa aparam asya svabhāvaṃ 04410 dharmitayā vyavasthāpya pradarśyate / tāvatā ca aṃśena 04411 dharma-dharmiṇor bhedād bhedavatī iva buddhiḥ pratibhāti / na 04412 vastu-bhedāt / yathokta-doṣāt / tathābhūta-bheda-bāhulya-codanayā 04413 vacana-bhedaḥ sādhya-sādhana-bhedaś ca tat-svabhāva-samāśrayair 04414 dharma-pratibhāsa-bhedais tat-svabhāva-pratipattaye kriyata iti / 04415 tat-svabhāva-grahaṇāt yā dhīs tad-arthā iva apy anarthikā //

04416 vikalpikā atat-kārya-artha-bheda-niṣṭhā prajāyate //76//

04417 tasyāṃ yad rūpam ābhāti bāhyam ekam iva anyataḥ / 04418 vyāvṛttam iva nistattvaṃ parīkṣā-anaṅga-bhāvataḥ //77//

04419 arthā jñāna-niviṣṭās te yato vyāvṛtti-rūpiṇaḥ / 04420 tena abhinnā iva ābhānti vyāvṛttāḥ punar anyataḥ //78//

04421 ta eva teṣāṃ sāmānya-samāna-ādhāra-gocaraiḥ / 04422 jñāna-abhidhānair mithyā-artho vyavahāraḥ pratanyate //79//

04423 sa ca sarvaḥ padārthānām anyonya-abhāva-saṃśrayaḥ / 04424 tena anyāpoha-viṣayo vastu-lābhasya ca āśrayaḥ //80//

04425 yatra asti vastu-sambandho yathokta-anumitau yathā / 04426 na anyatra bhrānti-sāmye api dīpa-tejo maṇau yathā //81//

04427 tatra eka-kāryo aneko api tad-akārya-anyatā-āśrayaiḥ / 04501 ekatvena abhidhā-jñānair vyavahāraṃ pratāryate //82//

04502 tathā aneka-kṛd eko api tad-bhāva-paridīpane / 04503 atat-kārya-artha-bhedena nānā-dharma-pratīyate //83//

04504 yathā-pratīti-kathitaḥ śabda-artho asāv asann api / 04505 sāmānādhikaraṇyaṃ ca vastuny asya na sambhavaḥ //84//

04506 dharma-dharmi-vyavasthānaṃ bhedo abhedaś ca yādṛśaḥ / 04507 asamīkṣita-tattva-artho yathā loke pratīyate //85//

04508 taṃ tathā eva samāśritya sādhya-sādhana-saṃsthitiḥ / 04509 paramārtha-avatārāya vidvadbhir avakalpyate //86//

04510 saṃsṛjyante na bhidyate svato arthāḥ pāramārthikāḥ / 04511 rūpam ekam anekaṃ ca teṣu buddher upaplavaḥ //87//

04512 bhedas tato ayaṃ bauddhe arthe sāmānyaṃ bheda ity api / 04513 tasya eva ca anyavyāvṛttyā dharma-bhedaḥ prakalpyate //88//

04514 sādhya-sādhana-saṃkalpe vastu-darśana-hānitaḥ / 04515 bhedaḥ sāmānya-saṃsṛṣṭo grāhyo na atra svalakṣaṇam //89//

04516 samāna-bhinna-ādy-ākārair na tad grāhyaṃ kathaṃcana / 04517 bhedānāṃ bahu-bhedānāṃ tatra ekasminn ayogataḥ //90//

04518 tad-rūpaṃ sarvato bhinnaṃ tathā tat-pratipādikā / 04519 na śrutiḥ kalpanā vā asti sāmānyena eva vṛttitaḥ //91//

04520 iti saṃgrahaślokāḥ / kiṃ punaḥ kāraṇaṃ svalakṣaṇe śabdā na 04521 prayujyante / yasmāt / 04522 śabdāḥ saṃketitaṃ prāhur vyavahārāya sa smṛtaḥ / 04523 tadā svalakṣaṇaṃ na asti saṃketas tena tatra na //92 //

04524 na hi śabdā asaṃketitam arthaṃ prakāśayanti / saṃketaś ca 04525 vyavahāra-arthaṃ kriyate api nāma itaḥ śabdāt kṛta-saṃketād 04526 uttara-kālaṃ imam arthaṃ pratipadyeta iti / na ca prākkṛta-sambandhasya 04527 ekatra svalakṣaṇe śabdasya paścād prayogo yuktaḥ / 04528 tasya deśa-kāla-vyakti-bheda-anāskandhanāt / tasmān na svalakṣaṇe 04529 samayaḥ / sāmānyaṃ tarhi vyatiriktam avyatiriktaṃ vā vyāpi 04530 śabdair abhidhīyate / tan na vyavahāra-kāla-abhāva-doṣaḥ / na etad 04531 asti / yasmāt 04532 api pravarteta pumān vijñāya-arthakriyā-kṣamān//

04601 tat sādhanāya ity artheṣu saṃyojyante abhidhāyakāḥ //93//

04602 na khalu vai vyasanam eva etal lokasya yad ayam asaṃketayann 04603 aprayuñjāno vā śabdān duḥkham āsīta / kiṃ tarhi sarva eva asya avadheya 04604 ārambhaḥ phala-arthaḥ / niṣphala-ārambhasya upekṣanīyatvāt / 04605 tad ayaṃ śabdān api kvacin niyuñjānaḥ phalam eva kiṃcid 04606 īhituṃ yuktaḥ / tac ca sarvaṃ tyāga-āpti-lakṣaṇam iṣṭa-aniṣṭayoḥ / 04607 tena ayam iṣṭa-aniṣṭayoḥ sādhanam asādhanaṃ ca jñātvā tatra 04608 pravṛtti-nivṛttī kuryāṃ kārayeyaṃ vā iti śabdān niyuñjīta niyoge 04609 vā ādriyeta / anyathā apekṣaṇīyatvāt / 04610 tatra anarthakriyā-yogyā jātiḥ / 04611 na hi jātiḥ kvacid vāha-doha-upatiṣṭhate / na ca tādṛśaṃ prakaraṇam 04612 antareṇa loke śabda-prayogo vyavahāreṣu / vyakter aśakya- 04613 codanatvāl lakṣita-lakṣaṇa-arthaṃ jāti-codanā iti cet / aśabda-codite 04614 saty api sambandhe kathaṃ pravarteta / na hi kaścid daṇḍaṃ 04615 chindhi ity ukte daṇḍinaṃ chinatti / na apy asambhavād vyaktau pravṛttiḥ / 04616 evaṃ hy asambaddha-pralāpī syāt / na tato anyatra pravṛttir 04617 balīvarda-doha-codanā-vat / na ca artha-antara-codanena artha-antarasya lakṣaṇam / 04618 na hi sambandhe saty api daṇḍa-śabdād daṇḍini pratipattiḥ / 04619 aniyata-sambandhatvāt tatra na iti cet / tat tulyaṃ jātāv 04620 api / vyaktīnām apāye kevalāyā jāter avasthānāt / bhrātṛ-ādi- 04621 śabdās tu sambandhi-śabdatvād ākṣipeyuḥ param / na tathā 04622 gotva-ādi-śrutayaḥ sambandhi-vācinyaḥ / apeta-vyaktīnām api jātīnāṃ 04623 tac-śrutibhyo nityam anugamana-prasaṅgāt /

sarvadā tat-sambandha- 04624 yogyatā-pratīter iṣṭam eva iti cet / sarvadā tarhi go-śabdād 04625 apravṛttiḥ / sahita-asahita-avasthayor viśeṣeṇa anākṣepāt / vyakti- 04626 sambandhinyā jāteś codanād adoṣa iti cet / sarvadā tarhi tad-viśeṣaṇatvena 04627 avasthitā vyaktir ākṣiptā eva iti tadvān abhidheyaḥ syāt / 04628 na ca jāti-vyaktyoḥ kaścit sambandho anyonyam ajanyajanakatvena 04629 anupakārāt / tato lakṣaṇam apy ayuktam / tasmān na jātau 04630 śabda-niveśanaṃ phala-abhāvāt / evaṃ tarhi / 04631 tadvān alaṃ 04701 arthakriyāsv iti tatra śabdo niyojyate / 04702 sa ca / 04703 sākṣān na yojyate kasmād / 04704 yadi vyaktau śabda-niveśanaṃ phala-vat / sa ca śabdaḥ kasmāt sākṣād 04705 vyaktiṣv eva na niyujyate / kiṃ tatra anyena vyavadhinā / 04706 ānantyāc ced idaṃ samam //94//

04707 syād etad ānantyād vyaktīnām aśakyaḥ śabdena sambandhaḥ 04708 kartum / evaṃ sati idam ānantyaṃ tadvaty api samānam / jātyā api 04709 hi vyaktasya eva vaktavyā ity akṛta-sambandhasya anabhidhānād 04710 avaśyaṃ tatra sambandhaḥ karaṇīyaḥ / sa ca na śakyate / 04711 tat-sambandhini karaṇāt tatra api kṛta eva iti cet / uktam 04712 atra sambandhe apy ekatra kṛtād anyatra apratītiḥ na ca sambandho 04713 asti iti / api ca / 04714 tat-kāriṇām atat-kāri-bheda-sāmye na kiṃ kṛtaḥ / 04715 yām arthakriyām adhikṛtya ayam artheṣu śabdān niyuṅkte tat- 04716 kāriṇām arthānām anyebhyo bhedāt tatra eva ca eṣām abhede kiṃ 04717 na śabdaḥ prayujyate / 04718 tadvad-doṣasya sāmyāc ced astu jātir alaṃ parā //95//

04719 syād etat anyavyāvṛtte api śabda-arthe vyāvṛtti-viśiṣṭasya tadvato 04720 abhidhānān na tadvat-pakṣād viśeṣaḥ / ko hy atra viśeṣo vyāvṛttir 04801 jātir vyāvṛttimān jātimān iti / astu nāma tadvad-doṣaḥ / jātir 04802 anyā mā bhūt / jātim api hy abhyupagacchatā avaśyaṃ bhāvānāṃ 04803 bhedo abhyupagantavyaḥ / tad-abhāve tasyā apy abhāva- 04804 prasaṅgāt sa ca ekasmād bhedas tad-anyeṣām abhedas tad-viśiṣṭeṣv 04805 artheṣu pratipattir astu / sarvathā doṣa-parihārasya kartum 04806 aśakyatvāt / artha-antara-abhyupagame prayojana-abhāvāt / tad- 04807 arthasya anyena sādhanāt / tad-abhyupagamasya ca avaśyaṃ bhāvitvāt / 04808 api ca / 04809 tad-anya-parihāreṇa pravarteta iti ca dhvaniḥ / 04810 ucyate tena tebhyo asya avyavacchede kathaṃ ca saḥ //96//

04811 śabdaṃ hy eṣa prayuñjāno artheṣv aniṣṭa-parihāreṇa pravarteta iti 04812 ca prayuṅkte / tatra anyatra ca pravṛtty-anujñāyāṃ tan- nāma-grahaṇa- 04813 vaiyarthyāt pravṛtti-nivṛtty-anujñāyāṃ ca eka-codanā anādarād 04814 avacanam eva syād anyavyāvṛtty-anabhidhāne / tasmād avaśyaṃ 04815 śabdena vyavacchedaś codanīyaḥ / sa ca abhinnas tad-anyeṣv 04816 iti jāti-dharmo apy asti / tan niyata-abhyupagamaṃ niyata-codanaṃ 04817 jāty-artha-prasādhanaṃ ca parityajya-artha-antara-kalpanaṃ kevalam 04818 anartha-nirbandha eva / yathā-kalpanam asya ayogāt / na vai vyavacchedo 04819 na kriyate / pravṛtti-viṣayaṃ tu kathayadbhir jātir uktā / 04820 vyavacchedo asti ced asya nanv etāvat prayojanam / 04821 śabdānām iti kiṃ tatra sāmānyena apareṇa vaḥ //97//

04822 nanu uktaṃ pravṛtti-viṣayaḥ pradarśyate iti / uktam idam / ayuktaṃ 04823 tu uktam / tathā hi na sā pravṛtti-yogyā iti niveditam etat / 04824 tad-dvāreṇa acodite pravṛttir api pratyuktā / tadvac-codane ca 04825 vyavadhānaṃ / jāti-tadvatoḥ pravṛtti-viṣayatve vyāvṛtti-tadvantau 04826 kiṃ na iṣyete / vyāvṛtter avastutvena asādhanatvāc cet / tat 04827 tulyaṃ jāteḥ / tadvataḥ sādhanād adoṣa iti cet / tulyaṃ tad vyāvṛttimataḥ / 04828 avastu-grāhī ca vyāvṛtti-vādināṃ śābdaḥ pratyayaḥ / 04901 sa vibhrama-vaśād akārake api kāraka-adhyavasāyī pravartayati / 04902 vastu-saṃvādas tu vastu-utpattyā tat-pratibandhe sati bhavati / 04903 anyathā na eva asti / vastu-utpatter abhrāntir iti cet / na / atat-pratibhāsinas 04904 tad-adhyavasāyāt / maṇi-prabhāyāṃ maṇi-bhrānti-darśanena 04905 vyabhicārāc ca / bhrānter avastu-saṃvāda iti cet / na / 04906 yathoktena eva vyabhicārāt / vitatha-pratibhāso hi bhrānti- lakṣaṇam / 04907 tan-nāntarīyakatayā tu saṃvādo na pratibhāsa-apekṣī / vastuni 04908 tu yathābhāvam arpita-cetasaḥ pravṛttau grāhyasya sāmānyasya 04909 anarthakriyā-yogyatvād apravṛttiḥ / anyatra ca pravṛttāv 04910 atiprasaṅgaḥ / tadvad-grahaṇe ca sāmānya-vaiyarthya-ādayaḥ proktāḥ / 04911 jāti-grahaṇe api sambandhāc śliṣṭa-ābhāsā buddhiḥ pravartayati 04912 iti cet / tadā na jātir na tadvān ekasya api svabhāva-sthiter 04913 agrahaṇād iti para-vāda eva āśritaḥ syāt / evaṃ tarhy anvayinaḥ 04914 kasyacid arthasya abhāvāt prakṛti-bhinneṣv artheṣu tad eva idam iti 04915 pratyabhijñānaṃ na syāt / na eṣa doṣaḥ / yasmāt / 04916 jñāna-ādy-arthakriyāṃ tāṃ tāṃ dṛṣṭvā bhede api kurvataḥ / 04917 arthāṃs tad-anya-viśleṣa-viṣayair dhvanibhiḥ saha //98//

04918 saṃyojya pratyabhijñānaṃ kuryād apy anya-darśane / 04919 uktam etat bhede api bhāvās tulya-arthakriyākāriṇaś cakṣur-ādi-vad 04920 iti / tām ekām jñāna-ādikām arthakriyāṃ teṣu paśyato vastu-dharmatayā 04921 eva anyebhyo bhidyamānā bhāvās tad-vyāvṛtti-viṣaya-dhvani- 04922 saṃsṛṣṭaṃ tad eva idam iti sva-anubhava-vāsanā-prabodhena saṃsṛṣṭa- 04923 bhedaṃ mithyā-pratyayaṃ janayanti / anyathā na bheda- 04924 saṃsargavatī buddhiḥ syāt / yathā daṇḍiṣu / na hi tatra eka-daṇḍa- 04925 yoge apy anyatra sa eva ayam iti bhavati / kiṃ tarhi / tad iha iti / 04926 na ca evaṃ pratyabhijñānam / kiṃ tarhi / tad eva idam iti / tan na 04927 tad ekaṃ anekatra paśyato api bheda-saṃsarga-vad yuktam / vibhrama- 05001 balāt tu tathā jñāne na virodhaḥ / nimitta-abhāvād vibhramo 05002 ayukta iti cet / ta eva bhāvas tad-eka-artha-kāriṇo anubhava- dvāreṇa 05003 prakṛtyā vibhrama-phalāyā vikalpa-vāsanāyā hetutvān nimittam / 05004 marīcika-ādiṣv api hi jala-ādi-bhrāntes tāv eka-abhinna -ākāra-parāmarśa- 05005 pratyaya-nimitta-anubhava-jananau bhāvau kāraṇaṃ bhinnāv 05006 api / na hi tatra anyad eva kiṃcit sāmānyam asti yat tathā 05007 pratīyeta / sattve vā sad-artha-grāhiṇī buddhir bhrāntir na syāt / 05008 abhūta-ākāra-samāropād bhrāntir iti cet / na tarhi sā tat-sāmānya- 05009 grāhiṇī / yam eva khalv ākāram iyam āropayati sa eva asyā 05010 viṣaya iti / aviṣayīkṛtasya aśakya-samāropāt / ākāra-antara-vat / sa 05011 ca tatra na asti ity asāmānyaṃ /

sati sāmānya-grahaṇe tad-āropo 05012 na anyathā atiprasaṅgād iti cet / saty eka-kārya-kāri-grahaṇa iti 05013 kiṃ na iṣyate / avaśyaṃ ca icchatā api sāmānyaṃ vyaktīnām eka- 05014 kārya-janana-śaktir eṣṭavyā / tatas ta eva anyebhyo bhidyamānās 05015 tādṛśaṃ pratyayaṃ janayanti iti kim atra sāmānyena / yathābhāvam 05016 eva asaṃsṛṣṭa-bhedaṃ kiṃ na pratyeti iti cet / aśaktir eṣā 05017 vikalpānām avidyā-prabhavād / na vai bāhya-apekṣā eva bhrāntayo 05018 bhavanti / kiṃ tu viplavād āntarād api keśa-ādi-vibhrama-vat / avidyā- 05019 udbhavād viplavatve cakṣurvijñāna-ādiṣv api prasaṅgaḥ / na / 05020 tasyā vikalpa-lakṣaṇatvāt / vikalpa eva hy avidyā / sā svabhāvena 05101 eva viparyasyati / na evam indriya-jñānāni vikalpakāni / na 05102 vā teṣv apy eṣa doṣo advayānāṃ dvaya-nirbhāsād iti vakṣyāmaḥ / 05103 sarveṣāṃ viplave api pramāṇa-tad-ābhāsa-vyavasthā ā āśrayaparāvṛtter 05104 arthakriyā-yogya-abhimata-saṃvādanāt / mithyātve api 05105 praśama-anukūlatvān mātṛ-saṃjñā-ādi-vat / marīcikāyāṃ jala-jñānasya anyasya 05106 ca bhinna-bhāva-utpatter vibhramasya ca aviśeṣe apy abhimata- 05107 arthakriyā-yogya-ayogya-utpatter artha-saṃvādā itarau / ayogyāt / 05108 katham utpattir iti cet / vikalpānām artha-pratibandha-niyama-abhāvāt / 05109 na hi vikalpā yathārtham eva jāyante / sati marīcika-adarśane 05110 jala-bhrāntir iti tad-udbhavā ity ucyate na tu yathā-svabhāvam 05111 ajala-vivekina-arthena svabhāva-anukāra-pratyarpaṇena jananāt /

05112 sā tu viśeṣa-lakṣaṇa-apāṭavāt pratyaya-apekṣiṇā sva-vāsanā- 05113 prabodhena janyate / tasmād bhinna-bhāva-janmano / vikalpa-vibhramāt 05114 tad eva idam iti pratyabhijñānaṃ na vyatiriktasya sāmānyasya 05115 darśanāt na avyatiriktasya vyakti-vad ananvayāt / api 05116 ca / 05117 parasya api na sā buddhiḥ sāmānyād eva kevalāt //99//

05118 na hi paro api enāṃ buddhiṃ kevala-sāmānya-bhāvinīṃ vaktum 05119 arhati / 05120 nityaṃ tan-mātra-vijñāne vyakty-ajñāna-prasaṅgataḥ / 05121 yadi hi nityam anayā buddhyā sāmānyam eva gṛhyeta apratītā 05122 eva vyaktiḥ syād anena jñānena / 05123 tadā kadācit sambaddhasya agṛhītasya tadvataḥ //100//

05124 tadvattā aniścayo na syād vyavahāras tataḥ katham / 05125 yadā sāmānya-grāhiṇo vijñānasya na bheda ālambana-bhāvena upayujyate 05201 tadā na tau kadācid api śliṣṭau gṛhītāv iti idam asya 05202 sāmānyam ayaṃ vā tadvān iti na syāt / tathā ca tat-pratipattyā 05203 tadvati pratipattir na syād artha-antara-vat / 05204 eka-vastu-sahāyāś ced vyaktayo jñāna-kāraṇam //101//

05205 syād etad bhavanti vyaktayas tasya ālambana-bhāvena kāraṇaṃ na 05206 tu kevalāḥ / yadā punar āsām ekaṃ sahakāry asti tadā tat-sahitā 05207 gṛhyanta iti / 05208 tad ekaṃ vastu kiṃ tāsāṃ nānātvaṃ samapohati / 05209 nānātvāc ca eka-vijñāna-hetutā tāsu na iṣyate //102//

05210 kiṃ vai teṣāṃ bhedānāṃ tena ekena nānātvaṃ nirākriyate / 05211 nānātvaṃ hi teṣv eka-vijñāna-akāraṇatve kāraṇam ucyate / 05212 anekam api yady ekam apekṣya-abhinna-buddhi-kṛt / 05213 na brūmo anekam ekaṃ pratyayaṃ na janayati bhedād iti / 05214 na bhedo janana-virodhī / kiṃ tarhi / kaivalyam / tena ekena 05215 sahitā janayanty eva / evaṃ tarhi / 05216 tābhir vinā api pratyekaṃ kriyamāṇāṃ dhiyaṃ prati //103//

05217 tena ekena api sāmarthyaṃ tāsāṃ na ity agraho dhiyā / 05218 katham idānīṃ vyaktīnāṃ tatra jñāne sāmarthya-gatiḥ / pratyekaṃ 05219 tāsām abhāve api tad-bhāvāt / asati sāmānye abhāvād itarathā 05220 ca bhāvāt / na eṣa doṣaḥ / yathā nīla-ādiṣv eka-apāye api cakṣurvijñānaṃ 05221 bhavati iti / na samūhe api teṣām asāmarthyam / 05222 tathā iha api pratyekam eka-apāye api bhavati iti na sarvadā sāmarthyaṃ / 05223 viṣama upanyāsaḥ / tathā hi / 05301 nīla-āder netra-vijñāne pṛthak sāmarthya-darśanāt //104//

05302 śakti-siddhiḥ samūhe api na evaṃ vyakteḥ kathaṃcana / 05303 nīla-ādīnāṃ hi cakṣurvijñāne pratyekam api sāmarthyaṃ dṛṣṭam 05304 iti samūhe api śaktir aviruddhā / tathā na kadācid vyaktayaḥ 05305 sāmānya-nirapekṣā anvayi vijñānaṃ janayanti / tasmād asamarthā 05306 eva vyaktayas tatra iti na tena gṛhyeran / 05307 tāsām anyatama-apekṣaṃ tac cec śaktaṃ na kevalam //105//

05308 atha api syāt na vema-rahitaḥ kuvindaḥ paṭaṃ karoti praty ekam / 05309 vema-abhāve api kuvindaḥ karoti iti na tata eva paṭa-utpattiḥ / tathā 05310 na kevalam ekaika-vyakty-apāye vijñāna-utpattāv api sāmānyaṃ 05311 tad-hetuḥ / kiṃ tarhi / vyaktīnām ekāṃ kāṃcid apekṣya vijñānam 05312 utpādayati / evaṃ sati / 05313 tad ekam upakuryus tāḥ kathaṃ ekāṃ dhiyaṃ ca na / 05314 bhinnānāṃ hy arthānām eka-artha-upakriyā virodhinī iti sarvo ayam 05315 ārambhaḥ / tāś ced vyaktayo bhinnā apy ekaṃ sāmānyam upakurvanti 05316 kaḥ punar āsāṃ vijñānena aparādhaḥ kṛto yat tan na upakurvanti / 05317 kim antargaḍunā sāmānyena / yathā asambhinnānām 05318 apy eka-sāmānya-upakaraṇa-śaktiḥ evaṃ tad eva ekaṃ vijñānaṃ kurvantu / 05319 kiṃ ca / 05320 kāryaś ca tāsāṃ prāpto asau jananaṃ yad upakriyā //106//

05321 na hy anatiśayam ātmānam asya pūrvavad bibhrataḥ kaścid 05322 upakārako nāma / atiprasaṅgāt / artha-antara-janane api tasya 05323 kiṃ tena / tasya tad-āśrayatve anupakāriṇaḥ ko ayam āśrayāśrayibhāvaḥ / 05324 atiprasaṅgo vā / upakāre api tatra eva tat-pratibandha 05325 iti kim anyas tat-karaṇāt tad-upakārī / tad-apekṣasya āśrayasya 05326 tad-upayoge anupakāryatve kā iyam apekṣā nāma / tadutpatti-dharmā 05327 dharmā bhāvaḥ svabhāvapratibandhād apekṣate nāma anādheyātiśaya- 05401 ātmā parair apekṣate ca iti vyāhatam etat / tasmād yaḥ 05402 kaścit kasyacit kvacit pratibandhaḥ sa sarvo janyatāyām eva antarbhavati / 05403 parabhāva-utpādane tad-anupakārāt / akiṃcitkarasya 05404 ca anupakārāt / tasmād vyakty-upakṛtasya sāmānyasya vijñāna-janane 05405 janane vyaktam asya tat-kāryatā-anuyujyate / kevalasya sāmarthye 05406 api vyaktīnāṃ kvacid apy atra sāmarthya-asiddheḥ agrāhyatvaṃ / 05407 samarthā vyaktayo vijñāne pratibhāsanād iti cet / 05408 katham asiddha-upakārāṇāṃ pratibhāsa iti sa eva sāmānya-abhyupagame 05409 cintyate / yasmān na anupakārako viṣayo atiprasaṅgāt / 05410 na aviṣayasya vijñāne pratibhāsaḥ / anupakārakasya aviṣayatve 05411 atīta-anāgata-ādīnām aviṣayatvam asatām upakāra-asāmarthyād 05412 iti cet / bhavantu nāma tad-viṣayāṇi nirviṣayāṇi / nirviṣayatve 05413 api tad-anukārī pratibhāsas tad-rūpa-anubhava-āhita-vāsanā-utpatter 05414 ātmabhūta eva vijñānasya / bhāva-abhāva-anuvidhānāc ca sāmarthyaṃ 05415 na pratibhāsanāt /

apratibhāsino api vyakti-vyatirekeṇa sāmānyasya 05416 bhāvāt / pratibhāsinām api keśa-ādi-viplavānām abhāvāt / 05417 abhinna-pratibhāsā dhīr na bhinneṣv iti cen matam / 05418 na brūmo anekam eka-kārya-kṛn na bhavati iti / kiṃ tarhi / na 05419 bhinneṣv artheṣv arpita-tad-ākārā buddhir abhinna-pratibhāsinī 05420 syāt / na vai sāmānya-grāhiṇīṣu svalakṣaṇa-pratibhāsaḥ tad-abhāve 05421 api tāsāṃ bhāvāt ākāra-antareṇa ca sva-jñāne pratibhāsanāt 05501 aneka-ākāra-ayogād ekasya atiprasaṅgāc ca / tasmān na iyaṃ bhinna-artha- 05502 grāhiṇy abhinnā pratibhāti tad-udbhavā / atat-pratibhāsiny 05503 apy adhyavasāya-vibhramād vyavahārayati lokam / sa tu 05504 tasyāṃ pratibhāsamāna ākāro na artheṣv asti / anyatra bhedād abhedinaḥ / 05505 sa ca arūpaḥ / tam eva eṣā gṛhṇatī tathā viplavata ity 05506 uktaṃ prāk / api ca / vastu-sāmānya-vādino api hi bhinnā eva vyaktayaḥ / 05507 kathaṃ tāsv abhinna-ākārā buddhir iti tulyaṃ codyam / 05508 na tulyaṃ tatra abhinnasya sāmānyasya sadbhāvāt / nanu tatra 05509 tasya ābhāsaḥ sato api na lakṣyate / sā hi varṇa-saṃsthāna-pratibhāsavatī 05510 vibhāvyate / na ca īdṛśaṃ sāmānyam / na ca tato vyatiriktaḥ 05511 kaścid abhinna ākāro asti / ākṛti-sāmānya-vādino api viśeṣa-vat 05512 tasya avyatirekād artha-antare avṛttir iti bhedān na abhinna-pratibhāso 05513 yujyate / athavā astu 05514 pratibhāso dhiyaṃ bhinnaḥ samānā iti tad-grahāt //107//

05515 na eva tāsv abhinnaḥ pratibhāso asti samānā iti grahāt / na hy 05516 ekasmin pratibhāse samānā iti yuktaṃ / kiṃ tarhi / tad eva iti / 05517 dvayasya grahaṇād adoṣa iti cet / tathā api tad iha iti syāt / na samāna 05518 iti / tad eva tāsāṃ sāmyam iti cet / katham anyonyasya 05519 sāmyam / tat-sambandhād iti cet / na / pratibaddhasya sambandha- 05520 ayogāt / atiprasaṅgāc ca / 05521 kathaṃ tā bhinna-dhī-grāhyāḥ samāś ced / 05601 nanu samānā iti grahaṇād eva āsv abhinna-pratibhāsaḥ / na vai 05602 tad-darśane bhinna-abhinnayoḥ pratibhāsanāt samānā iti pratītiḥ / 05603 kiṃ tarhi / 05604 eka-kāryatā / 05605 sādṛśyaṃ / 05606 na hi vayam artha-jñāne dvāv ākārau paśyāmaḥ / apaśyantaś ca 05607 katham artha-dvaya-kalpanena ātmānam eva vipralabhāmahe / eka- 05608 kāryās tu vyaktayaḥ kalpanā-viṣayatām upayāntyas tathā anayā 05609 vibhramān miśrīkriyanta ity anavadyam etat / 05610 nanu dhīḥ kāryaṃ tāsāṃ sā ca vibhidyate //108//

05611 pratibhāvaṃ / tadvat tat-pratibhāsino vijñānasya api bhedāt / katham 05612 eka-kāryāḥ / tad hi tāsāṃ kāryaṃ tac ca bhidyate / yad 05613 apy udaka-āharaṇa-ādikam ekaṃ ghaṭa-ādi-kāryaṃ tad api pratidravyaṃ 05614 bhedād bhidyata eva iti na ekaṃ bhedānāṃ kāryam asti / 05615 na eṣa doṣaḥ / yasmāt / 05616 eka-pratyavamarśasya hetutvād dhīr abhedinī / 05617 eka-dhī-hetu-bhāvena vyaktīnām apy abhinnatā //109//

05618 niveditam etad yathā na bhāvānāṃ svabhāva-saṃsargo asti iti / 05619 tatra saṃsṛṣṭa-ākārā buddhir bhrāntir eva / tāṃ tu bhedinaḥ 05620 padārthāḥ krameṇa vikalpa-hetavo bhavanto janayanti svabhāvata 05621 iti ca / sa tv eṣām abhinno bheda ity ucyate jñāna-ādeḥ 05701 kasyacid ekasya karaṇāt atat-kāri-svabhāva-vivekaḥ / tad api 05702 pratidravyaṃ bhidyamānam api prakṛtyā eka-pratyavamarśasya abheda- 05703 avaskandino hetur bhavad abhinnaṃ khyāti / tathābhūta-pratyavamarśa-hetor 05704 abheda-avabhāsino jñāna-āder arthasya hetutvād 05705 vyaktayo api saṃsṛṣṭa-ākāraṃ svabhāva-bheda-paramārthaṃ svabhāvata 05706 ekaṃ pratyayaṃ janayanti ity asakṛd uktam etat / tasmād 05707 eka-kāryatā eva bhāvānām abhedaḥ / 05708 sā ca atat-kārya-viśleṣas / 05709 eva 05710 tad-anyasya anuvartinaḥ / 05711 vastunaḥ 05712 adṛṣṭeḥ pratiṣedhāc ca / 05713 na hi dṛśyaṃ vibhāgena apratibhāsamānam asti ity uktam etat 05714 sati vā kvacid anāśritaṃ kathaṃ jñāna-hetur iti / pratiṣedhasya 05715 ca vidhānāt tat-kalpanā ayuktā iti / tasmāt 05716 saṃketas / 05717 api 05718 tad-vid-arthikaḥ //110//

05719 eva yuktaḥ / yo ayam anyonyaṃ viveko bhāvānāṃ tat-pratītaya 05720 eva saṃketo api kriyamāṇaḥ śobheta atat-kāri-vivekena pravṛtty-arthatayā / 05721 yadi hi na tat-pratīty-arthaḥ saṃketas tasya vyavahāra- 05722 kāle apy asaṃsparśān na anya-parihāreṇa pravarteta / na hi sa 05723 teṣāṃ tebhyo vivekaḥ śabdena codita iti / sā ca śrutiḥ / 05801 akārya-kṛti-tat-kāri-tulya-rūpa-avabhāsinīm / 05802 dhiyaṃ vastu-pṛthagbhāva-mātra-bījām anarthikām //111//

05803 janayanty apy atat-kāri-parihāra-aṅga-bhāvataḥ / 05804 vastu-bheda-āśrayāc ca arthe na visaṃvādikā matā //112//

05805 tato anyāpoha-viṣayā tat-kartṛ-āśrita-bhāvataḥ / 05806 eka-svabhāva-rahiteṣv artheṣu tam adhyāropya-utpadyamānāṃ mithyā- 05807 pratibhāsitvād akārya-kāriṇam api tat-kārya-kāriṇam iva adhyavasyantīṃ 05808 vastu-pṛthagbhāva-mātra-bījāṃ samāna-adhyavasāyāṃ 05809 mithyā-buddhiṃ śrutir janayanty api tad-anya-parihāra-aṅga-abhāvāt 05810 paramārthatas tad-vyatirekiṣu padārtheṣu na visaṃvādikā ity ucyate / 05811 tathā hi sa teṣu vyatireko bhūtaḥ / sarvathā avyatikramaṇīyatvāt / 05812 na eko vyatirikto avyatirikto vā sarvathā ayogāt / tasya 05813 samāveśane vastuni dūra-utsṛṣṭam eva vastu syāc śabda-jñānābhyām / 05814 tad-viṣaya-abhimatasya tasya abhāvāt / anyasya ca vastu- 05815 dharmasya kasyacid asaṃsparśāt / tata eva ca sā śrutir anyāpoha- 05816 viṣayayā ity ucyate / anyavyāvṛtteṣv artheṣu vyāvṛtti-bhedam 05817 upādāya aviśeṣeṇa niveśanāt / vyavahāre apy anya-parihāreṇa 05818 pravartanāt / 05819 avṛkṣa-vyatirekeṇa vṛkṣa-artha-grahaṇe dvayam //113//

05820 anyonya-āśrayam ity eka-graha-abhāve dvaya-agrahaḥ / 05821 saṃketa-asambhavas tasmād iti kecit pracakṣate //114//

05822 yady avṛkṣebhyo bhedo vṛkṣas tasya avṛkṣa-grahaṇam antareṇa 05823 tathā grahītum aśakyatvāt avijñāta-vṛkṣeṇa avṛkṣasya api tad-vyavaccheda- 05824 rūpasya aparijñānāt buddhāv anārūḍhe arthe na saṃketaḥ 05825 śakyata ity eke / 05901 teṣām avṛkṣāḥ saṃkete vyavacchinnā na vā / 05902 ya evam ekaṃ vastu-sāmānyam abhyupagamya itaretara-āśrayam 05903 anya-vyavacchedena saṃkete codayanti / teṣāṃ tatra api saṃketa- 05904 karaṇe avṛkṣā vyavacchinnā na vā 05905 yadi / 05906 vyavacchinnāḥ kathaṃ jñātāḥ prāg vṛkṣa-grahaṇād ṛte //115//

05907 na hi tadā pratipattā vṛkṣaṃ vetti na avṛkṣaṃ taj-jñānāya eva 05908 tad-arthitayā upagamāt / so ajānānaḥ katham avṛkṣa-vyavacchedaṃ 05909 pratipadyeta saṃkete / apratipattau ca aparihṛta-tad-anya- 05910 niveśinaḥ śabdād 05911 anirākaraṇe teṣāṃ saṃkete vyavahāriṇām / 05912 na syāt tat-parihāreṇa pravṛttir vṛkṣa-bheda-vat //116//

05913 na hi saṃkete para-avyavacchedena niveśitāc śabdād vyavahāre 05914 tat-parihāreṇa pravṛttir yuktā / śiṃśapā-ādi-bheda-vat / atha api syāt / 05915 avidhāya niṣidhya-anyat pradarśya ekaṃ puraḥ sthitam / 05916 vṛkṣo ayam iti saṃketaḥ kriyate tat prapadyate //117//

05917 vyavahāre api tena ayam adoṣa iti cet / 05918 na vai vastu-sat sāmānya-vādinā kasyacid vyavacchedena kiṃcid 05919 vidhīyate / kiṃ tarhi / ekam agrato vyavasthitaṃ vastu sandarśya 05920 vṛkṣo ayam iti saṃketaḥ kriyate / saṃketa-kāle tathā-dṛṣṭam 05921 eva ayam arthaṃ tat-sambandhinaṃ vā vyavahāre api pratipadyata 06001 iti na samānaḥ prasaṅgaḥ / na samānaḥ / yasmāt tatra api / 06002 taruḥ / 06003 ayam apy ayam eva iti prasaṅgo na nivartate //118//

06004 ekaṃ pradarśya ayaṃ vṛkṣa ity api bruvāṇo ayam apy ayam eva ity 06005 ubhayīṃ gatiṃ na ativartate / tayoś ca sa eva doṣaḥ / na doṣaḥ 06006 dṛṣṭa-viparītasya sujñānatvāt / ekaṃ hi kiṃcit paśyato anyatra 06007 tad-ākāra-vivekinīṃ buddhim anubhavatas tato anyad iti yathā-anubhavaṃ 06008 tad-vivecano vaidharmya-niścaya utpadyate / sa hy 06009 ayam eva vṛkṣa iti pradarśya vyutpāditaḥ / yatra eva taṃ na 06010 paśyati tam eva avṛkṣaṃ svayam eva pratipadyate / na idaṃ vyavaccheda- 06011 vādinaḥ sambhavati / ekatra dṛṣṭasya rūpasya kvacid 06012 ananvayād darśanena pratipattau vyakty-antare api na syāt tathā 06013 pratītiḥ / evaṃ tarhi tatra api tulyam etat / yasmāt / 06014 eka-pratyavamarśa-ākhye jñāna ekatra hi sthitaḥ / 06015 prapattā tad-atad-hetūn arthān vibhajate svayam //119//

06016 niveditam etat prāg yathā ete bhāvāḥ prakṛti-bhedino api jñāna-ādikam 06017 ekaṃ kāryaṃ kecit kurvanti na anya iti / tān ayaṃ tatra svayam 06018 eva tad-hetūn atad-hetūṃś ca vibhajya pratyeti / tasya / 06019 tad-buddhi-vartino bhāvān bhāto hetutayā dhiyaḥ / 06020 ahetu-rūpa-vikalān eka-rūpān iva svayam //120//

06021 bhedena pratipadyeta ity uktir bhede niyujyate / 06022 taṃ tasyāḥ pratiyatī dhīr bhrāntyā ekaṃ vastv iva īkṣyate //121//

06023 teṣāṃ prakṛtyā eva pratyaya-vaśāt tathābhūta-vikalpa-kāraṇānām 06024 anvayāt tad-draṣṭur buddhau viparivartamānān taj-jñāna- 06025 hetutayā tad-anyavyāvṛttyā ca atathābhūtān api tathā-adhyavasitān 06026 avibhakta-bāhya-adhyātmika-bhedān pratipattā pratipattim anusṛtya 06027 ete vṛkṣā iti sva-para-vikalpeṣv eka-pratibhāsān ādarśya vikalpa- 06028 vijñāne vyavasthitas tad-vijñāna-hetūn bhedena pratipadyeta 06101 ity uktim atad-hetubhyo bhede niyuṅkte / taṃ tasyāḥ pratipadyamānā 06102 buddhir vikalpikā bhrānti-vaśād eva eka-vastu-grahiṇī iva 06103 pratibhāti / na punar ekaṃ vastu tatra dṛśyam asti yasya darśana- 06104 adarśanābhyāṃ bhinna-darśane apy eṣa vṛkṣa-avṛkṣa-vibhāgaṃ 06105 kurvīta / tasya śākhā-ādi-pratibhāsa-vibhāgena daṇḍa-vad daṇḍiny 06106 agrahaṇāt / agṛhītasya ca apara-pravibhāgena anupalakṣaṇāt / ākṛter 06107 apy ekatra dṛṣṭāyā anyatra draṣṭum aśakyatvāt / tad-atadvator 06108 vṛkṣa-avṛkṣatve vyaktir eka eva vṛkṣaḥ syāt / bhavatu nāma ghaṭa-ādi- 06109 śabdeṣv artha-antara-vyavacchedaḥ / atha jñeya-ādi-padeṣu katham / 06110 na hy ajñeyaṃ kiṃcid asti yato bhedaḥ syāt / tato bhedena 06111 viṣayīkaraṇa eva tasya jñeyatvāt / na eṣa doṣaḥ / yasmāt / 06112 kvacin niveśanāya arthe vinivartya kutaścana / 06113 buddheḥ prayujyate śabdas tad-arthasya avadhāraṇāt //122//

06114 vyartho anyathā prayogaḥ syāt taj jñeya-ādi-padeṣv api / 06115 vyavahāra-upanīteṣu vyavacchedyo asti kaścana //123//

06116 śabdaṃ hi prayuñjānaḥ sarvo anvaya-vyatirekau na ativartate / 06117 tasya pravṛtti-nivṛtty-arthatvāt / yadi hy ayaṃ na kasyacit kutaścin 06118 nivartayet pravartayed vā buddhiṃ yathābhūta-anujñānāt 06119 sarva-vyavahāreṣu na kiṃcid vyāharet / vyāhārasya avadhāraṇa- 06120 nāntarīyakatvāt / yathā ghaṭena udakam ānayeti / yadi ghaṭena añjalinā 06121 vā udaka-ānayanaṃ yathākathaṃcid abhimataṃ syāt udakam 06122 ānayety eva vaktavyaṃ syāt / na ghaṭena iti / tathā paṃśunā 06123 vā anena vā yena kenacid ānītena artha ānayety eva syād anākṣipta- 06124 karaṇa-karmakam / evam ānayanam anyad vā yat kiṃcid 06125 anuṣṭhānaṃ vā abhimataṃ tadā ānayety api na 06126 brūyāt / vyarthatvād vacanasya / tathā vyavahāra-upanītānāṃ jñeya-ādi- 06201 padānām api kenacid vyavacchedyena bhavitavyam / ananya-āśaṅkāyāṃ 06202 prayoga-ayogāt tatra hi yad eva mūḍha-mater āśaṅkā-sthānaṃ 06203 tad eva nivartyam / anāśaṅkamāno vā kiṃ parasmād 06204 upadeśam apekṣate / aśrotṛ-saṃskāraṃ ca bruvāṇaḥ kathaṃ 06205 na unmattaḥ / tat-saṃskārāya eva śabdānāṃ kṛta-saṃketatvāt / avyavahāra- 06206 upanītaś ca na eva kaścit jñeya-ādi-śabdo asti / vākya-gatasya 06207 padasya artha-cintanāt / kva punar ete śabdāḥ prayujyanta iti 06208 prayoga-viṣaya-cintāyām anyāpoha ucyate / anirdiṣṭa-prayogaṃ tu 06209 jñeya-śabdasya ko artha iti praśne na kaścid arthaḥ / tataḥ kvacid 06210 apratipatteḥ / tathā ghaṭa-ādi-śabdānām api / yā api kvacit prakaraṇe 06211 kevala-śabda-śravaṇāt pratipattir dṛṣṭa-prayoga-anusāreṇa sākāṅkṣatvāt 06212 sā aparisamāpta-tad-viplava eva ghaṭa-ādi-śabdeṣu / 06213 tādṛśo jñeya-ādi-śabdeṣv api yathā-darśanam asty eva / tasmāt 06214 sarva eva śabda-prayogaḥ kutaścid buddhiṃ nivartya kvacin niveśana- 06215 arthaḥ / tat-sāphalyāt / 06216 niveśanaṃ ca yo yasmād bhidyate vinivartya tam / 06217 tad-bhede bhidyamānānāṃ samāna-ākāra-bhāsini //124//

06218 sa ca ayam anyavyāvṛttyā gamyate tasya vastunaḥ / 06219 kaścid bhāga iti prokto rūpaṃ na asya api kiṃcana //125//

06220 tad-gatāv eva śabdebhyo gamyate anya-nivartanam / 06221 na tatra gamyate kaścid viśiṣṭaḥ kenacit paraḥ //126//

06222 na ca api śabdo dvaya-kṛd anyonya-abhāva ity asan / 06223 arūpo rūpavattvena darśanaṃ buddhi-viplavaḥ //127//

06224 niveśyamāno apy eṣa śabdo yasmād bhidyate taṃ vinivartya 06225 bhidyamānānāṃ bhede samāna-rūpa-pratibhāsiny ākṣipta-tad-anyavyāvṛttir 06226 niveśyata iti / sa eva ayam artha-antara-vyāvṛttyā 06227 tasya vastunaḥ kaścid bhāgo gamyate śabdo artha-antara-nivṛtti- 06301 viśiṣṭān eva bhāvān āha ity ādinā nirdiṣṭaḥ / sa hi taṃ bhedaṃ 06302 kathayann artha-antara-vyavacchedam ākṣipan eva vartate / 06303 eka-gata-bheda-codanāyās tad-anyavyāvṛtty-ākṣepa-nāntarīyakatvāt / 06304 sa eva bhedas tad-vyāvṛttyā gato bhāgas tad-gates tad-upādhitvāt 06305 tad-viśiṣṭo gata ity ucyate / na punar artha-antara-nivṛttir viśeṣaṇa- 06306 bhūtā keṣāṃcid arthānāṃ yayā viśiṣṭāḥ śabdaiś codyante / daṇḍi-vat / 06307 dvayor hi bhidyamānayor bhedasya ubhaya-gatatvād 06308 eka-bheda-abhidhāne api nāntarīyakas tad-anya-ākṣepo bhavati iti tayor 06309 na viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ / eka-bheda-abhidhāne apy anyavyāvṛtti- 06310 gater anvaya-vyatireka-codanayā vyavahāra-aṅgatāṃ śabdānāṃ 06311 darśayaṃs tad-vyāvṛttyā gamyate tad-viśiṣṭo vā ity āha / ata 06312 eva ca śabdasya na dvau vyāpārau tad-anyavyāvartanaṃ svārtha- 06313 abhidhānaṃ ca / svārtha-abhidhānād eva tad-anyavyāvṛtti-gateḥ / 06314 svārthasya bheda-rūpatvāt / na hy anvayo avyatireko ananvayo 06315 vā vyatirekaḥ / eka-anvayasya parihārya-abhāve niṣphala-codanatvāt 06316 tathā eka-parihārasya kvacit sthity-abhāve / sa ca ayaṃ bhedo arūpaḥ / 06317 rūpavattvena tv asya darśanaṃ kevalaṃ buddhi-viplava 06318 eva / 06401 tena eva aparamārtho asāv anyathā na hi vastunaḥ / 06402 vyāvṛttir vastu bhavati bhedo asya asmād iti īraṇāt //128//

06403 rūpaṃ hi paramārthaḥ / bhedaś ced rūpaṃ syāt / tad-rūpaṃ vā 06404 syād atad-rūpaṃ vā / tādrūpye tad eva iti na anyas tato bhidyeta / 06405 na hi tasya rūpam anyasya syāt / na tad eva bhedasya rūpaṃ / 06406 rūpaṃ ca anyad eva syāt / tataś ca bhāvas tasmād vyāvarteta / 06407 tato asmāt tasya bheda iti na syāt / yat khalu yad-bhedād vyāvartate 06408 tad eva tad bhavati iti so asya bheda iti ca na syāt / na 06409 hy anyonyasya bhedo bhavati / sambandha-abhāvāt / sati vā sa 06410 kāryakāraṇabhāva iti rūpaṃ taj-janitaṃ bheda ity aviśeṣāt / 06411 sarva-kāryāṇi sva-kāraṇānāṃ vyāvṛttayaḥ syuḥ / rūpa-antaratve 06412 ca bhedasya tato apy asya bheda iti bheda-upādhitvāt dravya-antara-van 06413 na bhedaḥ syāt / na hi bheda-upādhir eva bhedo ayam ata 06414 iti viśeṣa-nirdeśāt / tataś ca upādhy-abhāve bhedasya eva abhāvaḥ syāt / 06415 tasmān na vyatiriktaḥ / tad-anya-gaty-abhāvāc ca vastuno na paramārthaḥ / 06416 kathaṃ tarhy abhinnasya vastunaḥ śabdena codane 06417 tasya eva anyato api bhedād anaṃśaya-eka-bheda-codane sarva-bheda- 06418 gates tatra śabda-pramāṇa-antarāṇi vyarthāni na syuḥ / yasmāt / 06419 eka-artha-śleṣa-viccheda eko vyāpriyate dhvaniḥ / 06420 liṅgaṃ vā tatra vicchinnaṃ vācyaṃ vastu na kiṃcana //129//

06421 yasya abhidhānato vastu-sāmarthyād akhile gatiḥ / 06422 bhaven nānā-phalaḥ śabda eka-ādhāro bhavaty ataḥ //130//

06423 uktaṃ prāg yathā saṃsṛṣṭa-bāhya-adhyātmika-bhedā buddhiḥ svam 06424 eva ābhāsaṃ vyavahāra-viṣayam arthakriyā-yogyam adhyavasāya 06425 śabda-artham upanayati iti / tatra eva ca te śabdās tais tair bhrānti- 06426 kāraṇaiḥ saṃsṛṣṭa-rūpa iva ābhāti yathā-saṃketaṃ vicchedāya vyāpriyante/ 06427 na ca eka-sādhyaṃ vyavacchedam anyaḥ karoti / saṃketa- 06501 pratiniyamāt na ca vicchinnaṃ kiṃcid vastv ākṣipyate 06502 yasya abhidhānād vastu-balena akhile gatiḥ syāt / śabdānāṃ buddhi- 06503 viplava-viṣayatvāt / tatra ca avastuni vastu-sāmarthya-abhāvāt / tathābhūta- 06504 artha-darśana-dvāreṇa ayaṃ nānā-eka-dharma-bheda-abheda-pratibhāsa- 06505 viplava-anusārī vyavahāra iti tasya tat-pratibandhe sati 06506 tad-avyabhicāraḥ / tato vitathād apy ante tathābhūta eva vastuni 06507 jñāna-saṃvādāt / na punar bhinna-ākāra-grāhiṇāṃ jñāna-śabdānāṃ 06508 eka-vastu-viṣayatvāt nānā-phalaḥ śabda eka-ādhāro vyāghātāt / yathā varṇite 06509 tu buddhi-pratibhāsa-āśraye na doṣa iti / 06510 vicchedaṃ sūcayan ekam apratikṣipya vartate / 06511 yadā anyaṃ tena sa vyāpta ekatvena ca bhāsate //131//

06512 sāmānādhikaraṇyaṃ syāt tadā buddhy-anurodhataḥ / 06513 vastu-dharmasya saṃsparśo viccheda-karaṇe dhvaneḥ //132//

06514 syāt satyaṃ sa hi tatra iti na eka-vastv-abhidhāyini / 06515 buddhāv abhāsamānasya dṛśyasya abhāva-niścayāt //133//

06516 ity antaraślokāḥ / 06517 tena anyāpoha-viṣayāḥ proktāḥ sāmānya-gocarāḥ / 06518 śabdāś ca buddhayaś ca eva vastuny eṣām asambhavāt //134//

06519 yadi hi vidhi-rūpeṇa vastv eva śabdair vikalpair vā api viṣayīkriyeta 06520 so ayaṃ sarva-artha-sarva-ākāra-pratīti-prasaṅgo asāmānādhikaraṇya- 06521 ādayaś ca iti manyamānaḥ praṇetā nyāya-śāstrasya anyāpoha- 06522 viṣayāv etau prāha / tathā hi / 06523 ekatvād vastu-rūpasya bhinna-rūpā matiḥ kutaḥ / 06524 anvaya-vyatirekau vā na ekasya eka-artha-gocarau //135//

06525 tad ekam anaṃśaṃ vastu kathaṃ bhinna-ākārābhir buddhibhir 06526 viṣayīkriyate / ākāra-bheda-āśrayatvād bhedasya / tasya ca abhedāt / 06527 tadātmano api sāmānyasya tad-ekayogakṣematvāt / tad ayam 06528 anyonya-artha-parihāreṇa eka-viṣayayor vṛtty-abhāvāt sāmānādhikaraṇya- 06601 ādir na ca vastv-ātmana ekasya tatra eva vṛttir 06602 avṛttiś ca yuktā vyāghātāt / na ca anyatra avartamānaṃ sāmānyaṃ 06603 syāt / sāmānyasya vṛttir na viśeṣasya iti cet / na / bheda-abhāvāt / tad 06604 hi eka-rūpaṃ sāmānyaṃ vā bhavet viśeṣo vā / na hy asati rūpa-bhede 06605 ayaṃ pravibhāgo yuktaḥ sati vā avyatireko na syād ity uktam / 06606 tad ayam avibhāgo anviyād vā na vā / na punar ananvayo anvayī 06607 ca / yo api bhinnam eva sāmānyam āha / tasya api / 06608 abheda-vyavahārāś ca bhede syur anibandhanāḥ / 06609 yathāsvaṃ śabdā bhinnam artham abhidadhānāḥ katham eka-artha- 06610 buddhy-āśrayāḥ syuḥ / artha-antara-abhidhāyinaś ca anākṣepakāḥ 06611 nirākāṅkṣatvāt kathaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāva-āśrayāḥ / 06612 sarvatra bhāvād vyāvṛtter na ete doṣāḥ prasaṅginaḥ //136//

06613 yathā hy ekas tasmād bhinnas tathā anyo api iti bhedasya asāmānya- 06614 doṣo api na asti / pariśiṣṭa-abhāvas tu prāg eva uktaḥ / api ca / 06615 eka-kāryeṣu bhedeṣu tat-kārya-paricodane / 06616 gaurava-aśakti-vaiphalyād bheda-ākhyāyāḥ samā śrutiḥ //137//

06617 kṛtā vṛddhair atat-kārya-vyāvṛtti-vinibandhanā / 06618 na bhāve sarva-bhāvānāṃ svabhāvasya vyavasthiteḥ //138//

06619 yad rūpaṃ śābaleyasya bāhuleyasya na asti tat / 06620 atat-kārya-parāvṛttir dvayor api ca vidyate //139//

06621 artha-abhedena ca vinā śabda-abhedo na yujyate / 06622 tasmāt tat-kāryatā api iṣṭā atat-kāryād eva bhinnatā //140//

06623 cakṣur-ādau yathā rūpa-vijñāna-eka-phale kvacit//

06624 aviśeṣeṇa tat-kārya-codanā-sambhave sati //141//

06625 sakṛt sarva-pratīty-arthaṃ kaścit sāṃketikīṃ śrutim / 06626 kuryād ṛte api tad-rūpa-sāmānyād vyatirekiṇaḥ //142//

06701 yo api manyate katham abhinnam artham antareṇa bahuṣv ekā 06702 śrutiḥ teṣām asāmyāt eka-vṛtter anyatra pratyaya-ajananāt 06703 apratyāsattike ca pratyaya-utpāde atiprasaṅgāt teṣu ca eka- 06704 śabda-niveśana-vaiphalyād eka-artha-niyoga-abhāvāt bhinna -svabhāvānāṃ 06705 pṛthaṅ niyoge ca tathā-coditānāṃ vibhāga-aparijñānād 06706 iti / tasya apy ekam asti ity eva lokena śabdo niveśanīyaḥ tad 06707 vā ekam enāṃ śrutiṃ vastu-śaktyā eva dhvanayati iti / na asty etat / 06708 kiṃ tarhi kenacit prayojanena kecic śabdāḥ kvacin niveśyante / 06709 tatra yady anekam ekatra upayujyeta tad avaśyaṃ tatra codanīyaṃ / 06710 tasya pṛthak pṛthak codane atigauravaṃ syāt / na ca asya ananya- 06711 sādhāraṇaṃ rūpaṃ śakyaṃ codayitum / na apy asya āyāsa asya 06712 kiṃcit sāphalyaṃ / kevalam anena tatra yogyās te arthāś codanīyāḥ / 06713 ta ekena vā śabdena codyeran bahubhir vā iti svātantryam 06714 atra vaktuḥ / tad iyam ekā śrutir bahuṣu vaktṛ-abhiprāya- 06715 vaśāt pravartamānā na upālambham arhati / na ca iyam aśakya- 06716 pravartanā / icchā-adhīnatvāt / yadi hi na prayoktur icchā katham 06717 iyam ekatra api pravarteta / icchāyāṃ vā ka enāṃ bahuṣv api 06718 pratibandhuṃ samarthaḥ / prayojana-abhāvād / eva apravartanam iti 06719 cet / uktaṃ prayojanam / bhinneṣv ekasmāt pratītir atat-prayojana- 06720 bhedena ity uktam / na punaḥ svabhāvasya ekatvāt / yathāsvaṃ 06721 vyavasthita-svabhāvānām anyonya-rūpa-aśleṣāt katham eka-svabhāva-nimittaḥ 06722 śabdo bhinneṣu bhaved ity uktaṃ prāk /

atat-prayojana-vyāvṛttis 06723 tu bhinnānām aviruddhā iti sa eva artha-abhedaḥ śabda-abhedasya 06724 kāraṇaṃ bhavatu / tena ime tat-prayojanā ity atat-prayojanebhyo 06725 bhinnā eva uktāḥ / na punar eṣām anyā tat-kāryatā anyatra anyato 06726 bhedāt / yathā cakṣū-rūpa-āloka-manaskāresv ātma-indriya-mano artha- 06801 tat-saṃnikarṣeṣu vā rūpa-vijñāna-eka-kāryeṣu tat- kārya-sāmānya-codanā- 06802 sambhave kuto rūpa-vijñānam iti vyavahāra-lāghava-arthaṃ kaścit 06803 sāṃketikīṃ śrutiṃ niveśayet yaro rūpa-vijñāna-hetuḥ śaso 06804 vā iti / api nāma sarveṣāṃ tad-hetūnāṃ sakṛt pratītir yathā syād 06805 iti / na ca atra anugāmi kiṃcid rūpam asti / kevalaṃ tad-arthatayā 06806 te bhāvā atad-arthebhyo bhinnā iti bheda eva eṣām abhedaḥ / evaṃjātīyāś 06807 ca sarve samūha-santāna-avasthā-viśeṣa-śabdā ye samastāḥ 06808 kiṃcid ekaṃ kāryaṃ kurvanti teṣāṃ tatra viśeṣa-abhāvād apārthikā 06809 viśeṣa-codanā iti sakṛt sarveṣāṃ niyojana-artham ekam ayaṃ 06810 lokaḥ śabdaṃ teṣu niyuṅkte ghaṭa iti / te api sajātīyād anyataś ca 06811 bheda-aviśeṣe api tat-prayojana-aṅgatayā tad-anyebhyo bhidyanta 06812 ity abhedāt tato aviśeṣeṇa pratīyante / tatra ghaṭasya rūpa-ādayo 06813 ity api ghaṭa-svabhāvā rūpa-ādaya udaka-dhāraṇa-viśeṣa-ādi-kārya-samarthā 06814 iti yāvat / sāmānya-kārya-sādhana-prasiddhena ātmanā rūpa- 06815 ādi-śabdaiḥ prasiddhā viśiṣṭa-kārya-sādhana-ākhyena viśeṣeṇa viśiṣṭās 06816 ta evam ucyante /

na punar atra anyat kiṃcid yathā-varṇita-lakṣaṇaṃ 06817 dravyam asti tasya tādṛśasya anupalambhāt / eka-vacanam 06818 api tad-eka-śakti-sūcana-arthaṃ saṃketa-paratantraṃ vā / tathā 06819 ye hetu-phala-viśeṣa-bhūtāḥ kiṃcid ekaṃ sādhayanti sādhyante 06820 vā te api sakṛt pratyaya-arthaṃ vrīhy-ādi-śabdaiḥ kṛta-saṃketāḥ 06821 kathyanta iti pūrvavad vācyam / ye api pṛthak samastā vā kvacid 06822 upayujyante ta avasthā-viśeṣa-vācibhiḥ sakṛd eva śabdaiḥ pratyaya- 06823 arthaṃ khyāpyante sanidarśanāḥ sapratighā vā iti tad-anyebhyo 06824 bheda-sāmānyena / yathā eka-kāryās tat-kārya-codanāyāṃ 06825 tad-anya-bhedena ghaṭa-ādi-śabdaiḥ kṛta-samayāḥ / tathā kāraṇa-apekṣayā 06901 apy aneka ekena vyavahāra-artham eva / yathā śābaleyo 06902 bāhuleyaḥ prayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ kṛtako vā iti / tathā 06903 tat-kārya-pratiṣedhena apy acākṣuṣaḥ śabdo anityo anātma iti / 06904 tat-kāraṇa-pratiṣedhena apy asvāmikaḥ śūnya iti / evaṃ yathāyogam 06905 anyad api vācyam / śūnya-anitya-ādi-śabdeṣu yathā-kalpanaṃ samīhita- 06906 ākāraṃ buddhāv āropya tad-vyavacchedena vyapadeśaḥ kriyate / 06907 buddhi-samīhā sandarśita-vibhāgatvāt sarvasya śabda-arthasya / 06908 apratipakṣa-doṣa-upakṣepa-ādayo durmati-vispanditāni ity upekṣanīyāḥ / 06909 atha 06910 eka-vṛtter aneko api yady eka-śrutimān bhavet / 06911 na kevalam eka-kāryās tad-anya-bheda-aviśeṣād eka-śabdena ucyante 06912 api tv eka-vṛttyā apy aneka eka-śabdena ucyeta / ko virodhaḥ syāt / 06913 uktam atra /

tasya upalabhya-abhimatasya anupalabdher abhāvāt 06914 anupalabhyatāyāṃ vā tad-darśana-āśrayā vyapadeśa- pratyabhijñāna- 06915 ādayo na bhaveyur ity ādi / api ca / 06916 vṛttir ādheyatā vyaktir iti tasmin na yujyate //143//

06917 yad etad ekam anekatra vartamānam ekāṃ śrutiṃ vartayati 06918 tasya kā iyaṃ vṛttiḥ / ādheyatā vā syāt / yathā kuṇḍe badarāṇi 06919 vartanta iti / vyaktir vā tair abhivyakter / yady ādheyatā / 06920 nityasya anupakāryatvān na ādhāraḥ / 06921 nityaṃ hi sāmānyam iṣyate / anityatve aparāpara-utpatter anekatvād 06922 bheda-vad eka-pratyaya-ayogāt / nityasya ca kiṃ kurvāṇa 06923 ādhāraḥ syāt / tasya tatra samavāyād ādhāra iti cet ko 07001 ayaṃ samavāyo nāma / apṛthak-siddhānām āśrayāśrayibhāvaḥ / 07002 tad eva idam anupakārakasya āśrayatvaṃ na sambhāvayāmaḥ / 07003 atiprasaṅga-bhayāt / tasmāt samavāya-saṃyogāv eka-artha-samavāya- 07004 ādayo api vastu-sambandhāḥ kāryakāraṇabhāvān na vyatiricyante / 07005 parasparam anyato vā anupakāriṇām apratibandhāt / apratibaddhasya 07006 ca asambandhāt / yady apy eka-artha-samavāyināṃ parasparam 07007 anupakāraḥ / tata ekasmād upakāreṇa bhāvyam / abhāve 07008 yathokta-doṣa-prasaṅgāt / ataḥ sva-upakāra-dvāreṇa eva param api 07009 buddhyā saṃghaṭayya khyāpyate / tasmāt tatra api kāryakāraṇabhāva- 07010 kṛta eva pratibandhaḥ / tad ayam āśrayaḥ sāmānyasya 07011 svātmany anupakurvāṇo anapekṣasya ādhāra iti yācitaka-maṇḍanam 07012 etat / kathaṃ tarhi idānīm ajanakaṃ kuṇḍaṃ badarāṇām 07013 ādhāraḥ / 07014 pravisarpataḥ / 07015 śaktis tad-deśa-jananaṃ kuṇḍa-āder badara-ādiṣu //144//

07016 prakṛtyā eva guruṇo dravyasya asamāna-deśa-kārya-utpādana dharmaṇaḥ 07017 samāna-deśa-kārya-utpādana-bhāva ādhāra-kṛtaḥ / tasmāt tat-pūrva- 07018 kṣaṇa-sahakāri kuṇḍaṃ tatra eva badara-kāryaṃ janayad ādhāra 07019 ity ucyate / anyathā iha kuṇḍe badarāṇi ity api na syāt / na vai 07020 tad-upakāra-kṛto ayaṃ vyapadeśaḥ / kiṃ tarhi / saṃyoga-kṛtaḥ / 07021 kiṃ punaḥ sa tayor eva saṃyogaḥ / tābhyāṃ jananāt samavāyād 07022 vā / sa kim ekatra eva na samavaiti janyate vā / tasya asāmarthyāt / 07023 tad asamarthaṃ pṛthak tat sahitam api tādṛśam eva ity anupakārakatvān 07024 na saṃyogena tadvat syāt / sahitasya tad-anya-upakārād 07025 viśeṣa-utpatteḥ sāmarthyam / ko ayam ajanyajanakabhūtānām 07026 upakāraḥ / svarūpasya siddher akāryatvāt pararūpa-kriyāyām 07101 api tatra anupakārāt / ubhayathā kārakasya akiṃcitkaratvena 07102 anupakārakatvād ity ukta-prāyam / tasmāt sarva eva vastu- 07103 sambandhā janakasya eva upayoga-viśeṣa-vaśāt pravibhāgena kāryakāraṇabhāvād 07104 vyavasthāpyante / tad ayaṃ kuṇḍa-ādīnām apy 07105 ādhāra-bhāvo badara-ādiṣu janana-śaktir eva 07106 na sambhavati sā apy atra / 07107 na hy ayaṃ janana-viśeṣa-lakṣaṇa ādhāra-bhāvaḥ sāmānye sāmānya- 07108 āśrayasya sambhavati / tasya ajanyatvāt 07109 tad-abhāve apy avasthiteḥ / 07110 na sthitiḥ / 07111 atha api syāt sthāpaka āśrayaḥ sāmānyasya tataḥ sthiti-hetutvād 07112 ādhāro na jananād iti / tad ayuktam / tasya tad-abhāve api sthānāt /

07113 patana-dharmāṇāṃ hi bhāvānāṃ pāta-pratibandhād ajanako api 07114 sthāpako bhavet / atra api yadi kaścit pratibandhaṃ na paryanuyuñjīta / 07115 sa hi pāta-pratibandho na artha-antaram eva yaḥ sthāpayitrā 07116 kriyeta / artha-antaratve tatra eva asya upayoga iti kaḥ patataḥ pratibandhaḥ / 07117 pratibandhād apāte api tulyaḥ paryanuyogo anavasthā 07118 vā / tasmāt pāta-abhāvaḥ pāta-pratibandhaḥ sa kathaṃ kenacit 07119 kriyate / abhāvaṃ karoti iti hi na abhāvo nāma kaścit kāryaḥ / tasya 07120 kathaṃcit kārya-rūpatve abhāva-ayogāt / tasmād bhāva- kriyā-pratiṣedha- 07121 nirdeśa eṣa bhāvaṃ na karoti iti yāvat / tathā ca ayaṃ na 07122 kiṃcit karoti ity akiṃcitkaraś ca kaḥ kasya sthāpako nāma / tena 07123 ayaṃ kenacid apratibaddha iti na kadācit tiṣṭhet / tasmāt pāta- 07124 pratibandha ity api kṣaṇikānāṃ bhāvānām upādāna-samāna- 07125 deśa-utpādanam ucyate / astu nāma ajananaṃ pātināṃ tat-pratibaddhaḥ / 07126 tat-karaṇād gatimato dravyasya kaścit sthāpako apy astu / 07127 sāmānyasya akriyasya kiṃ-lakṣaṇāṃ sthitiṃ kurvāṇaḥ sthāpakaḥ 07128 syāt / sthitir hi tasya svarūpa-apracyutir eva / sā ca na āśraya-āyattā 07129 nityatvāt / 07130 sā apy ayuktā eva bheda-abheda-vivecane //145//

07201 astu nāma āśraya-hetukā sthitiḥ sāmānyasya / sā sāmānyād anyā 07202 vā syād ananyā vā / sā anyā cet tām eva sa āśrayaḥ karoti / sā 07203 ca apratibaddhā sāmānya iti kim sāmānyasya āśrayeṇa / pratibaddhe 07204 vā kaḥ pratibandha iti vācyam / sthiti-karaṇaṃ cet tatra api tulyaḥ 07205 prasaṅgo anavasthā ca / tata upakāra-anavadhāraṇād asya iyaṃ 07206 sthitir ity apratītiḥ / jananaṃ cet kim āśrayeṇa apekṣitena anupakāriṇā / 07207 apekṣā iti hi tat-pratibandhaḥ sa ca anādheyaviśeṣasya sāmānyasya 07208 ayukta iti / kevalaṃ janayed iti / na asty anyaḥ sthiti-hetuḥ / 07209 abhede vā sthiteḥ sāmānyāt svarūpam eva tat tasya / tac ca 07210 nityam asti iti / na sthitir asya kenacit kriyate / tasmān na sāmānyasya 07211 ādhāro asti / tan na ādheyatā asya vṛttiḥ / atha punaḥ sato api 07212 sāmānyasya avyaktasya vyaktyā jñāna-kāraṇatvāt tad-vyaktis tatra 07213 vṛttiḥ syāt / na yuktam evaṃ bhavitum / yasmāt / 07214 vijñāna-utpatti-yogyatvāya ātmany anya-anurodhi yat / 07215 tad vyaṅgyaṃ yogyatāyāś ca kāraṇam kārakaṃ matam //146//

07217 prāg eva asya ca yogyatve tad-apekṣā na yujyate / 07218 sāmānyasya avikāryasya tat sāmānyavataḥ kutaḥ //147//

07219 na khalu vai kārakād vyañjakasya kaścid bhedaḥ / sva-viṣaya-vijñāna- 07220 utpādana-samartham aparaṃ sajātīya-upādāna-apekṣam anapekṣaṃ 07221 vā janayan bhāvam eva vyañjaka ucyate / paratra tu jñāna- 07222 janana-śaktir anākṣiptā janyasya iti janana-mātreṇa kārakatvam / 07223 yo hi yato vijñāna-utpādana-yogyatāṃ pratilabhate sa cen 07224 na tasya janyaḥ syāt / sā asya svabhāva-bhūtā yogyatā prāg eva asti 07225 iti na vijñāna-janane tam apekṣeta / para-bhūtāyāṃ ca asyāṃ 07226 sa eva tato bhavati iti sthiti-vat prasaṅgaḥ / tasmād vyañjako na 07227 taṃ karoti na apy anyam ity akiṃcitkaraś ca apekṣyata iti vyāhatam 07301 etat / nanv ajanakā api kāryatvād dhūma-ādayo vyañjakāḥ / 07302 satyaṃ vyañjakā na tu dhūmam apekṣya agnir ātmani jñānaṃ 07303 janayati / tathābhūtasya agneḥ sākṣād ajanakatvāt / kevalam 07304 upādāna-balena eva tatra jñānam utpadyate na viṣaya-balena asaty 07305 api tasmin bhāvāt paraṃparayā liṅga-anusāreṇa / na api sāmānyalakṣaṇa- 07306 avabhāsināṃ pratyayānāṃ saṃnihita-viṣayatā viṣaya- 07307 balena utpattir vā iti niveditam etat / nivedayiṣyate ca / tasmād ye 07308 viṣayāḥ sākṣād upayogena vijñānaṃ janayantas tatra param 07309 apekṣante te avaśyaṃ tata ātmānaṃ pratilabhante / na ca ayam 07310 ātma-pratilambhaḥ sāmānyasya nityasya kutaścit sambhavati / 07311 tasmān na tat kenacit vyaṅgyam / na vai yogyatā-pratilambhaṃ 07312 sāmānyasya vyaktiṃ brūmaḥ / kiṃ tarhi / svāśraya-samavāyam / 07313 svāśraya-samavetaṃ hi tad ātmany anyatra vā vijñāna-hetur iti /

07314 uktam atra ajanya-janakayoḥ ko ayam āśrayāśrayibhāva-lakṣaṇaḥ 07315 samavāya iti / svāśraya-samavāya-apekṣo vijñāna-hetus tena janya 07316 eva syāt / tad-hetoḥ svabhāvasya prāg-abhāvāt paścāc ca tato 07317 bhāvāt / nityaṃ tat-svabhāva-sadbhāve prāg api samavāyād vijñāna- 07318 udaya-prasaṅgāt / na vai vyaktiḥ sāmānyasya saṃskārād 07319 vyañjikā / kiṃ tarhi / tad-grāhiṇa indriyasya / so api / 07320 añjana-āder iva vyakteḥ saṃskāro na indriyasya ca / 07321 pratipatter abhinnatvāt tad-bhāva-abhāva-kālayoḥ //148//

07322 saṃskṛtam añjana-ādibhir indriyaṃ pratipattau kiṃcid atiśayam 07323 āsādayati / spaṣṭa-aspaṣṭa-bhedāt / atat-kāriṇaś ca atat-saṃskārakatvāt / 07324 na evaṃ vyakter indriyasya kaścit saṃskāras tad-bhāva-abhāva- 07401 kālayoḥ pratipattiṃ praty aviśeṣāt / viṣaya-saṃskāras tv indriya- 07402 aviśeṣe api tad-viśeṣa-ādhānād upakārī syāt / na indriya-saṃskāraḥ / 07403 prāg adṛśye darśana-śakty-ādhānād upakāraka iti cet / so atīndriyam 07404 arthaṃ darśayan kathaṃ na pratipatter bhedakaḥ / eka-pratiniyame 07405 ca sāmānya-antarasya darśako na syāt / vyaktyā ca indriya- 07406 saṃskārāt tad-darśane tad-vyaṅgyeṣu sāmānyeṣu kadācit aniścayo 07407 na syād eka-niścayo vā / tasyā avibhāgāyās teṣu viśeṣa-abhāvāt / 07408 vyakter yadi indriya-saṃskāro yadi na indriya-saṃskāraḥ sāmānyasya 07409 vijñāna-janana-svabhāva iti svabhāvād apracyuter anapekṣya eva 07410 indriya-saṃskāraṃ vijñānaṃ janayet / saṃskṛta-indriya-sahakāritvāt 07411 kevalam asamartham iti cet / ko ayam anādheyātiśayasya 07412 sahakāra-arthaḥ / anityā hi bhāvāḥ sahakāriṇo viśiṣṭa-ātma-lābhāt 07413 tam apekṣeran / yo hy eṣāṃ janaka ātmā sa tadā eva tato bhavati 07414 iti janyatā eva eṣāṃ parasparato apekṣā / sāmānyaṃ punar anāsādya 07415 paraṃ nityaṃ tat-svabhāvaṃ kim iti indriyam apekṣate / 07416 hi tasya kevalasya yo na tat-svabhāvaḥ sa punaḥ kathaṃcid 07417 bhāvī vyakter indriya-saṃskāraḥ / tat-sahakāri sāmānyaṃ vijñāna- 07418 hetur ity api pāraṃparyeṇa vyakteḥ kāryam eva sāmānyam 07419 uktaṃ syāt / api ca / 07420 vyañjakasya ca jātīnāṃ jātimattā yadi iṣyate / 07421 prāpto gotva-ādinā tadvān pradīpa-ādiḥ prakāśakaḥ //149//

07422 yo hi yad-viṣaya-vijñāna-hetuḥ sa tasya vyañjakaḥ / vijñāna-hetutvaṃ 07423 gotva-ādiṣu pradīpa-āder apy asti / tejaḥ-saṃskāra-apekṣiṇaḥ 07424 cakṣuṣo artha-pratipatteḥ / tataḥ pradīpa-ādayo gotva-ādinā tadvantaḥ 07501 syuḥ / na hi vyakter api jñāna-hetutāṃ muktvā anyā kācid asty 07502 abhivyaktiḥ sāmānyasya svabhāva-atiśayasya ādhātum aśakyatvāt / 07503 samavāyo abhivyaktir iti cet / uktā uttaram etat / tasya samavāya-ayogād 07504 iti / samavāya-mātraṃ hi vyaktyā saha asya jātaṃ na anyaḥ 07505 kaścid viśeṣa iti / pūrvavat paścād api na jñāna-hetuḥ syāt / 07506 samavāyād eva jñāna-hetutve svāśraya-samavāyinām anyeṣām api 07507 dṛśyatā-āpattiḥ / tasmāj jñāna-hetutā eva vyañjakatvaṃ / tac ca 07508 tulyaṃ pradīpa-ādāv iti sa eva prasaṅgaḥ / tan na ādheyatā na vyaktir 07509 vṛttiḥ sāmānyasya iti / avṛtter na anekatra jñāna-hetuḥ / ata eva / 07510 vyakter anyā athavā ananyā yeṣāṃ jātis tu vidyate / 07511 teṣāṃ vyaktiṣv apūrvāsu kathaṃ sāmānya-buddhayaḥ //150//

07512 vidyata eva ity avadhāraṇa-arthas tu-śabdaḥ / vidyamāno hi padārthaḥ 07513 sva-sāmarthyena anyatra buddhiṃ janayan svarūpa-anukāriṇīṃ 07514 tat-sambandham apekṣate / anyathā atiprasaṅgāt / sa ca sāmānyasya 07515 satas tattvānyattva-pakṣayor na sambhavati / 07516 ekatra dṛṣṭasya anyatra darśana-asambhavāt / 07517 sā hi buddhir eka-bhāvinī vyakty-antaram evam āskanded bhūta- 07518 grāhiṇī yadi tatra dṛṣṭaṃ kiṃcid anyatra paśyet / tac ca 07519 sataḥ / 07520 ananyatve anvaya-abhāvād anyatve apy anapāśrayāt //151//

07521 na sambhavati / svabhāvo hi svabhāvān na tattvam anyatvaṃ 07522 vā laṅghayati / rūpasya atadbhūtasya anyatva-avyatikramāt / idam 07523 eva khalu rūpasya anyatvaṃ yan na tad ākāra-antara-vad aviśeṣāt / 07524 tac cet sāmānyasya rūpam ananyat tad eva tad bhavati / atattve 07525 vastv-antara-vad anyatva-prasaṅgāt / na ca eka-vyakty-ātmano vyakty- 07526 antara-anvāveśo avyakty-antaratva-prasaṅgāt / tato na avyatirekiṇaḥ 07527 sāmānyād anvayinī buddhiḥ syāt / na api vyatirekiṇas tasya 07601 kvacid anāśrayād anyasya api vyaṅgyavyañjakabhāva-ādeḥ sambandhasya 07602 kenacid anupakāryasya apratibandhena abhāvāt / asambandhāc 07603 ca jñāna-utpattāv api prasaṅgāt / tad ayam eka-vastu- 07604 darśanena eka-vṛtteḥ pratyayasya anyatra vṛttim icchaṃs tattvānyattve 07605 na atikrāmati ity ayuktam etat / tasmād iyam artheṣv eka-rūpā 07606 pratītir vikalpa-vāsanā-samutthitā bhrāntir eva / bhāva-bhedo vāsanā- 07607 prakṛtiś ca tasya āśraya iti nirloṭhitam etat / kathaṃ tarhi idānīṃ 07608 pradhāna-īśvara-ādi-kārya-śabdā bhāveṣv atad-bhūta-bhedeṣv 07609 abhedena vartante / te api yathā-saṃketa-āhita-vāsanā-upaskṛtatvād 07610 vijñāna-santateḥ sarva-artha-darśaneṣv anapekṣya api tad-bhedaṃ tathā 07611 adhyavasāyād atathābhūta-kalpita-vyavacchedena vikalpa-vijñāna- 07612 pratibhāsiny artha upādāna-bala-prabhava-vikalpa-samutthitāḥ 07613 pravartante / na hi teṣv atathābhūteṣu kiṃcid vyatiriktam avyatiriktaṃ 07614 vā sāmānyam asti /

tathābhāva-kalpanayā tu tad-anya- 07615 bhedaḥ pratipattṛ-abhiprāya-vaśāt syāt / tad-abhiprāyād eva sāmānyaṃ 07616 kiṃ na iti cet / tena avaśyaṃ hi tatra bhedo nāntarīyakatvād 07617 eṣṭavyaḥ / sa eva sāmānya-kārye paryāpta iti niḥprayojanā 07618 sāmānya-kalpanā / yadi satsv asatsu vā bhāveṣu sāmānya-buddhir 07619 na iyam arthavatī kevalaṃ viplava eva iti na asmākam asyā viṣaya- 07620 nirūpaṇaṃ prati kaścid ādaraḥ kvacid avisaṃvādo asyā vastuni 07621 kāryakāraṇabhāva-pratibandhān na tathābhūta-grāhya-samāveśāt 07622 pratyakṣa-vad atathābhāve api bhāvād iti nivedayiṣyāmo niveditaṃ 07623 ca / bheda-viṣayatvaṃ punar asyā bahulaṃ bhinna-padārtha- 07624 darśana-balena teṣu bhāva-adhyavasāyāt / tathā bhāva-kalpanāyām 07625 eva aparatra bhāvāt / api ca ayaṃ sāmānyam artha-antaraṃ kalpayan 07701 svāśraya-mātra-gataṃ vā kalpayet sarva-gataṃ vā ākāśa-ādi-vat / 07702 tatra yadi svāśraya-mātra-gataṃ ghaṭatva-ādi-śūnyeṣu pradeśeṣu 07703 ghaṭa-ādy-utpattau kathaṃ teṣu bhinna-deśa-dravya-vartinaḥ sāmānyasya 07704 sambhavaḥ / yasmāt tat pūrva-dravyād utpitsu dravyaṃ 07705 na yāti / 07706 niṣkriyatva-upagamāt / na hy anya-dravya-vṛtter bhāvasya tato avicalato 07707 bhinna-deśena bhāvena tad-ubhaya-antarāla-avyāpino yogo 07708 yuktaḥ / prāk sa 07709 na ca tatra āsīt asti paścān / 07710 na ca tatra utpanno na kutaścid āyāta iti ka imaṃ vyāghāta-bhāram 07711 udvoḍhuṃ samartho anyatra jāḍyāt / api ca 07712 na ca aṃśa-vat / 07713 jahāti pūrvaṃ na ādhāram / 07714 utpitsu-deśād bhinna-deśam /

tayoś ca vartata iti / 07715 aho vyasana-santatiḥ //152//

07716 bhinna-deśayor hi bhāvayoḥ sambandho dvidhā bhavet / nānā-avayava- 07717 ātmatayā anyonyābhyām avayavābhyāṃ tat-sambandhād āloka- 07718 rajju-vaṃśa-daṇḍa-ādi-vat / na hi sa avayavatvam antareṇa bhinna- 07719 deśābhyāṃ yugapat kasyacid yogo yuktaḥ / tasya dvitīya- ātma-abhāvāt / 07720 ekātmanaś ca tat-pradeśa-varti-sambandhi-rūpatvāt / anyathā 07721 tat-sambandha-ayogāt / ekasya ādheyasya tatra sthānaṃ tadā eva 07722 tatra tena eva ātmanā asthānam iti tat-sthita-asthita-ātmanor ekasya 07801 virodhād ayuktam etat / sarvatra sarvadā sarva-ākāra-sthita-ātmā iti 07802 cet / tat-svabhāva-darśana-āśrayaḥ pratyayaḥ sarvatra sarva-ākāraḥ 07803 syāt / tathā ca gām apy aśva iti pratīyāt / aśva-sthita-ātmanā dravyatvena 07804 sambandhāt tat-svabhāva-pratipattyā ca tathā niścayāt 07805 tasya ca ekasya adṛṣṭa-ākāra-antara-abhāvāt / tasmān na anavayavam aneka- 07806 deśe yugapad ādhīyate / pūrva-ādhāra-tyāge tu bhinna-deśe api 07807 varteta / sa ca na abhimataḥ / 07808 anyatra vartamānasya tato anya-sthāna-janmani / 07809 svasmād acalataḥ sthānād vṛttir ity atiyuktimat //153//

07810 yatra asau vartate bhāvas tena sambadhyate api na / 07811 tad-deśinaṃ ca vyāpnoti kim apy etan mahādbhutam //154//

07812 ity antaraślokau / yasya tu sarva-gataṃ sāmānyaṃ tasya api 07813 vyaktā eva ekatra sā vyaktyā abhedāt sarvatragā yadi / 07814 jātir dṛśyeta sarvatra / 07815 na jāter nityāyāḥ kācid vyaktir iti niṣiddham etat / tasmān nityam 07816 anapekṣita-para-upaskārā dṛśyeta vā na vā kadācit tasmin svabhāve 07817 vyavasthānāt / svabhāva-antarasya kutaścid anutpatteḥ / abhyupagamya 07818 api vyaktiṃ vyāpiny ekatra vyaktyā bheda-abhāvād vyaktā 07819 eva sarvatra iti vyakti-śūnyeṣv api pradeśeṣu dṛśyeta / 07820 na ca sā vyakty-apekṣiṇī //155//

07821 yadi hi vyakty-apekṣiṇī syāt / 07822 vyañjaka-apratipattau hi na vyaṅgyaṃ sampratīyate / 07823 viparyayaḥ punaḥ kasmād iṣṭaḥ sāmānya-tadvatoḥ //156//

07824 yo api hi svāśraya-indriya-saṃyoga-apekṣa-pratipattikaṃ sāmānyam 07825 āśraya-śūnyeṣu pradeśeṣu na dṛśyata iti pratisamādadhīta tasya apy 07826 asty eva āśraya-indriya-saṃyoga upakāraka iti tatas tad-darśī yathā- 07827 sthitāṃ paśyet / na hi tasyāṃ dṛśyamānāyām adṛṣṭaṃ tadīyaṃ 07901 yuktam / vyakti-vyaṅgyatvāt sāmānyasya vyañjaka-rahiteṣu 07902 pradeśeṣv adarśanam ity api mithyā / tathābhūtasya vyaṅgyavyañjakabhāvasya 07903 tatra abhāvāt / sva-pratipattyā apara-pratipatti-hetur 07904 hi vyañjakaḥ pradīpa-ādiḥ svarūpa-śūnye deśe sva-vyaṅgyaṃ na 07905 darśayat / na evaṃ vyaktir viparyayāt / kathaṃ hi sā vyañjikā 07906 ca syāt sāmānyasya / tat-pratipatti-dvāreṇa ca dṛśyā syāt / vyaṅgyā 07907 ca sā eva prasajyate pradīpa-ghaṭa-vat / kathaṃcit tat-pratipattim 07908 antareṇa adṛśya-rūpatvāt / api ca anena kim asambhavad abhisamīkṣya 07909 evaṃ bahv-āyāsaḥ sāmānya-vāda āśritaḥ / parasparato bhedād 07910 vyatirekiṇīṣu vyaktiṣv anvayinaḥ pratyayasya ayogāt / katham 07911 idānīm 07912 pācaka-ādiṣv abhinnena vinā apy arthena vācakaḥ / 07913 pācaka-pāṭhaka-ādiṣv anyonyam ananvayiṣv api śabda-pratyaya-anuvṛttir 07914 asti / pācakaḥ pāṭhaka iti / na hi teṣv anyad ekam abhinnam 07915 asti yena bhinnās tathā pratīyeran / karma asti cet / vyaktibhya 07916 eva tarhi sa pratyayo astu / kim idānīṃ karmaṇā anyena vā / bhinnam 07917 abhinna-pratyaya-hetur na bhavati ity ekaṃ sāmānyam iṣṭam / 07918 tad yadi bhinnam api karma-abhinnam pratyayaṃ janayet / vyaktibhiḥ 07919 ko aparādhaḥ kṛto yena tās tathā na iṣyante / tāsām eka-rūpatvāt / 07920 asya idam iti vyatireka-pratītir atad-ākāra-viśeṣavatī ca na 07921 syād iti cet / uktam atra yathā vyatireko viśeṣa-pratyayāś ca 07922 yathāsvam artha-antara-vivekād iti / tasmād vyakti-vat 07923 bhedān na hetuḥ karma asya / 07924 pācaka-ādy-abheda-pratyayasya / tat-karma jātir abhedād hetur 07925 iti cet / 07926 na jātiḥ karma-saṃśrayāt //157//

08001 na hy artha-antara-sambandhinī jātir artha-antare pratyaya-hetur 08002 gotvam iva karka-ādiṣu / pācaka-karmasu ca karma-jātir na ca tāni 08003 karmāṇi pācaka-śabdena abhidhīyante / kiṃ tarhi / tat-karma-āśrayo 08004 dravyam / tasya karma-sāmānyasya 08005 śruty-antara-nimittatvāt / 08006 ca pākaḥ pāka iti hi tataḥ syān na punaḥ pācaka iti / tasya karma- 08007 nimittatve proktam / kiṃ ca 08008 sthity-abhāvāc ca karmaṇaḥ / 08009 na hy anityaṃ karma sarvadā asti / tasya ca pratyayasya karma-nimittatve 08010 niruddhe karmaṇi na pācaka ity ucyeta / pacata eva karma- 08011 sadbhāvāt / tata eva 08012 asambandhān na sāmānyaṃ na ayuktam śabda-kāraṇam //158//

08013 atiprasaṅgāt / 08014 vinaṣṭe hi karmaṇi tat sāmānyaṃ na karmaṇi na kartari iti sambaddha- 08015 sambandhe apy asya na asti ity asambandhān na śabda-jñāna- 08016 hetuḥ / anyathā hy atiprasaṅgaḥ syāt / atītam anāgataṃ vā 08017 nimittīkṛtya tayoḥ pravṛttir iti cet / 08018 karma api na asaj-jñāna-abhidhānayoḥ / 08019 nimittam / tayoḥ 08020 anaimittikatā-āpatteḥ / 08021 asad hi nirupākhyaṃ kathaṃ nimittaṃ syāt / kārya-karaṇa- 08101 lakṣaṇatvād vastutvasya / tat pracyuta-asamprāpta-rūpam atīta-anāgataṃ 08102 karma-nimittam / anyac ca vyakty-ādikaṃ na iṣṭam ity 08103 animitte te syātām / tathā ca na jāti-siddhis tasyā jñāna-abhidhānayoḥ / 08104 nimittatve na iṣṭatvāt / śaktiḥ pācaka-ādi-śabda-nimittaṃ 08105 na karma na sāmānyam iti cet 08106 na ca śaktir ananvayāt //159//

08107 na hi śaktir nāma kiṃcid anyad eva pācaka-ādīnām / tasyā eva 08108 pācaka-ādy-arthakriyā-upayogena dravyasya anupayogitva-prasaṅgāt / tasyāṃ 08109 tasya upayoga iti cet kim idānīṃ śaktyā / śakty-upayogāya 08110 śakty-antarasya vyatirekiṇo abhyupagame atiprasaṅgād dravyam 08111 eva upayujyata iti vācyam / tasya upayoge śaktāv arthakriyāyām 08112 eva upayujyata iti kiṃ na iṣyata iti kim antarāle anarthikayā śaktyā / 08113 tasmāc śaktir iti dravyam eva tat-kāryaṃ tac ca na anveti iti / tato 08114 anvayī śabdo na syāt / 08115 sāmānyaṃ pācakatva-ādi yadi prāg eva tad bhavet / 08116 vyaktaṃ sattā-ādi-van no cen na paścād aviśeṣataḥ //160//

08117 atha api pācakatvam iti sāmānyam eva kiṃcid bhavet / saty arthe 08118 tat-samavāyasya akādācitkatvāt sattā-ādi-vat / prāg eva vyaktaṃ 08119 syāt / yāvanti hi sāmānyāny arthe samavāya-dharmāṇi tāni saha 08120 utpādena asya samavayanti iti samayaḥ / tad-vyatikrame tasya 08121 paścād apy aviśeṣān na tat-samavāyaḥ syāt / tat-sambandhi-svabhāva- 08122 vaiguṇyād hi sa tasya prāṅ na āsīt tatra eva ca asya svabhāve 08123 sthitasya paścād bhavati iti duranvayam etat / 08124 kriyā-upakāra-apekṣasya vyañjakatve avikāriṇaḥ / 08125 na apekṣa-atiśaye apy asya kṣaṇikatvāt kriyā kutaḥ //161//

08126 karma-upakāram apekṣya pācakatvaṃ dravyeṇa vyajyata iti cet / 08201 sthira-svabhāvasya anatiśayād aviśeṣa-ādhāyini kā apekṣā / atiśaye 08202 vā kṣaṇikatvāt karmaṇaḥ pratikṣaṇaṃ svabhāva-bhūtasya anyānyasya 08203 atiśayasya utpattes tad api kṣaṇikaṃ syāt / tataḥ sva-utpatti-sthāna-vināśinaḥ 08204 kriyā kutaḥ yad-apekṣaṃ vyañjakaṃ syāt / kathaṃ 08205 tarhi idānīm asty abhinne vastuni jñāna-śabdayor anvayinor vṛttiḥ / 08206 yathā pācaka-ādiṣu / nanu tad eva idaṃ cintyate kathaṃ teṣv 08207 api iti / cintitam etad yathā na teṣu sambhavati / tat kim idānīm 08208 animitte te syātām / na animitte / kiṃ tarhi / na bāhya-tattva-nimitte / 08209 yathāsvaṃ vāsanā-prabodhād vikalpa-utpattiḥ / tataḥ śabdāḥ / 08210 na punar vikalpa-abhidhānayor vastu-sattā samāśraya ity ukta-prāyam 08211 etat / yathāsvaṃ samaya-vāsanā-vaśād virodhi-rūpa-samāveśena 08212 aparāpara-darśane apy anvayinos tayor darśanāt / na ca tatra 08213 tan-nibandhanaḥ kaścit svabhāvo asti paraspara-virodhinor yugapad 08214 ekatra samāveśa-ayogāt / aniyamena tarhi syāt / na hy animittaṃ 08215 bhavat kvacid bhavati kvacin na bhavati iti niyamam 08216 arhati / na khalu vai tad animittaṃ vāsanā-viśeṣa-nimittatvāt / 08217 bāhyaṃ tu tathābhūtaṃ dṛśyaṃ na asti iti brūmaḥ / na ca asati tasmin 08218 na bhavitavyam / supta-taimirika-upalabdheṣv artheṣv abhāveṣu 08219 samaya-vāsanā-āropita-rūpa-viśeṣeṣu ca tathā vikalpa-utpatteḥ / na 08220 ca te asatsu utpadyanta iti sarvatra sarva-ākāraḥ / vibhāge na eva tathā-upalabdhānāṃ 08221 vikalpanāt / uktaṃ ca atra kiṃcid asmābhiḥ prakṛtyā 08222 api kecid eka-jñāna-kāryāḥ svabhāva-bhedād iti / api ca / 08223 tulye bhede yayā jātiḥ pratyāsattyā prasarpati / 08224 kvacin na anyatra sa eva astu śabda-jñāna-nibandhanam //162//

08225 ity antaraślokaḥ / 08226 na nivṛttiṃ vihāya asti yadi bhāva-anvayo aparaḥ / 08227 ekasya kāryam anyasya na syād atyanta-bhedataḥ //163//

08228 yady ete bhāvā vyāvṛttiṃ muktvā svabhāvena kenacid anvayinā 08301 śūnyāḥ / na eṣāṃ bahūnām ekaṃ kāryaṃ syāt / yo hi tasya svabhāvo 08302 janakaḥ / na hi so anyasya asti / yo asti sa na janako vyatirekas ya 08303 niḥsvabhāvatvāt / yaj-janakaṃ tad eva vastu taj-janakaṃ 08304 ca aparatra na asti iti na aparaṃ janayet / sa hi tasya svabhāvo yo janakaḥ 08305 so anyasya api yadi syāt / sa tena svabhāvena tato abhinnaḥ 08306 syād iti asti svabhāva-anvayaḥ / 08307 yady ekātmatayā anekaḥ kāryasya ekasya kārakaḥ / 08308 ātmā ekatra api so asti iti vyarthāḥ syuḥ sahakāriṇaḥ //164//

08309 yady eka-svabhāvatvād aneka ekasya kārakaḥ sa teṣām abhinnaḥ 08310 svabhāvaḥ / eka-saṃnidhāne apy asti iti / avaikalyāt kāraṇasya eko 08311 api janakaḥ syāt / yasmāt / 08312 na apaity abhinnaṃ tad-rūpaṃ viśeṣāḥ khalv apāyinaḥ / 08313 na hi tasya abhinna-svabhāvasya artha-antare viśeṣo asti / viśeṣo abheda- 08314 hāneḥ / sa ca tatra apy asti iti na eka-sthitāv api tasya apāyo asti / ye 08315 viśeṣās teṣāṃ saha-sthiti-niyama-abhāvāt syād apāyaḥ / na ca te 08316 janakā iṣṭāḥ / sahakāriṇām eka-svabhāvatayā janakatva-abhyupagamāt / 08317 tato janakasya sthānāt / asthāyinaś ca ajanakatvād 08318 eka-sthitāv api kārya-utpattiḥ syāt / na ca bhavati / ataḥ 08319 eka-apāye phala-abhāvād viśeṣebhyas tad-udbhavaḥ //165//

08320 tat-kāryam aneka-sahakāri-sādhāraṇam eka-viśeṣa-apāye api na bhavati / 08321 punar apy avikaleṣu sarveṣu viśeṣeṣu bhavati / na tv avikale 08322 apy abhinne rūpe / kāryaṃ hi kutaścid bhāva-dharmi yan na bhavati 08323 tat tasya eva vaikalyāt / na ca abhinnasya rūpasya eka-sthitāv 08324 api vaikalyam asti / avikale api tasminn abhavat tasya ajanaka-ātmatāṃ 08325 sūcayati / yat-sākalya-vaikalyābhyāṃ ca kāryaṃ bhāva-abhāva-vat 08401 tata eva utpattiḥ / tasmin sati niyamena bhavatas tad-anyasmād utpatti- 08402 kalpanāyām atiprasaṅgāt / tasmād viśeṣā eva janakā na 08403 sāmānyaṃ / tatas ta eva vastu / yasmāt / 08404 sa pāramārthiko bhāvo ya eva arthakriyā-kṣamaḥ / 08405 idam eva hi vastv-avastunor lakṣaṇaṃ yad arthakriyā-yogyatā ayogyatā 08406 ca iti vakṣyāmaḥ / 08407 sa ca / 08408 arthakriyā-yogyo arthaḥ 08409 na anveti yo anveti na tasmāt kārya-sambhavaḥ //166//

08410 tasmāt sarvaṃ sāmānyam anarthakriyā-yogyatvād avastu / vastu 08411 tu viśeṣa eva tata eva tan-niṣpatteḥ / svabhāva-ananvayāt tarhy 08412 ekasya janakaṃ rūpam anyasya na asti ity ajanakaḥ syāt / janakatve 08413 vā bheda-aviśeṣāt sarvo janakaḥ syāt / na etad asti / yasmāt / 08414 tena ātmanā hi bhede api hetuḥ kaścin na ca aparaḥ / 08415 svabhāvo ayam / 08416 ekasya janakād ātmano bhidyamānāḥ sarve samaṃ janakā na vā 08417 aviśeṣe kaścid iti syād etad yady eṣāṃ na viśeṣaḥ sambhavet / tato bheda- 08418 api kutaścid ātma-atiśayāt kaścij janako na aparaḥ / sa hi 08419 tasya svabhāvo na aparasya / na hi svabhāvā bhāvānāṃ paryanuyogam 08420 arhanti kim agnir dahaty uṣṇo vā na udakam iti / etāvat tu 08421 syāt kuto ayaṃ svabhāva iti / nirhetukatve anapekṣiṇo niyama-abhāvena 08422 atiprasaṅgāt / tasmāt svabhāvo asya sva-hetor ity ucyate / 08423 tasya api taj-janana-ātmatā tad-anyasmād ity anādir hetu-paraṃparā 08501 bhinnānāṃ hi kaścid hetur na anyaḥ svabhāvād ity atra na kiṃcid 08502 bādhakam / 08503 abhede tu syātāṃ nāśa-udbhavau sakṛt //167//

08504 abhedāt / svabhāvena eva viśvasya svātma-vad vibhāga-utpatti-sthiti- 08505 nirodha-ādayo na syuḥ tathā upalakṣaṇād abhedasya / idam eva hi 08506 bheda-abheda-lakṣaṇam eka-ākārasya api vyatireko avyatirekaś ca / 08507 virodhinor ekātmany asambhavāt / 08508 bhedo api tena na evaṃ ced / 08509 na vai sarva-ākāra-avyatirekaṃ brūmo yena evaṃ syāt / kaścid asya ātmā 08510 bhinno na anya iti bhedān na sahotpatty-ādayaḥ / evaṃ tarhi 08511 ya ekasmin vinaśyati / 08512 tiṣṭhaty ātmā na tasya / 08513 bhedaḥ / sthāna-asthānayor ekātma-āśrayatve ko anyo dharmo bhedaka 08514 iti nānātvam eva kvacin na syāt / sarva-ākāra-viveka avivekinor vā arthayor 08515 abhyupagamān nāma kevalaṃ na iṣṭaṃ syān na vastv 08516 ity uktam / tad ime na ekayogakṣemā bhāvāḥ bhinnā eva 08517 ato na syāt sāmānya-bheda-dhīḥ //168//

08518 tad idam artha-antaram anāyattam ajanyatvād asya idaṃ sāmānyaṃ 08519 bhedo vā iti vyapadeśaṃ na arhati / anyāpohe apy eṣa tulyaḥ prasaṅga 08520 iti cet / na tulyaḥ / yataḥ / 08521 nivṛtter niḥsvabhāvatvān na sthāna-asthāna-kalpanā / 08522 na hy anyāpoho nāma kiṃcit tasya ca svabhāva-anuṣaṅgiṇyaḥ 08523 svabhāva-sthiti-pracyuti-kalpanā na kalpante / 08524 upaplavaś ca sāmānya-dhiyas tena apy adūṣaṇā //169//

08525 nirviṣayam eva khalv idaṃ mithyā-jñānaṃ yad anekatra eka-ākāram 08601 iti na tad-viṣayasya abhāvāt sthitir asthitir vā / yat punar etad uktaṃ 08602 taj-janako hi sa tasya svabhāvaḥ 08603 yat tasya janakaṃ rūpaṃ tato anyo janakaḥ katham / 08604 tatra na brūmo anyasya taj-janakaṃ rūpaṃ na asti iti / kiṃ tarhi / 08605 yad ekasya taj-janakaṃ tad anyasya na ity anyo api svarūpeṇa eva 08606 janako na pararūpeṇa atattvāt / te yathāsvaṃ bhinnāś ca taj-janakāś 08607 ca svabhāvena iti ko atra virodhaḥ / eka-rūpa-vikalas tad-rūpo 08608 na syāt na atat-kāryaḥ / tena eva ca tat-kāryaṃ kartavyam iti ko 08609 atra nyāyaḥ / api ca / 08610 bhinnā viśeṣā janakā / 08611 ity uktam / na ca te viśeṣās tena ātmanā parasparam anuyanti / 08612 yad ekasya janakaṃ rūpam anyasya tan na asti / na ca tāvatā 08613 ajanakāḥ / 08614 apy abhedo api teṣu cet //170//

08615 syād etat satyaṃ viśeṣā janakāḥ na punas teṣāṃ viśiṣṭam eva 08616 rūpaṃ kiṃ tv abhinnam api tad-eka-śakti-yogāj janakāḥ / 08617 tena te ajanakāḥ proktāḥ / 08618 saty api sāmānye rūpe na tena te janakās tasya anapāyād eka-sthitāv 08619 api kārya-utpatti-prasaṅgād ity uktaṃ prāk / kiṃ ca / 08620 pratibhāso api bhedakaḥ / 08621 ananya-bhāk / 08622 utpatti-sthiti-vināśa-ādi-bhedaś na ity api-śabdāt / yo ayam abhinnān 08623 sarva-arthān manyate tasya ayam artheṣu buddhi-pratibhāsa-bhedo 08624 viruddha-dharma-adhyāsaś ca na syāt / sati vā tasminn abhede api 08625 na kaścid bhedaḥ syāt / tathā ca ayaṃ pravibhāgo na syād ekātma-vat / 08626 tasmād ayaṃ bhinna-pratibhāsa-ādir viśeṣa eva / na ca atra aparam 08627 abhinnaṃ pratibhāsaṃ paśyāmo yad-balena abheda-pratītiḥ 08628 syāt / ato viśeṣa eva / 08701 sa eva arthas tasya vyāvṛttayo apare //170//

08702 tat-kāryaṃ kāraṇaṃ ca uktaṃ tat svalakṣaṇam iṣyate / 08703 tat-tyāga-āpti-phalāḥ sarvāḥ puruṣāṇāṃ pravṛttayaḥ //172//

08704 yad arthakriyākāri tad eva vastv ity uktam / sa ca viśeṣa eva / 08705 yat punar etat sāmānyaṃ nāma tat tasya eva aparasmād bhedaḥ / 08706 na hi tasya arthatve dṛśyasya rūpa-anupalakṣaṇaṃ yuktam / tad- 08707 upalakṣaṇa-kṛtatvād bhedeṣv abhinna-pratyayasya / api ca / 08708 yathā abheda-aviśeṣe api na sarvaṃ sarva-sādhanam / 08709 tathā bheda-aviśeṣe api na sarvaṃ sarva-sādhanam //173//

08710 yad uktam / kathaṃ taj-janaka-svabhāvād bhinno asya janakaḥ 08711 syāt / janakatve vā aviśeṣāt sarvo janakaḥ syād iti / uktam 08712 atra / yady aviśeṣaḥ syāt syād etad iti / yathā ca asya svayam 08713 abheda-vādino abheda-aviśeṣe api na sarvaḥ sarvasya janaka iti tathā 08714 bheda-aviśeṣe api bhaviṣyati / athavā / 08715 bhede hi kārakaṃ kiṃcid vastu-dharmatayā bhavet / 08716 abhede tu virudhyete tasya ekasya kriyā-akriye //174//

08717 bheda-mātra-aviśeṣe api sva-hetu-pratyaya-niyamita-svabhāvatvāt kecid 08718 eva kārakāḥ syuḥ na anye atat-svabhāvatvād ity atra na eva kiṃcid 08719 viruddham asti / ekatve tu tasya tatra eva tathā kārakatvam akārakatvaṃ 08720 ca iti vyāhatam etat / 08721 bhedo apy asty akriyātaś cen na kuryuḥ sahakāriṇaḥ / 08722 na vai sarva-ākāra-avivekaṃ brūmo bhedasya api bhāvāt / tasmāt 08723 kaścid akārako api iti / tathā api kathaṃcid bhedāt sahakāriṇo 08724 akārakāḥ syuḥ / 08725 paryāyeṇa atha kartṛtvaṃ sa kiṃ tasya eva vastunaḥ //175//

08726 atha api syān na eva kaścid akārako asti / sarveṣāṃ sarvatra paryāyeṇa 08727 upayogāt / śakter vā vipariṇatāyās tan-niveśinyā rūpa-antareṇa 08728 upayogāt / sa eva khalv ayaṃ paryāyo bheda-āśraya ekasya katham / 08801 pariṇāmo vā avyatirekiṇyāḥ / viśeṣe vā kathaṃcid ekatva- 08802 hānir iti yat kiṃcid etat / kiṃ ca / 08803 atyanta-bheda-abhedau ca syātāṃ tadvati vastuni / 08804 anyonyaṃ vā tayor bhedaḥ sadṛśa-asadṛśa-ātmanoḥ //176//

08805 bhāvāś ced abhinnena ātmanā svātmabhūtena bhedinas tadvantaḥ 08806 syuḥ tad-abhinna-svabhāva-ātmatvād bhedasya api kutaḥ parasparaṃ 08807 bhedaḥ / atha na sa tasya samāna ātmā / tathā sati tadātmanā 08808 tena api na yuktaṃ tathā bhavitum / tathā abhāve hy atad- 08809 dharmā syāt / na hy ayaṃ pravṛtti-nivṛttimān svabhāva eko yuktaḥ / 08810 na sarvātmanā abheda eva / 08811 tayor api bhaved bhedo yadi / 08812 na hi kvacid asya ekāntiko bhedo abhedo vā vivekena vyavasthāpanāt / 08813 sāmānyaṃ viśeṣa iti / 08814 yena ātmanā tayoḥ / 08815 bhedaḥ sāmānyam ity etad yadi bhedas tadātmanā //177//

08816 bheda eva / 08817 yadi sāmānya-viśeṣayor yam ātmānam āśritya sāmānyaṃ viśeṣa 08818 iti sthitis tena ātmanā bhedas tadā bheda eva / yasmāt tau hi 08819 tayoḥ svātmānau tau ced vyatirekiṇau vyatireka eva sāmānya- 08820 viśeṣayoḥ svabhāva-bhedāt / svabhāvo hi bhāva iti / 08821 tathā ca syān niḥsāmānyaviśeṣatā / 08822 bheda-sāmānyayor yadvad ghaṭa-ādīnāṃ parasparam //178//

08823 vyatireke ca bheda-sāmānyayor na bhedaḥ sāmānyān na sāmānyaṃ 08824 bheda-vat sambandha-abhāvāt parasparaṃ ghaṭa-ādi-vad 08825 ity uktam / api ca / 08826 yam ātmānaṃ puraskṛtya puruṣo ayaṃ pravartate / 08827 tat-sādhya-phala-vāñchāvān bheda-abhedau tad-āśrayau //179//

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.