Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā

Tác giả
Dharmakīrti
Thông tin
GRETIL — Swami Dwarikadas Shastri: Nyāyabindu Prakaraṇa of Ācārya Dharmakīrti, with Commentary of Ārya Vinītadeva and Dharmottara. Varanasi 1994 (Bauddha Bhārati Series, 18).CC BY-NC-SA 4.0

amūḍho 'bhraṣṭo darśanāhitaḥ smṛtijananarūpaḥ saṃskāro yasmin ghaṭādau sa tathoktaḥ | tasyātītasya pratipattapratyakṣasyeti sambandhaḥ | vartamānasya ca pratipattṛpratyakṣasyeti sambandhaḥ | amūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇaṃ tu na vartamānaviśeṣaṇam | yasmādatīte ghaṭaviviktapradeśadarśane smṛtisaṃskāro mūḍho dṛśyaghaṭānupalambhe dṛśye ca ghaṭe 'mūḍho bhavati | vartamāne tu ghaṭarahitapradeśadarśane na smṛti saṃskāramohaḥ | ata eva na ghaṭābhāve nāpi ghaṭānupalambhe ghaṭe mohaḥ | tasmānna vartamānaniṣedhyaviśeṣaṇamamūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇam | smṛtisaṃskāravyabhicārābhāvādvartamānasyārthasya | ata eva vartamānasya ceti | ca śabdaḥ kṛto viśeṣaṇarahitasya vartamānasya viśeṣaṇavatātītena samuccayo yathā vijñāyeteti |

tadayamarthaḥ- atīto 'nupalambhaḥ sphuṭaṃ smaryamāṇaḥ pramāṇaṃ vartamānaśca | tato nāsīdiha ghaṭo 'nupalabdhatvānnāstyanupalabhyamānatvāditi śakyaṃ jñātum | na tu n abhaviṣyatyatra ghaṭo 'nupalapsyamānatvādi śakyaṃ jñātum | anāgatāyā anupalabdheḥ sattvasandehāditi kālaviśeṣo 'nupalabdhervyākhyātaḥ |

vyāpāraṃ darśayati- abhāvasya vyavahāraḥ nāsti ityevamākārakaṃ jñānam, śabdaścaivamākāraḥ, niśśaṅka gamanāgamanalakṣaṇā ca pravṛttiḥ kāyiko 'bhāvavyavahāraḥ | ghaṭābhāve hi jñāte niḥśaṅka gantumāgantuṃ ca pravartate |

tadetasya trividhasyāpi abhāvavyavahārasya dṛśyānupalabdhiḥ pravartanī sādhanī pravartikā | yadyapi ca nāsti ghaṭaḥ iti jñānamanupalabdhereva bhavati | ayameva cābhāvaniścayaḥ, tathāpi yasmāt pratyakṣeṇa kevalaḥ pradeśa upalabdhastasmāt iha ghaṭo nāsti ityeva ca pratyakṣavyāpāramanusaratyabhāvaniścayaḥ, tasmāt pratyakṣasya kevalapradeśagrahaṇavyāpārānusāryabhāvaniścayaḥ pratyakṣakṛta |

29 tasyā evābhāvaniścayāt | ||

30 sā ca prayogabhedādekādaśaprakārā ||

pratipatta pratyakṣa ityuktvā ca nikhilapratipatta pratyakṣaṃ nirastam | nikhilapratipattapratyakṣokto hi heturasiddha eva syāt | sakalapratipattapratyakṣanivṛttistu prativādyasiddhā iti || 28 || |

anantaroktā anupalabdhirevābhāvavyavahārasādhanī ityetadeva kasmāt iti cet? āha- tasyā iti | anupahatasmṛtibījasya pratipattaprayakṣasyātītavartamānotpannaviṣayavastuno yā nivṛttistayaivābhāvaniścayaḥ śakyate, anyayā bhāviviṣayayā tu na || 29 || tadevaṃ pūrvoktahetunā anupalabdhisvarūpaṃ kālaveśeṣaścābhihitaḥ | tasyā prayogabhedapradarśanārthamāha- sā caiti |

prayoga iti trilakṣaṇasādhanasya śabdenābhidhānam | tadbhadādanupalabdhirekādaśaprakārā bhavati || 30 ||

kiñca- dṛśyānupalambhaniścayakaraṇasāmarthyādeva pūrvoktayā nītyā pratyakṣaṇaivābhāvo niścitaḥ | kevalamadṛṣṭānāmapi sattvasambhavāt, sattvaśaṅkayā na śaknotyasattvaṃ vyavahartum | ato 'nupalambho 'bhāvaṃ vyavahārayati- dṛśyo yato 'nupalabdhaḥ, tasmānnāsti iti | ato dṛśyānupalambho 'bhāvajñānaṃ kṛta pravartayati, na tvakṛtaṃ karoti- ityabhāvaniścayo 'nupalambhāt pravṛtto 'pi pratyakṣeṇa kṛto 'nupalambhena pravartita ukta ityabhāvavyavahārapravartanyanupalabdhiḥ || 28 ||

kasmāt punaratīte, vartamāne cānupalabdhirgamikā? ityāha- tasyā eva yathoktakālāyā anupalabdhrabhāvaniścayāt | anāgatā hyanupalabdhiḥ svayameva sandigdhasvabhāvā | tasyā asiddhāyā nābhāvaniścayaḥ, api tvatītavartamānāyā iti || 29 ||

sampratyanupalabdheḥ prakārabhedaṃ darśayitumāha- sā cetyādi | sā ca eṣānupalabdhiḥ ekādaśaprakārā ekādaśa prakārā asya ityekādaśaprakārā |

kutaḥ prakārabhedaḥ? prayogabhedāt | prayogaḥ= prayuktiḥ, śabdasyābhidhāvyāpāra ucyate | śabdo hi sākṣāt kvacidarthāntarābhidhāyī, kvacit pratiṣedhāntarābhidhāyo| sarvatraiva tu dṛśyānupalabdhiraśabdopāttāpi gamyata iti vācakavyāpārabhedādanupalambhaprakārabhedaḥ, na tu svarūpabhedāditi yāavt || 30 ||

31 svabhāvānupalabdhiryathā- nātra dhūmaḥ iti upalbdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiriti || (1)

32 kāryānupalabdhiryathā- nātrāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santi, dhūmābhāvāditi || (2)

prakārabhedanirdeśārthamāha- svabhāvānupalabdhiriti |

svabhāvasya vastusvarūpasya anupalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntapradarśanārthamāha- yatheti | dṛṣṭāntaśabdaḥ | iha sarvatra tathā draṣṭavyam | atra iti | anena dharmouktaḥ | dhūmo na iti | anena sādhyadharma uktaḥ | upalabdhipratyayāntarasattve 'pi yogyasvabhāvadhūmānupalabdhiriti śeṣaḥ | || 31 || kāryānupalabdhiriti | kāryasya anupalabdhiriti | vigrahaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nātra apratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santīti | apratibaddhasāmarthyāni yāni prakārabhedāt āha- svabhāvetyādi | pratiṣedhyasya yaḥ svabhāvastasyānupalabdhiryatheti | atreti dharmī | na dhūmaḥ iti sādhyam | upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdheriti hetuḥ | ayaṃ ca hetuḥ pūrvavad vyākhyeyaḥ || 31 ||

pratiṣedhyasya yat kāryam, tasyānupalabdhirudāhriyate- kāryetyādi | yatheti | iheti dharmī | apratibaddham= anupahataṃ dhūmajananaṃ prati sāmarthya yeṣāṃ tānyapratibaddhasāmarthyāni | na santīti sādhyam | dhūmābhāvāditi hetuḥ | kāraṇāni ca nāvarśyaṃ kāryavanti bhavantīti kāryādarśanādapratibaddhasāmarthyānāmevābhāvaḥ sādhyaḥ, na tvanyeṣām | apratibaddhaśaktīni cāntyakṣaṇa bhāvīnyeva, anyeṣāṃ partibandhasambhavāt |

kāryānupalabdhiśca yatra kāraṇadṛśyaṃ tatra prayujyate | daśye tu kāraṇe dṛśyānupalabdhireva gamikā |

tatra dhavalagṛhoparisthito gṛhāṅgaṇamapaśyannapi caturṣu pārśvaṣvaṅgaṇabhittiparyantaṃ paśyati | bhittiparyantasama cālokasaṃjñakamākāśadeśe dhūmaviviktaṃ paśyatiḥ, tatra dhūmābhāvaniścayāt | yaddeśasthena vahninā janyamāno dhūmastaddeśaḥ syāt | tasya ca vahnarepratibaddhasāmarthyasyābhāvaḥ pratipattavyaḥ | tadgṛhāṅgaṇadeśena ca vahninā janyamāno dhūmastaddeśaḥ syāt | tasmād taddeśasya vahanarabhāvaḥ pratipattavyaḥ | tad gṛhāṅgaṇadeśa bhittiparikṣiptaṃ bhittiparyantaparikṣiptena cālokātmanā dhūmaviviktenākāśadeśena saha dharmiṇaṃ karoti | tasmād dṛśyamānādṛśaymānākāśadeśāvayavaḥ pratyakṣāpratyakṣasamudāyo vahnayabhāvapratītisāmarthyāyāto dharmī, na duśyamāna eva | atra iti tu pratyakṣanirdeśo dṛśyamānabhāgāpekṣaḥ |

33 vyāpakanupalabdhiryathā- nātra śiśapā, vṛkṣābhāvāditi || (3)

34 svabhāvaviruddhopalabdhiryathā- nātra śītasparśaḥ, agneriti || (4) dhūmakāraṇāni analegdhanādīni tāni tathoktāni | atra ityanena dharmī uktaḥ | apratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni na santītyanena sādhyadharma uktaḥ | dhumābhāvāditi | yasmādatra dhūmasyaibhāvaḥ, tasmāditi śeṣaḥ | yadyatrāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni syuḥ, tarhi dhūmo 'pyutpadyamānaḥ syādeva || 32 ||

vyāpakānupalabdhiriti | vyāpnotīti vyāpakam, tasyānupalabdhirityarthaḥ | yathā nātra siśapā vṛkṣtvāditi | anena dṛṣṭānta uktaḥ | vṛkṣastu śiśapāyā vyāpakaḥ, tasya nivṛtau sāpi nivartitā bhavati | atreti | anena dharmī uktaḥ | vṛkṣābhāvāditi | anena heturuktaḥ | śiśapā na iti | anena sādhyadharma uktaḥ || 33 ||

svabhāvaviruddhopalabdhiriti | svabhāvena viruddhaḥ svabhāvaviruddhaḥ, tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nātra śītasparśaḥ, agneriti | atretyanena dharmī uktaḥ | na kevalamihaiva dṛśyādṛśyasamudāyo dharmī, api tu anyatrāpi | śabdasya kṣaṇikatve sādhye kaścideva śabdaḥ pratyakṣaḥ, anyastu parokṣaḥ | tadvadihāpi | yathā cātra dharmī sādhyapratipattyadhikaraṇabhūto dṛśyādṛśyāvayavo darśitaḥ, tadvaduttareṣvapi prayogeṣu svayaṃ partipattavyaḥ || 32 ||

pratiṣedhyasya vyāpyasya yo vyāpako dharmaratasyānupalabdhirudāhriyate- vyāpavetyādi | yatheti | atreti dharmī | na śiśapeti | śiśapābhāvaḥ sādhyaḥ | vṛkṣasya vyāpakasya abhāvāditi hetuḥ | iyamapyanupalabdhirvyāpyasya śiśapātvasyadṛśaysyābhāve prayujyate | upalabdhilakṣaṇaprāpte tu vyāpye dṛśyānupalabdhirgamikā | tatra yadā pūrvāparāvupalipṭau samunnatau deśau bhavataḥ, tayorekaratarugahanopetaḥ, aparaścaikaśilāghaṭito nirvṛkṣakakṣakaḥ | draṣṭāpi tatsthān vṛkṣān paśyannapi śiśapādibhedaṃ yo na vivecayati, tasya vṛkṣatvaṃ pratyakṣam, apratyakṣaṃ tu śiśapātvam | sa hi nirvṛkṣa ekaśilāghaṭite vṛkṣābhāvaṃ dṛśyatvād dṛśyānualambhādavasyati | śiśapātvābhāvaṃ tu vyāpakasya vṛkṣatvasyābhāvāditi | tādṛśe viṣaye 'syā abhāvasādhanāya prayogaḥ || 33 ||

pratiṣedhyasya svabhāvena viruddharayopalabdhiradāhriyate- svabhāvetyādi | yatheti | atrati dharmī | na śītaraparśa iti śītasparśapratiṣedhaḥ sādhyaḥ |

35 viruddhakāyapalabdhiryathā- nātra śītasparśo dhūmāditi || (5)

36 viruddhavyāptopalabdhiryathā- na dhruvabhāvo bhūtasyāpi bhāvasya vināśo hetvantarāpakṣaṇāditi ||

agnerityanena heturuktaḥ | na śītasparśa ityanena sādhyadharma uktaḥ | tathā hi- agneḥ śītasparśena virodhāt tatsattve śītasparśo nivāryate || 34 ||

viruddhakāryopalabdhiriti | viruddhasya kārya viruddhakāryam, tasyopalabdhirityarthaḥ | yathā nātra śītasparśo dhūmāditi | anena sā abhidhīyate | atreti dharmī | dhūmāditi hetuḥ | na śītasparśa iti sādhyadharmaḥ | śītasparśaviruddho 'gniḥ, tasya kārya dhūmaḥ | tasmād yatra dhūmastatrāgnirapi, tatrāgnistatra ca kutaḥ śītasparśaḥ || 35 ||

viruddhavyāptopalabdhiriti | viruddhena vyāptaṃ viruddhavyāptam | tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā na dhruvabhāvo bhūtasyāpi bhāvasya vināśa iti | dhruvabhāvīti niścitabhavanadharmā iti śeṣaḥ | bhūtasyapi bhāvasyeti | jātasya bhāvasyeti vahneriti hetuḥ | iyaṃ cānupalabdhistatra prayoktavyā yatra śītasparśo 'dṛśyaḥ, dṛśye dṛśyānupalabdhiprayogāt | tasmād yatre varṇaviśeṣād vahnirddaśyaḥ, śītasparśo dūrasthatvāt sannapyadṛśyaḥ, tatra prayogaḥ || 34 || pratiṣedhyena yad viruddhaṃ tatkāryasyopalabdhirgamikā | yatheti | atreti dharmī | na śītasparśa iti śītasparśābhāvaḥ sādhyaḥ | dhūmāditi hetuḥ | yatra śītasparśaḥ san dṛśyaḥ syāt, tatra dṛśyānupalabdhirgamikā | yatra vahniḥ pratyakṣaḥ, tatra viruddhopalabdhirgamikā | dvayorapi tu parokṣatve viruddhakāryopalabdhiḥ prayujyate |

tatra samastapavarakasthaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasyāgneranumāpakaṃ yadā viśiṣṭaṃ dhūmakalāpaṃ niryāntamapavarakāt paśyati, tadā viśiṣṭād vahnaranumitād śītasparśanivṛttimanumimīte | iha dṛśyamānadvārapradeśasahitaḥ sarvo 'pavarakābhyantaradeśo dharmī sādhyapratipattyanusaraṇātpūrvavad draṣṭavya iti || 35 ||

pratiṣedhasya yad viruddhaṃ tena vyāptasya dharmāntarasya upalabdhirudāhartavyā | yatheti | dhruvam= avaśyam bhavatīti dhruvabhāvo | neti dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ sādhyaḥ | vināśo dharmī | bhūtasyāpi bhavasyeti dharmiviśeṣaṇam | bhūtasya jātasyāpi vinaśvaraḥ svabhāvo nāvaśyambhāvī, kimuta ajātasya iti apiśabdārdhaḥ | janakād hetoranyo hetuḥ hetvantaram mudgarādi | tadapekṣate

37 kāryavirudhoalabdhiryathā- nehāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni santi, vahneriti ||

śeṣa | bhūtasyāpi bhāvsya vināśaḥ ityanena dharmī uktaḥ | na dhruvabhāvī ityanena sādhyadharma uktaḥ | tena jātasyaiva bhāvasya vināśo na nitya ityamarthaḥ paryavasitaḥ |

kathametaditi ced? āha- hetvantarāpekṣaṇāditi |

evaṃ hi hetvantarāpekṣā aṅgīkriyate | yeṣāṃ hetvantarāpekṣā, te nāvaśyambhāvinaḥ, yathā kārṣāse raktatā | ihāpi dhruvabhāvitvamadhruvabhāvitvena viruddham | tena hetvantarāpekṣaṇaṃ vyāptam | tasmād yatra hetvanantarāpekṣā tatrādhrūvabhāvitvam | yatrādhruvabhāvitvaṃ tatra dhruvabhāvitvaṃ kutaḥ || 36 ||

kāryaviruddhopalabdhiriti | kāryeṇa viruddhaṃ kāryaviruddham, tasyopalabdhiriti śeṣaḥ | vinaśvaraḥ | apekṣaṇāditi hetuḥ | hetvantarāpekṣaṇaṃ nāma adhruvabhāvitvena vyāptam | yathā- vāsasi rāgasya rañjanādihetvantarāpekṣaṇamadruvabhāvitvena vyāptam | dhruvabhāvitvaviruddhaṃ cādhruvabhāvitvam | vināśaśca vinaścarasvabhāvātmā hetvantarāpekṣa iṣṭaḥ | tato viruddhavyāptahetvantarāpekṣaṇadarśanāt dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ |

iha dhruvabhāvitvaṃ nityatvam, adhruvabhāvitvaṃ cānityatvam | nityatvānityatvayośca parasparaparihāreṇāvasthānādekatra virodhaḥ | tathā ca sati parasparaparihāravatordvayoryadaikaṃ dṛśyate tatra dvitīyasya tādātmyaniṣedhaḥ kāryaḥ | tādātmyaniṣedhaśca dṛśyatābhyupagatasya sambhavati | yata evaṃ tādātmyaniṣedhaḥ kriyate- yadayayaṃ dṛśyamāno nityo bhavet, nityarūpo dṛśyetaḥ, na ca nityarūpo dṛśyate, tasmānna nityaḥ | evaṃ ca pratiṣedhasya nityatvasya dṛśyamānātmakatvamabhyupagamya pratiṣedahḥ kṛto bhavati | vastuno 'pyadṛśyasya piśācāderyadi dṛśyaghaṭātmakatvaniṣedhaḥ kriyate, dṛśyātmakatvamabhyupagamya kartavyaḥ | yadayayaṃ ghaṭo dṛśyamānaḥ piśācātmā bhavet piśāco dṛṣṭo bhavet, na ca dṛṣṭaḥ, tasmānna piśāca iti | dṛśyātmatvābhyupagamapūrvako dṛśyamāne ghaṭādau vastuni vastuno 'vastuno vā dṛśyasyādṛśyasya ca tādātmyapratiṣedhaḥ | tathā ca sati yathā ghaṭasya dṛśyatvamabhyupagamya pratiṣedho dṛśyānupalambhādeva, tadvat saravsya parasparaparihāravato 'nyatra dṛśyamāne niṣedho dṛśyānupalambhadeva | tathā cāsyaivañjātīyakasya prayogasya svabhāvānupalabdhāvantarbhāvaḥ || 36 ||

pratiṣedhyasya yat kārya tasya yadviruddhaṃ tasyopalabdherudāharaṇam- yatheti |

38 vyāpakaviruddhopalabdhiryathā- nātra tuṣārasparśo vahnariti ||

39 kāraṇānupalabdhiryathā- nātra dhūmo 'gnyabhāvāditi ||

dṛṣṭāntamāha- yathā nehāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni satyagneriti | iheti dharmī | agneriti heturuktaḥ | nāprativaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni santīti | sādhyadharma uktaḥ |

atra śītakāraṇānāṃ kārya śītam | śītaṃ cāgninā viruddham | yatrāgnistatra kutaḥ śītapraveśaḥ | yatra śītasparśastatrāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni ca kathamapi na | yadi syustādṛśāni, tarhi avaśyaṃ śītasparśo 'pi syāt || 37 ||

vyāpakaviruddhopalabdhiriti | vyāpakena viruddhaṃ vyāpakaviruddham, tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nātra tuṣārasparśo 'gneriti | atreti | anena dharmī uktaḥ | agneriti | anena heturuktaḥ | na tuṣārasparśa iti | anena sādhyadharma uktaḥ | tuṣārasparśaḥ= himasparśaḥ | tasya vyāpakaḥ śītasparśa, tadviruddho 'gniḥ | tasmād yatrāgnistatra śītasparśaḥ kutaḥ | yatrā ca śītasparśastatra tuṣārasparśo 'pi kathamapi na || 38 ||

kāraṇānupalabdhiriti | kāraṇasyānupalabdhiḥ kāraṇānupalabdhiriti vigrahaḥ | iheti dharmī | apratibaddhaṃ sāmarthyaṃyeṣāṃ śītakāraṇānāṃ śītajananaṃ prati, tāni na santi- iti sādhyam | vahnariti hetuḥ |

yatra śītakāraṇāni adṛśyāni, śītasparśo 'pyadṛśyaḥ, tatrāyaṃ hetuḥ prayoktavyaḥ | dṛśyatve tu śītasparśasya tatkāraṇānāṃ vā kāryānupalabdhiḥ, dṛśyānupalabdharvā gamikā | tasmādeṣāpyabhāvasādhanī | tato yasminnuddeśe sadapi śītakāraṇamadṛśyaṃ śītasparśaśca dūrasthatvāt, pratipattu rvahnirbhāsvaravarṇatvād dūrādapi dṛśya tatrāyaṃ prayoga iti || 37 ||

pratiṣedhyasya yad vyāpakaṃ tena yad viruddhaṃ tasyopalabdhirudāhatavyā yatheti | atreti dharmī | tuṣārasparśo neti sādhyam | vahnariti hetuḥ |

yatra vyāpyastaṣārasparśo vyāpakaśca śītasparśo na dṛśyaḥ, tatrāyaṃ hetuḥ | tayodṛśyatve svabhāvasya vyāpakasya cānupalabdhiryataḥ prayoktavyā | tathā ca satyabhāvasādhanīyam | dūravartinaśca pratipattustuṣārasparśaḥ śītasparśaviśeṣaḥ | śītamātraṃ ca parokṣam | vahnistu rūpaviśeṣād dūrastho 'pi pratyakṣaḥ | tato vahnaḥ śītamātrābhāvaḥ | tataḥ śītaviśeṣatuṣārasparśābhāvaniścayaḥ | śītaviśeṣasya śītasāmānyena vyāptatvāditi viśiṣṭaviṣaye 'syāḥ prayogaḥ || 38 ||

pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasyānupalabdherudāharaṇam- yatheti | atreti

40 kāraṇaviruddhopalabdhiryathā- nāsya romaharṣādiviśeṣaḥ, sannihitadahanaviśeṣātvāditi ||

dṛṣṭāntamāha- yathā nātra dhūmo 'gnyabhāvāditi | atreti, anena dharmī uktaḥ | agnyabhāvādityanena ca nirduṣṭo hetuḥ kīrtitaḥ | na dhūma iti | anena sādhyadharma uktaḥ | iha cāgneḥ kārya dhūma iti | yatrāgnyabhāvastatra dhūmo 'pi kathamapi na || 39 ||

kāraṇaviruddhopalabdhiriti | kāraṇena viruddhaṃ kāraṇaviruddham, tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nāsya romaharṣādiviśeṣā iti | asyati | anena dharmī uktaḥ | na romaharṣādiviśeṣa it | anena sādhyadharma uktaḥ | romaharṣāstu romṇāmudbhadeḥ | sa ādiryeṣāṃ te romaharṣādayāḥ | ādiśabdena dantasaṅgharṣaṇa- śarīrakampādīnāṃ parigrahaḥ | te ca romaharṣādaya eva viśeṣā iti romaharṣādiviśeṣāḥ | bhaya- prītyādibhirapi romaharṣādirjāyate | tasya vyavaccedārtha viśeṣa ityuktam | iha ca śītavāyupīḍitasya ye romaharṣāste eva bodhyāḥ |

sannihitadahanaviśeṣatvāditi | atra dahanaviśeṣastvagniviśeṣaḥ | sannihita iti | samīpavartī | sannihito dahanaviśeṣo yasya sa sannihitadahanaviśeṣaḥ, tasya bhāvastattvam, tasmāt sannihitadahanaviśeṣatvāt | yādṛśo 'gniviśeṣaḥ śītadharmī | na dhūma iti sādhyam | vahnayabhāvāditi hetuḥ | yatra kārya sadapi adṛśyaṃ bhavati, tatrāyaṃ prayogaḥ | dṛśye tu kārye dṛśyānupalabdhirgamikā | tato 'yamapyabhāvasādhanaḥ | niṣkampāyatasalilapūrite hnade hemantocitabāṣpodgame virale sandhyātamasi sati sannapi attra dhūmo na dṛśyata iti kāraṇānupalabdhyā pratiṣedhyate | vahnistu yadi tasyāmbhasaḥ upari ṣlavamāno bhavet prajvalitaḥ, rūpaviśeṣādevopalabdho bhavet | ajvalitastu indhanamadhyaniviṣṭo bhavet | tatrāpi dahanādhikaraṇanibandhanaṃ pratyakṣamiti svarūpeṇa, ādhārarūpeṇa vā dṛśya eva vahniriti tatrāsya prayoga iti || 39 ||

pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasyopalabdherudāharaṇam- yatheti | asyeti dharmī | romṇāṃ harṣa udbhadaḥ, sa ādiryeṣāṃ dantavīṇādīnāṃ śītakṛtānām te viśiṣyante tadanyebhyo bhayaśraddhādikṛtebhya iti romaharṣādiviśaṣāḥ | te na santīti sādhyam | dahana eva viśiṣyate tadanyasmād dahanāccītanivartanasāmarthyaneti dahanaviśaṣaḥ | kaścid dahanah sannapi na śītanivartanakṣamaḥ, yathā pradīpaḥ | tādṛśanivṛtaye viśeṣagrahaṇam | sannihito dahanaviśeṣo yasya sa tathoktaḥ tasya bhāvastasmāditi hetuḥ | yatra śītasparśaḥ sannapyadṛśyaḥ, roma-

41 kāraṇaviruddhakāryopalabdhiryathā- na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavā yaṃ pradeśaḥ dhūmāditi ||

nirākaraṇasamarthastādṛśasya siddhayartha viśeṣa ityuktam | tathāhi- atra romaharṣādi viśeṣasya hetuḥ śītasparśaḥ, tadviruddho 'niḥ | agnitāpaḥ śītanivārakaḥ | śītavivṛtau romaharṣādiviśeṣāḥ kathamapi na syuḥ || 40 ||

kāraṇaviurddhakāryopalabdhiriti | kāraṇena viruddhaṃ kāraṇaviruddham, tasya kārya kāraṇaviruddhakāryam, tasyopalabdhiḥ | kāraṇaviruddhakāryopalabdhiḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavānayaṃ pradeśo dhūmāditi | ayaṃ pradeśa ityanena dharmī uktaḥ | dhūmādityanena heturuktaḥ | na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavānityanena sādhyadharma uktaḥ |

romaharṣādiviśeṣeṇa yukto romaharṣādiviśeṣayuktaḥ | romaharṣādiviśeṣayuktaścāsau puruṣaśceti romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣāḥ, sa vidayate yasmin pradeśe sa roma harṣādiviśeṣayuktapuruṣavān |

iha romaharṣādiviśeṣasya kāraṇaṃ śītasparśaḥ | tadviruddho 'gniḥ | agnikārya dhūmaḥ |

harṣādiviśeṣāścādṛśyāḥv tatrāyaṃ prayogaḥ | romaharṣādiviśeṣasya dṛśyatve dṛśyānupalbdhiḥ prayoktavyā | śītasparśasya dṛśyatve kāraṇānupalabdhiḥ | tasmādbhavasādhano 'yam | rūpaviśeṣāddhidūrād dahanaṃ paśyati | śītasparśastvadṛśyo romarṣādiviśeṣāśca | teṣāṃ kāraṇaviruddhopalabdhyābhāvaṃ pratipadyata iti tatrāsya prayoga iti || |40 ||

pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasya yat kāryaṃ tasyopalabdhirudāhartavyā- yatheti | ayaṃ pradeśa iti dharmī | yogo yuktam | romaharṣādiviśeṣāiyuktaṃ romaharṣādiviśeṣayuktam, tasya sambandhī puruṣo romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣaḥ, tadvān na bhavatīti sādhyam | dhūmāditi hetuḥ |

romaharṣādiviśeṣasya pratyakṣatve dṛśyānupalabdhiḥ | kāraṇasya śītasparśasya pratyakṣatve kāraṇānupalabdhiḥ | vahanstu pratyakṣatve kāraṇaviruddhopalabdhiḥ prayoktavyāḥ | trayāṇāmapyadṛsyatve 'yaṃ prayogaḥ | tasmādabhāvasādhano 'yam | tatra dūrasthasya pratipatturdahanaśītasparśaromaharṣādiviśeṣā apratyakṣāḥ santo 'pi, dhūmastu pratyakṣo yatra, tatraitat pramāṇam | dhūmastu yaduśastaddeśe sthitaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasya vahnaranumāpakaḥ sa iha grāhyaḥ |

dhūmamātreṇa tu vahnimātre 'numite 'pi na śītasparśanivṛtiḥ, nāpi roma

42 ime sarve kāryānupalabdhyādayo daśānupalabdhiprayogāḥ svabhāvānupalabdho saṃgrahanupayāntīti ||

43 pārampayeṇārthāntaravidhipratiṣedhābhyāṃ prayogabhede 'pi ||

tasmād yatra dhūmastatrāgniḥ | yatrāgnistatra na śītasparśaḥ | yatra na śītasparśastatra śītakāryāṇi romaharṣādiviśeṣāḥ kathaṃ syuḥ || 41 ||

pūrvamupalabdhikṣaṇaprāptasyānupalabdhirekaḥ pratiṣedhaheturuktaḥ, atha kathaṃ kāryānupalabdhyādibhiḥ svabhāvaviruddhopalabdhyādibhiśca pratiṣedha iti cet? tatrāha-

ime iti | avyavahitoktāḥ | sarve iti nikhilā daśasaṅkhayāpariccinnāḥ | anupalabdhiprayogāśca svabhāvānupalabdhāvantabhavanti || 42 ||

svabhāvānupalabdhiprayogaścānyaḥ, kāryānupalabdhyādirapyanyaḥ | tathā hi- kāryānupalabdhyādiṣu arthāntarapratiṣadhaḥ, svabhāvaviruddhopalabdhyadiṣu cārthāntaravidhiḥ | kathaṃ tarhi tasyāmantarbhava iti cet? tatrāha- arthāntaretyādi | harṣādiviśeṣanivṛttiravasātuṃ śakyeti na dhūmamātraṃ heturiti draṣṭavyamiti || 41 || yadi ekaḥ pratiṣedhaheturuktaḥ, kathamekadaśābhāvahetavaḥ? ityāha- ime sarve ityādi | ime anupalbdhiprayogāḥ | idamananaraprakrāntā nirdiṣṭāḥ | tatra kiyatāmapi grahaṇe prasaktaḥ? āha- kāryānupalabdhyādaya iti | kāryānupalabdhyadīnāmai trayāṇāṃ caturṇā vā garahaṇe prasaktaḥ? āha- daśeti | tatra daśānāmapyudāharaṇamātrāṇāṃ grahaṇaprasaṅga satyāha- sarva iti |

etaduktaṃ bhavati- aprayuktā api prayuktodāharaṇasadaśāśca | sarva eveti | daśagrahaṇamantarena sarvagrahaṇe kriyamāṇe prayuktodāharaṇakātsnrya ramyeta | daśagrahaṇāt tu udāharaṇakātsnrye 'vagate sarvagrahanāmatiricyamānamudāhṛtasadṛśakātsnryāvagataye jāyate |

te svabhāvānupalabdhau saṃgrahaṃ tādātmyena gaccanti | svabhāvānupalabdhisvabhāvā ityarthaḥ || 42 ||

nanu ca svabhāvānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalbdhyādayaḥ, tat kathamantarbhavanti? ityāha- pāramparyeṇeti | prayogabhede 'pīti | prayogasya śabdavyāpārasya bhede 'pyantarbhavanti | kathaṃ prayogabhedaḥ? ityāha- arthāntaravidhīti | pratiṣedhyādarthādarthāntarasya vidhirupalabdhiḥ svabhāvaviruddhādayupalabdhiprayogeṣu | pratiṣedhaḥ kāryānupalabdhyādiṣu prayogeṣu | arthāntaravidhinā, arthāntarapratiṣedhena

44 prayogadarśanābhyāsāt svayamapyevaṃ vyavaccedapratītirbhavatīti svārthe 'pyanumāne 'syā prayoganirdeśaḥ ||

yahyaparthāntaravidhipratiṣedhābhyā prayogabheda eva, tathāpi paramparayā tasyā mantarbhāvo 'bhipretaḥ, na tu vastutaḥ | tathāhi kvacit kāryānupalbdhī dhūmābhāvena dhūmahetorapratibaddhasāmarthyasya abhāve siddhe abhāvapratītirbhavati | yatra yatra dhūmābhāvastatra tatropalabdhilakṣaṇāprāptasyaiva taddhetoranupalabdhiriti svabhāvānupalabdhāvantarbhavati |

pratipattu ṇāṃ cintābhedād bhedaḥ- kasyacit kāryābhāvadvāreṇa hetvabhāvapratītiḥ, kasyacittu svabhāvadvāreṇa | tathaiva vyāpakānupalabdheḥ kāraṇānupalabdheśca paramparayā antarbhāvo 'vagantavyaḥ | svabhāvaviruddhopalabdhī cāgninā śotābhāvapratītiḥ | yatrāgnistatropalabdhilakṣaṇaprāptasya śītasparśasyaivānupalabdhiriti svabhāvānupalabdhāvantarbhāvaḥ |

viruddhavyāptopalabdhāvapi hetvantarāpekṣayā sarvavarṇeṣu prakāśasvabhāvo 'pi svabhāvānupalabdhivadeva | tathā kāraṇaviruddhakāryopalabdhāvapi dhūmenāgnisiddhiḥ | śītanivṛtau ca tatra tadviparītasya romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣasyābhāvasiddhiḥ | sā ca tatropalabdhilakṣaṇaprāptatā{dsi}hapuruṣasyānupalabdhiriti svabhāvānupalabdhāvevāntarbhavati | || 43 ||

ye ca kāryakāraṇadvayavyāptyabhedairbhedābhavenopacārāt svabhāvānupalabdho antarbhavanti ityāhuḥ, teṣāṃ tadupacāreṇantarbhāvaḥ, paramārthatastu na pratijñaikadeśasyāpi hetutve sati paramparārtho 'pi na ramyaḥ |

svabhāvaviruddhopalabdhyādiṣu ca vijātīyapramāṇena nivṛtyābhidhānamiti kiṃ kena samānaṃ syāt | svārthānumāne prayoge na sambhavati | tatrānupalabdhiprayogaprakāraviśeṣā ekādaśa iti kuta iti cet? tasmādāha- prayogadarśanetyādi |

ca prayogāḥ bhidyante | yadi prayogāntareṣvarthāntaravidhipratiṣedhau, kathaṃ tarhi antarbhavanti? ityāha- pāramparyeṇeti | praṇālikayetyarthaḥ |

etaduktaṃ bhavati- na sākṣādete prayogā dṛśyānupalabdhimabhidadhati, dṛśyānupalabhdyabhicāriṇastvarthāntarasya vidhi niṣedhaṃ vābhidadhati | tataḥ praṇālikayāmīṣāṃ svabhāvānupalabdhau saṃgrahaḥ, na sākṣāditi || 43 ||

yadi prayogabhedādeṣa bhedaḥ, parāthānumāne vaktavya eṣaḥ, śabdabhedo hi prayogabhedaḥ, śabdaśca parārthānumānam? ityāśaṅkayāha- prayogadarśanetyādi | prayogāṇāṃ śāstraparipaṭhiṭānāṃ darśanam= upalambhaḥ, tasya abhyāsaḥ= punaḥ punarāvartanam, tasmānnimittāt |

svayamapīti | pratipatturātmano 'pi | evam ityanantaroktena kameṇa | vyavaccedasya pratītirbhavatīti itiśabdastasmādarthe |

45 sarvatra cāsyāmabhavavyavahrasādhanyāmanupalabdhau yeṣāṃ svabhāvaviruddhādīnāmupalabdhyā kāraṇādīnāmanupalabdhyā ca pratiṣedha uktaḥ, teṣāmupalabdhilakṣaṇaprāptānāmevo palabdhiranupalabdhiśca veditavyā ||

prayogāṇāṃ darśanam= pratītiḥ | tasyāḥ paunaḥpunyenāvartanam= abhyāsaḥ | tasmāt prayogeṣvabhyāsātiśayāt svayamapi yadā kasyacit vyavaccedapratītirbhavati, tadā prayogarūpeṇaiva pratītirbhavati | ata eva svārthānumāne 'pi anupalabdhiprayogasya viśeṣanirdeśaḥ | vyavaccedapratītiḥ pratiṣedhapratyāyanamiti śeṣaḥ | yadvā- vyavaccedapratītiḥ viśeṣapratipattiriti śeṣaḥ || 44 ||

svabhāvānupalabdherviśeṣa uktaḥ | kāryānupalabdhyādau tadbhāvāt kathamavyabhicāritvamiti cet? tatrāha- abhāveti | abhāvavyavahārasādhanyo bahuprakārā yā anupalabdhayo 'bhihitāḥ, tāḥ sarvāstadviśetā eva draṣṭavyāḥ | yadi kāraṇāderupalabdhi-

tadayamarthaḥ- yasmāt svayamapyevamanenopāyena pratipadyate, prayogābhyāsātḥ tasmāt svapratipattāvapyupayujyamānasyāsya prayogabhedasya svārthānumāne nirdeśaḥ | yat punaḥ parapratipattāvevoyujyate, tat parārthānumāna eva vaktavyamiti || 44 ||

nanu ca kāryānupalabdhyādiṣu kāraṇādīnāmadṛśyānāmeva niṣedhaḥ, dṛśyaniṣedhe svabhāvānupalabdhiprayogaprasaṅgāt tathā ca sati na teṣāṃ dṛśyānupalabdheniṣedhaḥ, tat kathameṣāṃ prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāvantarbhāvaḥ? ityāha sarvatra cetyādi | abhavaśca tadvayavahāraśca abhāvavyavahārau | svabhāvānupalabdhāvabhāvavyavahāraḥ sādhyaḥ | śiṣṭeṣvabhāvaḥ | tayoḥ sādhanyāmanupalabdhau | sarvatra ceti | ca śabdo hiśabdasyārthe | yasmāt sarvatrānupalabdhau yeṣāṃ pratiṣedha uktasteṣāmupalabdhilakṣaṇaprāptānāṃ dṛśyānāmeva pratiṣedhaḥ | tasmād dṛśyānupalabdhāvantarbhavaḥ |

kuta etad dṛśyānāmeva? ityāha- svabhāvetyādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmāt svabhāvaviruddha ādiryaṣāṃ tesāmupalabdhyā, kāraṇamādiryeṣāṃ teṣāmanupalabdhyā pratiṣedha uktaḥ, tasmād dṛśyānāmeva pratiṣedha ityarthaḥ |

yadi nāma svabhāvaviruddhādyupalabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā ca pratiṣedha uktaḥ, tathāpi kathaṃ dṛśyānāmeva pratiṣedhaḥ? ityāha- upalabdhirityādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmād ye virodhinaḥ vyāpya- vyāpakabhūtāḥ kāryakāraṇabhūtāśca jñātāḥ, teṣāmavaśyamevopalabdhiḥ, upalabdhipūrvā cānupalabdhi-

46 anyeṣāṃ virodha kārya kāraṇabhāvābhāvāsiddheḥ || lakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ syāt, tadā kāryādeḥ pratiṣedhasiddhiḥ sambhavati, nānyatra || 45 || svabhāvaviruddhādirapi yadi upalabdhilakṣaṇaprāpta eva syāt, tadā viparītapratiṣedhe samarthaḥ, nānyathā | kathamiti cet? tatrāha- anyeṣāmiti |

virodhaśca kāryakāraṇabhāvaśca abhāvaśca virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāḥ, teṣāmamasiddhirityuktam | tadevaṃ ye nopalabdhilakṣaṇaprāptāsteṣāṃ virodhī'siddhaḥ, virodhābhāvo 'pyasiddhaḥ, kāryakāraṇabhāvo 'siddhaḥ, kāryakāraṇabhāvābhāvo 'pyasiddhaḥ- ityetat pradarśitaṃ bhavati |

veditavyā= jñātavyā | upalabdhyanupalabdhī ca dveyeṣāṃ staḥ, te dṛśyā eva | tasmāt svabhāpraviruddhādyu palabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā copalabdhyanupalabdhimatāṃ viruddhādīnāṃ pratiṣedhaḥ kriyamāṇo dṛśyānāmeva kṛto draṣṭavyaḥ |

bahuṣu codyeṣu prakrānteṣu parihārasamuccayārthaścakāro hetvartho bhavati | yasmādidaṃ cedaṃ ca samādhānamasti, tasmād tattaccodyamayuktamiti cakārārthaḥ || 45 ||

kasmāt punaḥ pratiṣedhyānāṃ viruddhādīnāmupalabdhyanupalabdhī veditavye? ityāha- anyeṣāmiti | upalabdhyanupalabdhimadbhayo 'nye 'nupalabdhā eva ye teṣāṃ virodhaśca kāryakāraṇabhāvaśca kenacit saha abhāvaśca vyāpyasya vyāpakasyābhāve na sidhyati, yasmāt tato virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāsiddhe kāraṇād upalabdhyanupalabdhimanta eva viruddhādayo niṣedhyāḥ | ubhayavatnaśca dṛśyā eva | tasmād dṛśyānāmeva pratiṣedhaḥ |

tadayamarthaḥ- virodhaśca kāryakāraṇabhāvaśca vyāpakābhāve vyāpyābhāvaśca dṛśyānupalabdhereveti | ekasannidhāvaparābhāvapratīto jñāto virodhaḥ | kāraṇābhimatābhāve ca kāryābhimatābhāvapratyaye 'vasitaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | vyāpakābhimatābhāve ca vyāpyābhimatābhāve niścite niścito vyāpyavyāpakabhāvaḥ | tatra vyāpyavyāpakabhāvapratītenimittamabhāvaḥ pratipattavyaḥ | iha gṛhīte vṛkṣābhāve hi śiśapātvābhāvapratītau pratīto vyāpyavyāpakabhāvaḥ | abhāvapratipattiśca sarvatra dṛśyānupalabdhereva | tasmādvirodham, kāryakāraṇabhāvam, vyāpyavyāpakabhāvaṃ ca smaratā virodha kāryakāarṇabhāva vyāpyavyāpakabhāvaviṣayābhāvapratipattinibandhanaṃ dṛśyānupalabdhiḥ smartavyā | dṛśyānupalabdhyasmaraṇe virodhādīnā

47 viprakṛṣṭaviṣayā punaranupalabdhiḥ pratyakṣānumānanivṛttilakṣaṇā saṃśayahetuḥ ||

tathāhi- upalabdhilakṣaṇaprāptasya niyatānuṣaṅgīṇo ye dṛṣṭāstatsannidhāne kasyacit tirobhāve tena saha virodhasya pratyāyanaṃ śakyam | yacca sannihitaṃ tadapi tathaiva viruddham | tadupalabdhau tu virodhābhava iti niścīyate |

evamupalabdhilakṣaṇaprāptasya yasya sattve upalabdhilakṣaṇaprāptamadṛṣṭapūrva yadupalabhyate, tadabhāve nopalabhyate | tattasmādutpadayate iti taddvayoḥ kāryakāraṇabhāvo niścīyate | yadabhāve 'pi yadupalabdhiḥ, taddvayoḥ kāryakāraṇabhāvābhāvo niścīyate | evamapi abhāvavyavahārasiddhirupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhisamāśritā ityuktaṃ bhavati || 46 ||

nanu tadanyenāpi kvacit siddhiriti cet? ucyate- viprakṛṣṭetyādi | viprakṛṣṭī yo viṣayaḥ pratyakṣānumānanivṛttisvabhāvaḥ sa saṃśayasya hetuḥ, na svabhāvavyavahārahetuḥ || 47 ||

masmaraṇam | tathā ca sati na viruddhādividhipratiṣedhābhyāmitarābhāvapratītiḥ syāt | virodhādigrahaṇakālabhāvinyāṃ ca dṛśyānupalabdhāvavaśyasmartavyāryā tata evābhāvapratītiḥ |

tatra yadyapi sampratitanī nāsti dṛśyānupalabdhiḥ, virodhādigrahaṇakāle tvāsīt | yā dṛśyānupalabdhiḥ samprati smaryamāṇā saivābhāvapratipattinibandhanam | tataḥ samprati nāsti dṛśyānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalabdhyādiprayogāḥ |

viruddhavidhinā kāraṇādiniṣedhena ca yato dṛśyānupalabdhirākṣiptā, tato dṛśyānupalabdhereva kālāntaravṛttāyāḥ smṛtiviṣayabhūtāyā abhāvapratipattiḥ | amīṣāṃ ca prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāvantarbhāvaḥ | tadanena sarveṇa dṛśyānupalabdhāvantarbhāvo daśānāmamanupalabdhiprayogāṇāṃ pāramparyeṇa darśita ityavaseyam || 46 ||

uktā dṛśyānupalabdhirabhāve, abhāvavyavahārasādhye ca pramāṇam, adṛśyānupalabdhistu kiṃsvabhāvā? kiṃvyāpārā? ityāha- viprakṛṣṭetyādi | viprakṛṣṭastribhirdeśakālasvabhavaviprakarṣairyasyā viṣayaḥ sa viprakṛṣṭaviṣayeti saṃśayahetuḥ | kisvabhāvā sā? ityāha- pratyakṣānumānanivṛttirlakṣāṇaṃ svabhāvo yasyāḥ sā pratyakṣānumānanivṛttilakṣāṇā | na jñānajñeyasvabhāveti yāvat || 47 ||

48 pramāṇanivṛttāvapi arthābhāvasiddheriti ||

tadeva kasmāt? ityāha- pramānetyādi |

pramāṇanivṛttilakṣaṇā viprakṛṣṭaviṣayānupalabdhiḥ, pramānanivṛttirapi arthābhāvaṃ na sādhyati | pramāṇaṃ tu arthakāryamiti pramāṇanivṛttyā kāraṇamātranivṛttinaṃ sidhyatīti || 48 ||

iti nyāyavinduvistaraṭīkāyāṃ śiṣyahitāyāṃ dvitīyaḥ pariccedaḥ ||

nanu ca pramāṇāt prameyasattāvyavasthā, tataḥ pramāṇābhāvāt prameyābhāvapratipattiryuktā? ityāha- pramāṇanivṛttāvapītyādi | kāraṇaṃ vyāpakaṃ ca nivartamānaṃ kārya vyāpyaṃ ca nivartayet | na ca pramāṇaṃ prameyasya karaṇam, nāpi vyāpakam | ataḥ pramāṇayonivṛttavapi arthasya prameyasya nivṛttinasidhyati | tato 'siddhaḥ saṃśayaheturadṛśyānupalabdhiḥ, na niścayahetuḥ | yat punah pramāṇasattayā prameyasattā sidhyati, tadyuktam | prameyakārya hi pramāṇam | na ca kāraṇamantareṇa kāryamasti | na tu kāraṇānyavaśyaṃ kāryavanti bhavanti | tasmāt pramāṇāt prameyasattā vyavasthāpyā, na pramāṇābhāvāt prameyābhāvavyavastheti || 48 ||

ācāryadharmottarakṛtāyāṃ vyāyabinduṭīkāyāṃ svārthānumānaṃ nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ ||

tṛtīyaḥ parārthānumānaparicchedaḥ

1 trirūpaliṅgākhyānaṃ aprārthamanumānam ||

2 kāraṇe kāryopacārāt ||

samyagjñānanirūpaṇaprasaṅgena svārthaparārthabhedena anumānaṃ dvividhamaṅgīkṛtam | tatra svārtha saprapañcaṃ nirūpitam | parārthānumānābhidhānārthamevamanujānīte trirūpetyādi |

ākhyāyate 'neneti ākhyānam | vacanamiti | trīṇi rūpāṇi santi yasya tat trirūpam | trirūpaṃ ca talliṅgaṃ ceti trirūpaliṅgam | tasya ākhyānamityarthaḥ || 1 ||

anumānaṃ ca samyagjñānamityuktam, kathamanumānaṃ vacanamiti cet? tatrāha- kāraṇa iti |

svārtha- parārthānumānayoḥ svārtha vyākhyāya, parārtha vyākhyātukāma āhatrirūpaliṅgākhyānamiti | trīṇi rūpāṇi- anvaya vyatireka pakṣadharmatvasaṃjñakāni yasya tat trirūpam | trirūpaṃ ca talliṅgaṃ ca tasyākhyānam | ākhyāyate= prakāśyate 'neneti trirūpaṃ liṅgamiti ākhyānam | kiṃ punastat? vacanam | vacanena hi trirūpaṃ liṅgamākhyāyate | parasmāyidaṃ parārtham || 1 ||

nanu ca samyagjñānātmakamanumānamuktam, tat kimartha samprati vacanātmakamanumānamucyate? ityāha-kāraṇe kāryopacārāditi | trirūpaliṅgābhidhānāt trirūpaliṅgasmṛtirutpadayate, smṛteśvānumānam | tasmādanumānasya paraṃparayā trirūpaliṅgābhidhānaṃ kāraṇam | tasmin kāraṇe vacane kāryasyānumānasya upacāraḥ samāropaḥ kriyate | tataḥ samāropāt kāraṇaṃ vacanamanumānaśabde nocyate | aupacārikaṃ vacanamanumānam, na mukhyamityarthaāḥ | na yāvat kiñcit upacārādanumānaśabdena vaktuṃ śakyaṃ tāvat sarva vyākhyeyam, kintvanumānaṃ vyākhyātukāmena anumānasvarūpasya vyākhyeyatvānnimitaṃ vyākhyeyam | nimittaṃ ca trirūpaṃ liṅgam | tacca svayaṃ vā pratītamanumānasya nimittaṃ bhavati, pareṇa vā pratipāditaṃ bhavati | tasmālliṅgasya svarūpaṃ ca vyākhyeyam, tatpratipādakaśca śabdaḥ | tatra svarūpaṃ svārthānumāne vyākhyātam | pratipādakaśca śabda

3 tad dvividham |

4 prayogabhedāt ||

5 sādharmyavad vaidharmyavacca ||

kāraṇaṃ hi vacanam, kārya cānumānamiti vacane tasminnanumānāropāt tadvacanamevānumānamityabhidhīyate | anumānakāraṇatvāt anumānam ityucyate iti śeṣaḥ || 2 ||

taddvividhamiti | atra taditi parārthānumānam | trirūpaliṅgākhyānaṃ tat || 3 ||

kathaṃ dvividhamiti cet? āha- prayogabhedāditi | prayogastu śabdata upasthānam | tasya bhedena dvaividhyamiti || 4 ||

kiṃ tat prakāraheyamiti āha? āha- sādharmyavaditi | samāno dharmo yasya sa sadharmā, sadharmaṇo bhāvaḥ sādharmyam, tadayasyāsti tat sādharmyavat | visadṛśo dharmo yasya sa vidharmā, vidharmaṇo bhāvo vaidharmyam, tadayasyāsti tad vaidharmyavat | anvayavat vyatirekavacceti śeṣaḥ || 5 ||

iha vyākhyeyaḥ | tataḥ pratipādakaṃ śabdamavaśyaṃ vaktavyaṃ darśayan anumānaśabdenoktavānācārya iti paramārthaḥ || 2 ||

parārthānumānasya prakārabhedaṃ darśayitukāma āha- tad dvividhamiti | taditi parārthanumānam | dvau vidhau= prakārau yasya tad dvividham || 3 ||

kuto dvividham? ityāha- prayogasya śabdavyāpārasya bhedāt | prayuktiḥ= prayogaḥ, arthābhidhānam | śabdasyārthābhidhānavyāpārabhedād dvividhamanumānam || 4 ||

tadevābhidhānavyāpāranibandhanaṃ dvaividhyaṃ darśayitumāha- sādharmyavat vaidharmyavacceti | samāno dharmo 'sya so 'yaṃ sadharmā, tasya bhāvaḥ sādharmyam | visadṛśo dharmo 'sya vidharmā, vidharmāṇo bhāvo vaidharmyam | dṛṣṭāntadharmiṇā saha sādhyadharmiṇaḥ sādṛśyaṃ hetukṛtaṃ sādharmyamucyate | asādṛśyaṃ ca hetukṛtaṃ vaidharmyamucyate | tatra yasya sādhanavākyasya sādharmyamabhidheyaṃ tat sādharmyavat | yathā yat kṛtakaṃ tadanityam, yathā ghaṭaḥ, tathā ca kṛtakaḥ śabdaḥ ityatra kṛtakatvakṛtaṃ dṛṣṭānta sādhyadharmiṇoḥ sāduśyabhidheyam | yasya tu vaidharmyamabhidheyaṃ tad vaidharmyavat | yathā- yannityaṃ tadakṛtakaṃ dṛṣṭam, yathā ākāśam, śabdastu kṛtakaḥ iti kṛtakatvākṛtakatvakṛtaṃ śabdākāśayoḥ sādhya dṛṣṭāntadharmoṇorasādṛśyamihābhidheyam || 5 ||

6 nānayorarthataḥ kaścid bhedaḥ ||

7 anyatra prayogabhedāt ||

8 tatra sādharmyavatprayogaḥ- yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sannopalabhyate so 'dvayava hāraviṣayaḥ siddhaḥ, yathānyo dṛṣṭaḥ kaścid śaśaviṣāṇādiḥ | nopalabhyate ca kvacit pradeśaviśaṣe upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭaḥ- ityanupalabdhiprayogaḥ ||

yadi sādharmyaprayogo 'nvayavān, vaidharmyaprayogaśca vyatirekavān, tarhi arthato 'pi bhedaḥ syāt, tat kasmāt prayogabhedena dvividhamityucyate iti cet? tatrāha nānayoriti |

sādharmyavānapi trirūpāpekṣaḥ, vaidharmyavānapi trirūpāpekṣaḥ | tasmāt sarvatra trirūpasattvādarthato bhedaleśo 'pi nāsti |6 ||

anyatra prayogabhedāditi | iha prayogasyaiva bhedaḥ, na tu sarvathāpi | tathā hi- prathame vastuto 'nvayābhidhāne 'pi vyatirekaḥ sāmarthyādavagamyate | dvitīye ca vastuto vyatirekā bhidhāne 'pi anvayo 'rthājjñāyate || 7 ||

tatra sādharmyavataḥ prathamamupanyāsaḥ | yadupalabdhilakṣaṇaprāpta sannopalabhyate so 'sadvayaydyanayoḥ prayogayorabhidheyaṃ bhinnam, kathaṃ tarhi trirūpaṃ liṅgamabhinnaṃ prakāśyam? ityāha- nānayorarthata iti | arthaḥ prayojanam | yat prayojanaṃ prakāśayitavyaṃ vastu uddiśyānumāne prayujyate, tataḥ prayojanādanayorna bhedaḥ kaścit | trirūpaṃ hi liṅga prakāśayitavyam | taduddiśya dve apyete prayujyete | dvābhyāmapi trirūpaṃ liṅga prakāśyata eva | tataḥ prakāśayitavyaṃ prayojanamanayorabhinnam | tathā ca na tato bhedaḥ kaścit || 6 ||

abhidheyabhedo 'pi tarhi na syāt? ityāha- anyatra prayogabhedāditi | prayogaḥ abhidhānam, vācakatvam | vācakatvabhedādanyo bhedaḥ prayojanakṛto nāstītyarthaḥ |

etaduktaṃ bhavati- anyadabhidheyamanyat prakāśyaṃ prayojanam | tatrābhidheyāpekṣayā vācakatvaṃ bhedyate, prakāśyaṃ tvabhinnam | anvaye hi kathite vakṣyamāṇena nyāyena vyatirekagatirbhavati | vyatireke cānvayagatiḥ | tatastrirūpaṃ liṅgaṃ prakāśyamabhinnam | na ca yatrābhidheyabhedaḥ, tatra sāmarthyagamyo 'pyartho bhidyate | yasmāt pīno devadatto divā na bhuṃkte pīno devadatto rātrau bhuṃkte ityanayovakyiyorabhidheyabhede 'pi gamyamānamekameva, tadvadihābhidheyabhede 'pi gamaymānaṃ vastu ekameva || 7 ||

9 tathā svabhāvahetoḥ prayogaḥ- yat sat tat sarvamanityam, yathā ghaṭādiriti śuddhasya svabhāvahetoḥ prayogaḥ ||

vahāraviṣayaḥ siddha iti | atrānupalabdheranvaya uktaḥ | yathā dṛṣṭaḥ kaścit śaśaviṣāṇādiriti | asadvayavahārasya viṣayo dṛṣṭaḥ | tasyodāharaṇam- śaśaviṣāṇādiḥ dṛṣṭa iti siddhaḥ | parīkṣita iti śeṣaḥ | tena dṛṣṭāntakathanaṃ nopalabhyate iti anena pakṣadharma uktaḥ || 8 ||

svabhāvahetoḥ prayoga iti | dvitīyasya hetoḥ sādharmyavān prayoga upadarśyate yat tatreti | tayoḥ sādharmyavaidharmyavatoranumānayoḥ sādharmyavat tāvadudāharannanupalabdhimāha- yadityādinā | yad dṛśyam | sannopalabhyate- ityanena dṛśyānupalambho 'nudyate | so 'sadvayavahāravīṣayaḥ siddhaḥ | tadasaditi vyavahartavyamityarthaḥ | anenāsadvayavahārayogyatvasya vidhiḥ kṛtaḥ | tataścāsdvayavahārayogyatve dṛśyānupalambho niyataḥ kathitaḥ | dṛśyamanupalabdhamasadvayavahārayogyamevetyarthaḥ | sādhanasya ca sādhye 'rthe niyatatvakathanaṃ vyāptikathanam | yathoktam- vyāptirvyāpakasya tatra bhāva eva vyāpyasya vā tatraiva bhāvaḥ iti | vyāptisādhanasya pramāṇasya viṣayo dṛṣṭāntaḥ | tameva darśayitumāha- yathānya iti | sādhyadharmiṇo 'nyo dṛṣṭānta ityarthaḥ | dṛṣṭa iti | pramāṇena niścitaḥ | śaśavisāṇaṃ hi na cakṣuṣā viṣayīkṛtam | api tu pramāṇena dṛśyānupalambhenāsadvayavahārayogyaṃ vijñātam | śaśaviṣāṇamādiryasya asadvayavahāraviṣayasya sa tathoktaḥ | śaśaviṣāṇādau hi dṛśyānupalambhamātranimitto 'sadvayavahāraḥ pramāṇena siddhaḥ | tata eva pramāṇādanena vākye nābhidhīyamānā vyāptirjñātavyā |

samprati vyāpti kathayitvā dṛśyānupalambhasya pakṣadharmatvaṃ darśayitumāha nopalabhyate ceti | pradeśaḥ= ekadeśaḥ pṛthivyāḥ | sa eva viśiṣyte 'nyasmāditi viśeṣa ekaḥ | pradeśaviśaṣa iti | ekasmin pradeśe | kvaciditi | pratipattaḥ pratyakṣa eko 'pi pradeśaḥ | sa evābhāvavyavahārādhikaraṇaṃ yaḥ pratipattaḥ pratyakṣaḥ, nānyaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti | dṛśyaḥ | yathā cāsato 'pi ghaṭasya samāropitamupalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ tathā vyākhyātam || 8 ||

svabhāvahetoḥ sādharmyavantaṃ prayogaṃ darśayitumāha- tatheti | yathānupalabdheḥ, tathā svabhāvahetoḥ sādharmyavān prayoga ityarthaḥ | yat saditi sattvamanūdya tat sarvamanityamityanityanityatvaṃ vidhīyate | sarvagrahaṇaṃ ca niyamārtham |

10 yadutpattimat tadanityamiti svabhāvabhūtadharmabhedena svabhāvasya prayogaḥ ||

11 yat kṛtakaṃ tad anityamityupādhibhedena ||

sat tat sarvamanityam, yathā ghaṭādiriti | yaditi yogyaṃ vastumātraṃ sat, tat sarvamakhilamanityam | anena anvaya evoktaḥ |

śuddhasya svabhāvahetoḥ prayoga iti | nirviśeṣaṇasya svabhāvahetoḥ prayoga iti śeṣaḥ || 9 ||

yadutapttimat tadanityamiti vacanaṃ svabhāvahetodvitīyasyānvayaḥ |

svabhāvabhūtadharmabhedena svabhāvasya prayoga iti | ātmabhūtadharmasyaiva bhedaṃ kṛtvā svabhāvahetoḥ prayogaḥ kṛtaḥ | tathā hi- utpattirvastuno hanmalābhaḥ | abheda eva utpattiryasyāsti tadutpattimaditi bhedenoktaḥ || 10 ||

yat kṛtakaṃ tadanityamiti | anena svabhāvahetostṛtīyasyānvaya uktaḥ | upādhi bhedeneti | atra upādhiḥ= viśeṣaṇam | anabhivyaktaviśeṣaṇaḥ svabhāvahetuprayoga iti śeṣaḥ || 11 ||

sarvamanityam | na kiñcinnānityam | yat sat tadanityameva | anityatvādanyatra nityatve sattvaṃ nāstītyevaṃ sattvamanityatve sādhye niyataṃ khyāpitaṃ bhavati | tathā ca sati vyāptipradarśanavākyamidaṃ | yathā ghaṭādiriti | vyāptisādhakasya pramāṇasya viṣayakathanametat | śuddhasyeti | nirviśeṣaṇasya svabhāvasya prayogaḥ || 9 ||

saviśeṣaṇaṃ darśayitumāha- yadutpattimaditi | utpattiḥ svarūpalābho yasyāsti tad utpattimat | utpattimattvamanudya tadanityamityanityatvavidhiḥ | tathā ca sati utpattimattvamanityatve niyatamākhyātam |

svabhāvaṃ bhūtaḥ tadātmako dhamaḥ, tasya bhedena | bhedaṃ hetūkṛtya prayogaḥ | anutpannebhyo hi vyāvṛtimāśrityotpanno bhāva ityucyate | saiva vyāvṛttiryadā vyāvṛttyantaranirapekṣā vaktumiṣayte, tadā vyatirekiṇīva nirdeśyate- bhāvasya utpattiriti | tathā ca vyatiriktamevotpattyā viśiṣṭa vastu utpattimaduktam | tena svabhāvabhūtena dharmeṇa kalpitabhedena viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ prayukto viditavyaḥ || 10 ||

yat kṛtakamiti | kṛtakatvamanūdyānityatvaṃ vidhīyate- iti anityatve niyataṃ kṛtakatvamuktam | ato vyāptiranityatvena kṛtakatvasya darśitā | upādhibhedena svabhāvasya prayoga iti sambandhaḥ | upādhirviśeṣaṇam | tasya bhedena bhinnenopādhinā viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ prayukta ityarthaḥ |

12 apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpattau kṛtaka iti |

13 evaṃ prayatnāntarīyakapratyayabhedabheditvādayo 'pi draṣṭavyāḥ ||

kathamanabhivyaktaviśeṣāṇaṃ iti cet? tatrāha- apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpatau kṛtaka iti | apekṣitaḥ parasya vyāpāro yeneti vigrahaḥ | yaśca bhāvaḥ svabhāniṣpattaye hetūnāṃ vyāpāramapekṣate iti | yathā kṛtakamityuktam, tasmāt anabhivyaktaviśeṣaṇaṃ svabhāvahetvantarametat || 12 ||

evamiti | ete 'pi upādhibhedāpekṣitāḥ svabhāvahetva eva draṣṭavyāḥ | tathā hi prayatne= hetuvyāpāre sati yasya siddhiḥ sa prayatnāntarīyaka iti | tena anityaṃ prayatnāntaroyakatvāda ityayanapi anabhivyaktaviśeṣaṇaḥ svabhāvahetureva | pratyayasya bhedaḥ pratyayabhedaḥ | pratyayabhedena bhettuṃ śīla yasya sa pratyayabhedabhedī, tasya bhāvaḥ pratyayabhedabheditvam | kāraṇabhedānukūlarūpavattvamiti śeṣaḥ |

tathā hi- svalpakardamapiṇḍād ghaṭaḥ kṣudro bhavati, mahatastu mahān bhavvati | nipuṇaiha kadāciccuddha evārtha ucyate, kadācidavyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ, kadācid vyatiriktena | devadattaḥ iti śuddhaḥ, lambakarṇaḥ iti abhinnakarṇadvayaviśiṣṭaḥ, citraguriti vyatiriktacitragavīviśiṣṭaḥ | tadvat śuddham, utpattimatvamavyatiriktaviśeṣaṇam, kṛtakatvaṃ vyatiriktaviśeṣaṇam || 11 ||

nanu ca citraguśabde vyatiriktasya viśeṣaṇasya vācakaścitraśabdo gośabdaśvāsti, kṛtakaśabde tu nirviśeṣaṇavācinaḥ śabdasya prayogo 'sti? ityāśaṅkayāha- apekṣiteti | pareṣāṃ kāraṇānāṃ vyāpāraḥ svabhāvasya niṣpattau niṣpatyarthamapekṣitaḥ paravyāpāro yena sa tathoktaḥ | hīti yasmādarthe | yasmādapekṣitaparavyāpāraḥ kṛtaka ucyate, tasmād vyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ svabhāva ucyate | yadyapi vyatiriktaṃ viśeṣaṇapadaṃ na prayuktam, tathāpi kṛtaśabdenaiva vyatiriktaṃ viśeṣaṇapadamantarbhāvitam | ataeva saṃjñāprakāro 'yaṃ kṛtakaśabdaḥ, yasmāt saṃjñāyāmayaṃ kan pratyayo vihitaḥ | yatra ca viśeṣaṇamantarbhāvyate, tatra viśeṣaṇāpdaṃ na prayujyate |

kvacittu prtīyamānaṃ viśeṣaṇam, yathā kṛta ityukte hetubirityetat pratīyate | tatra ca hetuśabdaḥ prayujyate, kadācinna vā prayujyate || 12 ||

prayujyamānasvaśabdaśca yathā pratyayabhedabhediśabde pratyayabhedaśabdaḥ, yathā ca kṛtaśabdo bhinnaviśesaṇasvabhavābhidhāyo, evaṃ pratyayabhedabheditvamādiryeṣāṃ

14 sannutpattimān kṛtako vā śabda iti pakṣadharmopadarśanam ||

15 sarve ete sādhanadharmāḥ yathāsvaṃ pramāṇaiḥ siddha sādhana dharmamātrānubandhe eva sādhyadharme 'vagantavyāḥ ||

kumbhakāravyāpāre sati śobhano bhavati,anipuṇakumbhakāravāpāre 'śobhano bhavati | tasmād anityaṃ pratyayabhedabheditvādityayamapi anabhivyaktaviśeṣaṇaḥ svabhāvahetureva || 13 ||

pūrva trayāṇāṃ svabhāvahetūnāmanvayamātramuktam, idānī tena kāraṇena pakṣadharmā ucyante | san śabdaḥ, utpattimān śabdaḥ, kṛtakaḥ śabda iti prayogabhedadarśanāthaṃ vā iti || 14 ||

tanmātrānubandhini sādhyadharme svabhāvo hetuḥ iti pūrva svabhāvahetulakṣaṇaṃ yadabhihitam, tatprayogārthamāha- sarve ete sādhanadharmā iti | pūrva yeṣāṃ trividhānāṃ svabhāvahetūnāṃ pakṣadharmā uktāḥ, te yathāsvaṃ pramāṇairiti | yasya yadātmīyaṃ pramāṇaṃ taiḥ svapramāṇaiḥ |

prayatnānantarīyakatvādīnāṃ te 'pi svabhāvahetoḥ prayogāḥ bhinnaviśeṣaṇasvabhāvābhidhāyino draṣṭavyāḥ |

pratyayānām= kāraṇānām, bhedaḥ= viśeṣaḥ, tena pratyayabhedena bhettuṃ śīlaṃ yasya sa pratyayabhedo śabdaḥ, tasya bhāvaḥ pratyayabhedabheditvam | tataḥ pratyayabhedabheditvāccabdasya kṛtatvaṃ sādhyate | prayatnānantarīyakatvānityatvam | tatra pratyayabhedaśabdo vyatiriktaviśeṣaṇābhidhāyī pratyayabhedabhediśabde prayuktaḥ | prayatnānantarīyakaśabde ca prayatnaśabda |

tadevaṃ trividhaḥ svabhavahetuprayogo darśitaḥ- 1 śuddhaḥ, 2 avyatiriktaviśeṣaṇaḥ, 3 vyatiriktaviśeṣaṇaśca | evamartha caitadākhyātam- vācakabhedānmā bhūt kasyacit svabhāvahetāvapi prayukte vyāmoha iti || 13 ||

atha kimete svabhāvahetavaḥ siddhasambandhe svabhāve sādhye prayoktavyāḥ? āhosvit asiddhasambandhe? it sardhayitumāha- sarve ete iti | gamakatvāt sādhanāni, parāśritatvācca dharmāḥ, sādhanadharmā eva sādhanadharmamātram | matra śabdenādhikasyāpekṣaṇīyasya nirāsaḥ | tasyānubandhaḥ= anugamanam, anvayaḥ | siddhaḥ sādhanakarmamātrānubandho yasya sa tathoktaḥ | kena siddhaḥ? ityāha-

16 tasyaiva tatsvabhāvatvāt ||

siddhasādhanadahrmamātrānubandhe eva sādhyadharme 'vagantavyā iti | sādhanadharmasvarūpameva sādhanadharmamātram | sādhanadharmamātreṇa anubandhaḥ= sādhanadharmamātrānubandhaḥ | anubandhaḥ= sambandhaḥ | anvaya iti śeṣa | siddhaḥ sādhanadharmāmātrānubandho yasya sādhya dharmasya tasmin | yathāsvaṃ sādhyadharme sādhanadharmamātrānubandhe sādhite eva te pakṣadharmā hetutvenābhidheyā iti || 15 || kasmācca sādhyadharme sādhanadahrmamātrānubandha iti cet? tatrāha- tasyaiveti | tathāhi- paramārthato 'nityasvabhāva eva kṛtakaḥ | anyaśca kṛtakaḥ, anyaśca anitya iti tu na | kathamiti cet? hetupratyayairyat kriyate tad vinaśyatsvabhāvameveti || 16 ||

yathāsvaṃ pramāṇairiti | yasya sādhyadharmasya yadātmīyaṃ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena siddha ityarthaḥ | svabhāvahetūnāṃ ca bahubhedadatvāt sambandhasādhanānyapi pramāṇāni bahūnīti pramāṇairiti bahuvacana nirdeśaḥ | gamayitavyatvāt sādhyaḥ, parāśritatvācca dharmaḥ sādhyadharmaḥ |

tadayaṃ paramārthaḥ- na hetuḥ pradīpavat yogyatayā gamakaḥ, apitu nāntarīyakatayā viniścitaḥ | sādhyāvinbhāvitvaniścayanameva hi hetoḥ sādhyapratipādanavyāpāraḥ, nānyaḥ kaścit |

prathamaṃ bādhakena pramāṇena sādhyapratibandho niścetavyo hetoḥ | punaranumānakāle sādhanaṃ sādhyanāntarīyakaṃ sāmānyena smartavyam | kṛtakatvaṃ nāmānityasvabhāvamiti sāmānyena smṛtamarya punarviśeṣe yojayati- idamapi kṛtakatvaṃ śabde vartamānamanityasvabhāvameveti |

tatra sāmānyasmaraṇaṃ liṅgajñānam | viśiṣṭasya tu śabdagatakṛtakatvasyānityatvasvabhāvasya smaraṇamanumānajñānam | tathā ca satyavinābhāvitvajñānameva parokṣārthapratipādakatavaṃ nāma | tena niścitatanmātrānubandhe sādhyadharme svabhāva hetavaḥ prayoktavyāḥ, nānyatretyuktam || 15 ||

yadyevaṃ sambandho niścetavyaḥ sāśyasya sādhanena saha, sāhanadharmamātrānubandhastu sādhayasya kasmānniścito mṛgyate? ityāha- tasyaiveti | siddha sādhanadharmamātrānubandhasya | tatsvabhāvatvāditi | sādhanadharmasvabhāvatvāt | yo hi sādhyadharmaḥ sādhanadharmamātrānubandhavān sa eva tasya sādhanadharmasya svabhāvaḥ, nānyaḥ || 16 ||

17 svabhāvasya ca hetutvāt ||

18 vastutastayostādātmyam ||

19 tanniṣpattāvaniṣpannasya tatsvabhāvatvābhāvāt ||

svabhāvasyeti | atra sādhyasya svabhava eva heturuktaḥ, kathaṃ sādhyānanubandhī syāt tathā hi tanmātrānubandho svabhāva eveti || 17 ||

tacca kasmāt iti cet? tatrāha- tanniṣpattāviti | yadi sādhanadharmasya kṛtakatvādeḥ siddhau sādhyo 'nityatvādinaṃ siddhayati, tadā kṛtakatvānityatve paramārthata ekasvabhāve na syātām || 19 || bhavatu īdṛśa eva svabhāvaḥ, svabhāva eva tu sādhye kasmād hetuprayogaḥ? svabhāvasya ca hetutvāditi | svabhāva eveha hetuḥ prakrāntaḥ | tasmāt sa eva sādhyaḥ kartavyoḥ yaḥ sādhanasya svabhāvaḥ syāt | sādhanadharmamātrānubandhavāśca svabhāvaḥ, nānyaḥ || 17 ||

yadi sādhyadharmaḥ sādhanasya svabhavaḥ syāt, pratijñārthaikadeśastarhi hetuḥ syāt? ityāha- vastuta iti | vastutaḥ paramārthataḥ sādhyasādhanayostādātmyam | samāropitastu sādhyasādhanabhedaḥ | sādhyasādhanabhāvo hi niścayārūḍhe rūpe | niścayārūḍhaṃ ca rūpaṃ samāropitena bhedenetaretaravyāvṛttikena bhinnamiti anyat sādhanam, anyat sādhyam | dūrāddhi śākhādimānartho vṛkṣaḥ iti niścīyate na śiśapeti | atha ca sa eva vṛkṣaḥ, saiva śiśapā | tasmādabhinnamapi vastu niścayo bhinnamādarśayati vyāvṛtibhedena | tasmāt niścayarūḍharūpāpekṣayā anyat sādhanam, anyat sādhyam | ato na pratijñārthaikadeśo hetuḥ | vāstavaṃ ca tādātmyamiti || 18 ||

kasmāt punaḥ sādhanadharmamātrānubandhyeva sādhyaḥ svabhāvaḥ, nānyaḥ? ityāha- tanniṣapttāviti | yo hi yatrānubadhnāti sa tanniṣpattāvaniṣpannaḥ, tasya tanniṣpattāvaniṣpannasya sādhanasvabhavatvamayuktam | yato niṣpattyaniṣapttī bhavābhāvasvarūpe | bhāvābhāvau ca aprasparaparihāreṇa sthitau | yadi ca pūrva niṣpannasya, aniṣpannasya caikyaṃ bhavedū, ekasyaivārthasya bhāvābhāvo syātāṃ yugapat | na ca viruddhayorbhāvābhāvayoraikyaṃ yujyateḥ, viruddhadharmasaṃsargātmaka katvādekatvābhavasya |

kiñca, paścādutpadayamānaṃ pūrvaniṣpannād bhinnahetukam, hetubhedapūrvakaśca

20 vyabhicārasambhavācca ||

21 kāryahetoḥ prayogaḥ- yatra dhūmastatrāgniḥ, yathā mahānasādau | asti ceha dhūma iti ||

22 ihāpi siddhe eva kāryakāraṇabhāve kāraṇe sādhye kāryaheturvaktavyaḥ ||

yadi kṛtatvāpariniṣpattāvuttarakāle daṇḍādikāraṇāntareṇānityatvaṃ kriyate, tadā vyabhicāraḥ syat, daṇḍāderapi svapratyayasapekṣatayotpannatvāt | tadavaśyamevānutpannasya kasyāpi vināśasyāpi na sambhava iti || 20 ||

kāryahetoḥ prayoga iti | sādhrmyavadanumānasya kāryahetoḥ prayoga upadarśyate | yatra dhumastatrāgniriti | yatreti asmin pardeśe dhūmastatra sarvatrāgnirityanvaya iti | yathā mahānasādāviti | anena dṛṣṭānto darśitaḥ | asti ca iha dhūma iti | abhimatadeśe ca dhūmo dṛśyata iti pakṣadharmo darśitaḥ || 21 ||

kāryahetāvapi pūrva kāryakāraṇabhāvaḥ sādhanīyaḥ anantaraṃ ca kāraṇasādhanārtha kāryaheturvaktavyaḥ | tathā hi- svarūpeṇa niścitameva liṅga jñeyam, na tu aniścitameveti || 22 ||

kāryabhedaḥ, tato niṣpannāniṣpannayoviruddharmasaṃsargātmako bhedo bhedahetuśca kāraṇabheda iti kuta ekatvam | tasmāt sādhanadharmamātrānubandhyeva sādhyaḥ svabhāvaḥ, nānyaḥ || 19 ||

mā bhūt paścānniṣpannaḥ pūrvajasya svabhāvaḥ, sādhyastu kasmānna bhavati? ityāha- vyabhicaretyādi || pūrvajena paścānniṣpannasya vyabhicāraḥ= parityāgo yastasya sambhavācca na pūrvaniṣpannasya paścānniṣpannaḥ sādhyaḥ | tasmāt sādhana dharmamātrānubandhyeva svabhāvaḥ | sa eva ca sādhyaḥ | tathā ca siddhasādhanadharma mātranubandha eva svabhāve svabhavahetavaḥ prayoktavyā iti sthitam || 20 ||

kāryahetoḥ prayoga iti | sādharmyavāniti prakaraṇādapekṣaṇīyam | yatra dhūma iti dhūmamanūdya tatrāgniriti agnevidhiḥ | tatha ca niyamārthaḥ pūrvavadavagantavyaḥ | tadanena kāryakāraṇabhavanimittā vyāptidarśitā |

vyāptisādhanapramāṇaviṣayaṃ darśayitumāha- yathāmahānasādāviti | mahānasādau hi pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvātmāvinābhāvo niścitaḥ | asti ceheti sādhyadharmiṇi pakṣadharmopasaṃhāraḥ || 21 ||

ihāpīti | na kevalaṃ svabhāvahetī, ihāpi kāryahetau | siddha eveti | niścite kāryakāraṇatve | kāryakāraṇabhāvanścayo hyavaśyaṃ kartavyaḥ, yato na yogyatayā heturgamako 'pitu nāntarīkatvādityuktam || 22 ||

23 vaidharmyavataḥ prayogaḥ- yat sad upalabdhilaksāṇaprāptaṃ tadupalabhyata eva | yathā nīlādiviśeṣaḥ | na caiva mihopalabdhilakṣaṇaprāptasya sata upalabdhiḥ rghaṭasyeti anupalabdhiprayogaḥ ||

24 asati anityatve, nāsti sattvam utpattimattvaṃ kṛtakatvaṃ vā | san ca śabda utpattimān kṛtako veti svabhāvahetoḥ prayogaḥ ||

vaidharmyatyādi | yāni ca vaidharmyavadanumānāni, tāni vaktavyāni |

yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tadupalabhyata eveti | sacca vastu kimapyupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ yadi syāt, tadā avaśyamupalabhyeta | etena vyatireka uktaḥ | yathā nolādiviśeṣa iti | vaidharmadṛṣṭāntaḥ |

na caivamihopalabdhilakṣaṇaprāptasya ghaṭasyopalabdhiriti | upalabdhirityupalabdhilakṣaṇaprāpto yādṛśo nīlādiviśeṣa upalabhyate, tādṛśo ghaṭa iha nāsti | iheti anenābhimataḥ pradeśa uktaḥ | anupalabdhiprayoga iti | ayamanupalabdhervaidharmyavān || 23 ||

asati anityatve nāsti sattvamutpattimattvaṃ veti | anena trayāṇāṃ svabhāvahetūnāṃ vyatireka upadiṣṭaḥ | san ca śabda utpattimān, kṛtako veti pakṣadharmā uktāḥ | svabhāvahetoḥ prayoga iti | ete ca svabhāvahetorvaidharmyavantaḥ prayogā iti || 24 ||

sādharmyavān svabhāvakāryānupalambhānāṃ prayogo darśitaḥ, vaidharmyavantaṃ darśayitumāha- vaidharmyavata iti | yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptamiti | yat sad dṛśyamityastitvānuvādaḥ | tadupalabhyata iti upalambhavidhiḥ | tadanena dṛśyasya sattvaṃ darśanaviṣayatvena vyāptaṃ kathitam, asattvanivṛtiśca | sattvam, anupalambhanivṛtiśca upalambhaḥ | tena sādhyanivṛttyanuvādena sādhananivṛttivihitā | tathā ca sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛtti niyatatvāt sādhananivṛttyā vyāptā kathitā | yadi ca dharmiṇi sādhayadharmo na bhaved, heturapi na bhavet | hetvabhāvena sādhyābhāvasya vyāptatvāt | asti ca hetuḥ | ato vyāpakasya sādhanābhāvasyābhāvād vyāpyasya sādhyābhāvasyābhāva iti sādhyagatirbhavati | tato vaidharmyaprayoge sādhnābhāve sādhyābhāvo niyato darśanīyaḥ sarvatreti nyāyaḥ || 23 ||

svabhāvahetorvaidharmyaprayogamāha- asatyanityatva iti | ihānityatvasya sādhyasyābhāvo hetorabhāve niyata ucyate | tena hetvabhāvena sādhyābhāvo

25 asatyagnau na bhavatyeva dhūmaḥ | atra cāsti dhūma iti kāryahetoḥ prayogaḥ ||

26 sādharmyeṇāpi hi prayoge 'rthād vaidharmyagatiriti ||

27 asati tasmin sādhyena hetoranvayābhāvāt ||

asatyagnau na bhavatyeva dhūma iti | anena vyatireka uktaḥ atra ca | astīti anena pakṣadharma uktaḥ | kāryahetoḥ prayoga iti | karyahetorvaidharmyavān, prayoga upadarśita iti || 25 ||

sādharmyavadanumāne cānvayaḥ, pakṣadharmī vyatirekaśceti trīṇi rūpāṇi nābhivyaktāni, kathaṃ parārthānumānaṃ tirūpaliṅgākhyānamiti cet? tatrāha- sādharmyeṇeti | yasmāt sāmarthyadvāreṇa sādharmyavatprayoge 'pi vaidharmyasya pratītiḥ, tasmāt yathoktaprasaṅgī nāstīti || 26 ||

sāmarthya ca kīdṛśamīt cet? āha- asatīti | yadi vyatireko na syāt, tadā sādhyena hetoranvayo 'pyasidha eva syāditi || 27 || vyāpta uktastriṣvapi svabhāvahetuṣu | sannutpattimān kṛtako vā śabda iti | trayāṇāmapi pakṣadharmatvakathanam | iha ca sādhanābhāvasya vyāpakasyābhāva uktaḥ | tato vyāpyo 'pi sādhyābhāvo nivartata iti sādhyagati || 24 ||

kāryahetorvaidharmyavatprayogamāha- asatyagnāviti | ihāpi vahnayabhāvo dhūmābhāvena vyāpta uktaḥ | asti cātra dhūma iti | vyāpakasya dhūmābhāvasya bhāva uktaḥ | tato vyāpyasya vahnayabhāvasyābhāve sādhyagatiḥ || 25 ||

nanu ca sādharmyavati vyatirekonoktaḥ, vaidharmyavati cānvayaḥ, tat kathametat trirūpāliṅgākhyānām? ityāha- sādharmyaiṇeti | sādharmyaiṇāpyabhidheyena yukte prayoge kriyamāṇe arthāt sāmarthyāt vaidharmyasya vyatirekasya gatirbhavatīti | hīti yasmāt | tasmāt trirūpaliṅgākhyānametat | yadi nāma vyatireko 'nvayavatā noktaḥ, tathāpi anvayavācakaḥ sāmarthyā devāvasīyate || 26 || katham? asati tasmin vyatireke buddhayā vyavasite sādhyena hetoranvayasya buddhayāśyavasitasyābhāvāt | sādhye niyataṃ sādhanamanvayavākyādavasyatā sādhyābhāve sādhanaṃ nāśaṅkanīyam | itarathā sādhyaniyatameva na pratītaṃ syāt | sādhyābhāve ca sādhanābhāvagatirvyatirekagatiḥ | ataḥ sādhyaniyatasya sādhanasyābhidhānasāmarthyādanvayavākye 'vasito vyatirekaḥ || 27 ||

28 tathā vaidharmyeṇāpyanvayagatiḥ ||

29 asati tasmin sādhyābhāve hetvabhāvasyāsiddheḥ ||

30 nahi svabhāvapratibandhe 'satyekasya nivṛttāvaparasya niyamena nivṛttiḥ ||

31 sa ca dviprakāraḥ sarvasya tādātmyalakṣaṇaḥ, tadutpattilakṣaṇaścetyuktama || vaidharmyavatprayoge 'pi sāmarthyenānvayapratītirbhavatīti || 28 || atha tacca sādharmya kīdṛśamiti cet? āha- asatīti | yadi sādhyena hetoranvayo na syāt tadā sādhyābhāve 'pi hetorabhāvaḥ katham syāt || 29 || anvayābhāve vyatireko 'siddha ityetat kasmāditi cet? tatrāha- nahītyādi | yadi svabhāvapratibandha ātmā svarūpeṇa pratibandho na syāt tadā ekanivṛttāvapi aparasya nivṛttirniyamena na syāt | yathā kvacidaśvābhāve gavāmapyabhāvo neti || 30 ||

saca sarvasya dviprakāra iti | sarvasyaiva padārthasya yaḥ ko 'pi pratibandho yogyaḥ samupalabhyate sa sarvaḥ prakāradvaya evāntarbhavati | tādātmyalakṣaṇastadutpattilakṣaṇaścetyukta-

tatheti | yathā anvayavākye, tathā arthādeva vaidharmyeṇa prayoge 'nvayasyābhidhīyamānasyāpi gatiḥ || 28 ||

katham? asati tasmin anvaye buddhigṛhīte sādhyābhāve hetvabhāvasyāsiddhe ranavasāyāt | hetvabhāve sādhyābhāvaṃ niyataṃ vyatirekavākyādavasyatā hetuḥ sambhave sādhyābhāvo nāśaṅkanīyaḥ, itarathā hetvabhāve niyato na syāt pratītaḥ | hetumattve ca sādhyasattvagatiranvayagatiḥ | ataḥ sādhanābhāvaniyatasya sādhyābhāvasyabhidhānasāmarthyād vyatirekavākye 'nvayagatiḥ || 29 ||

yadi nāmākāśādau sādhyābhāve sādhanābhāvaḥ,tathāpi kimīt hetusambhave sādhyasambhavaḥ? ityāha- nahīti | svabhāvena pratibandho yastsminnasatyekasya sādhyasya nivṛttyā nāparasya sādhanasya niyamena yuktā niyamavatī nivṛttiḥ || 30 ||

sa ca svabhāvapratibandho dviprakāraḥ sarvasya pratibaddhasya | tādātmyaṃ lakṣaṇaṃ nimittaṃ yasya sa tathoktaḥ | tadutpattirlakṣaṇaṃ nimittaṃ tasya sa tathoktaḥ | yo yatra pratibaddhastasya sa pratibandhaviṣayo 'rthaḥ svabhāvaḥ kāraṇaṃ vāsyat anyasmin prasiddhatvānupapatteḥ | tasmād dviprakāraḥ saḥ ityuktam | sa ca sādhye 'rthe liṅgasya ityatrāntare 'bhihitaḥ || 31 ||

32 tena hi nivṛtti kathayatā pratibandho darśanīyaḥ | yasmād nivṛttivacanamākṣaptapratibandhopadarśanameva bhavati | yacca pratibandhopadarśanaṃ tadevānvayavacanamiyekenāpi vākyena anvayamukhena vyatirekamukhena vā prayuktena sapakṣāsapakṣayorliṅgasya sadasattvakhyāpanaṃ kṛtaṃ bhavatīti nāvaśyaṃ vākyadvayaprayogaḥ ||

miti tasya ātmā tadātmā, tadātmano bhāvastādātmyam, tādātmyaṃ lakṣaṇaṃ yaḥ sa tādātmyalakṣaṇaḥ | tasmādutpattistadutpattiḥ, tadutpattirlakṣaṇaṃ yasya sa tadutpattilakṣaṇa iti vigrahaḥ | etacca pūrvamuktameva || 31 ||

yasmāt pratibandhe sati ekanivṛttyā aparanivṛttirbhavati, abhāve na tena hetunā kasyacidekasya nivṛtyā aparanivṛttiramidhīyate | etena nivarttyanivartakayoḥ pratibandha ukta iti | nivṛttivacanenaiva praibandha ākṣipyata iti |

yadayavam syādeva, tataśca kimāyātam? iti cedāha- yadeva pratibandhopadarśanaṃ tadevānvaya iti | tasmādekenāpi vākyenānvayamukhena vyatirekamukena vā prayuktena sapakṣāsapakṣayorliṅgasya sadasattvakhyāpanaṃ kṛta bhavatīti | yadayapi anvayamukhena

hiryasmādarthe | yasmāt svabhāvapratibandhe nivartyanivartakabhāvaḥ, tena sādhyasya nivṛttau sādhanasya nivṛtti kathayatā pratibandho nivarttya nivartakayordarśanīyaḥ | yadi hi sādhanaṃ sādhye pratibaddham bhavet, evaṃ sādhyanivṛtau tanniyamena nivarteta | yataśca tasya pratibandho darśanīyaḥ, tasmāt sādhyanivṛtau yat sādhana nivṛttivacanaṃ tenākṣiptaṃ pratibandhopadarśanam | yacca tadākṣiptaṃ pratibandhopadarśana tadevānvayavacanam | pratibandhaścedavaśyaṃ darśayitavyaḥ, na vaktavyastarhi anvayaḥ | yasmāt dṛṣṭānte pramāṇena pratibandho darśyamāna evānvayaḥ, nāparaḥ kaścit, tasmāt nivartya nivartakayoḥ pratibandho jñātavyaḥ | tathā ca anvaya eva jñāto bhavati | itiśabdo hetau | yasmādanvaye 'pi vyatirekagatiḥ vyatireke cānvayagatiḥ, tasmādekenāpi sapakṣe cāsapakṣe ca sattvāsattvayoḥ khyāpanaṃ kṛtam |

anvayo mukham= upāyo 'bhidheyatvād yasya tad anvayamukhaṃ vākyam | evaṃ vyatireko mukhaṃ yasyeti | iti heto | yasmādekenāpi vākyena dvayagatiḥ, tasmād ekasmin sādhanavākye dvayoranvaya vyatirekayoravaśyameva prayogau na na kartavyāḥ ||

33 anupalabdhāvapi yatsad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tadupalabhyata evetyukte 'nupalabhyamānaṃ tādṛśamasaditi pratīteranvayadisśiḥ ||

34 dvayorapyanayoḥ prayogayornāvaśyaṃ pakṣanirdeśaḥ ||

prayogaḥ kriyate ced vyatirekamukhena karaṇamapi yuktameva, tathāpi uktaprakāreṇa sapakṣāsapakṣayoḥ sattvāsattvayorabhidhānameva sattvāsattvapradarśanaṃ bhavatīti ubhayenāpi liṅgena pratyekaṃ kriyate |

iti nāvaśyaṃ vākyadvayaprayoga iti | tasmādekasminneva prayoge sādharmyavato vaidharmyavataśca vākyadvayasya prayogo nāvaśyaṃ kāryaḥ || 32 ||

evaṃ kārya svabhāvahetvoranvaya vyatirekayoḥ parasparākṣepo 'bhihitaḥ | tṛtīyahetunirdeśārthamāha- anupalabdhāvapīti |

kārya svabhāvahetubhyāmanadhigatasyeti śeṣah | yadopalabdhilakṣaṇaprāptaṃ yadi syād, avaśyamupalabhyeta iti vyatireka ucyate, tadopalabhdilakṣaṇaprāptasyānupalambhe sāmarthyātrāstīti pratītijayite | tasmādanvayasiddhirākṣipta eva | evamanvayākṣepa uktaḥ | anupalabdhau vyatirekākṣepastu svayaṃ draṣṭavya iti || 33 ||

sādharmyavati vaidharmyavati cānumāne ubhayatrāi pakṣanirdeśo nāsti | evaṃ ca pakṣānirdheśābhāva eva kalpyata iti cet? tatrāha- dvayorapīti | avaśyameva pakṣo nidehsyaḥ iti yo niyamaḥ, sa tu nāsti || 34 || arthagatyartho hi śabdaprayogaḥ | arthaścedavagataḥ ki śabdaprayogeṇa | ekamevānvayavākyaṃ vyatirekavākyaṃ vā prayoktavyam || 32 ||

anupalabdhāvapi vyatirekeṇoktenānvayagatiḥ | yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptamiti | sādhyasya asadvayavahārayogyatvasya nivṛtti dṛśyasattvarūpāmāha | tadupalabhyata eveti | anupalambhasya nivṛttimupalambharūpāmāha | tadanena sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛtyā vyāptā darśitā | yadi ca sādhanasambhave 'pi sādhyanivṛttirbhavet na sādhanābhāvena vyāptā bhavet | ato vyāptiṃ pratipadyamānena sādhanasambhavaḥ sādhyasambhavena vyāptaḥ pratipattavyaḥ | ata evāha- anupalabhyamānaṃ tādṛśamiti | dṛśayam | asaditi pratīteḥ sampratyāt anvayasiddhiriti || 33 ||

yataśca sādhanaṃ sādhyadharmapratibaddhaṃ tādātmya tadutpattibhyāṃ pratipattavyaṃ dvayorapi prayogayoḥ, tasmāt pakṣo 'vaśyameva na nirdheśyaḥ | yat sādhanaṃ sādhyaniyataṃ pratītaṃ tata eva sādhyadharmiṇi dṛṣṭāt sādhyapratītiḥ | ato na kiñcit sādhyanirdaśaneti || 34 ||

35 yasmāt sādharmyavatprayoge 'pi yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tannopalabhyate so 'sadvayavahāraviṣayaḥ | nopalabhyate cātrāpi upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭa iti sāmarthyādeva iha ghaṭo nāstīti bhavati ||

36 tathā vaidharmyavatprayoge 'pi yaḥ sadvayavahāraviṣaya upalabdhilaksāṇaprāptaḥ sa upalabhyata eva | na tathātra tādṛśo ghaṭa upalabhyate ityukte sāmarthyādeva neha sadvayavahāraviṣaya iti bhavati ||

upalabdhilakṣaṇarpāpto yāvānnopalabhyate sa sarvo 'sadvayavahāraviṣaya iti nikhilapadārthosaṃhāreṇa anvayaḥ kārya iti | nikhilapadārthopasaṃhāreṇānvayo yatra ca pakṣadharmaḥ ityetayonirdeśa tacca sādhyaṃ tatra sāmarthyena siddhayatīti pakṣanirdeśasya kiṃ praojanam? || 35 ||

nikhilapadārthopasaṃhāreṇa yo vyatirekanirdeśaḥ pakṣadharmaśceti tadubhayasāmarthyena pratijñāpratītenaṃ pratijñānirdeśaḥ | anyathā yanna pratīyate tannidiśyeta | yadā sāmarthyena pratijñārthapratītirjāyate tadā pratijñāvacanaśravaṇe uparodhenāpi ka āgrahī syāt | evaṃ ca yadā sāmarthyena vitarkaviṣayārthaviniścayaḥ, pakṣadharmavyāptinirdeśabalācca pratijñārthāvagamastatra pakṣanirdeśena kim? etacca viniścayavacanābhidhāne draṣṭavyam | prapañcā enamevārthamanupalabdhiprayoge darśayati yasmāditi | sādharmyavati prayoge 'pi sāmarthyādeva neha pradeśe ghaṭaḥ iti bhavati |

ki punastatsāmarthyam? ityāha- yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sannopalabhyate iti anupalambhānuvādaḥ so 'sadvayavahāraviṣaya iti | asadvayavaharayogyatvavidhiḥ |tathā ca sati dṛśyānupalambho 'sadvayavahārayogyatvena vyāpto darśitah | nopalabhyate ca ityādinā sādhyadharmiṇi sattvaṃ liṅgasya darśitam | yadi ca sādhyadharmastatra sādhyadharmiṇi na bhavet, sādhanadharmo 'pi na bhavet | sādhyaniyatatvāt tasya sādhanadharmasyeti sāmarthyam || 35 ||

yathā sādharmyavatprayoge tathā vaidharmyavatprayoge 'pi neha sadvayavahāraviṣayo 'sti ghaṭa iti bhavati |

sāmarthya darśayitumāha- yaḥ sadvayavahāraviṣaya iti | vidayamānaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti | dṛśya ityeṣā sādhyanivṛttiḥ | sa upalabhyata eveti | sādhyanivṛttiriti | anena ca sādhyanivṛtiḥ sādhananivṛttyā vyāptā darśitā | na tatheti | yathānyo dṛśya upalabhyate na tathātra pradeśe tādṛśa iti | dṛśyo ghaṭaḥ | upalabhyate iti | anena sādhyanivṛttervyāpikā nivṛttirasatī sādhyadharmiṇi darśitā | yadi ca sādhyadharmaḥ sādhyadharmiṇi na syāt sādhana

37 kīdṛśā punaḥ pakṣa iti nirdeśyaḥ ||

38 svarūpeṇaiva svayamiṣṭo 'nirākṛto nirdeśyaḥ pakṣa iti ||

39 svarūpeṇeti sādhyatveneṣṭa iti ||

40 svarūpeṇaiveti sādhyatvenaiveṣṭo na sādhanatvenāpi ||

bhidhānārthe pakṣanirdeśe ca doṣaḥ ko 'pi nāsti | ata eva niyamo netyuktam | yadi punaḥ sarvathā pakṣanirdeśapratiṣedha evābhirpetaḥ syāt, tarhi vacanametadavaśyaṃ nopadiśyeta ityuktaṃ bhavatīti || 36 ||

yadi viniścayavacanābhidhāne ca pakṣanirdeśa iti ucyate, yatra prapañcābhidhānaṃ tatra nirdeśaḥ, tarhi kīdṛglakṣaṇaviśiṣṭaḥ pakṣatvenābhidheya iti ced? āha- kīdṛśa iti |

yaścārtho vādayabhimatena viṣayīkṛtaḥ sādhyarūpeṇaiva nirdiśyate, tathā pratyakṣādinā ca na nirākriyate tādṛśo 'rthaḥ pakṣa iti abhidheyaḥ | eva samāsārthaḥ || 38 ||

avayavārthastu- svarūpeṇeti | sādhyarūpeṇa vinā anyarūpeṇa na yujyate iti svarūpeṇoktameva sādhyatvenāvagantavyamiti || 39 || anayoktyā kevalasādhyarūpeṇa nirdeśyasyaiva pakṣatvenābhidhānam | anyarūpeṇa nirdeśyasya tu neti || 40 ||

dharmo 'pi na bhavet | asti ca sādhanadharma iti sāmarthyam | ataḥ sāmarthyāt nāstyatra ghaṭa iti pratītena pakṣanirdeśaḥ | evaṃ kārya svabhāvahetvorapi samarthyāt sampratyaya iti na pakṣanirdeśaḥ || 36 ||

kīdṛśaḥ punararthaḥ pakṣa iti | anena śabdena nirdeśyo vaktavyaḥ?: iti || 37 ||

āpa-svarūpeṇaiveti | sādhyatvenaiva | svayamiti vādinā | iṣṭa iti | nokta eva, api tviṣṭo 'pītyarthaḥ | evambhūtaḥ san pratyakṣādibhiḥ anirākṛto yo 'rthaḥ sa pakṣa ityucyate |

atha yadi pakṣo na nirdeśyaḥ, kathamanirdeśyasya lakṣaṇamuktam? na sādhanavākyāvayavatvādasya lakṣaṇamuktam, api tvasādhye kecit sādhyam, sādhyaṃ cā sādhyamiti | kecit pratipannāḥ, tatsādhyāsādhyapratipattinirākaraṇārtha pakṣalakṣaṇamuktam || 38 ||

svarūpeṇeṣṭa ityasya vivaraṇam- svarūpeṇeti | sādhyatveneṣṭa iti | pakṣasya sādhyatvānnāparamasti rūpam | ataḥ svarūpaṃ sādhyatvamiti || 39 ||

evaśabdaṃ vivarītumāha- svarūpeṇaiveti | nanu caivaśabdaḥ kevala eva

41 yathā śabdasyānityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ, śabde 'siddhatvāt sādhyaṃ bhavatīti na puanratra sādhyatvenaiveṣṭam, sādhanatvenāpyabhidhānāt ||

42 svayamiti vādinā ||

43 yastadā sādhanamāha ||

sādhyarūpānyarūpaviśiṣṭasya nirdeśaḥ kīdṛśaḥ? iti cedāha-yatheti |

yaḥ śabdaḥ so 'nityaḥ ityucyamāne tacca cākṣuṣatvaṃ śabde 'siddhamiti sādhyaṃ bhavati | tasmāt svarūpeṇaiveti nirdeśābhāve cākṣuṣattvanirdeśasyāpi pakṣatvaprasaṅgaḥ |

yadi tasmin sādhyarūpamastyeva, kasmānna pakṣa iti ced? āha- atreti |

cākṣuṣatve sādhyarūpatā astyeva | tathāpi hetutvena nirdeśānna kevalaṃ sādhyasvarūpatvameva | sādhanarūpatāpyasti | tasmāt sādhyatve 'pi atiriktasādhanarūpasattvādadhikavacanasya pakṣatvaṃ nirastam || 41 || sādhanaṃ kathayatā svayaṃ nirdeśyo yo 'rthaḥ sa eva pakṣaḥ, śāstrakāreṇa nirdeśyastu neti śeṣaḥ || 42 || pratyavamraṣṭavyaḥ, tat kimartha svarūpaśabdena saha pratyavamuṣṭaḥ? ucyateḥ evaśabdo nipāto dayotakaḥ | padāntarābhihitasyarthasya viśeṣa dayotayati- iti padāntareṇa viśeṣyavācinā saha nirdiṣṭaḥ | na sādhanatvenāpīti | yat sādhanatvena nirdhiṣṭaṃ tat sādhanatveneṣṭam | asiddhatvācca sādhyatvenāpīṣṭam | tasya nivṛttyartham evaśabdaḥ || 40 ||

tadudāharati- yatheti | śabdayānityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ śabde 'siddhatvāt sādhyam ityanena sādhyatveneṣṭimāha | tad iti cakṣuṣatvam | iheti śabde | sādhyatvenaiveṣṭamiti | sādhyatveneṣṭiniyamābhāvamāha | sādhanatvenābhidhānāditi | yataḥ sādhanatvenābhihitam, ataḥ sādhanatvenāpīṣṭam, na sādhyatvenaiveti || 41 ||

svayamityanena svayaṃ śabdaṃ vyākhyeyamupakṣipya tasyārthamāha- svayamiti | svayaṃśabdo nipātaḥ ātmanaḥ iti ṣaṣṭhayantasya ātmanā iti ca tṛtīyāntasyārthe vartate | tadiha svātmaśabdasyārthe vṛttaḥ svayaṃ śabdaḥ | ātma śabdaśca sambandhiśabdaḥ | vādī ca pratyāsannaḥ | tato yasya vādina ātmā tṛtīyārtha yuktaḥ, sa eva tṛtīyārthayukto nirdiṣṭo vādineti | na tu svayaṃśabdasya vādinā ityeṣa paryāyaḥ || 42 ||

kaḥ punarasau vādī? ityāha- yastadeti | vādakāle, sādhanamāha | aneka

44 etena yadayapi kvacit śāstre sthitaḥ sādhanamaha, taccāstrakāreṇa tasmin dharmiṇyanekadharmābhyupagame 'pīti yastadā tena vādinā dharmaḥ svayaṃ sādhayitumiṣṭaḥ sa eva sādhyo netara ityuktaṃ bhavati ||

45 iṣṭa iti yatrārthe vivādena sādhanamupanyastaṃ tasya siddhimiccatā so 'nukto pi vacanena sādhyo bhavati || teneti vādinā nirdeśya eva pakṣa ucyate || 43 || kaścit kvacit śāstre sthitaḥ pakṣe kṛtaniścaya eva | astu tādṛśo niścayaḥ, tathāpi yadi śāstrāduddhṛtya pramāṇikriyate iti śeṣaḥ |

vādī yasmin śāstre sādhanaṃ kathayati taccāstrakāreṇa vitarkaviṣayadharmiṇi yadi bahavo dharmā aṅgīkriyante, tathāpi ca | vādinaiva yo dharma sādhayitumiṣṭaḥ sa eva sādhyaḥ | śāstrakāreroṣṭastu na yasmād vādinā nirdeśyasya pakṣatvamaṅgīkriyate tasmād vādinā śāstrāṅgīkāradvāreṇopakārako yo dharmaḥ pariṣkartumiṣyate sa eva sādhyaḥ, śāstrakāreṇāṅgīkṛtastu na- ityanena vacanenoktaṃ bhavati || 44 ||

vādisambhave 'pi svayaṃ śabdavācyasya, vādino viśeṣaṇametat | yadayavam, vādinaḥ iṣṭaḥ sādhyaḥ ityuktam, etena ca kimuktena? anena tadā vādakāle tena vādinā svayaṃ yo dharmaḥ sādhayitumiṣṭaḥ, sa eva sādhyaḥ, netaro dharmaḥ- ityuktaṃ bhavati | vādino 'niṣṭadharmasādhyatvanivartanamasya vacanasya phalamiti yāvat || 43 ||

atha kasmin sati anyadharmasādhyatvasya sambhavaḥ, yannivṛttayartha tad vaktavyam? ityāha- taccāstrakāreṇeti | yaccāstraṃ tena vādinābhyupagataṃ taccāstrakāreṇa tasmin sādhyadharmiṇi anekasya dharmasyābhyupagame sati anyadharmasādhyatvasambhavaḥ | tathā hi- śāstraṃ yenābhyupagataṃ tatsiddho dharmaḥ sarva eva tena sādhya ityasti vipratipattiḥ, anenāpāsyate | anekadharmābhyupagame 'pi sati sa eva sādhyo yo vādinā iṣṭaḥ, nānya iti | nanu ca śāstrānapekṣaṃ vastuvalapravṛtaṃ liṅgam, ato 'napekṣaṇīyatvānna śāstra sthitvā vādaḥ kartavyaḥ? satyamḥ āhopuruṣikayā tu yadayapi kvaciccāstre sthita iti kiñciccāstramabhyupagataḥ sādhanamāha, tathāpi ya eva tasyeṣṭaḥ sa eva sādhyaḥ iti jñāpanāyedamuktam || 44 || iṣṭaśabdamukṣipya vyācaṣṭe- iṣṭa iti | yatrārtha ātmani viruddho

46 tadadhikaraṇatvād vivādasyeti ||

47 yathā parārthāścakṣurādayaḥ saṅghātatvāt śayanāsanādayaṅgavaditi |

atra ātmārthā ityanukte 'pi ātmārthataiva sādhyaṃ bhavatīti | tena noktamātrameva sādhyamityuktaṃ bhavati ||

iṣṭaśabdārtha ākhyāyate | yasmin vastuni vivāda utpannaḥ, vivādādhikaraṇaṃ tad vastu sādhayitumiccatā sādhyatvenopanyasto 'rtha eveṣṭa iti | yadi vitarkaviṣayārtho 'so vacanena nābhidhīyate, tathāpi sa eva sādhyo bhavati || 45 || tacca kasmād iti ced? āha- tadadhikaraṇatvāditi | tata eva yasmād vivādaḥ kathamasau vivāda eva sādhyo na syāt || 46 || yacca vivādādhikaraṇaṃ tad vacanenānuktamapi sādhyameveṣyata iti katham iti ced? tathāha- yatheti |

vādaḥ prakrāntaḥ- nāsti ātmā ityātmapratiṣedhavādaḥ ātmasattāvādaviruddhaḥ, vidhipratiṣedhayorvirodhāt | tena vivādena hetunā sādhanamupanyastan, tasyātmārthasya siddhi niścayam iccatā vādinā so 'rthaḥ sādhya ityuktaṃ bhavati- iṣṭaśabdena | yat tad ityukta bhavati iti grahaṇamante tadihāpekṣya vākyaṃ samāpayitavyam | yadyapi parārthānumāne ukta eva sādhyo yuktaḥ, anukto 'pi tu vacanena sādhyaḥ, sāmarthyoktatvāt tasya || 45 || kuta etad? ityāha- taditi | so 'rthaḥ adhikaraṇam= āśrayo yasya sa tadadhikaraṇo vivādaḥ, tasya bhāvastattvam, tasmāditi |

etaduktaṃ bhavati- yasmād vivādaṃ nirākartumiccatā vādinā sādhanamupanyastam, tasmād yad adhikaraṇaṃ vivādasya tadeva sādhyam | yato viruddhaṃ vādamapanetuṃ sādhanamukpanyastaṃ taccet na sādhyam, kimidānīṃ jātiniyataṃ kiñcit sādhyaṃ syāditi || 46 ||

anuktamapi parārthānumāne sādhyamiṣṭam, tadudāharati- parārthā iti | cakṣurādiryeṣāṃ śrotrādīnāṃ te cakṣurādaya iti dharmī | parasmāyime parārthā iti sādhyaṃ pārārthyam | saṅghātatvāditi hetuḥ | vyāptiviṣayapradarśanaṃ ca śayanāsadādyaṅgavaditi | śayanam āsanaṃ ca te ādau yasya taccayanāsanādi puruṣopabhogāṅgaṃ saṅghātarūpam | tadvadatra pramāṇe yadapyātmārthāścakṣurādaya ityātmārthatā noktā | anuktāvapyātmārthatā sādhyā |

48 anirākṛta iti- etallakṣaṇayoge 'pi yaḥ sādhayitumiṣṭo 'pyarthaḥ pratyakṣānumānapratītisvacanairnirākriyate, na sa pakṣa iti pradarśanārtham ||

49 tatra pratyakṣanirākṛto yathā- aśrāvaṇaḥ śabdaḥ iti || yathā śayanāsanādīnyaṅgāni saṅghātarūpatvāt parārthāni dṛṣṭāni, tathā cakṣurādayo 'pi saṅghātarūpatvāt parārthā eveti prayogārthaḥ || 47 || asmin prayoge yadayapi cakṣurādaya ātmārthā iti noktam, tathāpi ātmārthataiva sādhyate | anyathā parārthatvamātre sādhye siddhasādhanaṃ syāt | ātmani (ātmārthatāyām) vipratipattyā sādhyatvena upasthāpyate | tasmāt tadeva sādhyaṃ bhavati |

yasmādevamanuyuktamapīṣṭatvena viṣayīkaraṇāt sādhyatvenaivaṣṭam, tasmāt kevalamuktameva na sādhyaṃ bhavati | kathamiti cet? yasmādiṣṭatvena viṣayīkṛtamapi sādhyameva || 48 ||

tathā hi sāṅkhayanoktam- asti ātmā, tadviruddhaṃ bauddhenoktam- nāstyātmā iti, tataḥ sāṅkhayena svavādaviruddhaṃ bauddhavādaṃ hetūkṛtya viruddhavādanirākaraṇāya svavādapratiṣṭhāpanāya ca sādhanamupanyastam | ato 'nuktāvapyātmārthatā sādhyā, tadaśikaraṇatvād vivādasya | śayanāsanādiṣu hi puruṣopabhogāṅgeṣu ātmārthatvenāvvayo na prasiddhaḥ | saṅghātatvasya pārārthyamātreṇa tu siddhaḥ | tataḥ parārthā ityuktam |

cakṣurādaya iti | atrādigrahaṇād vijñānamapi parārtha sādhayitumiṣṭam | vijñānācca paraātmaiva syāt |

parasyārthakāri vijñānaṃ setsyatīti sāmarthyāt ātmārthatvaṃ sidhyati cakṣurādīnām- iti matvā parārthagrahaṇaṃ kṛtam | tena iṣṭasādhyatvavacanena noktamātram, api tu prativādino vivādāspadatvād vādinaḥ sādhayitumiṣṭam uktamanuktaṃ vā prakaraṇagamyaṃ sādhyam- ityuktaṃ bhavati || 47 ||

anirākṛta iti | vyākhyeyam | etaditi | anantaraprakrāntaṃ yat pakṣalakṣaṇamuktam- sādhyatveneṣṭaḥ ityādi, etallakṣaṇena yoge 'pyartho na pakṣa iti pradarśanārtham pratipādanāya anirākṛtagrahaṇaṃ kṛtam | kīdṛśo 'rtho na pakṣaḥ sādhayitumiṣṭo 'pi? ityāha- yaḥ sādhayitumiṣṭo 'rthaḥ pratyakṣaṃ ca anumānaṃ ca pratīniśca svavacanaṃ ca- etairnirākriyate viparītaḥ sādhyate, na sa pakṣa iti || 48 || tatreti | teṣu caturṣu pratyakṣādinirākṛteṣu pratyakṣanirākṛtaḥ kīdṛśaḥ? yathiti | yathāyaṃ nirākṛtastathānye 'pi draṣṭavyā iti yathāśabdasyārthaḥ |

50 anumānanirākṛto yathā- nityaḥ śabda iti ||

51 pratītinirākṛto yathā- acandraḥ śaśī iti || yathoktalakṣaṇayukto 'pyartho yadi sādhanadaśāyāṃ pratyakṣānumānaprasiddhisvavacanairnirākriyate, tadā so 'rthaḥ pakṣo na bhavatīti pradarśanārthamanirākṛta ityuktam || 48 || atra śravaṇam= ākarṇanam | karṇavijñānamiti śeṣaḥ | śrāvaṇapratīrtirvā | śravaṇena grāhyaḥ śrāvaṇaḥ | na śrāvaṇaḥ aśrāvaṇaḥ | karṇavijñānena apratīta iti śeṣaḥ | tathā cātra śabdo dharmī | aśrāvaṇatvai sādhyadharmaḥ | aśrāvaṇaḥ śabdaḥ iti partijñā tu pratyakṣeṇa nirākriyate| tathā hi- karṇavijñānasya śabdaprakāśakatvaṃ prāṇībhiḥ sarvaiḥ svayamavagamyate | tena śabde śrāvaṇatvasya svakīyajñānena pratīteraśrāvaṇatvaṃ nirākriyate || 49 ||

atra- ghaṭasya nityatvaṃ pratijñātaṃ kṛtādyanumānena nirākriyate | tathā hi kṛtakamanityaṃ dṛṣṭam, ghaṭo 'pi kṛtaka iti, tena kuto nityatvam || 50 ||

yadi kenacit śaśī na candraśabdabhidheyaḥ iti pratijñā kriyate, sa tu śaśī candraśabdābhidheya eva iti prasiddhayā nirākriyate | api ca sarveṣvartheṣu sarvasya śabdasya vācyatayāpi nirākriyate | śabdārthasambandhasya saṅketasūcitatvāt | yathā ghaṭasthāpi candraśabdābhidhānayogyatā || 51 ||

śravaṇena grāhayaḥ śrāvaṇaḥ, na śrāvaṇo 'śrāvaṇaḥ | śrotreṇa na grāhya iti pratijñārtheḥ | śrotrāgrāhyatvaṃ śabdasya pratyakṣasiddhena śrotragrāhyatvena bādhyate || 49 ||

anumānanirākṛto yathā- nityaḥ śabda iti | śabdasya pratijñātaṃ nityatvam anityatvenānumānasiddhena nirākriyate || 50 ||

pratītyā nirākṛtaḥ acandra iti candraśabdavācyo na bhavati | śaśīti pratijñātārthaḥ | ayaṃ ca pratītyā nirākṛtaḥ | pratīto 'rtha ucyate vikalpavijñānaviṣayaḥ | pratītiḥ = pratītatvam, vikalpavijñānaviṣayatvamecyate | tena vikalpajñānena pratītirūpeṇa śaśinaścandraśabdavācyatvaṃ siddhameva | tathāhi-

yadvikalpavijñānagrāhyaṃ tat śabdākārasaṃsargayogyam | yaccabdākārasaṃsargayogyaṃ tat sāṅketikena śabdena vaktuṃ śakyam | ataḥ pratītirūpeṇa vikalpavijñānaviṣayatvena siddhaṃ candraśabdavācyatvam, acandratvasya bādhakam | svabhāvahetuśca pratītiḥ | yasmād vikalpaviṣayatvamātrānubandhanī sāṅketikaśabdavācyatā, tataḥ svabhāvahetusiddhaṃ candraśabdavācyatvam avācyatvasya bādhakaṃ draṣṭavyam || 51 ||

52 svavacananirākṛto yathā- nānumānaṃ pramāṇam iti ||

kenacid anumānaṃ pramāṇaṃ na bhavati ityucyamāne tat svavacanena viruddham | anumānaṃ pramāṇameva yadi na syāt, etat vacanamapi na vaktavyam | tathā hi vākyamapi anumānantabhūrtameva | anumānaṃ ca yadi pramāṇaṃ na syāt vākyaṃ tāvat kutaḥ pramāṇam | tad vākyamapramāṇaṃ cet, kasmāducyate iti svavacanena viruddham || 52 ||

svavacanaṃ pratijñārthasyātmauyo vācakaḥ śabdaḥ, tena nirākṛtaḥ pratijñārtho na sādhyaḥ | yathā nānumānaṃ pramāṇamiti | atra anumānasya prāmāṇyaniṣedhaḥ partijñārthaḥ | sa nānumānaṃ pramāṇam ityanena svavācakena vākyena bādhyate | vākyaṃ hi etat prayujyamānaṃ vaktuḥ śābdapratyayasya sadarthatvamiṣṭaṃ sūcayati | tathā hi- madvākyād yo 'rthasampratyayastavotpadyate so 'satyārthaḥ iti darśayan vākyameva noccārayed vaktā, vacanārthaścedasatyaḥ pareṇa jñātavyaḥ, vavanamapārthakam | yo 'pi hi sarva mithyā bravīmi iti vakti, so 'pyasya vākyasya satyārthatvamādarśayanneva vākyamuccārayati | yadi etad vākyaṃ satyārthatvamādarśitam, evaṃ vākyāntarāṇyātmāyānyasatyārthāni darśitāni bhavanti | etadeva tu yadyasatyārtham, anyānyasatyārthāni na darśatāni bhavanti | tataśca na kiñciduccāraṇasya phalamiti noccārayet | tasmād vākyaprabhavavākyārthālambanaṃ vijñānaṃ satyārtha darśayannev vaktā vākyamuccārayati | tathā ca sati vāhyavastunāntarīyakaṃ śabdaṃ darśayatā śabdajaṃ vijñānaṃ satyārtha darśayitavyam | tato bāhyārthakāryāccabdādutpannaṃ vijñānaṃ satyārthamādarśayatā kāryaliṅgajamanumānaṃ pramāṇaṃ śābdaṃ darśitaṃ bhavati |

tasmāt nānumānaṃ pramāṇam iti bruvatā śābdasya pratyayasyāsatrārtho grāhya uktaḥ | asadarthatvameva hyaprāmāṇyamucyate, nānyat | śabdoccāraṇasāmarthyācca athāvinābhāvī svaśabdo darśitaḥ | tathā ca sannartho darśitaḥ | tataḥ kalpitādarśakāryāccacabdāccābdapratyayārthasyānumitaṃ sattvaṃ pratijñāyamānamasattvaṃ pratibadhnāti |

tadevaṃ svavacnānumitena sattvenāsattvaṃ bādhyamānaṃ svavacanena bādhitamuktamityayamatrārthaḥ | anye tvāhuḥ- abhiprāyakāryāccabdājjātaṃ jñānamabhiprāyālambanam | sadarthamiccataḥ śabdaprayogaḥ | tenāprāmāṇyaṃ pratijñātaṃ bādhyate iti |

tadayuktamḥ yata iha pratīteḥ svabhāvahetutvam, svavacanasya ca kārya

53 iti catvārā pakṣābhāsā nirākṛtā bhvantīti ||

54 evaṃ siddhasya, asiddhasyāpi sādhanatvenābhimatasya, tadā svayaṃ vādinā sādhayitumaniṣṭasya, uktamātrasya, nirākṛtasya ca viparyayeṇa sādhya iti | tenaiva svarūpeṇa vādina iṣṭo 'nirākṛtaḥ pakṣa iti pakṣalakṣaṇamana vadayaṃ darśitaṃ bhavati ||

atrāgamaviruddha svavacanaviruddhe 'ntabhūta iti sarve pakṣābhāsāścatvāra ityuktam | kiñca- āgamasya vastubalapravṛtte 'numāne 'nāśrayaṇīyatayāvirodhādapi uktam | iti iti | uktaprakāreṇa || 53 ||

atra viparītam iti pratyekaṃ yojanīyam | etena siddhasya viparītam asiddhasyāpi viparītam, sādhanatvenābhimatasya viparītam, tadā vādinā svayaṃ sādhayitumaniṣṭasya viparītam, uktamātrasya viparītam, nirākṛtamātrasya ca viparītaṃ pakṣatvena draṣṭavyamityayamartha ukto bhavati | tathā ca vaiparītyamukhena pakṣalakṣaṇakathanametat |

hetutvaṃ kalpitamiṣṭam, na vāstavam | abhiprākāryatvaṃ ca vāstavameva śabdasya tatastadiha na gṛhyate |

kiñci- yathā anumānamican, vahnayavyabhicāritvaṃ dhūmasya pratyeti, tathā śabdasyāpyabhiprāyāvyabhicāritvaṃ na pratyeṣyati | bāhyavastupratyāyanāya ca śabdaḥ prayujyate | tatra śabdasyābhiprāyāvinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdaprayogaḥ | api ca, na svābhiprāyanivedanāya śabda uccāryate, api tu bāhyasattvapratipādanāya | tasmād bāhyavastvavinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdapratyogaḥ | tataḥ pūrvakameva vyākhyātamanavadyam || 52 || evaṃ ca sati anirākṛtagrahaṇena anantaroktāścatvāraḥ pakṣavadavabhāsanta iti pakṣābhāsā nirastā bhavanti || 53 || samprati pakṣalakṣaṇapadāni yeṣāṃ vyavaccedakāni teṣāṃ vyavaccedena yādṛśaḥ pakṣārtho labhyate, taṃ darśayituṃ vyavaccedayāna saṃkṣipya darśayati- evamiti | anantaroktakrameṇa | siddhasya viparyayeṇa viparītvena hetunā sādhyo draṣṭavyaḥ | yasmādarthāt siddho 'rtho viparītaḥ sa sādhya ityarthaḥ | siddhaśca viparīto 'siddhasya | yasmādasiddhaḥ sādhyaḥ | asiddho 'pi na sarvaḥ, api tu sādhanatvenoktasyāsiddhasyāpi viparyayeṇa | svayaṃ vādinā sādhayitumaniṣṭasya asiddhasya viparyayeṇa | tathā uktamātrasya asiddhasyāpi viparyayeṇa | tathā nirākṛtasyāsiddhasyāpi viparyayeṇa sādhyaḥ |

55 trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthānumānamityuktam | tatra trayāṇāṃ rūpāṇāmekasyāpi rūpasyānuktau sādhanābhāsaḥ ||

56 uktāvapyasiddhau sandehe vā pratipādayapratipādakayoḥ ||

tenaiva rūpeṇeti | sādhyatvenaiveti śeṣaḥ | vādinā iṣṭa iti | śāstrakāraspeṣṭo nirastaḥ | iṣṭa iti uktamātremeva neti pradarśanārtham | anirākṛta iti aparihāraṇīya iti śeṣaḥ | pakṣa iti | sādhya iti śeṣaḥ | iti pakṣalakṣaṇamanavadayaṃ darśitaṃ bhavatīti | eva pakṣasya lakṣaṇaṃ doṣarahitamabhitamiti | tadevaṃ yathārthalakṣaṇakamanumānaṃ kṛtavyākhyānam || 54 || anumānabhāsābhidhānānujñārthamāha- uktamiti |

uktvā hetvābhāsāsasya sambandha ucyate | tadā nyūnamiti sādhanadoṣo bhavati || 55 ||

trayāṇāṃ rūpāṇāṃ yogyamekamapi yadayuktamai vādiprativādinorasiddhaṃ sandigdhaṃ vā syat, tadāpi sādhanābhāsaḥ, syāt | tadevaṃ sādhanābhāsayogo darśitaḥ || 56 ||

yaścāyaṃ pañcabhirvyavccedayai rahito 'rthosiddho 'sādhanaṃ vādinaḥ svayaṃ sādhayitumiṣṭa ukto 'nukto vā pramāṇairanirākṛtaḥ sādhyaḥ, sa evāso svarūpeṇaiva svayamiṣṭo 'nirākṛta etaiḥ padairukta ityarthaḥ | yaścāyaṃ sādhayḥ sa pakṣa iti ucyate | itiśabda evamarthe | evaṃ pakṣalakṣaṇamanavadayamiti | avidyamānamavadayam= doṣo yasya tad anavadayam | darśitaṃ kathitam || 54 ||

trirūpaliṅgākhyānaṃ parisamāpayya, prasaṅgāgataṃ ca pakṣalakṣaṇamabhidhāya hetvābhāsān vaktukāmasteṣāṃ prastāvaṃ racayati- trirūpetyādinā |

etaduktaṃ bhavati- trirūpaliṅgaṃ vaktukāmena sphuṭaṃ tad vaktavyam | evaṃ ca tat sphuṭamuktaṃ bhavati yadi tacca, tatpratirūpakaṃ cocyate | heyajñāne hi tadviviktamupādeyaṃ sujñātaṃ bhavatīti | trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthamaumānam iti prāguktam |

tatreti | tasmin sati | trirūpaliṅgākhyāne parārthānumāne satītyarthaḥ | trayāṇāṃ rūpāṇāṃ madhye ekasyāpyanuktau | apiśabdād dvayorapi | sādhanasya ābhāsaḥ sadṛśaṃ sādhanasya, na sādhanamityarthaḥ | trayāṇāṃ rūpāṇāṃ nyūnatā nāma sādhanadoṣaḥ || 55 ||

na kevalamanuktāvuktāvapyasiddhau sandehe vā | kasya? ityāha- pratipāvayasya prativādinaḥ pratipādakasya ca vādino hetvābhāsaḥ || 56 ||

57 ekasya svarūpasya dharmisambandhasyāsiddhau sandehe vāsiddho hetvābhāsaḥ ||

58 yathā- anityaḥ śabdaḥ iti sādhye cākṣuṣatvamubhayāsiddham ||

59 cetanāstaravaḥ iti sādhye sarvatvagapaharaṇe maraṇaṃ prativādayasiddham | vijñānendriyāyunirodhalakṣaṇasya maraṇasyānenābhyupagamāt | tasya ca taruṣvasambhavāt ||

viśeṣakathanārthamāha- ekasyeti |

dharmiṇā sambandho dharmisambandhaḥ | pakṣadharma ityarthah | tasyāsiddhau sandehe cāsiddho nāma hetvābhāso bhavati || 57 ||

dṛṣṭāntanirdeśarthamāha- yatheti || śabdasya cākṣuṣatvaṃ hi vādi- prativādinorubhayorapyananumatam || 58 || yadi digambarairuktam-vṛkṣāḥ cetanāḥ sarvatvagapaharaṇai maraṇāt iti bauddhaiḥ prayogate, tarhi vṛkṣāṇāṃ sarvatvagapaharaṇe maraṇaṃ bauddhānāmasiddham | kasmādasiddhamiti ced? āha- vijñānetyādi |

atha kasyaikasya rūpasyāsiddhau sandehe vā kisaṃjñako hetvabhāsaḥ?

ityāha- ekasya rūpasyeti | dharmiṇā saha sambandhaḥ dharmisambandhaḥ | dharmiṇi sattvaṃ hetoḥ tasya asiddhau sandehe vā asiddhasaṃjñako hetvābhāsaḥ | asiddhatvādeva ca dharmiṇyapratipattihetuḥ | na sādhyasya, na viruddhasya, na saṃśayasya hetuḥ, api tvapratipattihetuḥ | na kasyacidataḥ pratipattiriti kṛtvā | ayaṃ cārtho 'siddhasaṃjñākaraṇādeva pratipattavyaḥ || 57 ||

udāharaṇamāha-yathetyādi | anityaḥ śabda ityanityatvaviśiṣṭe śabde sāvye cākṣuṣatvaṃ cakṣurgrāhyatvaṃ śabde dvayorapi vādiprativādinora siddham || 58 ||

cetanāstarava iti | tarūṇāṃ caitanye sādhye | sarvā tvak sarvatvak tasyā apaharaṇe sati maraṇaṃ digambarairūpanyastaṃ prativādino bauddhasya asiddham |

kasmādasiddha? ityāha- vijñānamityādi | vijñānaṃ cendriyaṃ cāyuśceti dvandvaḥ tatra vijñānaṃ cakṣurādijanitam | rūpādivijñānotpattyā yadanumitaṃ kāryāntarbhūtaṃ cakṣurgolakādisthitaṃ rūpaṃ tad indriyam | āyuriti loke prāṇā ucyate | na cāgamasiddhiriha yujyate vaktum | ataḥ prāṇasvabhāvamāyuriha | teṣāṃ nirodho nivṛttiḥ | sa lakṣaṇaṃ tattvaṃ yasya tat tathoktamḥ tathābhūtasya maraṇasyānena bauddhena pratijñātatvāt |

60 acetanāḥ sukhādayaḥ iti sādhye utpattimattvamanityatvaṃ vā sāṅkhayasya svayaṃ vādino 'siddham ||

vijñānaṃ ca indriyāṇi ca āyuśceti vigrahaḥ | teṣāṃ virodho vijñānendriyāyu nirodhaḥ | sa eva lakṣaṇaṃ yasya maraṇasya tad vijñānendriyāyunirodhalakṣaṇaṃ maraṇam | bauddhānāṃ tu tathāvidhaṃ maraṇamanumatam | na tu śoṣamātram | tādṛśaṃ hi maraṇaṃ vṛkṣeṣu na sambhavatīti || 59 || yadā sāṅkhyairuktam- sukhādayo 'cetanāḥ, utpattimattvādanityatvāt iti bauddhaiḥ pramīyate, tadā sukhādiṣūtpattiranityatvaṃ vā sāṅkhayānāṃ svayamevāsiddhamḥ tasya hi kimapi notpadyate, kimapi vā na vinaśyati || 60 || yadi nāmaivam, tathāpi kathamasiddham? ityāha- tasya ca vijñānādinirodhātmakasya taruṣvasambhavāt | sattāpūrvako nirodhaḥ | tataśca yo vijñānanirodhaṃ taruṣviccet, sa kathaṃ vijñānaṃ neccet | tasmād vijñānāniṣṭernirodho 'pi neṣṭastaruṣu |

nanu ca śoṣo 'pi maraṇamucyate, sa ca taruṣu siddhaḥ? satyamḥ kevalaṃ vijñānasattayā vyāptaṃ yat maraṇaṃ tadiha hetuḥ | vijñānanirodhaśca tatsattayā vyāptaḥ, na śoṣamātram | tato yanmaraṇaṃ hetustat taruṣvasiddham | yattu siddhaṃ śoṣātmakaṃ tadahetuḥ |

digambarastu sādhyena vyāptavyāptaṃ vā maraṇamavivicya maraṇamātraṃ hetumāha | tadasya vādino hetubhūtaṃ maraṇaṃ na jñātam | ajñānāt siddhaṃ śoṣarūpam, śoṣarūpasya maraṇasya taruṣu darśanāt prativādinastu jñātam, ato 'siddham | yadā tu vādino 'pi jñātam, tadā vādino 'pyasiddhaṃ syāditi nyāyaḥ || 59 ||

acetanāḥ sukhādaya iti | sukhamādiryeṣāṃ duḥkhādīnāṃ te sukhādayaḥ | teṣāmacaitanye sādhye utpattimattvam, anityatvaṃ vā liṅgamupanyastam | ya utpattimanto 'nityā vā te na cetanāḥ, yathā rūpādayaḥ | tathā ca- utpatti manto 'nityā vā sukhādayaḥ tasmādacetanāḥ | caitanyaṃ tu puruṣasya svarūpam | atra cotpattimattvamanityatvaṃ vā paryāyeṇa hetuḥ na yugapat | tacca dvayamapi sāṃkhyasya vādino na siddham | parārtho hi hetūpanyāsaḥ | tena yaḥ parasya siddhaḥ sa heturvaktavyaḥ | parasya cāsata utpatimattvam, sataśca niranvayo vināśo 'nityatvaṃ siddham | tādṛśaṃ sāṃkhyasyāsiddham | ihāpi anityatvotpatti-

61 tathā svayaṃ tadāśrayaṇasya vā sandehe 'siddhiḥ ||

62 yathā vāṣpādibhāvena sandihyamāno bhūtasaṅghāto 'gnisiddhāvupadiśyamānaḥ sandigdhāsiddhaḥ ||

63 yathā- iha nikuñje mayūraḥ,kekāyitāditi || yadā hetorātmanastadadhikaraṇasya vās andehaḥ, tadā asiddhaetvābhāso bhavati || 61 || tatra dṛṣṭāntaḥ- yatheti |

vāṣpa ādiryasya sa vāṣpādiḥ, teṣāṃ bhāvo vāṣpādibhāvaḥ | vāṣpādisvarūpamiti śeṣa | bhūtānāṃ saṅghāto bhūasaṅghātaḥ | agnisiddhau hetuḥ kriyate ced? asau vāṣpo vā dhūlirvā kuhelikā vā? iti vāṣpādibhāvena sandihyamānaḥ asiddhahetvābhāso bhavati || 62 ||

tadāśraya- sandehanirdeśārthamāha- yatheti ||

mayūradhvanipravāhaḥ= kekāyitamiti | nikuñcaḥ= parvatapradeśaviśeṣaḥ | yadi kenacit iha nikuñje mayuro 'sti, kekāyitādu iti pramīyate, tadā mayūradhvanistatra tadabhimatānikuñje sandigdha eva || 63 ||

mattvasādhanājñānād vādino 'siddham | yadi tvanityatvotpattimattvayoḥ prāmāṇyaṃ vādinā jñātaṃ syāt, tadā vādino 'pi siddhaṃ syāt | tataḥ pramāṇāpraijñānādidaṃ vādino 'siddham || 60 ||

sandigdhāsiddhaṃ darśayitumāha- tatheti | svayamiti hetorātmanaḥ sandehe 'siddhah | tadāśrayaṇasya veti | tasya hetorāśrayaṇam | āśrīyate 'smin heturityāśrayaṇam, hetorvyatirikta āśrayabhūtaḥ sadhyadharmī kathyate | tatra hi heturvartamāno gamakatvenāśrīyate tasyaśrayaṇasya sandehe sandigdhaḥ || 61 ||

ātmanā sandihyamānamudāhartumāha- yatheti | vāṣpa ādiryasya sa vāṣpādiḥ, tadbhāvena vāṣpāditvena sandihyamāno bhūtasaṅghāta iti | bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ saṃghātaḥ samūhaḥ | agnisiddhau agnisiddhayarthamupādīyamāno 'siddhaḥ |

etaduktaṃ bhavati- yadā dhūmo 'pi vāṣpāditvena sandigdho bhavati, tadāsiddhaḥ, gamakarūpāniścayāt | dhumatayā niścito vahnijanyatvād gamakaḥ | yadātu sandigdhaḥ, tadā na gamakaḥ- ityasiddhatākhyo doṣaḥ || 62 ||

āśrayaṇāsiddhamudāharati- yatheti | iha nikuñja iti dharmī | parvato paribhāgena tiryaṅnirgatena praccādito bhūbhāgo nikuñjaḥ | mayūra iti sādhyam | kekāyitāditi hetuḥ | kekāyitam= mayūradhvani |63 ||

64 tadāpātadeśavibhrame ||

65 dhamyaṃsiddhāvapyasiddhaḥ- yathā sarvagata ātmā iti sadhye sarvatro palabhyamānaguṇatvam ||

kathaṃ sandigdha iti cet? āha- tadeti |

mayūradhvanyāpātadeśaḥ sandigdha eva | sa hi mayūradhvaniḥ kasmānnikuñjapradeśānniḥ saratītyatra saṃśaya eva | 64 ||

sarvagataḥ nikhilavyāpī | vibhuriti śeṣaḥ | sarvatropalabhamānā guṇā yasyeti vigrahaḥ | tasya bhāvaḥ sarvatropalabhyamānaguṇatvam | kaścit sarvatropalabhyamānaguṇatvena sarvagatatvamātmanaḥ sādhayati | tatrāśrayasiddho hetuḥ | tathāhi- sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ yasya dharma uktaḥ sa ātmaiva nāsti |

ayaṃ tu parasaṃvādaḥ | sukhādaya ātmaguṇā iti prasiddham | te ca sarvadeśasya eva devadatta upalabhyante | kriyābhāvādātmani gamanāgamane na staḥ | yasmāttasya guṇāḥ sarvatropalabhyante, tasmāt nūnamātmā sarvatra sthita iti || 65 ||

kathamayamāśrayaṇāsiddhaḥ? ityāha tadāpāta iti | tasya kekāyitasya āpāta āgamanam, tasya deśaḥ sa ucyate yasmād deśādāgaccati kekāyitam | tasya vibhrame vyāmohe satyayamāśrayaṇāsiddhaḥ | nirantareṣu bahuṣu nikuñjeṣu satsu yadā kekāyitāpātanikuñje vibhramaḥ- kimasmānnikuñjāt kekāyitamāgatam? āhosvid anyasmāditi? tadāyamāśrayaṇāsiddha iti || 64 ||

dharmmiṇ'sidhāvapyasiddhatvamudāharati- yatheti | sarvasmin gataḥ sthitaḥ sarvagataḥ | vyāpīti yāvat | vyāpitva ātmanaḥ sādhye sarvatropalabhyamānaguṇatva liṅgam | sarvatra deśe upalabhyamānāḥ sukhaduḥkheccārāgadveṣādayo guṇā yasyātmanastasya bhāvastattvam | na guṇā guṇinamantareṇa vartante, guṇānāṃ guṇini samavāyāt | niṣkriyaścātmā | tataśca yadi vyāpī na bhavet, kathaṃ darkṣiṇāpathe upalabdhaḥ dukhādayo madhyadeśe upalabhyeran tasmāt sarvagata ātmā |

tadiha bauddhasya ātmaiva na siddhaḥ, kimuta sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ sidhyet tasya ityasiddhau hetvābhāsaḥ pūrvamāśrayaṇasandehena dharmiṇi sandeha uktaḥ | samprati tvasiddho dharmyukta ityanayorviśeṣaḥ | tadevamekasya rūpasya dharmisambandhasyāsiddhāvasiddho hetvābhāsaḥ || 65 || 66 tathaikasya rūpasyāsapakṣe satvasyāsiddhāvanaikāntiko hetvābhāsaḥ ||

67 yathā śabdasyānityatvādike dharme sādhye prameyatvādiko dharmaḥ sapakṣavipakṣayoḥ sarvatraikadeśe vā vartamānaḥ || vyatirekāsiddhau anaikāntiko hetvābhāso praṣṭavyah || 66 || dṛṣṭāntanirdeśārthamāha- yatheti ||

nityatvamādiryasya dharmasya sa nitytvādikaḥ | tathā prameyatvamādiryasya sa prameyatvādikaḥ | śabdo 'nityaḥ prameyatvāt iti sādhye prameyatvaṃ sapakṣavipakṣayoḥ sarvatrāsti | śabdo na prayatnāntarīyakaḥ anityatvāt iti sādhye, anityatyatvaṃ sapakṣasya ekadeśe vipakṣasya ca sarvatraivāsti | śabdaḥ prayatnāntarīyakaḥ, anityatvāt iti

tathā aparasyaikasya rūpasya asapakṣe 'sattvākhyasyāsiddhāvanaikāntiko hetvābhāsaḥ ||

eko 'nta ekāntaḥ= niścayaḥ, sa prayojanamasyeti aikāntikaḥ, naikāntiko 'naikāntikaḥ | yasmānna sādhyasya na viparyayasya niścayaḥ, api tu tadviparītaḥ saṃśayaḥ | sādhyetarayoḥ saṃśayeheturanakāntika uktaḥ || 66 ||

tamudāharati- yathetyādinā | anityatvamādiryasyāmī anityatvādiko dharmaḥ | ādi śabdādaprayatnānantarīyakatvaṃ prayatnānantarīyakatvaṃ nityatvaṃ ca parigṛhyate | prameyatvamādiryasya sa prameyatvādikaḥ | ādi śabdādanityatvam, punaranityatvam, amūrtatvaṃ ca gṛhyate | śabdasya dharmiṇo 'nityatvādike dharme sādhye prametvādiko dharmo 'naikāntikaḥ | caturṇāmapi hi vipakṣe 'sattvamasiddham |

tathā hi- anityaḥ śabdaḥ, prameyatvāt, ghaṭavat ākāśavat- iti prameyatvaṃ sapakṣavipakṣavyapi |

aprayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ, anityavāda vidyudākāśavad ghaṭavacca ityanityatvaṃ sapakṣaikadeśavṛtti vidyudādāvasti, nākāśādauḥ vipakṣavyāpi prayatnānatarīyake sarvatra bhāvāt |

anityatvāt prayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ ghaṭavat, vidyudākāśavacca ityanityatvaṃ vipakṣaikadeśavṛtti | vidyudādāvasti, nākāśādauḥ, sapakṣavyāpi sarvatra prayatnāntarīyake bhāvāt |

nityaḥ śabdaḥ amūrtatvād, ākāśaparamāṇuvat, karmaghaṭavaccaṃ- ityamūrtatvamubhayaikadeśavṛtti, ubhayorekadeśe ākāśe karmaṇi ca vartateḥ paramāṇau tu

68 tathā asyaiva rūpasya sandehe 'pyanaikāntika eva |

69 yathā asarvajñaḥ kaścid vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimān veti sādhye vaktṛtvādiko dharmaḥ sandigdhavipakṣavāvṛttikaḥ ||

sādhye, anityatvaṃ upakṣasya sarvatra vipakṣasya caikadeśe 'sti | śabdo nityaḥ, asparśāt iti sādhye, sparśābhāvaḥ sapakṣavipakṣayorubhayokadeśe 'sti | etena sādhāraṇānaikāntikaścaturvidha uktaḥ || 67 || vipakṣe 'sattvameva yadā sandigdhastadāpi anaikāntika eva || 68 || dṛṣṭāntanidarśanārthamāha- yatheti |

kenacid vivakṣitaḥ- kaścit puruṣo na sarvajño vaktṛtvāt tathā rāgādimān vā vaktṛtvādeva iti ucyamāne tasya vaktṛtvādidharmo 'naikāntika eva |

sa cānaikāntikaḥ kinnāmaka iti cet? āha- sandigdhetyādi | vipakṣād vyāvṛttiḥ sandigdhā asyeti sa sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ | sandigdhavyatireka iti śeṣaḥ | sarvajñaḥ kaścid vaktā na dṛśyate iti adarśane 'pi vyatireka siddhirna bhavati || 69 ||

sapakṣaikadeśe ghaṭādau ca vipakṣaikadeśe na vartateḥ, mūrtatvād ghaṭaparamāṇuprabhatīnām |

nityāstu paramāṇavo vaiśeṣikairabhyupagamyante | tataḥ sapakṣāntargatāḥ | asya caturvidhasya pakṣadharmasyasattvamasiddhaṃ vipakṣe | tato 'naikānti katā || 67 || yathā cāsya rūpasyāsiddhavanaikāntikaḥ, tathā asyaiva vipakṣe 'sattvākhyasya rūpasya sandehe 'naikāntikaḥ || 68 || tamudāharati- yatheti | asarvajña iti | asarvajñatvaṃ sādhyam | kaścid vivakṣita iti | vakturabhipretaḥ | puruṣo dharmī | rāga ādiryasya dveṣādeḥ sa rāgādiḥ, sa yasyāsti sa rāgādimān iti dvitīyaṃ sādhyam | vā grahaṇaṃ rāgādimattvasya pṛthaksādhyatvakhyāpanārtham | tato 'sarvajñatve rāgādimattve vā sādhye prakṛte vaktṛtvam= vacanaśaktiḥ, tadādiryasyonmeṣanimeṣādeḥ sa vaktṛtvādiko dharmo 'naikāntikaḥ |

sandigdhāvipakṣād vyāvṛttiryasya sa tathoktaḥ | asarvajñatve sādhye sarvajñatvaṃ vipakṣaḥ | tatra vacanādeḥ sattvamasattvaṃ vā sandigdham | ato na jñāyateki vaktā sarvajñaḥ? uta asarvajñaḥ?- ityanaikāntikaṃ vaktṛtvam || 69 ||

70 sarvajño vaktā nopalabhyate ityevamprakārasyānu palambhasyādṛśyātmaviṣayatvena sandehahetutvāt | tato 'sarvajñaviparyayādvaktṛtvādervyāvṛtiḥ sandigdhā |

71 vaktṛtvasarvajñatvayovirodhābhāvācca yaḥ sarvajñaḥsa vaktā na bhavatītya darśane 'pi vyatireko na siddhayati, sandehāt ||

kathamayamanaikāntika iti cet? tatrāha- evamiti |

sarvajñasa vakturdarśane 'pi, adṛśyātmaviṣayeyamanupalabdhiriti adṛśyātmaviṣayatvāt sandehetureva bhavati | vyatirekasiddhi nābhidhatte | adṛśyaviṣayānupalambhaḥ saṃśayasyaiva heturiti asarvajñaparyayāt sarvajñāt vaktṛtvalakṣaṇahetornivṛttiḥ sandigdhaiva || 70 || anupalabdhiradṛśyātmaviṣayatvād vyatirekaṃ mā sādhayatu, svabhāvavirodhopalabdhyā siddhiḥ, syāditi cet? tatrāha- vaktṛtveti |

vaktṛtva- sarvajñayostu virodho nāsti | tasmāt- sarvajñasya vakturadarśane 'pi vaktṛtvasarvajñatvayovirodhābhāvād vaktṛtvasya sarvajñatvād vyāvṛttiriti na sidhyati sandehasattvāt || 71 ||

nanu ca sarvajño vaktā nopalabhyate, tat kathaṃ vacanaṃ sarvajñe sandigdham? ata eva sarvajño vaktā nopalabhyate ityevamprakārasya evañjātīyasya anupalambhasya sandehahetutvāt | kutaḥ? ityāha- adṛśya ātbhā viṣayo yasya tasya bhāvo 'dṛśyātmaviṣayatvam | tena sandehahetutvam | yato 'dṛśyaviṣayo 'nupalambhaḥ sandehahetuḥ na niścayahetuḥ, tato 'sarvajñavipakṣāt sarvajñād vaktṛtvādervyāvṛttiḥ sandigdhā || 70 ||

nānupalambhāt sarvajñe vaktṛtvamasad brūmaḥ, apitu sarvajñatvena saha vaktṛtvasya virodhāt | etanna | sarvajñatvavaktṛtvayorvirodho nāsti | virodhābhāvācca kāraṇāt vyatireko na sidhyati- iti sambandhaḥ |

vyāptimantaṃ vyatirekaṃ darśayati- yaḥ sarvajña iti | sadhyābhāvarūpaṃ sarvajñatvamanūdya sa vaktā na bhavati iti sādhanasya vaktṛtvasyābhāvo vidhīyate | tena sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyatatvāt sādhanābhāvena vyāpta ukta iti | vyāptimānīdṛśo vyatireko virodhe sati vaktṛtvasarvajñatvayoḥ sidhyet | na cāsti virodhaḥ, tasmānna sidhyati | kutaḥ? ityaha- sandehād | yato virodhahbāvaḥ, tasmāt sandehaḥ | sandehād vyatirekāsiddhiḥ || 71 ||

72 dvividho hi padārthānāṃ virodhaḥ ||

73 avikalakāraṇasya bhavato 'nyabhāve 'bhavād virodhagatiḥ ||

kathaṃ tayorvirodhābhāva iti cet? tatrāha= dvividha iti |

yatra yaḥ ko 'pi virodha upalabhyate sa sarva eva prakāradvaye 'ntarbhavati | eko vāstavavirodhaḥ, dvitīyo lākṣaṇikavirodhaḥ || 72 ||

vāstavavirodhakathanārthamāha- avikaleti |

yadā bhāvasya kāraṇasamūhānāmavaikalye kāraṇanivartyasyābhirbhāvaḥ | anyabhāvapariniṣpattau ca nivṛttistadā virodhapratītiḥ || 73 ||

kathaṃ virodhābhāvaḥ? dvividha iti | hīti | yasmād dvividha eva virodhaḥ, nānyaḥ, tasmānna vaktṛtvasarvajñatvayovirodhaḥ || 72 ||

kaḥ punarasau dvividho virodhaḥ? ityāha- avikalakāraṇasyeti | avikalāni samagrāṇi kāraṇāni yasya sa tathoktaḥ | yasya kāraṇavaikalyādabhāvaḥ, na tasya kenacidapi virodhagatiḥ | tadarthamavikalakāraṇam |

nanu ca yasyāpi kāraṇasākalpam, tasyāpi nivṛttiraśakyā kenacidapi kartum, tat kuto virodhagatiḥ? evaṃ tarhi avikalakaraṇasyāpi yatkṛtāt kāraṇavaikalyādabhāvastena virodhagatiḥ |

tathā ca sati, yo yasya viruddhaḥ sa tasya kiñcitkara | eva tathāhi- śītasparśasya janako bhūtvā śītasparśāntarajananaśakti pratibadhnan śītasparśasya nivartako viruddhaḥ | tasmāddhetuvaikalyakārī viruddho janaka eva nivatvasya | sahānavasthānavirodhaścāyam | tato viruddhayorekasminnapi kṣaṇe sahāvasthānaṃ parihṛtavyam | dūrasthayorvirodhābhāvācca nikaṭastahyoreva nivartyanivartakabhāvaḥ |

tasmād yo yasya nivartakaḥ sa taṃ yadi paraṃ tṛtīyakṣaṇe nivartayati, prathame kṣaṇe sannipatannasamarthavasthādhanayogyo bhavati, dvitīye viruddhamasamartha karoti, tṛtīye tvasamarthe nivṛtte taddeśamākrāmati |

tatrāloko gatidharmā krameṇa jalataraṅganyāyena deśamākrāman yadāndhakāranirantaramālokakṣaṇaṃ janayati, tadālokasamīpavartinamandhakāramasamartha janayti | tato 'sāmarthya tasya yasya samīpavarttyālokaḥ | asamarthe nivṛtte taddeśe jāyata āloka ityevaṃ krameṇālokenāndhakāro 'paneyaḥ | tathoṣṇaḥ sparśena śītasparśo nivartanīyaḥ |

yadā tvālokastatraivāndhakāradeśe janyate, tadā yataḥ kṣaṇādandhakāradeśasyā lokasya janakaḥ kṣaṇa utapdayate, tata evāndhakāro 'ndhakārāntarajananāsamartha

74 śītoṣṇasparśavat ||

75 parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā vā bhāvābhāvavat ||

yathā śītoṣṇasparśayoḥ śītasyāvikalakāraṇasya sato yadā uṣṇatvāpariniṣpattistada śītatvanivṛttiḥ | tayośca loke virodhapratītiḥ || 74 ||

parasparaparihāreṇa sthitaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ tāni parasparaparihārasthitalakṣāṇāni, teṣāṃ bhāvaḥ parasparihāraśitalakṣaṇatā, tayā virodhaḥ | yathā bhāvābhāvayoḥ bhāvo 'bhāvaparihāreṇa vyavasthitaḥ, abhāvaśca bhavaprihāreṇa vyavasthitaḥ || 75 ||

utpannaḥ | tato 'samarthavasthājanakatvameva nivartakatvam | ataśca yasmin kṣaṇe janakaḥ, tatastṛtīye kṣaṇe nivṛtto viruddho yadi śīghraṃ nivartate |

janyajanakabhāvācca santānayovirodhaḥ, na kṣaṇayoḥ | yadyapi ca na santāno nāma vastu, tathāpi santānino vastubhūtāḥ | tato 'yaṃ paramārthaḥ na kṣaṇayovirodhaḥ, apitu bahūnāṃ kṣaṇānām | yataḥ satsu dahanakṣaṇeṣu pravṛttā api śītakṣaṇā nivṛttidharmāṇo bhavantīti santānayornivartyanivartakatvanimitte ca virodhe sthite sarveṣāṃ paramāṇūnāṃ satyapyekadeśāvasthānābhāve na virodhaḥ, itaretarasantānānivartanāt teṣām | gatidharmā cāloko yāṃ diśamākrāmati, taddigvartino virodhisanānān nivartayati | tato 'pavarakaikadeśasthā pradīpaprabhāndhakāranikaṭavartinyapi nāndhakāraṃ nivartayatiḥ andhakārākrāntāyāṃ diśyālokakṣaṇāntarajananāsāmarthyat | kāraṇasāmarthyahetutvakṛtaṃ santānaniṣṭhameva virodhaṃ darśayatā bhavatā iti kṛtam | bhavataḥ prabandhena pravartamānasya śītasparśasantānasyābhāvo 'nyasyoṣṇasantānasya bhāve satīti |

ye tvāhuḥ- na virodho vāstavaḥ iti, ta idaṃ taktavyāḥ- yathā na niṣpanne kārye kaścijjanya janakabhāvo nāma dviṣṭho 'sti, kāraṇapūrvikā tu kāryavṛttiḥ | ato vāstava eva | tadvanna nivṛtte vastuni kaścid dviṣṭho nāma virodho 'sti | dahananimittaṃ tu śītasparśasya kṣaṇāntarajananāsāmarthyam | ato virodho 'pi vāstava eva | || 73 ||

udāharaṇabhāha- śīteti | śītaścoṣṇaśca tāveva śītasparśau, tayoriva | śītoṣṇasparśayorhi pūrvavad virodho yojanīyaḥ || 74 ||

dvitīyamapi virodhaṃ darśayitumāha- parasparetyādi | parasparasya parihāraḥ= parityāgaḥ, tena sthitaṃ lakṣaṇam= rūpaṃ yayoḥv tadbhāvaḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatā, tayā |

76 sa ca dvividho 'pi virodho vaktṛtvasarvajñatvayorna sambhavati ||

sa cobhayavidho 'pi virodho vaktṛsarvajñayorna sambhavati | vaktṛtvasya hi iha yasmin pariccidyamāne yad vyavaccidyate, tat pariccidyamānamaviccadyamānaparihāreṇa sthitarūpaṃ draṣṭavyam | nīle ca pariccedyamāne tādrūpyapracyutiravaccidyate, tadavyavaccede nīlāpariccedaprasaṅgāt | tasmād vastuno bhāvābhāvau parasparaparihāreṇa sthitarūpau | nīlāttu yadanyadrūpaṃ tannīlābhāvā vyabhicāri | nīlasya dṛśyasya pītādāvupalabhyamāne 'nupalambhādabhāvaniścayāt | yathā ca nīlaṃ svabhāvaṃ pariharati, tadvad abhāvāvyabhicāri pītādikamapīti | tathā ca bhāvābhavayoḥ sākṣād virodhaḥ, vastunostvanyonyā bhāvāvyabhicāritvād virodhaḥ |

kasya cānyatrābhāvāvasāyaḥ? yo niyatākāro 'rthaḥ, tasya | na tvaniyatākāraḥ | kṣaṇikatvādivat | kṣaṇikatvaṃ hi sarveṣāṃ nīlādīnāṃ svarūpātmakam | ato na niyatākāram yataḥ kṣaṇikatvaparihāreṇa na kiñcid dṛśyate |

yadyavam, abhāvo 'pi na niyatākāraḥ | kathamaniyatākāro nāma? yāvatā vasturūpaviviktākāraḥ kalpito 'bhāvaḥ | tato dṛsṭaṃ kalpitaṃ vā niyataṃ rūpamanyatrāsadityavasīyate, nāniyatam | evaṃ nityatvapiśācādirapi niyatākāraḥ kalpito draṣṭavyaḥ | ekātmatvavirodhascāyam | yayorhi parasparaparihāreṇāvasthānaṃ tayorekatvābhāvaḥ |

ata eva lākṣaṇiko 'yaṃ virodha ucyate | lakṣaṇaṃ rūpam, vastūnāṃ prayojanamasyeti kṛtvā | virodhena hyanena vastutvaṃ vibhaktaṃ vyavasthāpyate | ata eva dṛśyamāne rūpe yanniṣidhyate, tad dṛśyamevābhyupagamya niṣidhyate | tathā hi- abhāvo 'pi piśāco 'pi yadā pīte niṣedbhūmiṣyate, tadā dṛśyātmataya niṣedhya iti dṛśyatvamabhyupagamya dṛśyānupalabdhereva niṣedhaḥ | tathā ca sati rūpe pariccidyamāna ekasmistadabhāvo dṛśyo vyavaccidyate | yacca tadabhāvavanni yatākāraṃ rūpam, tadapi dṛśyaṃ vyavaccidyate | tataḥ dvapracyutivat pracyutimanto 'pi vyavaccinnā iti ye parasparaparihārasthitarūpāḥ sarve te 'nena niṣiddhakatvāditi | satyapi cāsmin virodhe sahāvasthānaṃ syādapi |

tato bhinnavyāpāro virodhau | ekena virodhena śītoṣṇasparśayorekatvaṃ vāryate | anyena sahāvasthānam, bhinnaviṣāyau ca | sakale vastunyavastuni ca parasparaparihāravirodhaḥ | vastunyeva katipaye sahānavasthānavirodhaḥ | tasmād bhinnavyāparo | bhinnaviṣayau ca | tato nānayoranyonyāntarbhāva iti || 75 ||

sa cāyaṃ dvividho 'pi virodho vaktṛtvaṃ ca sarvajñatvaṃ ca tayorna sambhavati |

77 na cāviruddhavidheranupalabdhāvapyabhāvagatiḥ ||

78 rāgādīnāṃ vacanādeśca kāryakāraṇabhāvasiddheḥ ||

79 arthāntarasya cākāraṇasya nivṛttau na vacanādenirvṛttiḥ ||

avikalakāraṇasya sataḥ sarvajñatvapariniṣpattāvapi nivṛttinaṃ iṣṭā | vaktṛtvaparihāreṇāpi sarvajñatvasya na vyavasthitiḥ, nāpi vā sarvajñatvaparihāreṇa vaktṛtvasya vyavasthitiḥ || 76 ||

virodhābhāve ca aviruddhavadvaktṛtvaṃ sarvajñatvāvaviparyayeṇopalabhyata iti cet? tatrāha- naceti |

yatra viruddhatvena nābhidhānaṃ tatra vastunoranupalabdhāvapi nābhāvaniścayaḥ sambhavati | asarvajñatve sādhye vaktṛtvasya vyatirekastathaiva sandigdhaḥ || 77 ||

rāgādimattvena nirdeśe 'pi vyatirekasandehakathanārthamāha- rāgādīnāmiti | rāgādirvacanasya heturityetadasiddham || 78 || astu rāgādivacanayoḥ kāryakāraṇabhāvo 'siddhaḥ, tataḥ kimiti cet? āha-

na hyavikalakāraṇasya sarvajñatvasya vaktṛtvabhāvādabhāvagatiḥ | sarvajñatvaṃ hyadṛśyam | adṛṣṭasya cābhāvo nāvasīyateḥ, tato nānena virodhagatirbhavati |

na ca vaktṛtvaparihāreṇa sarvajñatvamavasthitam | kāṣṭhādayo hi vaktṛtvaparihṛtāḥ, teṣāmapi sarvajñatvaprasaṅgāt | nāpi sarvajñatvaparihāreṇa vaktṛtvamḥ kāṣṭhādīnāmapi vaktṛtvaprasaṅgāt | tata evāvirodhād vaktṛtvavidherna sarvajñatvaniṣedhaḥ || 76 ||

syādetat- yadi nāstyeva virodho ghaṭapaṭayoriva, syādapi tayoḥ sahāvasthitidarśanam | sahāvasthityadarśanāttu virodhagatiḥ, virodhāccābhāvagatiḥ? iyāśaṅkayāha- na cāviruddhavidheriti | anupalabdhāvapi nāyaṃ viruddhavidhiḥ | yadayapi sahāvasthānānupalambhastathāpi na tayovirodhaḥ | yasmānna sahānupalambhamātrād virodhaḥ, api tu dvayorupalabhyamānayonivartyanivartakabhāvāvasāyāt | tasmādanupalabdhāvapi na vaktṛtvavidheviruddhavidhiḥ | ato 'smānnānyasyābhāvagatiḥ || 77 ||

tathā na vaktṛtvād rāgādimattvagatiḥ | yato yadi vacanādi rāgādīnāṃ kārya syād, vacanādeḥ rāgādigatiḥ syāt | rāgādinivṛtto vacanādinivṛttiḥ syāt, na ca kāryam | kutaḥ? rāgādīnāṃ vacanādeśca kāryakāraṇabhāvasāsiddheḥ | kāraṇānna kāryam | ato 'smānna gatiḥ || 78 ||

mā bhūd rāgādikāryam, vacanaṃ sahacāri tu bhavati | tato rāgādau

80 iti sandigdhavyatireko 'naikāntiko vacanādiḥ ||

81 dvayo rūpayorviparyasiddhau viruddhaḥ ||

82 kayordvayoḥ?

83 sapakṣe sattvasya, asapakṣe vāsattvasya | yathā kṛtakatvaṃ prayatnānantaroyakatvaṃ ca nityatve sādhye viruddho hetvābhāsaḥ ||

arthāntarasyeti | arthāntaram rāgādikam | akāraṇasya tasya nivṛttau kathaṃ vacanādernivṛttiḥ syāt? || 79 ||

tathāhi yasmād vaktṛtvasarvajñatvayoḥ ko 'pi virodho nāsti | rāgādivacanayorvā na kāryakāraṇabhāvaḥ | tatmāt asarvajñanivṛttyā rāgādinivṛttyā vā vacananivṛttiḥ sandigdhā | tasmāt, sandigdhavyatireko nāmānaikāntikaḥ || 80 || yadi dvayo rūpayorviparyayasiddhistadā viruddhahetvābhāsaḥ syāt || 81 ||kayordvayo rūpayorviparyapratītau viruddhahetvābhāsa ucyate? || 82 || anvaya vyatirekāviti śeṣaḥ | evaṃ viruddhasya sāmānyaṃ lakṣaṇamuktam |

viśeṣeṇa kathanārthamāha- kṛtakatvamityādi |

sahacāriṇi nivṛtte nivartate vacanam? ityāśaṅkayāha- arthāntarasya cākaraṇasya nivṛtau sahacāritvadarśanamātreṇa nānyasya vacanādenivṛttiḥ | ato vaktṛtvaṃ bhaved rāgādivirahaśca || 79 ||

itiśabdastasmādarthe | tasmādasarvajñatvaviparyayād vipakṣāt sarvajñatvād rāgādimattvaviparyayādarāgādimattvāt sandigdho vyatireko vacanāde | ato 'naikāntiko vacanādiḥ || 80 ||

evamekaikarūpādisiddhisandehe hetudoṣān ākhyāya, dvayordvayo rūpayorasiddhisandehe hetudoṣān vaktukāma āha- dvayordvayoriti | dvayo rūpayoviparyayasiddhau satyāṃ viruddhah || 81 || trīṇi ca rūpāṇi santi, tato viśeṣajñāpanārthamāha- kayodvayoriti || 82 || viśiṣṭe rūpe darśayati- sapakṣe sattvasya, asapakṣe cāsattvasya | viapryayasiddhāviti sambandhaḥ | kṛtakatvamiti svabhāvahetuḥ | prayatnānantarīyakatvaṃ hi kāryahetuḥ | prayatnāntarīyakaśabdena hi prayatnānantaraṃ janmajñānaṃ ca prayatnānantarīyakamucyate | janma= jāyamānasya svabhāvaḥ | jñānam = jñeyasya kāryam | tadiha prayatnānantaraṃ jñānaṃ gṛhyate | tena kāryahetuḥ |

84 anayoḥ sapakṣe 'sattvam, asapakṣe ca sattvamiti viparyasiddhiḥ ||

85 etau ca sādhyaviparyayasādhanād viruddhau |

86 nanu ca tṛṭyo 'pīṣṭ

87 yathā parārthācakṣu rādayaḥ saṃghātatvāccayanāsanādyaṅgavaditi || yadi kṛtakatvena prayatnāntarīyaktvena vā nityatvaṃ sādhyate, tarhi viruddho hetvābhāsaḥ syāt || 83 || kathamiha viparyayāsiddhiriti ced? āha- anayoriti |

vityatve sādhye sapakṣa ākāśādiḥ, tatra kṛtakatvaprayatnāntarīkatvayorubhayorevāsambhavaḥ | vipakṣaścānityā ghaṭādiḥ | tatra tayorubhayoreva sattvam, tathā ca tayoviparyayasiddhiḥ || 84 ||

yasmād dvayo rūpayorviparyayasiddhiḥ, tasmāt sādhyaviryayasidddhiḥ | sādhyaviparyayasādhanācca viruddho hetvābhāsaḥ || 85 ||

iṣṭasay vighātaḥ kriyate 'neneti iṣṭavighātakṛt | tṛtīyo hi viruddhaḥ śāstrakārairuktaḥ || 86 ||

dṛṣṭāntakathanam- aytheti | tasyārthastu vyākhyāta eva || 87 || etau hetū nityatve sādhye hetvābhāsau || 83 || kasmāt punaretau viruddhau? ityāha- anayoriti | sapakṣe hi nitye kṛtakatvaprayatnānantarīyakatvayorasattvameva niścitam | anitye vipakṣe eva sattvaṃ niścitamiti viparyayasiddhiḥ || 84 ||

kasmāt punarviparyasiddhavapyetau viruddhau? ityāha- etau ca sādhyasya nityatvasya viparyayam anityatvaṃ sādhaytaḥ | tataḥ sādhyaviparyayasādhanād viruddhau || 85 ||

yadi sādhyaviparyayasādhanād viruddhaveto, uktaṃ ca parārthānumāne sādhyam, na tvanuktam, iṣṭaṃ cānuktam, ato 'nya iṣṭavighātakṛdābhyāmiti darśannāha- nanau ca tṛtīyo 'pi viruddha uktaḥ | uktaviparyayasādhanau dvau | tṛtīyo 'yamiṣṭasya śabdenānupāttasya vighātaṃ karoti viparyayasādhanāditi iṣṭavighātakṛt || 86 ||

tamudāharati- yatheti | cakṣurādaya iti dharmī | paro 'rthaḥ prayojanaṃ parārthaḥ prayojakaḥ saṃskārya upakartavyo yeṣāṃ te parārthā iti sādhyam | saṅghātatvāt sañcitarūpatvāditi hetuḥ | cakṣurādayo hi paramāṇusañcitirūpāḥ | tataḥ saṅghātarūpā ucyante | śayanam, āsanaṃ cādiryasya tat śayanāsanādi | tadeva aṅgam puruṣopabhogāṅgatvat | ayaṃ vyāptipradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | atra hi

88 tadiṣṭāsaṃhatapārārthyaviparyasādhanād viruddhaḥ ||

89 sa iha kasmānnoktaḥ?

90 anayorevāntarbhāvāt ||

91 na hyamābhyāṃ sādhyaviparyayasādhanatvena bhidyate ||

viruddhaścārya kathamiti ced? āha- tadiṣṭeti | parebhyo 'yamiti parārthaḥ, tasya bhāvaḥ pārārthyam | asaṃhṛtasya pārārthyamiti asaṃhṛtapārārthyam | iṣṭaṃ ca tasya tad asaṃhṛtapārārthya ceti vigrahaḥ, tadviparyayaḥ asaṃhṛtapārārthyaviṣayaḥ | tasya sādhana ityarthaḥ | tasmāt tadiṣṭāsahṛtapārāryaviparyayasādhanādasau viruddha eva draṣṭavyaḥ || 88 || śāstrakāreṇānumatastathā viruddhalakṣaṇayukto 'pīti bhāvaḥ || 89 ||yacca viruddhadvayamuktaṃ tayorevāntarbhāveṇa pṛthgnābhidhānam || 90 || antarbhāvasyaiva pradarśanārthamāha- na hīti |

kṛtakatvaprayatnāntarīyakavalakṣaṇaṃ hetunityatve sādhye sādhyaviparyayasādhanād viruddha ityuktam | ayamapi sādhyaviparyayasādhanāt tābhyāṃ samāna eva viruddhah || 91 ||

pārārthyenaṃ saṃhatatvaṃ vyāptam | yataḥ śayanāsanādayaḥ saṅghātarūpāḥ puruṣasya bhogino bhavanti upakārakā iti parārthā ucyante || 87 ||

kathamayamiṣṭavighātakṛt? ityāha- tadiṣṭāsaṃhṛtapārārthyaviparyayasādhanāditi | asaṃhṛte viṣaye pārārthyamasaṃhṛtapārārthyam | tasya sāṅkhayasya vādinaḥ iṣṭamasaṃhṛtapārārthya tadiṣṭāsaṃhṛtapārārthyam | tasya viparyayaḥ saṃhṛtapārārthya nāma | tasya sādhanād viruddhah |

ātmā asti iti bruvāṇaḥ sāṅkhyaḥ kuta etad iti paryanuyukto bauddhena, idamātmanaḥ saṅkhye pramāṇamāha | tasmād asaṃhṛtasyātmanaḥ upakārakatvaṃ sādhyaṃ cakṣurādīnām | ayaṃ tu heturviparyayavyāptaḥ | yasmād yo yasyopakārakaḥ sa tasya janakaḥ | janyamānaśca yugapat krameṇa vā bhavati saṃhṛtaḥ, tasmāt parārthāścakṣurādayaḥ saṃhṛtaparārthā iti siddham || 88 || ayaṃ ca viruddha ācāryadiṅnāgenoktaḥ, sa kasmād vāttikakāreṇa satā tvayā noktaḥ || 89 ||itara āha- anayoreva sādhyaviparyayasādhanayorantarbhāvāt || 90 || nanu ca uktaviparyayaṃ na sādhayati, tat kathamuktaviparyasadhanayorevāntabhavtiḥ? ityāha- na hyamiti | hīti yasmādarthe | yasmād ayam iṣṭavighātakṛd ābhyāṃ hetubhyāṃ sādhyaviparyasya sādhanatvena na bhidyate | yathā to sādhyaviparyayasadhanī, tathāyamapīti | uktaviparyayaṃ tu sādhayatu vā mā vā, kimuktaviparyayasādhanena tasmādanayoreghāntarbhāvaḥ || 91 ||

92 na hīṣṭoktayoḥ sādhyatvena kaścidviśeṣa iti ||

93 dvayo rūpayorekasyāsiddhāvaparasya ca sandehe 'naikāntikaḥ ||

94 yathā vītarāgaḥ kaścit sarvajño vā vaktṛtvāditi | vyatireko 'trāsiddhaḥ | sandigdho 'nvayaḥ ||

95 sarvajñavītarāgayorviprakarṣād vacanādestatra sattvamasattvaṃ va saṃdigdham ||

pūrvaṃ śabdenoktasyaiva sādhyasya viparyayasiddhiḥ | tatra ca neṣṭārthaviparyayasiddhiḥ | tasmāt kathamayaṃ tābhyāṃ samāna iti cet? tatrāha- na hīti | yacceṣṭaṃ yaccoktaṃ taddvayoḥ sādhyatve viśeṣaḥ ko 'pi nāstītyetaduktameva || 92 ||anvayavyatirekayorevaikasyāsiddhau aparasya ca sandehe hetoranaikāntikatvam || 93 || dṛṣṭāntakathanam- yatheti | tasyāthaṃ ukta eva |

atreti | asmin prayoge | vyatireko nāsti | anvayastu sandigdhaḥ | tathā hi sarvajñatve sādhye asarvajño vipakṣaḥ | asarvajñebhyaśca vacanaṃ ca vyāvṛttam || 94 ||

anvayasandehakathanārthamāha- sarvajñeti |

yasmāt sarvajñatvaṃ vītarāgatvaṃ cendriyasyāviṣayasyaiva, tasmāt tayoḥ kutrāpi vacanamasti nāsti veti sandigdhameva | tathahi- dṛṣṭāntatvena yaḥ puruṣa uktaḥ sa ki sarvajña san vaktā, kimuta asarvajñaḥ san vaktā? ityatra niścayo nāsti || 95 ||

nanu ca uktameva sādhyam, tat kathaṃ sādhyaviparyayasādhanetvenābhedaḥ? ityāha- na hīti | yasmādiṣṭoktayoḥ parasparasmāt sādhyatvena na kaścid viśeṣo bheda iti | tasmādanayoreva antarbhāva ityupasaṃhāra |

prativādino hi yajjijñāsitaṃ tat prakaraṇāpannam | yacca prakaraṇāpannaṃ tat sādhaneccayā viṣayīkṛte sādhyamiṣṭamuktam, anuktaṃ vā, na tūktamātremeva sādhyam | tenāviśeṣa iti || 92 ||

dvayo rūpayorviparyayasiddhau viruddhaḥ uktaḥ | tayostu dvayormadhye | ekasyāsiddhau, aparasya ca saṃdehe cānaikāntikaḥ || 93 ||

kīdṛśo 'sau? ityāha- yatheti | vigato rāgo yasya sa vītarāga ityakaṃ sādhyam | sarvajño veti dvitīyam | vaktṛtvāditi hetuḥ | vyatireko 'trāsiddhaiti | svātmanyeva sarāge ca asarvajñe ca vipakṣe vaktṛtvaṃ dṛṣṭam | ato 'siddhovyatirekaḥ sandigdho 'nvayaḥ || 94 ||

kutaḥ? ityāha- sapakṣabhūtayoḥ sarvajñavītarāgayoḥ | viprakarṣāditi atīndriyatvād | vacanāderatīndriyagamyasyāpi tatra atīndriyayoḥ sarvajñavītarāgayoḥ sattvamasattvaṃ va sandigdham | tataśca na jñāyate kiṃ vaktṛtvāt sarvajñaḥ? uta na- ityanaikāntika iti || 95 ||

96 anayoreva dvayo rūpayoḥ sandehe 'nikāntikaḥ ||

97 yathā sātmakaṃ jīvaccarīraṃ prāṇādimattvāditi ||

98 na hi sātmakanirātmakābhyāmanyo rāśirasti yatrāyaṃ prāṇādirvarteta || yadyanvayo vyatirekaśca dvāveva sandigdhau, tadāpi anaikāntikahetvābhāsaḥ || 96 || dṛṣṭāntakathanārthayāha- yatheti | prāṇa ādiryasya sa prāṇādiḥ | prāṇaśabdena unmeṣanimeṣaprasāraṇasaṅkocādīnāṃ parigrahaḥ | sātmakamiti | ātmano bhogāyatanabhūtam | jīvaccarīramiti | anena mṛtaśarīrasya nirāsaḥ || 97 ||

tatra ca vyatirekasandehakathanārthamāha- nahīti |

dvividho hi rāśiḥ- sātmakaḥ, nirātmakaśca | tatrāntarbhūto 'paro nāsti | prāṇādimattvasya vastudharmatve tacca sātmakanirātmakābhyāṃ nivṛtam || 98 || samprati dvayoreva sandehe 'naikāntikaṃ vaktumāha- anayoreva anvayavyatirekayoḥ | sandehāt saṃśayahetuḥ || 96 ||

udāharaṇam- yatheti | saha ātmanā vartate sātmakamiti sādhyam | śarīramiti dharmī | jīvadgrahaṇaṃ dharmiveśeṣaṇam | mṛte hyātmānaṃ neccati | prāṇāḥ= śvāsādaya ādiryasyonmeṣanimeṣādeḥ prāṇidharmasya sa prāṇādiḥ, sa yasyāsti tat prāṇādimat jīvaccarīram, tasya bhāvastattvam, tasmādityeṣa hetuḥ || 97 || ayamasādhāraṇaḥ saṃśaheturupapādayitavyaḥ | pakṣadharmasya ca dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃśayahetutvam | saṃśayaviṣayau yāvākārau, tābhyāṃ sarvasya vastunah saṃgrahāt | tayośca vyāpakayorākārayorakatrāpi vṛttyaniścayāt | yābhyāṃ hyākārābhyāṃ sarva vastu na saṃgṛhyate tayorākārayorna saṃśayah | prakārāntarasambhave hi pakṣadharmo dharmiṇamaviyuktaṃ dvayorekena dharmeṇa darśayituṃ na śaknuyāt, ato na saṃśayahetuḥ syāt | dvayordharmayoraniyataṃ bhāvaṃ darśayan saṃśayahetuḥ | dvayostvaniyatamapi bhāvaṃ darśayitumaśakto 'pratipattihetuḥ | niyataṃ tu bhāvaṃ darśayan samyag hetuviruddho vā syāt | tasmād yabhyāṃ sarva vastu saṃgṛhyate, tayoḥ saṃśayahetuḥ, yadi yatorekatrāpi sadbhāvaniścayo na syāt | sadbhāvaniścaye tu yadyekatra niyatasattāniścayo heturivuddho vā syāt | aniyatasattāniścaye tu sādhāraṇānaikāntikaḥ, sandigdhavipakṣavyavṛttikaḥ, saṃdigdhānvayo 'siddhavyatireko vā syāt | ekatrāpi tu vṛttyaniścayādasādhāraṇānaikāntiko bhavati | tato 'sādhāraṇānaikāntikasyānaikāntikatve hetudvayaṃ darśa-

99 ātmano vṛttivyavaccedābhyāṃ sarvasaṃgrahāt ||

100 nāpyanayorekatra vṛttiniścayaḥ ||

101 sātmakatvenānātmakatvena vā prasiddhe pramāṇāderasiddheḥ ||

tiṣṭhatvanyatra kutrāpi, kathaṃ tṛtīyarāśyasambhava iti ced? āha- ātmana iti | vṛtiśca vyavacedaśca vṛttivyavaccedau | vṛttiḥ= sadbhāvaḥ | vyavaccedaḥ= abhāvaḥ | ātmano vṛttivyavaccedau ātmavṛttivyavaccedau | tābhyāṃ hi sakalavastusaṃgrahaḥ | tathā hi- yasmin ātmano vṛttistat sātmakam | tatrānantabhūtamanyat sarva nirātmakam | tasmāt kutastṛtīyaraśisambhavaḥ | evaṃ hi prāṇādimattvasya sātmakanirātmakābhyāṃ vyatireko 'siddhaḥ || 99 ||

yadyapi tābhyāṃ vyatireko 'siddhaḥ tathāpi tatrānvaya evāstviti ced? tatrāha-nāpīti | prāṇādimattvasya sātmake nirātmake vā sattvamiti niścayo na śakyate kartum || 100 ||

tacca kasmāditi ced? āha- sātmakatveneti | sātmakatvena niśceti vastuni, nirātmakatvena vā niścite vastuni prāṇādimattvamadṛṣṭam, tasmāt kuto vṛttiniścayaḥ? || 101 || yitumāha- na hīti | sahātmanā vartate sātmakaḥ | niṣkrāntaḥ ātmā yasmāt sa nirātmakaḥ | tābhyāṃ yasmānnānyo rāśiarsti | kimbhūtaḥ? yatrāyaṃ vastudharmaḥ prāṇādirvartetaḥ | tasmāyayaṃ yatorbhavati saṃśayahetuḥ || 98 ||

kasmādanyarāśyabhāvaḥ? ityāha- ātmano vṛttiḥ= sadbhāvaḥ, vyavaccedaḥ= abhāvaḥ, tābhyāṃ savasya vastunaḥ saṃgrahāt kroḍīkaraṇāt | yatra hyātmā asti tat sātsakam, anyannirātmakam | tato nānyo raśirastoti saṃśayahetutvakāraṇam || 99 ||

prakārābhyāṃ sarvavastusaṃgrahaṃ pratipādya dvitīyamāha- nāpyanayoḥ sātmakānātmakayormadhya ekatra sātmake 'sātmake vā vṛtte sadbhāvasya niścayo 'sti | dvāvapi rāśī tyaktvā na vartate prāṇādiḥ vastudharmatvāt | tataścānayoreva vartate ityetāvadeva jñātam | viśeṣe tu vṛttiniścayo nāstītyamarthaḥ || 100 ||

tadāha- sātmakatvenānātmakatvena vā viśeṣeṇa yukte prasiddhe niścite vastuni prāṇāderdharmasya sarvavastuvyāpinoḥ prakārayorekatra niyatasadbhāvasya asiddhe ranaikāntikaḥ, aniścitatvāt | tadevamasādhāraṇasya dharmasyānaikāntikatve kāraṇadvayamabhihitam || 101 || 102 tasmājjīvaccarīrasambandhī ghrāṇādiḥ sātmakādanātmakācca sarvasmād vyāvṛttatvenāsidhestābhyāṃ na vyatiricyate ||

103 na tatrānveti ||

104 ekātmanyapyasiddheḥ ||

105 nāpi sātmakādanātmakācca tasyānvayavyatirekayorabhāvaniścayaḥ ||

upasaṃhāre pakṣadharmo nirdiśyate | jīvaccarīreṇa sambandha iti vigrahaḥ | sa yasyāsti sa jīvaśarīrasambandhī | pakṣadharma iti śeṣaḥ | anenopasaṃhāreṇa vyatirekābhāvo darśitaḥ || 102 || anenopasaṃhāreṇānvayābhāvo darśitaḥ || 103 ||evaṃ cānvayavyatirekayordvayoḥ sattvamasiddham || 104 || nanu tayostatrābhāvaniścaya eva syāditi cet? tatrāha- nāpīti |

yathā sātmake 'nvayavyatirekayoḥ sattvamaniściyam, tathaivāsattvamapi aniścitam | evameva nirātmakasyāpi vaktavyam || 105 || pakṣadharmaśca bhavan sarvaḥ sādhāraṇo 'sādhāraṇo vā bhavatyanaikāntikaḥ | tasmādupasaṃhāravyājena pakṣadharmatvaṃ darśayati- tasmādityādinā | jīvaccarīrasya saṃbandhī pakṣadharma ityarthaḥ | yasmāt tayorekatrāpi na nivṛttiniścayaḥ tasmāt tābhyāṃ na vyatiricyate |

vastudharme hi sarvavastuvyāpinoḥ prakārayorekatraniyatasadbhāvo niścitaḥ prakārāntarānnivarteta | ata evāha- sātmakādanātmakatvācca sarvasmād vastuno vyavṛttatvenāsiddhariti | prāṇādistāvat kutaścit ghaṭādernivṛtta eva | tata etāvadavasātuṃ śakyam- sātmakādanātmakād vā kiyato nivṛttaḥ | sarvasmāt tu nivṛtto nāvasīyate | tato na kutaścid vyatirekaḥ || 102 || yadayevam, anvayo 'stu tayorniścitaḥ? ityāha- na tatra sātmake 'nātmake vārthe 'nveti anvayavān prāṇādiḥ || 103 || kutaḥ? ityāha- ekātmanyapīti | ekātmani sātmake 'nātmake vāsiddheḥ kāraṇāt | vastudharmatayā tayordvayorekatra vā vartata ityavasitaḥ prāṇādiḥ | na tu sātmaka eva nirātmaka eva vā vartata iti kuto 'nvayaniścayaḥ || 104 ||

nanu ca prativādino na kiñcit sātmakamasti, tato 'sya hetorna sātmake 'nvayo na vyatireka ityanvayavyatirekayorabhavaniścayaḥ sātmake, na tu sadbhāva-

106 ekābhāvaniścayasyaparabhāvaniścayanāntarīyakatvāt ||

107 anvaya vyatirekayoranyonyavyavaccedarūpatvāt, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehādanaikāntikaḥ ||

sattvaniścayābhāve 'pi asattvaniścayaḥ kathaṃ na syāditi cet? tatrāha- anvaya iti |

anyonyavaccedarūpeṇa tau sthitāvityucyate, tataśca kimiti cet? āha- eketi |

yadi tayoḥ parasparābhāvarūpeṇa sthitistadā yatrānvayābhāvaniścayastatra vyatirekasattvaniścayo 'vaśyambhavī | tathā vyatirekābhavaniścaye 'pi anvatasattvaniścayo 'vaśyambhāvī | evaṃ yatra prāṇādimattvasya sattvaṃneti niścayastatrābhāvaniścayaḥ | yatra ca tadasattvaṃ neti niścayastatra bhāvaniścayaḥ | yasmādevamanvayavyatirekayorekasyābhāva- niścaya eva, aparasya sattvaniścayo 'vaśyambhāvī, tasmāt sātmaka- nirātmakayoḥ prāṇādimattvābhāvaniścayo 'pi nāstyeva || 106 ||

sattvaniścayābhāve 'pi asattvaniścayaḥ kathaṃ na syāditi cet? tatrā- anvayeti | anvayavyatireko hi parasparābhāarūpeṇāvasthitau | tathā hi yatrānvayābhāvastatra vyatirekasattvam, yatra vā vyatirekābhāvastatrānvayasattvam |

saṃśayaḥ? ityāśaṅkayāha- nāpīti | nāpi sātmakād vastunaḥ tasya prāṇāderanvayavyatirekayorabhāvaniścayaḥ | nāpi ca nirātmakāt | sātmakādanātmakāditi ca pañcamī vyatirekaśabdāpekṣayā draṣṭavyā || 105 ||

kathamanvayavyatirekayornābhāvaniścayaḥ? ityāha- eketi | ekasya anvayasya vyatirekasya vā yo 'bhāvaniścayaḥ so 'parasya dvitīyasya bhāvaniścayanāntarīyakaḥ bhāvaniścayasyāvyabhivārī, tasya bhāvastatvaṃ tasmāt | yata ekābhāvaniścayo 'parabhāvaniścayanāntarīyakaḥ, tasmānna dvayorekatrābhāvaniścayaḥ || 106 ||

kasmāt punarekasyābhāvaniścayo 'parasadbhāvaniścayāvyabhicārī? ityāha- anvayavyatirekayoranyonyavyavacedarūpatvāditi | anyonyayasya vyavaccedaḥ abhāvaḥ, sa eva rūpaṃ yayostayorbhāvastattvam, tasmāt kāraṇāt |

anvayavyatirekau bhāvābhāvau | bhavābhāvau ca parasparavyavaccedarūpau | yasya vyavaccedena yat pariccedayate tat tatparihāreṇa vyavasthitam | svabhāvavyavaccedena ca bhāvaḥ pariccedayate |

tasmāt svabhāvavyavaccedena bhavo vyavasthitaḥ | abhāvo hi nīrūpo yādṛśo vikalpena darśitaḥ | nīrūpatāṃ ca vyavaccdaya rūpamākāravat

108 sādhyetarayorato niścayābhāvat ||

109 evameṣāṃ trayāṇāṃ rūpāṇāmekaikasya dvayordvayorvā rūpayorasiddhau sandehe vā yathāyogamasiddhaviruddhānaikāntikāstrayo hetvābhāsāḥ || tasmādanvayavyatirekayoḥ sandehādasau anaikāntika eva || 107 || anvaya vyatirekayoḥ sandehe satyapi kasmādanaikāntikatvameva syāditi cet?

tatrāha- sādhyetyādi | yasmāt sādhya sādhyavipakṣayoḥ prāṇādimattvaniścayo nāsti, tasmādanaikāntikaḥ || 108 ||

evamiti | uktaprakāreṇa | trayāṇāṃ rūpāṇamiti | pakṣadharmaḥ, anvayaḥ, vyatirekaśceti | ekaikasya dvayordvayorvā rūpayorasiddhau sandehe ceti | kvacidekasya rūpasyā-

pariccidayate | tathā ca satyanvayābhāvo vyatirekaḥ, vyatirekābhāvaścānvayaḥ |

tato 'nvayābhāve niścite vyatireko niścito bhavati | vyatirekābhāve ca niścite 'nvayo niścito bhavati | tasmād yadi nāma sātmakamavastu, nirātmakaṃ ca vastuḥ tathāpi tayorna prāṇāderanvayavyatirekayorabhāvaniścayaḥ | ekatra vastuni ekasya vastuno yugapad bhāvābhavavirodhāt tayorabhāvaniścayāyogāt |

na ca prativādayanurodhāt sātmakānātmake vastunī sadasatī, kintu pramāṇānurodhāt | ityubhe sandigdhe | tatastayoḥ prāṇādimattvasya sadasattvasaṃśayaḥ ||

yata eva kvacidanvayavyatirekayorna bhāvaniścayaḥ, nāpyabhāvaniścayaḥ, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ |

yadi tu kvacidapyanvayavyatirekayorekasyāpyabhāvaniścayaḥ syāt, sa eva dvitīyasya | bhāvaniścaya ityanvayavyatirekasandeha eva na syāt | yataśca na kvacid bhāvābhāvaniścayaḥ, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ | sandehāccātaikāntikaḥ || 107 ||

kasmādanaikāntikaḥ? ityāha- sādhyeti | sādhyasya itarasya ca viruddhasya, ataḥ sandigdhānvayavyatirekānniścayābhāvāt | sapakṣavipaksayorhi sadasattvasandehe na sādhyasya na viruddhasya siddhiḥ | na ca sātmakānātmakābhyāṃ paraḥ prakāraḥ sambhavati | tataḥ prāṇādimattvād dharmiṇī jīvaccarīre saṃśaya ātmabhāvābhāvayoḥ- ityanaikāntikaḥ prāṇādiriti || 108 ||

trayāṇāṃ rūpāṇāmasiddhau sandehe ca hetudoṣānupapādyopasaṃharannāha- eva-

110 viruddhavyabhicāryapi saṃśayaheturuktaḥ | sa iha kasmānnoktaḥ?

111 anumānaviṣaye 'sambhavāt ||

112 na hi sambhavo 'sti kāryasvabhāvayoruktalakṣaṇayoranupalambhasya ca viruddhatāyaḥ ||

siddhiḥ sandeho vā, kvacitu dvayo rūpayoḥ | yathāyogamiti prayogānurūpam | amiddhaviruddhānaikāntikāstrayo hetvābhāsā iti | asiddhaśca viruddhaśca anaikāntikaśceti vigrahaḥ || 109 ||

viruddhenāvyabhicāro viruddhāvyabhicāraḥ | so 'trastīti viruddhāvyabhicārī | yadā- viruddhaścasau na vyabhicarituṃ śīlaṃ cāsyeti viruddhāvyabhicārī | sa ca śāstrakāreṇānaikāntika uktaḥ | sa iheti | svayaṃ na nirdiṣṭa ityarthaḥ || 110 ||

tacca kasmāditi cet? āha- anumāna iti | tathā hi- vastuvalapravṛtte tasyāsambhavaḥ || 111 || kathamasambhava iti cet? āha- na hīti |

kāraṇasattve kāryasattvameva kāryahetorlakṣaṇam | tanmātrānubandhihetutvameva svabhāva miti anantaroktena krameṇa | eṣāṃ madhya ekaikaṃ rūpaṃ yadā asiddhaṃ sandigdhaṃ vā bhavati, dve dvau vāsiddhe sandigdhe vā bhavataḥ, tadāsiddhaśca viruddhaśca anaikāntikaśca te hetvābhāsāḥ | yathāyogamiti | yasyāsiddhau sandehe vā yo hetvābhāso yujyate sa tasyāsiddheḥ sandehācca vyavasthāpyata iti yasya yasya yena yena yogo yathāyogamiti || | 109 ||

nanu ca ācāryeṇa viruddhāvyabhicāryapi samśayaheturuktaḥ | hetvantarasādhitasya viruddhaṃ yat tanna vyabhicaratīti viruddhābhicārī | yadi vā viruddhaścāsau sādhanāntarasiddhasya dharmasya viruddhasādhanāt, avyabhicārī ca svasādhyavyabhicārād viruddhavyabhicārī? || 110 ||

satyam, ukta ācaryeṇa, mayā tu noktaḥ | kasmāt? ityāha- anumāneti | anumānasya viṣayaḥ pramāṇasiddhaṃ trairūpyam | yato hi anumānasambhavaḥ, so 'numānasya viṣayaḥ | pramāṇasiddhācca trairūpyādanumānasambhavaḥ | tasmāt tadevānumānaviṣayaḥ | tasmin prakrānte na viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | pramāṇasiddhe hi trairūpye prastute sa eva hetvābhāsaḥ sambhavati yasya pramāṇasiddhaṃ rūpam | na ca viruddhāvyabhicāriṇaḥ pramāṇasiddhamasti rūpam | ato na sambhavaḥ | tato 'sambhavānnoktaḥ || 111 ||

kasmādasambhavaḥ? ityāha- nahīti | yasmānna sambhavo 'sti viruddhatāyāḥ | kārya ca svabhāvaśca tayoruktalaksāṇayoriti |

113 na cānyo 'nyabhicārī |

114 tasmādavastudarśanabalapravṛttamāgamāśrayamanumānamāśritya tadarthavicāreṣu viruddhāvyabhicārī sādhanadoṣa uktaḥ ||

hetorlakṣaṇam | upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiranupalabdherlakṣaṇam | viruddhaśrcoktalakṣaṇaviśiṣṭeṣu na sambhavati | tathā hi śiśapayā vṛkṣasaṃsiddhau vijātīyavṛkṣasādhanaṃ yathoktalakṣaṇasya dvitīyasyasambhavaḥ || 112 ||

yadyuktalakṣaṇeṣu triṣu asambhavaḥ, astu tarhi aparatra sambhava iti cet? tatrāha- na ceti | triṣu hetuṣu anantabhūtamavyabhicārihetvantaraṃ nāsti yasmin viruddhāvyabhicārisambhavaḥ || 113 ||

kasmāttriṣu asambhava iti ced? āha- tasmāditi |

yatra atibaddhena pramāṇena na nirṇayastad avastudarśanabalapravṛttamiti | āgamāśrayamanumānamaśrityeti | āgama āśrayo 'syeti āgamāśrayam | yatra āgamadvāreṇa dharmipakṣadharmādikamupasthāpyate tad āgamāśrayamanumānamiti | tadarthavicāreṣviti |

kāryasya kāraṇājjanmalakṣaṇaṃ tattvam | svabhāvasya ca sādhyavyāptatvaṃ tattvam | yat kārya yaśca svabhāvaḥ, sa kathamātmakāraṇaṃ vyāpakaṃ ca svabhāvaṃ parityajya bhaved, yena viruddhah syāt | anupalambhasya ca uktalakṣaṇasyeti | dṛśyānupalambhatvaṃ cānupalambhalakṣaṇam | tasyāpi vastvabhāvāvyabhicāritvānna viruddhatvasambhavaḥ || 112 ||

syādetat, etebhyo 'nyo bhaviṣyati? ityāha- na cānya etebhyo 'vyabhicārī tribhyaḥ | ata evaiṣveva hetutvam || 113 ||

kva tarhyācāryadiṅnagenāyaṃ hetudoṣa uktaḥ? ityāha- tasmāditi | yasmād vastubalapravṛtte 'numāne na sambhavati tasmād āgamāśrayānumānamāśritya viruddhāvyabhicāyuktaḥ | āgamasiddhaṃ hi yasyānumānasya liṅgatrairūpyaṃ tasyāgama āśrayaḥ |

nanu cāgamasiddhamapi trairūpyaṃ pramāṇasiddhaḥ? ityāha- avastudarśanabalapravṛttamiti | avastuno darśanaṃ vikalpamātram, tasya balaṃ sāmarthyam, tataḥ pravṛttam apramāṇād vikalpamātrād vyavasthitaṃ trairūpyamāgamasiddhamanumānasya, na tu pramāṇāt |

tat taharyanumānamāgamasiddhatrairūpyaṃ kvādhikṛtam? ityāha- tadartheti | tasya āgamasya yo 'rtho 'tīndriyaḥ pratyakṣānumānābhyāmaviṣayīkṛtaḥ sāmānyā

115 śāstrakārāṇāmartheṣu bhrāntyā viparītasvabhāvopasaṃhāarsambhavāt ||

116 na hyasya sambhavo yathāvasthitavastusthitiṣvātmakāryānupalambheṣu ||

117 tatrodāharaṇam- yat sarvadeśasthitaḥ svasambandhibhiyugapadabhisambadhyate tat sarvagatam yathākāśam | abhisambadhyate ca sarvadeśāvasthitaḥ svasambandhibhiyu gapat sāmānyamiti ||

āgamārthavicāreṣu | viruddhāvyabhicārī sādhanadoṣa ukta iti | sugamam || 114 ||

yadyayamayogya eva, tarhi āgamāśrayānumāne 'pi tasya kathaṃ sambhava iti ced? āha- śāstreti |

sarvaiśca śāstrakāraistaddarśanānutpannā api kecana arthāḥ svabhāvaviparyayeṇābhihitā bavanti | tatastayā viruddhāvyabhicārī bhavati || 115 ||

yadi tasyāgamapratibaddhānumāne sattvameveṣyate, tarhi vastubalena pravṛttirapi kasmānneṣyate iti cet/ tatrāha- na hīti |

yathā vastuno 'vasthitistathaiva sthitiryeṣāṃ te yathāvasthitavastusthitayaḥ | sthitiḥ= vyavasthā | ātmā ca kārya cānupalambhaśceti vigrahaḥ | ātmā svabhāvo nāma | yathā sadarthe vastuvyavasthā, tathā svabhāva- kārya anupalambhahetavaste vyāvsthitā teṣu viruddhāvyabhicāriṇaḥ kutaḥ sambhavaḥ || 116 ||

tatrodāhārṇamiti | āgamāśritapramāṇopadarśanam | yat sarvadeśāvasthitaiḥ distasya vicāreṣu prakrānteṣu āgamāśrayamanumānaṃ sambhavati | tadāśrayo viruddhāvyabhicāryukta ācāryeṇoti || 114 ||

kasmāt punarāgamāśraye 'pyanumāne sambhavaḥ? ityāha- śāstrakārāṇāmīt | śāstrakṛtām | viparītasya vastuviruddhasya svabhāvasa upasaṃhāro ḍhaukanamartheṣu, tasya sambhavād viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | bhrāntyeti | viparyāsena | viparyastā hi śāstrakārāḥ santamasantaṃ svabhāvamāropayantīti || 115 ||

yadi śāstrakṛto 'pi bhrāntāḥ, punaranyeṣvapi puruṣeṣu ka āśvāsaḥ? ityāha- na hīti | na hetuṣu kalpanayā hetutvavyavasthā, api tu vastusthityā | tato yathāvasthitavastusthitiṣvātmakāryānupalambheṣvasya sambhavo nāsti |

avasthitaṃ paramārthasadvastu tadanatikrāntā yathāvasthitā vastusthitiḥ= vyavasthā yeṣāṃ te yathāvasthidavastusthitayaḥ | te hi yathā vastu sthitaṃ tathā sthitāḥ, na kalpanayā | tatasteṣu na bhrānteravakāśo 'sti, yena viruddhāvyabhicāri sambhavaḥ syāt || 116 ||

118 tatsambandhasvabhavamātrānubandhinī taddeśasannihitasvabhāvatā ||

svasambandhibhiryu pagapadabhisambaddhayate tat sarvagatamiti | sarvasmin deśe 'vasthitāḥ sarvadeśāvasthitāḥ | ta eva svasya ca sambandhinaḥ svasamtandhinaḥ | yadapi vastu sarvadeśāvasthitasvasambandhibhiyu gapadabhisambadhyate tat sarvagatameva dṛṣṭam | yathā ākāśamiti | ākāśaṃ hi sarvadeśāvasthitasvasambandhibhiryu gapadabhisambadhyate tacca sarvagatameveṣṭam | etadvacanenānvayo darśitaḥ |

sāmānyamapi sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhiryu gapadabhisambadhyate iti | sāmānyasya sambandhino hi vyaktiviśeṣāḥ sarveṣu vidyamānāḥ | taiśca sāmānyaṃ yugapadabhisambaddhayate | anena pakṣadharma uktaḥ || 117 ||

svabhāvahetulaṇatvaṃ prayogasya darśayitumāha- tatsambandhoti |

tasya sambandhitaḥ tatsambandhinaḥ | tatsambandhināṃ svabhāvamātramanubandhu śīlaṃ yasyā sā tatsambandhisvabhavamātrānubandhinī | teṣāṃ sambandhināṃ deśāstaddeśāḥ | tatdeśe sannihitastaddeśasannihitaḥ | taddeśannihitaḥ svabhāvo yasya sa taddeśasanni hitasvabhāvaḥ | tasya bhāvaḥ taddeśasannihitasvabhāvatā | sambandhideśe upasthitiriti śeṣa || 118 ||

tatra viruddhāvyabhicāryudāharaṇam- yaditi | yat sarvasmit deśe 'vasthitaiḥ svasambandhibhiryu gapadabhisambaddhayate iti sarvadeśāvasthitairabhisambadhyamānatvaṃ sāmānyasya anūdaya sarvagatatvaṃ vidhīyate | tena yugapadabhisambadhyamānatvaṃ sarvagatatve niyataṃ tena vyāptaṃ kathyate |

iha sāmānyaṃ kaṇādamaharṣiṇā niṣkriyaṃ dṛśyamekaṃ coktam | yugapacca sarvaiḥ svaiḥ sambandhibhiḥ samavāyena sambaddham | tatra pailukena kaṇādaśiṣyeṇa vyaktiṣu vyaktirahiteṣu ca deśeṣu sāmānyaṃ sthitaṃ sādhayituṃ pramāṇamidamupanyastam | yathā ākāśamiti | vyāpti pradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | ākāśamapi hi sarvadeśāvasthitaivṛkṣādibhiḥ svasaṃyogibhiryugapadabhisambadhyamānaṃ sarvagataṃ ca | abhisambadhyate ca sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhiriti | hetoḥ pakṣadharmatvapradarśanam || 117 ||

asya svabhāvahetutvaṃ yojayitumāha- tatsambandhīti | teṣāṃ sarvadeśāvasthitānāṃ dravyāṇāṃ sambandhī sāmānyasya svabhāvaḥ sa eva tatsambandhisvabhāvamātram, tadanubadhnātīti tadanubandhinī |

kāsau? ityāha- tadde śasannihitasdebhāvatā | teṣāṃ sambandhināṃ deśaḥ taddeśaḥ | taddeśe sannihitaḥ svabhāvo yasya tat taddeśannihitasva-

119 na hi yo yatra nāsti sa taddśamātmanā vyāpnotīti svabhāvahetuprayoga iti |

120 dvitīyo 'pi prayogaḥ- yadupalabdhilakṣaprāptaṃ sannipalamyate na tat tannāsti | tadayathā- kvacidavidayamāno ghaṭaḥ | nopalabhyate copalabhilakṣaṇaprāptaṃ sāmānyaṃ vyaktyantarāleṣviti | ayamanupalambhah svabhāvaśca parasparaviruddhāsāthanāde katra saṃśayaṃ janayataḥ ||

sarvagatatvenava hi sambandhino vyāpyante ityetacca kasmāditi cet? āha- ya iti |

yaśca yatra nāsti tasya taddeśavyāpannaṃ kathaṃ śakyam? taddeśa iti | sa deśo yasya sa taddeśa iti yasmin deśe sa nāsti taddeśasambandhinaṃ sa na saknoti vyāpayitumīt śeṣaḥ | svabhāvahetuprayoga iti | sugamam || 119 ||

atha kāṇādaiḥ kaiścit sāmānyasya sarvagatatvamuktam, aparaiśca kāṇādaiḥ sāmābhāvam, tasya hi yeṣāṃ sambandhī svabhāvaḥ, tanniyamena teṣāṃ deśe sannihitaṃ bhavati | tatastatsambandhitvānubandhinī taddeśasannihitā sāmānyasya || 118 ||

nanu ca gavāṃ sambandhī svāmī, na ca godeśe sannihitasvabhāvaḥ, tat kathaṃ tatsambandhitvāt taddeśatvam? ityāha- na hīti | yo yatra deśe nāsti sa deśo yasya sa taddeśaḥ taṃ na vyāpnotītyātmanā svarūpeṇa | iha sāmānyasya tadvatāṃ ca samavāyalakṣaṇaḥ sambandhah, sa cābhinnadeśayoreva | tena yatra tay samavetaṃ tat tadātmīyena rūpeṇa kroḍīkurvat samavāyirūpa deśe svātmānaṃ niveśayati |

taddeśarūpaniveśanameva tatkroḍīkaraṇam | tatastatsamavāyaḥ |

tasmād yat tatra samavetaṃ tat tad dravyaṃ vyāpnuvadātmā taddeśe sannihitaṃ bhavati |

tadayamarthah- taddeśasthavastuvyāpanaṃ taddeśasattayā vyāptam | taddeśasattābhāve tadvayāpanābhāvāt vyāpanalakṣaṇaḥ samavāyasambandho na syāt | asti ca vyāpanam | atastaddeśe sannihitatvamiti yadayaṃ svabhāvahetuḥ || 119 ||

paiṭharaprayogaṃ darśayannāha- dvitīya'pīti | yadupalabdherlakṣaṇatāṃ viṣayatāṃ prāptaṃ dṛśyamityarthaḥ | etena dṛśyānupalabdhimanūdaya na tat tatrāsti ityasadvayavahāryatvaṃ vihitam | tato vyāpyadṛśyānupalabdhervyāpakamasadvayavahāryatvaṃ darśitam | tadayatheti kvacidasan ghaṭo dṛṣṭāntaḥ |

121 trirūpī heturuktaḥ | tāvatā nārthapratītiriti na pṛthagdṛṣṭānto nāma sādhanāvayavaḥ kaścit | tena nāsya lakṣaṇaṃ pṛthagucyate gatārthatvāt |

nyasya kevalāśrayasarvagatatvamevāṅgīkṛtam, tannayapradarśanārthamāha- dvitīya iti | tacca sugamam |

yadupalabdhīti | atrānupalabdheranvayaḥ kathitaḥ |

vyakterantarālāni vyaktyantarālāni vyaktyantarāṇi | teṣu upalabdhilakṣaṇa prāptaṃ sāmānyaṃ nopalabhyate | anena pakṣadharma uktaḥ | tadvādinā ca kevalāśrayasarvagatatvamuktam || 119 ||

avyavahitoktyānupalabdhyā sāmānyasya kevalāśrayasarvagatatvaṃ sādhyate | prākca svabhāvahetunā sarvasarvagatatvaṃ sādhitamiti dvābhyāṃ parasparaviruddhārthasādhanāt kiṃ vyaktyantarāleṣu sāmānyānupalabdheḥ kevalāśrayasarvagatatvameva sarvadeśāvasthitasvasambandhiṣu anubaddhatvāt sarvasarvagatatvameva veti anubhavādekasminneva sāmānye sandehī jāyate | evamiyatā parārthānumānaṃ tatsvarūpairdarśitam || 120 ||

nanun dṛṣṭāntalakṣaṇaṃ kasmānnoktamiti cet? tatrāha- trirūpa iti |

pūrva hetorlakṣaṇatrayaṃ yaduktaṃ tenaiva rūpatrayeṇa sādhyārthasiddhirbhavati | tena dṛṣṭānto nāma pṛthak sādhanāvayavo nāsti | tataśca tallakṣaṇaṃ pṛthagnoktam |

pakṣadharmatvaṃ darśayitumāha- nopalabhyate ceti | vyaktyantarālaṃ vyaktyantaraṃ ca vyaktiśūnyaṃ cākāśam | dṛśyamapi kasyāñcid vyaktī gosāmānyamaśvādiṣu vyaktyantareṣu vyaktiśūnye cākāśe nopalabhyate | tasmānna teṣvastīti gamyate |

ayamanupalambhaḥ pūrvoktaśca svabhāvaḥ parasya viruddhau yavathau tayoḥ sādhanāt tāvekasmin dharmiṇi saṃśayaṃ janayataḥ | na hyeko 'rthaḥ parasparaviruddhasvabhāvo bhavitumarhati | ekena cātra vyaktyantareṣu vyaktiśūnye cākāśe sattvam | apareṇa cānupalambhena asattvaṃ sādhyate | na caikasyaikasaikatra sattvamasattvaṃ ca yuktamḥ tayovirodhāt | tadāgamasiddhasya sāmānyasya sarvagatatvāsarvagatatvayoḥ sādhyayoreto viruddhāvyabhicāriṇī jātau | yataḥ sāmānyasyaikasya yugapat sarvadeśāvasthitairabhisambandhitvaṃ cābhyupagatam, dṛśyatvaṃ ca tataḥ sarvasambandhitvāt sarvagatatvam, dṛśyatvādantarālādanupalambhādasarvagatatvam | tataḥ śāstrakārreṇaiva viruddhavyaptatvamapaśyatā viruddhavyāptī dharmāvuktvā viruddhāvyabhicāryavakāśo datta iti | na ca vastunyasya sambahvaḥ || 120 ||

ityuktā hetvābhāsāḥ ||

nanu ca sādhanāvayavatvād yathā hetava uktāḥ, tatprasaṅgena ca hetvā-

122 hetoḥ sapakṣa eva sattvamasapakṣācca sarvato vyāvṛtto rūpamuktamabhedena | punarviśeṣeṇa kāryasvabhāvayoruktalakṣaṇayorjanmatanmātrānubandhī darśanīyāvuktau | tacca darśayatā- yatra dhūmastatrāgniḥ, asatyagnau na kvacid dhūmaḥ, yathā mahānasetarayoḥ | yatra kṛtakatvaṃ tatrānityatvam, gatārthatvāditi hetvarthenaiva dṛṣṭāntārthasyāvagamāt || 121 || kathamiti cedāha- hetoriti |

prayogamātra etadeva hetorlakṣaṇam- sapakṣa eva sattvam ityevarūpam | tathā sarvasmād vipakṣād vyāvṛtiḥ ityevaṃrūpam ca |

viśeṣeṇa ca hetorlakṣaṇam- kāryahetorjanma pradarśanīyam ityuktam, svabhāvaheto stanmātrānubandhaḥ kathanīya ityuktam |

sāmānaylakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca darśayateti śeṣaḥ |

kāryahetorhi svakīyakṣaṇaṃ(viśeṣalakṣaṇaṃ) tathā sāmānaylakṣaṇaṃ ca yogyam | evaṃ ca darśayatā viśeṣeṇa kathayatā ityarthaḥ | tathāhi- atra sapakṣasattvaṃ pradarśayatā

bhāsāḥ, tathā sādhanāvayatvād dṛṣṭāntā vaktavyāḥ tatprasaṅgena ca dṛṣṭāntā bhāṣāḥ tat kathaṃ noktāḥ? ityāha- trirūpo heturuktaḥ, tat ki dṛṣṭāntaiḥ?

syādetat, tāvatā nārthapratītiḥ? ityāha- tāvatā ceti | uktalakṣaṇenaiva hetunā bhavati sādhyapratītiḥ, ataḥ sa eva gamakaḥ, tatastadvacanameva gamakam | na dṛṣṭānto nāma sādhanasyāvayavaḥ | yataścārya nāvayavaḥ, tena nāsya dṛṣṭāntasya lakṣaṇaṃ hetulakṣaṇāt pṛthagucyate |

kathaṃ tarhi hetorvyāptiniśrayaḥ, yadyadṛṣṭāntako heturiti ced? nocyate heturadṛṣṭāntaka eva, api tu na hetoḥ pṛthagdṛṣṭānto nāma | hetvantarbhūta eva dṛṣṭāntaḥ | ata evoktam- nāsya pṛthag lakṣaṇamucyate iti | na tvevamuktam nāsya lakṣaṇamucyate iti |

yadyevam, hetūpayogino 'pi lakṣaṇaṃ vaktavyameva? ityāha- gatārthatvāt | gato 'rthaḥ prayojanam, abhidheyaṃ vā yasya dṛṣṭāntalakṣaṇasya, tat tathā | tasya bhāvastatvam, tasmāt | dṛṣṭāntalakṣaṇaṃ hyucyate dṛṣṭāntapratītiryathā syāt | dṛṣṭāntaśca hetulakṣaṇādevāvasitaḥ, tato dṛṣṭāntalakṣaṇasya yat prayojanaṃ dṛṣṭāntapratītiḥ, tad gatam= niṣpannam | abhidheyaṃ va gatam= jñātaṃ dṛṣṭāntākhyam || 121 ||

kathaṃ gatārthatvam? ityāha- hetoḥ rūpamuktamabhedena | sāmānyena | sādhāraṇaṃ kārya svabhāva anupalambhanāmetallakṣaṇamityarthaḥ | kiṃ punastat?

anityatvābhāve kṛtakatvāsambhavaḥ, yathā ghaṭākāśayoriti darśanīyam |

na hyanyathā sapakṣa vipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre śakye darśayitum |

tatkāryatāniyamaḥ kāryaliṅgasya, svabhāvaliṅgasya ca svabhāvena

avaśyaṃ yathā mahānasaḥ ityabhidheyam | anyathā sapakṣasattvameva kathayitu na śakyate | tathaiva vyāvṛtti kathayatāpyavaśyaṃ yathā jalam ityābhidheyam | anyathā vyāvṛttireva noktā syāt |

anena svabhāvahetoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca yathā vaktavyaṃ tathā darśyate | iha yadi yathā ghaṭaḥ iti nocyate tadā sapakṣasattvameva kathayituṃ na śakyate | yadi yathā ākāśam iti nocyate, tadā vyāvṛttirapi kathayituṃ na śakyate | tanmātrānubandho 'pi tathaiva darśayituṃ na śakyam | tathāhi yadi yatra yatra kṛtakatvaṃ tatra tatrāvaśyaṃ nityatvam, yathā ghaṭe iti nirdiśyate, tadā tanmātrānubandha evokto bhavati | sapakṣa eva yat sattvam, vipakṣācca sarvasmād vyāvṛttiryā- rūpadvayametadabhedenoktam |

naca sāmānyamuktamapi śakyaṃ jñātum, atastadeva viśeṣaniṣṭhaṃ vaktavyam |

ataḥ punarapi viśeṣeṇa viśeṣavantau janmatanmātrānubandhau darśanīyāvaktau | kāryasya janma jñātavyamuktam | janmani hi jñāte kāryasya sapakṣe eva sattvam, vipakṣācca sarvasmād vyāvṛttirjñātā bhavati | svabhavasya tanmātrānubandho darśanīya uktaḥ | taditi sādhanam | tadeva tanmātram= sādhanamātram | tasyānubandhaḥ= anugamanam | sādhanamātrasya bhāve bhāvaḥ sādhyasya | tanmātrabhāvitvameva hi sādhyasya tādātmyam | sādhanasya yadā svabhāvo jñāto bhavati tadā svabhāvahetoḥ- sapakṣe eva sattvam, vipakṣācca sarvasmād vyāvṛttirjñātā bhavati |

tadevaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣātmakaṃ jñātavyam, nānaythā | tato viśeṣalaksāṇamuktam |

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.