Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā

Tác giả
Dharmakīrti
Thông tin
GRETIL — Swami Dwarikadas Shastri: Nyāyabindu Prakaraṇa of Ācārya Dharmakīrti, with Commentary of Ārya Vinītadeva and Dharmottara. Varanasi 1994 (Bauddha Bhārati Series, 18).CC BY-NC-SA 4.0

kimato yadi nāmaivam? ityāha- tacceti | tacca sāmānyalakṣaṇaṃ darśayitukāmena viśeṣalakṣaṇaṃ darśayatā eva darśanīyam- iti sambandhaḥ | yatra dhūmastatrāgniriti | kāryahetorvyāptidarśitā | vyāptiśca kāryakaraṇabhāvasādhanāt pramāṇānniścauyate | tato yathā mahānasa iti darśanīyam, asatyagnau na bhavatyeva dhūma iti vyatireko darśitaḥ | sa ca yathetarasminniti darśanīyaḥ | vahninivṛttirhi dhūmanivṛttau niyatā darśanīyā | sā ca mahānasāditaratreti darśanīyā |

vyāptiḥ | asmiścārthe darśite eva dṛṣṭānto bhavati | etāvanmātrarūpatvāt tasyeti ||

sapakṣatvaṃ darśayatā yadi yathā mahānasaḥ yathā ghaṭaḥ iti vā nocyate, tadā sapakṣasattvamevokta na syāt | yadi ca vipakṣāsattvaṃ darśayatā yathā jalam yathā ākāśam iti vā nicyate, tadā vyāvṛttireva noktā syāt |

evaṃ sāmānyalakṣaṇamuktvā aśakyatvamuktam | viśeṣalakṣaṇena aśakyatvakathanānantaramāha- tatkāryatetyādi |

tasya kārya tatkāryam, tasya bhāvastatkāryatā, tasyā niyamaḥ tatkāryatāniyamaḥ | kāraṇasattve kāryasyāpi sattvam ityeṣa niyama eva tatkāryatāniyamaḥ |

svarūpeṇa vyāptireva svabhāvena vyāptiḥ | tanmātrānubandha iti śeṣaḥ | tadubhayamapi dṛṣṭāntamanuktvā vaktuṃ na śakyate | yadā yathoktanyāyena kvacid dharmiṇi hetuḥ sāmānyalakṣaṇato viśeṣalakṣaṇataścocyate, tadā dṛṣṭānto 'pyukta eva |

tacca kasmāditi ced? āha- etāvadityādi |

yatra kṛtakatvaṃ tatra | nityatvamiti svabhāvahetorvyāptidarśitā | anityatvābhāve na bhavatyena kṛtakatvamiti vyatireko darśitaḥ | vyāptreśca sādhakai pramāṇaṃ sādharmyadṛṣṭānte darśanīyam | prasiddhavyāptikasya ca hetoḥ sādhyani vṛttau nivṛttirniyatā darśanīyā | tadavaśyaṃ yathā ghaṭe, yathā ākāśe ceti darśanīyam |

kasmādevam? ityāha- na hoti | yasmādanyathā sāmānya lakṣaṇarūpe sapakṣavipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre iti niyate- sapakṣe eva sattvam, vipakṣa'sattvameveti niyamo yathoktaprakāraḥ | te na śakye darśayitum | viśeṣalakṣaṇe hi darśite yathoktaprakāre sadasatve darśite bhavataḥ | na ca viśeṣalakṣaṇamanyathā śakyaṃ darśayitum |

tasya sādhyasya kāryadhūmaḥ, tasya bhāvastatkāryatā, saiva niyamo yatastatkāryatāyā dhūmo dahane niyataḥ | so 'yaṃ tatkāryatāniyamo viśeṣalakṣaṇarūpo 'nyathā darśayitumaśakyaḥ | svabhāvaliṅgasya ca svabhāvena sādhyena vyāpti viśeṣalakṣaṇarūpā na śakyā darśayitum | yasmāt kāryakāraṇabhāvastādātmyaṃ ca mahānase ghaṭe ca jḥātavyam, tasmād vyāptisādhanaṃ pramāṇaṃ darśayatā sādharmyadṛṣṭānto darśanīyaḥ vaidharmyadṛṣṭāntastu prasiddhe tatkāryatve kāraṇābhāve kāryābhāvapratipattyartham | tata eva nāvaśyaṃ vastu bhavati | kāraṇābhāve kāryābhāvo vastunyavstuni vā bavati | tato vastvavastu vā vaidharmya

123 etenaiva dṛṣṭāntadoṣā api nirastā bhavanti ||

124 yathā nityaḥ śabdo 'mūrtatvāt, karmavat paramāṇuvad ghaṭavaditi | ete dṛṣṭāntābhāsāḥ sādhyasādhanadharmobhayavikalāḥ |

tathāhi tasya rūpametāvanmātremeva | yatra sādhyena hetoranvayo dṛśyate, sa sādharmyadṛṣṭāntaḥ | yatra ca sādhyābhāve hetvabhāvo nirdiśyate sa vaidharmyadṛṣṭāntaḥ || 122 || yasmād yadā hetoḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇayonirdeśaḥ kriyate sa nirduṣṭhadṛṭānta ityucyate tasmād yatra tallakṣaṇayornirdeśo na sambhavati sa dṛṣṭāntābhāso bhavatītyuktaṃ bhavati || 123 || udāhārṇānyāha- yatheti | sādhya- sādhanadharmobhayavikalā iti | śabdo nityaḥ, amūrtatvat karmavat iti sādhaydharmavikalaḥ | paramāṇuvat iti sādhanadharmavikalaḥ | ghaṭavat ityubhayavikalaḥ || 124 ||

dṛṣṭānta iṣyate | tasmād dṛṣṭāntamantareṇa na hetoranvayo vyatireko vā śakyo darśayitum | ato heturūpākhyānādeva hetorvyāptisādhanasya pramāṇasya darśakaḥ sādharmyadṛṣṭāntaḥ |

prasiddhavyāptikasya sādhyābhave hetvabhāvapradarśanād vaidharmyadṛṣṭānta upādeya iti ca darśitaṃ bhavati |

asmiścārthe darśite eva dṛṣṭānto bhavati | yo 'yamartho vyāpti prasādhanapramāṇapradarśanaḥ kaścidupādeyo nivṛttipradarśanaśca- ityasminnarthe darśite darśito dṛṣṭānta ityāha | etābandhamātraṃ rūpaṃ yasya, tasya bhāvastattvam, tasmāditi | etāvadeva hi rūpaṃ dṛṣṭāntasya, yaduta vyāptisādhanapramāṇapradarśakatvaṃ nāma sādharmyadṛṣṭāntasya, prasiddhavyāptikasya ca sādhyanivṛtau sādhananivṛttipradarśakatvam- ityetad vaidharmyadṛṣṭāntasya | etacca hetūpākhyānādevākhyātamiti kiṃ dṛṣṭāntalakṣaṇena || 122 ||

etenaiva ca heturūpākhyānād dṛṣṭāntatvapradarśanena dṛṣṭāntadoṣā dṛṣṭāntabhāsāḥ kathitā bhavanti | tathā hi- pūrviktisiddhaye ya upādīyamāno 'pi dṛṣṭānto na samarthaḥ svakārya sādhayituṃ sa dṛṣṭāntadoṣa iti sāmarthyāduktaṃ bhavati || 123 ||

dṛṣṭāntābhāsānudāharati- yathā nityaḥ śabda iti | śabdasya nityatve sādhye amūrtatvāditi hetuḥ | sādharmyeṇa karmavat, paramāṇuvat, ghaṭavadityete dṛṣṭāntā upanyastāḥ | ete ca dṛṣṭāntadoṣāḥ | sādhyaṃ ca sādhanaṃ ca

125 tathā sandigdhasādhyadharmādayaśca | yathā- rāgādimānayaṃ vacanād rathyāpuruṣavat | maraṇadharmāya puruṣo rāgādimattvād rathyāpuruṣavat | asarvajño 'yaṃ (puruṣo) rāgādimattvād rathyāpuruṣavaditi |

126 tathānanvayo 'pradarśitānvayaśca | yathā- yo vaktā sa rāgādimān iṣṭapuruṣavat | anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi |

sandigdhaḥ sādhyadharmo 'sminniti vigrahaḥ | sādhyadharma ādiryeṣāṃ te tathoktāḥ |

udāharaṇānyāha- rāgādimāniti | ayaṃ sandigdhasādhyadharmaḥ | maraṇadharmeti | ayaṃ sandigdhasādhanadharmaḥ | asavajña iti | ayaṃ sandhigdhobhayadharmaḥ || 125 ||

ananvaya iti | yatrānvayo nāstyeva | apradarśitānvaya iti | yatrānvayo vidyamāno 'pi na pradarśitaḥ |

udāharaṇamāha- yatheti | tatrānvayo nāsti | tena tatra vacanarāgādayorvyāpyavyapakabhavaḥ kārya kāraṇabhāvo vā naiva vidyate |

anitya iti | ihānvayo vidyamāno 'pi na pradarśitaḥ || 126 || ubhayaṃ ceti ca tairvikalāḥ | 1 sādhyavikalaṃ karma tasyāniyatatvāt | 2 sādhanavikalaḥ paramāṇuḥ, mūrtatvāt paramāṇūnām | asarvagatādravyaparimāṇam =mūrtiḥ | asarvagataśca dravyarūpāśca paramāṇavaḥ | nityāstu vaiśeṣikairiṣyante | tato na sādhyavikalaḥ | 3 ghaṭastūbhayavikalaḥ, anityatvāt mūrtatvācca ghaṭasyeti || 124 ||

tathā sandigdhaḥ sādhyadharmo yasmin sa sandigdhasādhyadharmaḥ | sa ādiryeṣāṃ te tathoktaḥ | sandigdhasādhyadharmaḥ, sandigdhasādhanadharmaḥ, sandigdhibhayaḥ |

udāharaṇam- rāgādimaniti | rāgādimattvaṃ sādhyam | vacanāditi hetuḥ | rathyāpuruṣavaditi dṛṣṭānte rāgādimattavṃ sandigdham | maraṇe dharmo 'syeti maraṇadharmā, tasya bhāvo maraṇadharmatvaṃ sādhyam | ayaṃ puruṣa iti dharmī | rāgādimattvāditi hetuḥ | tadubhayamapi rathyāpuruṣe dṛṣṭānte sandigdham- asarvajñatvaṃ rāgādimatvaṃ ceti || 125 ||

tathānanvaya iti | yasmin dṛṣṭānte sādhyasādhanayorasambhavamātre dṛśyate, natu sādhyena vyāpto hetuḥ so 'nanvayaḥ | apradarśitānvayaśca yasmin dṛṣṭānte vidyamāno 'pyanvayo na pradarśito vaktrā, so 'pradarśitānvayaḥ |

ananvayamudāharati- yatheti | yo vakteti | vaktṛtvamanūdya sa rāgādimāniti rāgādimattvaṃ vihitam | tato vaktṛtvasya rāgādimattve pratiniyamaḥ |

127 tathā viparītānvayaḥ- yadanityaṃ tat kṛtakamiti ||

viparīteti | anvayo viparīto yasmin dṛṣṭānte iti vigrahaḥ |

udāharaṇamāha yadanityamiti | iha yat kṛtakaṃ tadanityam iryāmadheye yadanityaṃ tatkṛtakam iti viparītābhidhānam || 127 ||

tena vyāptiruktā | iṣṭapuruṣavaditi | iṣṭāgrahaṇena prativādhaypi saṃgṛhyate, vādyapi | tena vaktṛtvarāgādimattvayossattvamātremiṣṭe puruṣe siddham | vyaptistu na siddhā | tenānanvayo dṛṣṭānta iti |

anityaḥ śabda iti | anityatvaṃ sādhyam | kṛtakatvāditi hetuḥ | ghaṭavaditi dṛṣṭānte na pradarśito 'nvayaḥ |

iha yadyapi kṛtakatvena ghaṭasadṛśaḥ śabdaḥ, tathāpi nānityatvenāpi sadṛśaḥ pratyetu śakyate, atiprasaṅgāt | yadi tu kṛtakatvamanityasvabhavaṃ vijñātaṃ bhavati, evaṃ kṛtakatvādanityatvapratītiḥ syāt | tasmād yat kṛtakaṃ tadani tyam iti kṛtakatvamanityatve niyatamabhidhāya niyamasadhanāyānvayavākyārthapratipattiviṣayo dṛṣṭānta upādeyaḥ | sa ca pradarśitānvaya eva | anena tvanvayavākyamanuktvaiva dṛṣṭānta upāttaḥ | īddaśaśca sādharmyamāṭreṇaivopayogī, na ca sādharmyāt sādhyasiddhirato 'nvayārtho dṛṣṭāntastadarthaścānena nopāttaḥ | sādharmyārthaścopātto nirupayoga iti vaktṛdosādayaṃ dṛṣṭāntadoṣaḥ | vaktā hayatra paraḥpratipadayotavyaḥ | tato yadi nāma na duṣṭāṃ vastu, tathāpi vaktrā duṣṭāṃ darśitatamiti duṣṭameva || 126 ||

tathā viparīto 'nvayo yasmin dṛṣṭānte sa tathoktaḥ | tamevodāharati yadanitya tat kṛtakamiti | kṛtakatvamanityatvaniyataṃ dṛṣṭānte darśanīyam | evaṃ kṛtakatvādanityāvargatiḥ syāt | atra tvanityatvaṃ kṛtakatve niyata darśitam | kṛtakatvaṃ tvaniyatamevānityatve | tato yādṛśamiha kṛtakatvamaniyata manityatve darśitam, tādṛśānnāstyanityatvapratītiḥ | tathāhi- yadanityamityanityatvamanūdaya tat kṛtakamiti kṛtakatvaṃ vihitam | ato 'nityatvaṃ niyatamuktaṃ kṛtakatve, na tu kṛtakatvamanityatve | tato yathānityatvādaniyatāt prayatnānantarīyakatve na prayatnānantarīyakatvapratītiḥ, tadvat kṛtakatvādanityatvapratipattirna syāt, anityatve 'niyatatvāt kṛtakatvasya |

yadyapi ca kṛtakatvaṃ vastusthityānityatve niyatam, tathāpyaniyataṃ vaktra darśitam | ataḥ svayamaduṣṭamapi vaktṛdoṣād dṛṣṭam |

tasmād viparītānvayo 'pi vasturaparādhāt, na vastunaḥ | parārthānumāne ca vakturapi doṣaścintyate iti || 127 ||

128 sādharmyeṇa dṛṣṭāntadoṣāḥ ||

129 vaidharmyeṇāpi- paramāṇuvat karmavad ākaśavaditi sādhyādayavyatirekiṇaḥ ||

130 tathā sandigdhasādhyavyatirekādayaḥ | yathā asarvajñāḥ kapilādayo 'nāptā vā avidayamānasarvajñatāptatāliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsana ete sarve sādharmyadṛṣṭāntābhāsāḥ || 128 || vaidharmyadṛṣṭāntābhāsā ucyante |

sādhyamādiryeṣāṃ tāni sādhyādīni, teṣāmavyatirekaḥ sādhyādyavyatirekaḥ | te ca yatra santi te sādhyādyavaytirekiṇah | tatra paramāṇuvaditi sādhyāvyatirekī | nityatvāt paramāṇūnāṃ sādhyādyavyatirekaḥ | karmavaditi sādhanāvyatirekī | amūrtatvāt karmaṇāṃ sādhanāvyatirekaḥ | ākaśavaditi ubhayāvyatirekī | ākāśasya cobhayāvyatirekaḥ || 129 ||

sandigdheti | sādhyasya vyatirekaḥ sandigdho yasminniti vigrahaḥ | sandigdhasādhyavyatireka ādiryeṣāmiti vigrahaḥ | udāharaṇānyāha- yatheti | pratijñādvayamupanyastam | sādharmyeṇa nava dṛṣṭāntadoṣā uktāḥ || 128 || vaidharmyeṇāpi dṛṣṭāntadoṣān vaktumāha- vaidharmyeṇāpīni | nityatve śabdasya sādhye hetāvamūrtatve paramāṇuvaidharmye dṛṣṭāntaḥ sādhyāvyatirekī nityatvāt paramāṇūnām karma sādhanāvyatireki | amīṣrtatvāt karmaṇaḥ | ākāśamubhayāvyatireki nityatvād, amīṣrtatvācca | sādhyamādiryeṣāṃ tāni sādhyādīni sādhyasādhanobhayāni | teṣāmavyatireko nivṛtyabhaaḥ | sa yeṣāmasti te sādhyādayavyatirekiṇaḥ | te codāhutāḥ || 129 ||

aparānudāhartumāha- tatheti | sādhyasya vyatirekaḥ sadhyavyatirekaḥ | sandigdhaḥ sādhyavyatireko yasmin sa sandigdhasādhyavyatirekaḥ, sa ādiryeṣāṃ te tathoktāḥ |

sandigdasādhyavyatirekamudārhartumāha- yatheti | asarvajñā ityekaṃ sādhyam, anāptā akṣīṇadoṣā iti dvitīyam | kapilādaya iti dharmī | avidyamānasarvajñatetyādihetuḥ | āptatā ca tayorliṅgabhūtaḥ pramāṇatiśayo liṅgātmakaḥ pramāṇaviśeṣo 'vidayamānaḥ sarvajñatāptatāliṅgabhūtaḥ pramāṇātiśayo yasmin tathoktaṃ śāsanam | tādṛśaṃ śāsanaṃ teṣāṃ te tathoktāḥ teṣāṃ bhāvastattvam | tasmāt pramāṇātiśayo jyotirjñānopadeśa ihābhipretaḥ | yadi tvāditi | atra vaidharmyodaharaṇam- yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikamupadiṣṭavān | yathā ṛṣabhavardhamānādiriti | tatrāsarvajñatānāptatayoḥ sādhyadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ | 131 sandigdhasādhanavyatireko yathā- na trayīvidā rāmhaṇena grāhyavacanaḥ kaścid vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimattvaditi | atra vaidharmyodāha-

sarvajñatva ca vītarāgatvaṃ sarvajñatvavītarāgatve, tayoliṅgabhūtaṃ pramāṇātiśayaśāsanamavidhyamānaṃ yeṣu te avidyamānasarvajñatvavītarāgatvaliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsanāḥ, teṣāṃ bhāvastattavam| tasmād avidyamānasarvajñatvavītarāgatvaliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsanatvāt | parīkṣyate ityuparitaḥ sambandhaḥ |

jyotirjñānam= nakṣatraviparīkṣaṇamiti hetuḥ | tacca sarvajñatva vītarāgatvaliṅgabhūtamṛṣabha- vardhamānādibhiranuśiṣṭām | tasmāt te sarvajñā vītarāgā veti niścetuṃ śakyata iti | atra ṛṣabhamahāvīrādivaidharmyadṛṣṭānta ukta, teṣu ca asarvajñatvāvītarāgatvayorvyatirekaniścayo nāsti || 130 || sandigdhetyadi | tadarthastu gata eva | udāharaṇam- yatheti |

hi kapilādayaḥ sarvajñā āptā vā syuḥ, tadā jyotirjñānādikaṃ kasmānno padiṣṭāvantaḥ? na copadiṣṭāvantaḥ, tasmānna sarvajñā āptā vā |

atra pramāṇe | vaidharmyodāharaṇam- yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikaṃ sarvajñatāptataliṅgabhūtamupadiṣṭāvān | yathā ṛṣabho vardhamānaśca tāvādī yasya sa ṛṣabhvardhamānādirdigambarāṇāṃ śāstā sarvajñaśca āptaśceti | tadiha vaidharmyodāharaṇam ṛṣabhāderasarvajñatvasyanāptatayāśca vyatireko vyāvṛttiḥ sandigdhā | yato jyotirjñānaṃ copadiśet, asarvajñaśca bhaved anāptā vā | ko 'tra virodhaḥ? naimittikametajjjñānaṃ vyabhicāri na sarvajñatvamanumāpayet || 130 ||

sandigdhaḥ sādhanavyatireko yasmin sa tathoktaḥ? tamudāharati- yatheti | ṛksāmayajūṣi trīṇi= trayī, tāṃ vettīti trayīvit | tena na grāhyaṃ vacanaṃ yasyeti sādhyam | vivakṣitaṃ iti | kapilādidharmī | rāgādisattvāditi hetuḥ |

atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam- sādhyābhāvaḥ sādhanābhāvena yatra vyāpto darśyate tad vaidharyodaharaṇam | grāhyaṃ vacanaṃ yeṣāṃ te grāhyavacanā iti sādhyanivṛttimanūdaya na te rāgādimanta iti sādhanābhavo vihitaḥ | gauramaraṇam- ye grāhyavacanā na te rāgādimantaḥ, tadayathā gautamādayo dharmaśāstrāṇāṃ praṇetāra iti | gautamādibhyo rāgādimattvasya sādhanadharmasya vyavṛttiḥ sandigdhā ||

132 sandigdhobhayavyatireko yatha- avītarāgāḥ kapilādayaḥ, aprigrahāgrahayogāditi | atra vaidharmyeṇodāharaṇam- yo vītarāgo na tasya parigrahāgrahaḥ, yatharṣabhāderiti | ṛṣabhāderavīratāgatvaparigrahāgrahayogayoḥ sādhyasādhanadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ |

ṛgvedaḥ, yajurvedaḥ, sāmavedaśceti trayo vedāḥ | ta eva trayī śabdenocyante | trayī vettīti trayīvit | grāhyaṃ vacanamasyeti grāhyavacanaḥ | prāmāṇyavacana iti śeṣaḥ | tenatadukta bhavati- trayīvid yo brāmhaṇastadabhimatapuruṣavacanaṃ nityapramāṇaṃ nāstīti | atreti | tadarthastu gata eva | ye hi grāhyavacanā na te rāgādimantaḥ | tadyatheti | gautama vyāsamuniprabhṛttibhiryāni dharmaśāstrāṇi praṇītāniv tāni hi trayīvidāṃ prāmāṇyavacanāni | tebhyo hi rāgādimattvasya vyavṛtteniścayo nāsti || 131 || sandigdha ubhayorvyatireko yasminniti samāsaḥ | udāharaṇam- yatheti |

praigrahaḥ= dravyasya svīkaraṇam | āgrahaḥ= svīkārādūrdhvamāsaktiḥ | parigrahaścāgrahaśceti praitgrahagrahau | tābhyāṃ yoga ityarthaḥ |

ādiryeṣāṃ te tathoktā manbādayo dharmaśāstrāṇi= smṛtayasteṣāṃ kartāraḥ | trayīvidā hi brāmhaṇena grāhyavacanā dharmaśāstrakṛto vītarāgāśca ta ītīha dharmī vyatirekaviṣayo gautamādaya iti | gautamādibhyo rāgādimattvasya sādhanasya nivṛttiḥ sandigdhā | yadyapi te grāhyavacanāstrayīvidā, tathapi ki sarāgā uta vītarāgāḥ? iti sandehaḥ || 131 ||

sandigdha ubhayorvyatireko yasmin sa tathoktaḥ | tamudāharati- tatheti | avītarāgā iti | rāgādimattvaṃ sādhyam | akapiladaya iti dharmī | parigraho labhyamānasya svīkārḥ prathamaḥ | svīkārādūrdhva yad gārdhya mātsarya sa āgrahaḥ | parigrahaśca āgrahaśca tabhyāṃ yogāt kapilādayo labhyamānaṃ svīkurvanti svīkṛtaṃ na muñcanti- iti te rāgādimanto gamyante | atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam- yatra sāhdyābhāva sādhanābhavo darśayitavyaḥ | yo vītarāga iti | sādhyābhāvamanūdaya na tasya parigrahāgrahāviti sādhanābhavo vihitaḥ | yatharṣabhāderiti dṛṣṭāntaḥ | etasmād ṛṣabhādedṛṣṭāntād avītarāgatvasya sādhyaparigrahāgrahayogasya ca sādhanasya nivṛttiḥ sandigdhā | ṛṣabhadīnāṃ hi pari

133 avyatireko yathā- avītarāgo 'yaṃ vaktṛtvāt | vaidharmyeṇodāharaṇam- yatrāvītarāgatvaṃ nāsti, na sa vaktā |yathā upalakhaṇḍa iti | yadayapyupalakhaṇḍādubhayaṃ vyāvṛtaṃ tathāpi sarvo vītarāgo na vakteti vyāptyā vyatirekāsiddheravyatirekaḥ ||

134 arpadarśitavyatireko yathā- anitya śabdaḥ, kṛtakatvādākāśavat iti vaidharmyeṇa ||

ṛṣabhādayo hi svalpamatramapi vyañjanaṃ na parigṛhṇanti | tasmāt tesāṃ parigraho nāsti | parigrahābhave cāgrahābhāvaḥ, tena ca vītarāgāḥ |

avītarāgo rāgādimānityarthaḥ | parigrahaśca manasā svīkaraṇam | āgrahaśca tṛṣṇā | te ca sarve mānasattvāt indriyagocarā na bhavanti | tasmāt ṛṣabhādibhyo vyāvṛttireveti niścetuṃ na śakyate || 132 ||

avyatireka iti | avidyamāno vyatireko 'sminniti vigrahah | yatheti | tadarthastu gata eva | vaidharmyeti | vaidharmye dṛṣṭānto 'yam |

yadyapi upalakhaṇḍasyācetanatvādrāgādimattvaṃ vaktṛtvaṃ vā naiva, tathāpi sarvo vītarāgo na vakteti vyāptirasiddhā | rāgavattvavaktṛtvayoḥ sambandhābhāvād rāgavattvavyāvṛtau vaktṛtvavinivṛttinaṃ bhavati | tasmādanna vastuno vyatireko nāsti || 133 ||

apradarśita iti | yatra vyatireko vartamāno 'pi nocyate |

grahāgrahayogo 'pi sandigdhaḥ vītarāgatvaṃ ca | yadi nāma tatsiddhānte vītarāgāśca niṣparigrahāśca paṭhayante, tathāpi sandeha eva || 132 ||

aparānapi trīnudāhartumāha- avyatireka it avidyamāno vyatireko yasmin so 'vyatirekaḥ | avītarāga iti | rāgādimatvaṃ sādhyam | vaktṛtvāditi hetuḥ | iti vyatirekamāha- yatrāvītarāgatvaṃ nāstīti | sādhyābhavānubādaḥ | tatra vakrṛtvamapi nāstīti sādhanābhāvavidhiḥ | tena sadhanābhavena sādhyābhāvo vyāpta uktaḥ | dṛṣṭānto yathopalakhaṇḍa iti | kathamayamavyatireko yāvatopalakhaṇḍād ubhayaṃ nivṛtam? kimataḥ? yadyapi upalakhaṇḍādubhayaṃ vyavṛttam- sarāgatvaṃ vītarāgatvaṃ ca tathāpi vyaptyā vyatireko yastasyasiddheḥ kāraṇādavyatireko 'yam |

kīdṛśī punarvyāptiḥ? ityaha- sarvo vītarāga iti | sādhyābhāvānuvādaḥ |

na vakteti sādhanābhavavidhiḥ | tena sādhyabhāvaḥ sadhanābhavaniyataḥ khyāpito bhavati | īdṛśī vyāptiḥ | tayā vyatireko na siddhaḥ | asya cārthasya prasiddhage dṛṣṭāntaḥ | tat svīkāryākaraṇād duṣṭaḥ || 133 ||

135 viparītavyatireko yathā- yadakṛtakaṃ tannityaṃ bhavatīti |

udāharaṇamāha- śabdo 'nitya iti |

kenacid vaidharmyadṛṣṭāntatvena śabdo 'nitya kṛtakatvāt, ākāśavat ityukta, tatra vyatireko vidyamāno 'pyanukta eva bhavati | tathāhi yadi ye ye ca apdārthā nityāḥ te sarva evākṛtakāḥ ityucyate, tadā vyatireko darśito bhavati | na tu dṛṣṭāntamātreṇa || 134 ||

apradarśito vyatireko yasmin sa tathoktaḥ | anityaḥ śabda iti | anityatvaṃ sādhkyam | kṛtakatvāditi het | ākaśavaditi vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaḥ |

iha parāthānumāne parasmādarthaḥ pratipattavyaḥ | sa śuddho 'pi svato yadi pareṇāśuddhaḥ khyāpyate sa tāvad yathā prakāśitastathā na yuktaḥ | yathā yuktastathā na prakāśitaḥ | parkāśitaśca hetuḥ | ato vakturaparādhādapi parāthānumāne heturdṛṣṭānto vā duṣṭāḥ syādapi | na ca sādṛśyādasādṛśyādvā sādhyapratipattiḥ, apitu sādhyaniyatāddhetoḥ | ataḥ sādhyaniyato heturanvayavākyena, vyatirekavākyena vā vaktavyaḥ | anyathā gamako noktaḥ syāt | sa tathokto dṛṣṭāntena siddho darśayitavyaḥ | tasmād dṛṣṭānto nāmanvayavyatirekavākyārthapradarśanaḥ | na ceha vyatirekavākyaṃ prayuktam, ato vaidharmyadṛṣṭānta ihāsādṛśaymātreṇa sādhaka upanyastaḥ | na ca tathā sādhakaḥ | vyatirekaviṣayatvena sa sādhakaḥ na ca tathopanyasta iti ayamapradarśitavyatireko vakturaparādhād duṣṭāḥ || 134 ||

viparīto vyatireko yasmin vaidharmyadṛṣṭānte sa tathoktaḥ | tamudāharati- yathā yadakṛtakamityādi | iha anvayavyatirekābhyāṃ sādhyaniyato heturdaśayitavyaḥ, yadā ca sādhyaniyato heturdarhsayitavyaḥ, tadā vyatirekavākye sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato darśayitavyaḥ | evaṃ hi hetuḥ sādhyaniyato darśitaḥ syāt | yadi tu sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato nākhyāyate, sādhanasattāyāmapi sādhyābhvaḥ sambhāvyeta | tathā ca sādhanaṃ sādhyaniyataṃ na pratīyeta | tasmāt sādhyābhāvaḥ sādhyābhāve niyato vaktavyaḥ | viparītavyatireke ca sādhyābhāvaḥ sādhyābhāve niyata ucyate, na sādhyābhāvaḥ sādhanā bhāve | tathā hi- yadakṛtakamiti | sādhanābhāvamanūdaya | tannityamiti sādhyābhāvavidhiḥ |

tato 'yamarthaḥ- akṛtako nitya eva | tathā ca sati akṛtakatvaṃ nityatve sādhyābhāve niyatamuktam, na nityatvaṃ sādhanābhāve | tato na sādhyaniyataṃ

136 na hyebhirdṛṣṭāntābhāsairhetoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatrāsattvameva niścayena śakyaṃ darśayituṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vā | tadarthāpattyaiṣāṃ nirāso draṣṭavyaḥ ||

137 dūṣaṇā nyūnatādayuktiḥ ||

viparīto vyatireko 'sminniti vigrahaḥ | udāharaṇamāha- yatheti | iha yannityaṃ tadakṛtakam ityabhidheye tadviparītamuktam || 135 ||

taiśca dṛṣṭāntābhāsairhetoyacca sāmānyalakṣaṇaṃ tadapi viśeṣalakṣaṇaṃ tacca na śakyate darśayitum | tata eva te dṛṣṭāntābhāsā iti dṛṣṭāntābhāsāḥ |

yasmād dvividhamapi hetirlakṣaṇaṃ darśayituṃ na śakyate, tasmādarthāpattyā teṣāṃ nirāso draṣṭavyaḥ | iyatā samyagjñānaṃ tatsvarūpairvyākhyātam || 136 ||

idānī tatsahāyakābhidhānamanujñātumāha-

nyūnatā ādiryeṣāṃ te nyūnatādayaḥ | teṣāmuktinyūnatādyuktiḥ | tāśca pratyekaṃ dūṣaṇāḥ || 137 ||

atra ādi- ityukterasiddhaviruddhānaikāntikadoṣāṇāṃ parigrahaḥ | ucyate 'neti uktiḥ= vacanam| yena vacanena dosā uddhriyante tad dūṣaṇamiti | hetu vyatirekavākyamāha | tathā ca viparītavyatireko 'pi vakturaparādhād duṣṭaḥ || 135 ||

dṛṣṭāntadoṣānudāhṛtya duṣṭatvanibandhanatvaṃ darśayitumāha- na hayebhiriti | sādhyaniyatapradarśanāya hi dṛṣṭāntā vaktavyāḥ | ebhiśca hetoḥ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatrāsattvameva yat sāmānyalakṣaṇaṃ tat niścayena na śakyaṃ darśayitum |

nanu ca sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣaniyatameva pratipattavyam, na svata eva? ityāha- viśeṣalakṣaṇaṃ vā | yadi viśeṣalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ śakyeta, syādeva sāmānyalakṣaṇapratipattiḥ | viśeṣalakṣaṇameva tu na śakyamebhiḥ pratipādayitum | tasmādarthāpattyā sāmarthyena eṣāṃ nirākaraṇaṃ draṣṭavyam | sādhyaniyatasādhanapratītaye upātāḥ | tadasamarthā duṣṭāḥ, svakāryākaraṇāditi asāmarthyam || 136 ||

iyatā sāhanamuktam ||

dūṣaṇaṃ vaktumāha- duṣaṇeti | dūṣaṇā kā draṣṭavyā? nyūnatādonāmuktiḥ |

ucyate 'nayetyuktiḥ= vacanam | nyūnatādervacanam || 137 ||

138 ye pūrva nyūnatādayaḥ sādhanadoṣā uktāsteṣāmudbhāvanaṃ dūṣaṇam tena pareṣṭārthasiddhipratibandhāt ||

139 dūṣaṇābhāsāstu jātayaḥ |

140 abhūtadoṣodbhāvanāni jātyuttarāṇīti ||

tacca kasmāditi cet? tatrāha- teneti |

yasmāttena vacanena pūrvapakṣiṇā sādhayitumiṣṭasyārthasya siddhiḥ pratibadhyate, tasmāt tad dūṣaṇam | tadetāni anudbhūtadūṣaṇāti || 138 || jātaya eva dūṣaṇābhāsā viditavyāḥ || 139 || kāśca punastā jātaya iti? āha- abhūteti |

na bhūto 'bhūtaḥ, abhūtā doṣā abhūtadoṣāḥ teṣāmudbhavanāni abhūtadoṣodbhāvanāni | yaiśca vacanaiḥ sādhanadoṣā abidhyamānā api udbhāvyante tāni jātayo veditavyāḥ |

samyagjñānanirūpaṇāvasare kathaṃ dūṣaṇa- tadābhāsānāmupadarśanamiti cet? ucyate, dūṣaṇānāṃ tayā dūṣaṇābhāsānāṃ ca nirūpaṇe samyagjñānamapi sasahāyaṃ nirūpitaṃ bhavatoti | tathā caitā hyatra dūṣaṇā iti tāsāṃ pariharo vidheyaḥ | yadā vā ete dūṣaṇābhāsāḥ, etebhyaḥ śaṅkābhāva eva veditavya ityabhidhīyate, tadā samyagjñānameva sarvathā nirūpitaṃ bhavati | tasmād yathoktadoṣaprasaṅgo nāsti || 140 ||

dūṣaṇaṃ vivarītumāha- ye pūrva nyūnatādayo 'siddhaviruddhānaikāntikā uktāḥ, teṣāmudbhāvakaṃ yad vacanaṃ tad dūṣaṇam |

nanu ca nyūnatādayo na viparyayasādhanāḥ, tat kathaṃ dūṣaṇam? ityāha- tena nyūnatādivacanena pareṣāmiṣṭaścāsāvarthaśca tasya siddhiḥ niścayaḥ, tasyāḥ pratibandhāt | nāvaśyaṃ viparyayasādhanādeva dūṣaṇaṃ viruddhavat, api tu parasyābhipretaniścayavibandhānniścayābhāvo bhavati niścayaviparyaya ityastyeva viparyayasiddhiriti || 138 ||

uktā dūṣaṇā ||

dūṣaṇābhāsā iti | dūṣaṇavadābhāsanta iti dūṣaṇābhāṣā | ke te? jātaya iti | jātiśabdaḥ sādṛśyavacanaḥ | uttarasadṛśāni jātyuttarāṇi | uttarasyāprayuktatvād uttarasadṛśāni jātyuttarāṇi || 139 ||

tadevottarasādṛśyamuttarasthānaprayuktatvena darśayitumāha- abhūteti | abhūtasya asatyasya doṣasya udbhavanāni | udbhāvyata etairityaudbhāvanāni = vacanāni | tāni jātyuttarāṇi | jātyā sādṛśyenottarāṇi jātyuttarāṇīti || 140 ||

pṛthu yaccājitaṃ puṇyaṃ nyāyabidoḥ padaṃ padam | vyākhyānena mayādyaiva tato labdhvāmṛtaṃ dhruvam ||

prāṇikulamaśeṣaṃ hi yātu bhavaparikṣayam | yathocittena mārgeṇa nirdeśena nṛpasya ca ||

iyaṃ vinītadevena śiṣyakalyāṇasiddhaye | vistaro nāma ṭīkā hi nyāyabindorvinirmittā ||

nyāyabinduvistaraṭīkāyāṃ śiṣyahitāyāṃ tṛtīyaḥ paricchedaḥ samāptaḥ ||

sahastramekaṃ ślokānāṃ triśacślokāstathaiva ca | granthe vistaraṭīkāyāminoktaṃ paripiṇḍitam |

ācāryavinītadevakṛtirnyāyabinduvistaraṭīkā śiṣyahitā samāptā ||

dharmottaraṭīkā

katipayapadavastuvyākhyayā yanmayāptam, kuśalamamalamindoraṃśuvan nyāyabindoḥ ||

padamajaramavāpya jñānadharmottaraṃ yad, jagadūpakṛtimātravyāpṛtiḥ syāmato 'ham ||

ācāryadharmottaraviracittāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ tṛtīyaḥ pariccedaḥ samāptaḥ ||

samāptaṃ ca nyāyabinduprakaraṇam ||

ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hayavadat | teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.