Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā
- Tác giả
- Dharmakīrti
- Thông tin
- GRETIL — Swami Dwarikadas Shastri: Nyāyabindu Prakaraṇa of Ācārya Dharmakīrti, with Commentary of Ārya Vinītadeva and Dharmottara. Varanasi 1994 (Bauddha Bhārati Series, 18).CC BY-NC-SA 4.0
Dharmakīrti: Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā
{...} = akṣara unclear
prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ
āryavinītadevakṛtiḥ nyāyabinduvistaraṭīkā (śiṣyahitā)
yasya kulaprabhāveṇa viśuddhanyāyavartmani | siddhi prāhuḥparāṃ, tasmai pravāce munaye namaḥ ||
ācāryedharmottarakṛtā
nyāyabinduṭīkā
jayanti jātivyasanaprabandhaprasūtihetorjagato vijetuḥ | rāgādayarateḥ sugatasya vāco manastamastānavamādadhānāḥ ||
ācāryadharmottarakṛtāyā nyāyabinduṭīkāyāḥ ājñātakartuḥ ṭippaṇī
sarva eva hi viśiṣṭo janaḥ śāstrārambhe sveṣṭhadevatāstutiṃ kṛtavān | tathāyamapi āryadharmottaraḥ sadācārānuvṛttimātmanaḥ khyāpayan, sveṣṭadevatāstuteśca puṇyopacayam, tataśca śāstrasyābidhnena parisamāptiṃ vyākhyāyāḥ, śrotṛṇāṃ stutipuraḥsarayā pravṛttyā puṇyātiśayotpādanāt pārārthya cālocya buddhasya bhagavataḥ stutimārabdhavān- jayantītyādi | anena ślokena buddhasya bhagavata eva pūjā stotrataḥ, nānyepām nirdiṣṭaguṇodbhavāt |
stotramapi sva- parārthasampattyai sambhāvtīti pūrva svārthasampada bhagavatī darsahyati jayanti jātivyasanetyādinā sugataparyantenaḥ manastamastānabetyādinā parārthasampadam | jayanti =jayaṃ kurvanti | vāca iti sambandhaḥ | kasya vācaḥ? ityāha- sugatasye ti | suśabdo 'tra śobhane, atiśaye, apunarāvṛtau ca vartateḥ anekārthatvāt nipātānām | tadavamayaṃḥ-śobhanaṃ gataḥ sugataḥ sucaritavat | atiśayena gataḥ sugataḥ suparipūrṇa
1 samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiriti tad vyutpādayate ||
[nyā] atha nyāyabinduḥ pratipadaṃ vibhajyate- samyagiti |
'samyagjñānapūrvikā sarvapruṣārthasiddhiriti tadvayutpādayate' iti prathamavākyenāsya prakaraṇasya sambandha-prayojana-abhiveyāni, tathā prayojanasya prayojanamapyupadiśyante | tathā hi sambandha prayojana abhidheyānāmabhāve prakaraṇaśāstrarmadaṃ prekṣāpūrva[dha] samyagjñānapūrviketyādinā asya prakaraṇasyābhidheya- prayojanamucyate |
[ṭi] ghaṭavat | apunarāvṛttyā gata sugataḥ, pradīpavat | kiviśiṣṭasya tasya? ityāha- rāgādayarāteriti | rāgaśaktirādau | sa ādiryeṣāṃ dveṣādīnāṃ te rāgādayo bhavanti kleśāḥ | teṣāmarātiḥ = śatruḥ | yato bhagavatā sarvakleśāḥ niḥśeṣa nirdagdhāḥ, yata eva rāgādayarātirbhagavān, ata eva jagatastraidhātukajīvalokasya vijetā | anena svārthasampat sopāyā darśitā |
kiṃviśiṣṭasya jagato vijetuḥ? ityāha- jātivyasanetyādi | vyasanam= anarthasajananam | jātau vyasanamiti "saptamī' (pā sū 2 1 40) iti yogavibhāgāt samāsaḥ | tatrābhilāṣa iti yāvat | 'devāhaṃ syām', 'manuṣyo 'haṃ syām' ityabhilāṣaḥ | yadvā- vividhamanekaprakāreṇāsyate ksipyate iti vyasanam | sāmānyana kamasādhanam | paścājjātiśabdasya viśeṣaṇasamāsaḥ- jātireva vyasanam | jātyā vyasanaṃ viśiṣyate | tena jātiśabdasya viśeṣaṇatvāt pūrvanipātaḥ | jātivyasanasya prabandhaḥ=pravāhaḥ, tasya prasūtiḥ= prasavaḥ, utpattiḥ | tasyā hetuḥ= kāraṇam, jagat tasya jagato vijeturiti | tatrāyaṃ samudāyārthaḥ- yasmāccobhanādinā gato bhagavān, ataeva rāgādayarātiḥ, yata eva nirdagdhakleśo 'to jagato vijeteti |
kiṃviśiṣṭā vāco jayanti? ityāha- manastama ityād | manasaḥ= vikalpavijñānasya | tṛṣṇā avidayā tama eva | tama iti kṛtvā na gamatayā tamo 'ndhakārī dhaṭādipratibandhaṃ karoti | tanorbhavastānavam | "igantācca laghupūrvāt" (pā sū 5 1 131) ityaṇ | manastamasi tānavam, ṣaṣṭhī- samāso vā vacana pramātho draṣṭavyaḥ | manastamastānavamādadhānāḥ=tanutvaṃ kurvāṇāḥ sakalajanasya śruticintābhāvanākrameṇa sugatasya vācaḥ sutra abhidharma vinayasvabhāvāḥ jayanti | jayaḥ punastāsā tīrthikaśāstrābhibhavalakṣaṇaḥ | yasmād bhagavatpravacane pramāṇaparicinna upāyo vimukti lakṣaṇaśca upāyo nirdiśyate, teṣāṃ cāgama upāyopeyayoḥ pramāṇarahitatvāt tato bhagavata eva vāco jayanti, nānyeṣāmiti bhagavataḥ stutiḥ |
samyagjñānetyādinā vinītadevavyākhyā dūṣayati | yato 'bhidheyasyaiva prayojanam, [nyā] gāmināmanumarta na syāt | tataśca kimiha vyākhyeyam?- ityāśaṅkānirāsārtham abhidheyamuktam phalābhāvaśaṅkānirākaraṇārtha prayojanamuktam | upāyābhāvaśaṅkānirākaraṇārtha sambandha uktaḥ | tena śrotrutsāhavivardhanārtha sambandhādikamuktamiti |
tatra tad vyutpādayate ityanena abhidheyaṃ prayojanaṃ ca sākṣādukte | sambandastu sāmarthyāt pratipādayate | etacca tatra sāmarthyam- samyagjñānapratipādanārtha prakaraṇārambhād arthād prakaraṇamupāya eveti darśitam anyathā yadi upāyo na syāt, kimarthamārabhyeta | tasmāt sambandho 'rthāt pratipādayate |
atra samyagjñānamityetadabhidheyam | samyagjñānavyutpattistu prayojanam | tacca vyutpattayātmakaṃ samyagjñānapratipādanamanena kriyata iti prakaraṇamidaṃ tasyārthasya sādhanaṃ bhavati | tena prakarana prayojanayoḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥ sambandhaḥ | tathā ca- etatprakaraṇaśravaṇāt | samyagjñānasvarūpamabhrāntatayā jñāyate | tena prakaraṇaṃ sādhanam, samyagjñāna parijñānaṃ ca upāyasādhyamiti sthitiḥ | sa ca sādhya sādhanalakṣaṇaḥ sambandhaḥ kāryakāraṇalakṣaṇa eva | tathā ca prakaraṇaṃ sādhanaṃ, phalaṃ ca sādhyamḥ prakāṇaṃ kāraṇam, phalaṃ ca kāryamiti | tasmāt samyagjñānaparijñānahetoretatprakaraṇārambha iti sthitiḥ ||
athaivaṃ sthite 'pi, yadi kaścit pṛcchati- ko 'rthaḥ samyagjñānabyutpādane? tadeva tāvanniṣprayojanamiti | etat kākadantāprīkṣākalpam |
mā bhūdupadeśaḥ, kimarthamayaṃ śrama iti? tasmādāha- samyagjñānapūrvikāṃ sarvapuruṣārthasiddhiriti | tena prayojanasya prayojanamuktam | tatrāyaṃ vākyārthaḥ- yasmāt sarvapuruṣārtha dvividhaṃ hi prakaraṇaśarīram- śabdaḥ arthaśca |
tatra śabdasya svābhidheyapratipādanameva prayojanam, nānyat | atastanna nirūpyate |
na samyagjñānavyutpatteḥ śāstraprayojanasya prayojanam | sarvapuruṣārthasiddhirbyutpatteḥ samyagjñānaparijñānasyaiva prayojanam | sarvapuruṣārthasiddhiḥ prayojanaṃ yena syāt prayojana prayojanam, tena ca prayojana prayojanamākhyātamiti dūṣitam sāmarthyāt |
atha kasmāt prakaraṇasyābhidheyaprayojanamityuktam, na punaḥ prakaraṇasya śarīra prayojanam? ityāha- dvividhaṃ hītyādi | yato dvividhaṃ prakaraṇasya śarīraṃ prakaraṇasya svabhāvaḥ | tasmāt abhidheyeti viśeṣaṇaṃ kṛtam |
nanu yathābhidheyasya prayojanaṃ cintyate, tathā śabdasyāpi kimiti na cintyate? ityāha- tatretyādi |
tatpratipattaya iti | abhidheyapratipattaye | sabdarbho racanāviśeṣaḥ | apiśabdādarthasambandho 'pi gṛhyate | [nyā] siddhau samyagjñānamāvaśyakam, tasmādanubaddhaṃ puruṣārthasiddhayā | tacca vyutpāddam | taddhi vyutpādanaṃ prakaraṇād bhavati | tena āvaśyakasamyagjñānavyutpattihetoḥ prakaraṇamidamārabdhamiti | eṣa samāsārthaḥ ||
avayavārthastu- samaygjñānapūrvikā iti | atra avisaṃvādakaṃ jñānaṃ asmyagjñānam | arthakriyāyāṃ yadavisaṃvādakaṃ tadabhrāntam, tadeva ca samyagjñānam | anyathā prakaraṇena yogācāranayanirāsaḥ syāt | iṣṭaśca prakaraṇārambhaḥ sautrāntikaḥ yogācārobhayanayānu abhidheyaṃ tu yadi nipprayojanaṃ syāt, tadā tatpratipattaye śabdasandarbho 'pi nārambhaṇīyaḥ syāt | yathā kākadantaprayojanābhāvāt na tatparīkṣā ārambhaṇīyā prekṣāvatā |
tasmādasya prakaraṇasyārambhaṇīyatvaṃ darśayatā abhidheyaprayojanamanenocyate | yasmāt samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, tasmāt tatpratipattaye idamārabhayate- ityayamatra vākyārthaḥ |
atra ca prakaraṇābhidheyasya samaygjñānasya sarvapuruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanamuktam |
asmiṃmaścārtha ucyamāne sambandhaprayojanābhidheyāni uktāni bhavanti |
tathā hi- 'puruṣārthopayogi samyagjñānaṃ vyutpādayitavyamanena prakaraṇena' iti bruvatā samyagjñānamaraya śabdasandarbhasya abhidheyam, tadvayutpādanaṃ prayojanam, prakaraṇaṃ cedamupāyo vyutpādanasya- ityukta bhavati |
tasmādabhidheyabhāgaprayojanābhidhānasāmarthyāt sambandhādīni uktāni bhavanti | na tvidamekaṃ vākayaṃ sambandham, abhidheyaṃ, prayojanaṃ ca vaktuṃ sākṣāt samartham | ekaṃ tu vadat trayaṃ sākṣāt sāmarthyād darśayati |
parīkṣeti | parīkṣyate 'nayeti parīkṣā, śāstramucyate | aneneti | ādivākyena | yasmādityādinā samudāyārtha darśayati | atreti | ādivākye |
nanu ca yatrābhidheyaprayojanaṃ prekṣāvatāṃ pravṛttāvaṅga tathā samvandhādīnyapi, atastāni kimiti na kathyante? ityāha- asminniti | asminnabhidheyaprayojane kathite tānyapi sāmarthyāt kathitāni bhavantītyarhtaḥ | abhidheya eva bhāgaḥ= aṃśaḥ, sambandhādirāśeḥ | tasya prayojanaṃ kathayatītyarthaḥ | tad darśayati | abhidheyaprayojanameva sakṣād vācyatayā nirdiśyate, abhidheyādīni tu tadviśeṣaṇatayā | codakena pradhānavācyatayābhidheyādīnyapaśyatā coditam | sāmarthyāpātatayā parihṛtaṃ siddhāntavādinā |
na caikena vākyenārthatrayaṃ sākṣāchakyate darśayitumiti darśayati- na tvidamityādi |
ekaṃ tvittyādivākyaṃ prādhānyenaikaṃ vadadabhidheyavyutpattiprayojanasambandhārthatrayaṃ pratipadayati tatra tadityādinā | apoddhāreṇāvayavārtha darśayati tatretyādivākye | nanu ca taddhāavnārtham | tasmādubhayanayasaṃgrahādavisaṃvādaka jñānameva samyagjñānamiti bodhyam |
samyagjñānaṃ pūrva yasyāḥ sā samyagjñānapūrvikā | pūrvaśabdo 'yaṃ kāraṇaparaḥ | yasmāt kāraṇaṃ pūrva kāryasya, tasmāt tat pūrvamityucyate | samyagjñānakraṇiketi śeṣaḥ |
sarvapuruṣārthasiddhiriti | puruṣasyārthaḥ puruṣārthaḥ | arthaśabdena prayojanamukyate | puruṣaprayojanamiti śeṣaḥ | sarvaścāsau puruṣārthaśceti sarvapruṣārthaḥ | sarva iti sannikṛṣṭaviprakṛṣṭa laukika lokottara heyopādeyopekṣaṇīyāḥ | tatra samīpadeśavartī sannikṛṣṭaḥ | dūradeśavartī viprakṛṣṭaḥ | laukikaḥ saṃsāramadhyaparyāpannaḥ | lokottarastu duḥkhātītaḥ | heyaḥ aniṣṭaḥ, ahi kaṇṭaka viṣa śūlādilakṣaṇaḥ | upādeya iṣṭaḥ, strak candana vasanāśana tatra tad ityābhidheyam, vyutpādyate iti prayojanapadam | prayojane cātra vaktuḥ prakaraṇakaraṇavyāpārasya cintyate, śrotuśca śravaṇavyāpārasya |
tathā hi- sarve prekṣāvantaḥ pravṛttiprayojanamanviṣya pravartante | tataścācāryeṇa prakaraṇe kimartha kṛtam, śrotṛbhiśca kimartha śrūyate?- iti saṃśaye vyutpādanaṃ prayojanamabhidhauyate | samyagjñānaṃ vyutpadyamānānāmātmānaṃ vyutpādakaṃ kartu prakaraṇamidaṃ kṛtam | śiṣyaiścācāryaprayuktāmātmano vyutpattimiccadbhiḥ prakaraṇamidaṃ śrūyata iti prakaraṇakaraṇa śravaṇayo prayojanaṃ vyutpādanam |
sambandhapradarśanapadaṃ tu na bidyate | sāmarthyādeva tu sa pratipattavyaḥ |
vyutpattiḥ kriyata ityevaṃ yujyate vaktum kimiti atdvayutpādyate iti ṇicā nirdeśa iti | tatphalamāha- prayojanaṃ cātretyādi | atreti prakaraṇe | vakturiti śāstrakartu śrotuśca prakaraṇakaraṇaśravaṇavyāpārasya prayojanaṃ vintyate |
yasmād dvayorapi vaktṛśrotrostatra prakaraṇe prakaraṇakaraṇaśravaṇāsyo vyāpārau staḥ, kimiti punastayoḥ karaṇaśravaṇayoḥ prayojanaṃ cintyate? ityāha- tathā hītyādi | tata ācāryeṇetyādinā dvayorvyāpārasya prayojanaṃ darśayati | yasmādanena samyagjñānaṃ vyutpādayate ityatra vākye vyutpattikriyāniṣpattau karaṇaśravaṇakriyādvayakartavyatayā praviṣṭam | tacca vyutpattikaraṇa śāstrakārasyaiva nānyasyeti ṇicā nidarśitam | yasmāt samyagjñānaṃ vyutpādyamānān śiṣyān prerayati- vyutpāditaṃ samyagjñānaṃ vyutpadyadhvam iti | ātmānaṃ vyutpādakaṃ kartumārabdhaṃ prakaraṇam | tasmād vaktureva karaṇavyāpārasya prayojana vyutpādanam, na bhājanādīnām | yadyapi tairvinā vyutpādanaṃ na bavati, tathāpi na tāni vyutpādakāniḥ teṣāṃ śiṣyaviṣaye prerakatvābhāvāt | śiṣyaiścetyādi | yasmāchiṣyā ācāryaprayuktāṃ vyutpattimātmanaḥ sambandhinī kartumichanti yataste pracidyāḥ | tasmāt tat prakaraṇaṃ taiḥ śrūyate iti śravaṇasya prayojanaṃ vyutpādanam | etaccārthadvayaṃṇicā pratipāditam | anyathā asādhāraṇavyāpāro vakturvyutpattau na darśitaḥ syāt, śiṣyāṇāṃ śravaṇavyāpāraśca | yasmāt sarva eva prayojakaparatantro pāna śayyāsanalakṣaṇaḥ | iṣṭāniṣṭayoro viparītaḥ sa upekṣaṇauyaḥ | sarasyaitasya uruṣārthasya kāraṇaṃ samyagjñānam | tathāhi- pratyakṣādijñānena virdhārya śūla viṣa kaṇṭha kādikaṃ pariharati puṣpamālyādikamādatte, tadbhinnānanyāścopekṣate |
prekṣāvatā hi samyagjñānavyutpādanāya prakaraṇamidamārabdhavatā ayamevipāyo nānya iti darśita evopāyopeyabhāvaḥ prakaraṇaprayojanayoḥ sambandha iti |
nanu ca prakaraṇaśravaṇāt prāguktānyapi abhidheyādīni pramāṇābhāvāt prekṣāvadbhirna gṛhyante, tat kimetairārambhapradeśa uktaiḥ?
satyam aśrute prakaraṇe kathitānyapi na niścauyante | ukteṣu tvapramāṇakeṣvapi abhidheyādiṣu saṃśaya utpadyate, saṃśayācca pravartante | arthasaṃśayo 'pi hi pravṛtyaṅga prekṣāvatām | anarthasaṃśayo 'pi nivṛttyaṅgam | ataeva śāstrakāreṇava sambandhādīni yujyante vaktum |
bhavati, asatiṇici śiyyā aprayojyāḥ | ye cāprayojyāste svatantrāḥ | svatantrāṇāṃ cācāryaprayukta vyutpattimaniccatāṃ śravaṇābhāvāt kathaṃ śravaṇavyāpārasya prayojanaṃ cintyate?- iti syitam | nanu ca yathābhidheyavyutpādanaprayojanayorapoddhāreṇa pratipādakapadaṃ kathaṃ sambandhasyāpi kimīt na kathitam? ityāha- sambandhapradarśanapadaṃ tvityādi | ayameva prakaraṇaviśeṣo laghūpāyatayā vakṣyamāṇaya nītyopāyaḥ vyutpādanam= upeyam | upāyopeyasambandhaśca kāryakāraṇasambandha eva, sa ca pratīyata iti na padāntareṇa kathitaḥ | tathā coktam-
"śāstraṃ prayojanaṃ caiva sambandhasyāśrayādubhau | taduktyantargatastena bhinno noktaḥ prayojanāt" iti |
evamādivākyenābhidheyaprayojanādau kathite sati prāmāṇikānāṃ prabṛttau tadasaṅgata emveti manyamānaścodayati- nanvityādinā | evaṃ manyate- yo hi prāmāṇikaḥ, sa pramāṇe pravartate | na cādivākye prayojanādinā kathitena śāstraśravaṇāt prāgvartate śāstram, ādivākyasyāprāmāṇyāt | aprāmāṇyaṃ cārthena sahāsambandhāccabdasya | etairiti | abhidheyādibhiḥ | ārambhapradeśoktairiti prakaraṇasyai kadeśoktaiḥ, ādāvuktai rityarthaḥ |
ukteṣvityādi | evaṃ manyate- yadyapyasyāpramāṇaṃ prayojanapratipādakamādivacanam, tathāpi śāstrādau pratipādanīyam arthasaṃśayajananārtham | yo hi samaygjñānārthī sa tathābhutaṃ śāstrakartu rādivākyaṃ śrutvātatra saṃśete, saṃśayācca pravartata iti tātparyam | ata eveti | yata evādivākye nārthasaṃśayaḥ, saṃśayācca pravṛtiḥ, ataeva śāstrakāreṇaiva sarvapuruṣārthasiddhiriti sarvapuruṣārthasādhakam | siddhiśabdenātra sādhakamucyate | tena sarvapuruṣārthasiddhau niścitameva samyagjñānaṃ kāraṇaṃ bhavatīti pradarśitam | itiśabdaḥ vyākhyātaṇāṃ hi vacana krīḍādyarthamanyathāpi sambhāvyate | śastrakṛtāṃ tu prakaraṇaprārambhe na viparītabhidheyādyabhidhāne prayojanamutpaśyāmaḥ, nāpi pravṛttim | atasteṣu saṃśayo yuktaḥ | anukteṣu tu pratipattṛbhirniṣprayojanamabhidheyaṃ sambhāvyetāsya prakaraṇasya, kākadantaparīkṣāyā iva | aśakyānuṣṭhānaṃ vā, jvaraharatakṣakacūḍāratnālaṅkāropadeśavat | anabhimataṃ vā prayojanamḥ mātṛvivāhakramopadeśavat, ato vā prakaraṇāllaghutara upāyaḥ prayojanasya, anupāya eva vā prakaraṇaṃ sambhāvyeta |
etāsu cānarthasambhāvanāsu ekasyāmapyanarthasambhavanāyām na prekṣāvantaḥ pravartante | abhidheyādiṣu tūkteṣvathasambhāvanā anarthasambhāvanāviruddhā utpadyate, tathā prekṣāvantaḥ pravartante | iti prekṣāvatāṃ pravṛttyaṅgamarthasambhāvanāṃ kartu sambandhādīnyabhidhīyanta iti sthitam |
yujyate vaktum, nākhyānakartreti | tena yaduktaṃ kenacid- 'vyākhyānakārā eva prayojanādīni pratipādayaisaynti' iti, tat pratyuktam |
utpaśyāma ityādinaitad darśayati- yadyapi pramāṇaṃ nāsti, mahatā prabandhena śāstrakaraṇāt sambhāvyata ityarthaḥ | nanu ca vādhakasādhakapramāṇābhāvāt samyagjñānavyutpattyarthī vināpi āvidacanena saṃśayānastatra pravartate- iti kimādivākyena tatroktena? ityāha- anukteṣvityādi | evaṃ manyate- yo hyamūḍhaḥ, taṃ prati na kartavyameva | yo hi kākadantaparīkṣādiśāstraṃ dṛṣṭvā prayojanādirahitam, atrāpyaprayojanā dīn sambhāvayannanartha saṃśete, anarthasaṃśayācca pravarttate, taṃ pratyetat kathanasya prayojanam | kathite ca vacane śāstrakāreṇa tadanurodhād vacanādarthasaṃśayo jāyate, tataḥ pravartata ityarthaḥ |
anarthasaṃśayo yaiḥ kāraṇairbhavati tannidarśayati- niṣprayojananityādinā | ato vā prakaraṇādanyasya prakaraṇasya laghutaropāyatāṃ sambhāvyāsya prakaraṇasyasāratayā anupāyatā syādityarthaḥ |
evaṃ samudāyena vākyasya tātparya vyākhyāyāvayavārtha darśayitumāha- avisaṃvādakamityādi | 'avisaṃvādakaṃ jñānaṃ samyagjñānaṃ' iti bruvatā ṭīkākṛtā arthāvabodhakaṃ jñānaṃ mīmāṃsakaparikalpitam, arthadarśanaṃ ca cārvākopakalpitam, athāpi viparītaṃ jñānaṃ kaiścit parikalpitaṃ samyaktvena, tannirastaṃ sarvam, eteṣāṃ samyagjñānalakṣaṇābhāvāt | yathā na ca tāni samyagjñānāni, tathā svayaṃ ṭīkāyāmapahastitāni |
tasmādityarthe | yattado nityasaṃbandhau | tena yasmāt sarvapuruṣārthasiddhau samyagjñānaṃ pūrvabhāvi, tasmādeva tad vyutpādyata ityukta bhavati |
avisaṃvādakaṃ jñānaṃ samyagjñānam |
loke ca pūrvamupadarśitamartha prāpayat saṃvādakamucyate | pradarśite cārthe pravartakatvameva prāpakam, nānyat | tathā hi- na jñānaṃ janayad artha prāpayati, api tvarthe puruṣaṃ pravartayat prāpayatyartham | pravartakatvamapi pravṛttiviṣayapradarśakatvameva | na hi puruṣaṃ haṭhāt pravartayituṃ śaknoti vijñānam |
ata eva cārthādhigatireva pramāṇaphalam | adhigate cārthe pravartitaḥ puruṣaḥ, prāpitaścarthaḥ | tathā ca sati arthādhigamāt samāptaḥ pramāṇavyāpāraḥ | ata eva ca anadhigataviṣayaṃ pramāṇam | yenaiva hi jñānena prathamamadhigato 'rthaḥ, tenaiva pravartita pruruṣaḥ, prāpitaścārthaḥ | tatreva ca arthe kimanyena jñānenādhikaṃ kāryam | ato 'dhigataviṣayamapramāṇam |
tatra yo 'rtho dṛṣṭatvena jñāttaḥ sa pratyakṣeṇa pravṛttiviṣayīkṛtaḥ | yasmād yasminnarthe pratyakṣasya sākṣātkāritvavyāpāro vikalpenānugamyate, tasya ekasminnevārthe trayāṇāṃ jñānātāṃ pradarśaka pravartaka prāpakabhedena prāmāṇyamiṣṭaṃ pareṇa, tannirākartu māha, pradarśite cārtha ityādi | pradarśite cārthe prathamena darśakena jñānena yad dvitīyaṃ jñānaṃ tatraivārthe puruṣasya pravarttakam, tṛtīyamapi tatraivarthe prāpakam, tato nādyādadhikaṃ prāpaṇayogyīkaraṇeneti tadeva pramāṇam | amumevārtha samarthayati tathā hī tyādinā | na janayan notpādayadarthamḥ svahetorevārthasyotpannatvāt | anena pravartakāt prāpakasyābhedo darśitaḥ | pravartakasyāpi pradarśakādabhedaṃ darśayitumāha-3 pravṛttītyādi | yat pradarśakamādāvutpannamarthe jñānaṃ tadeva pravṛttiviṣayaṃ karoti, pravṛttiviṣayayogyī karotītyarthaḥ, na tu dvitīyaṃ jñānam, ādayenaiva pravṛttiviṣayayogyīkṛtatvāt | apiśabdaḥ pūrvapekṣaḥ |
ata evetyādinā ācāryagranthe svamataṃ saṃvādayati | kuto 'yaṃ labhyate yadā prathamaṃ darśayatyeva, na pravartayati na prāpayati, dvitīyamapi pravarttayatyeva, na prāpayati | evaṃ satyanyat pradarśakapramāṇamḥ anyat pravartanādikaphalam? na caivam, tasmād yuktamuktam |
nanu ca yadyapyarthādhigatireva pramāṇaphalaṃ tathāpi yāvaduttare pravartaka-prāpakajñane na bhavataḥ, tatrārthe tāvanna pramāṇavyāpāraparisamāptirityāha- adhigata ityādi | evaṃ manyate- adhigate cārthe samāptaḥ pramāṇavyāpāra iti tayoḥ prāmāṇye karttavye 'nupayogitvam, ato 'pramāṇe te |
kathaṃ samāptaḥ pramāṇavyāpāraḥ ko vāsau? ityāha- ata eveti | svavyāpāraḥ svaviṣayaniścayajanakartva nāma | sa ca niścayaḥ prathamayā cārthādhigatyā kṛta iti samāpto tadvayutpādyata iti | atra taditi samyagjñānaṃ yojanīyam napusaṃkaliṅgena svarupanirdeśāt | natu avyavahitā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, aprādhānyāt || 1 ||
pradarśakaṃ pratyakṣam tasmād dṛṣṭatayā jñātaḥ pratyakṣadarśitaḥ | anumānaṃ tu liṅgadarśanānniścinvat pravṛttidiṣayaṃ darśayati |
tathā ca pratyakṣaṃ partibhāsamānaṃ niyatamarthadarśayati | anumānaṃ ca liṅgasambaddhaṃ niyatamartha darśayati | ata ete niyatasyārthasya pradarśake | tena te pramāe, nānyad vijñānam |
prāptuṃ śakyamarthamādarśayat prāpakam | prāpakatvācca pramāṇam |
ābhyāṃ pramāṇābhyāmanyena ca jñānena darśito 'rthaḥ kaścid atyanta vipartyastaḥ, yathā- marīcikāsu jalamḥ sa cāsatvāt prāptumaśakyaḥ | kaścidaniyato bhāvābhāvayoḥ, yathā- saṃśayārthaḥ | na ca bhāvābhāvābhyāṃ yukto 'rtho jagatyastiḥ tataḥ prāptumaśakyastādṛśaḥ |
vyāpāraḥ tavataiva puruṣasya pravṛtteḥ | ato dvitīyādīnāmatraivārthe 'dhiko vyāpāro nāstīti | adhigatagantṛtvādaprāmāṇyamityarthaḥ | pravartitaḥ puruṣa iti | pravartanayogyatvāt pravartita ityucyate | prāpaṇayogyatvāt prāpitaḥ | evam sāmānyena saṃvādakaṃ samyagjñānaṃ pratipādya viśeṣeṇa ca pratyakṣānumāne svavyāpāraṃ kurvatī samyagjñāne bhavata iti darśayannāha- tatra yo 'rtha ityādinā | tatra tayormadhye pratyakṣasya vyāpāraṃ darśayati | dṛṣṭatvena jñāto dṛṣṭatvena niścitaḥ | vikalpenānugamyata iti | tatpṛṣṭhabhāvinā vikalpe nāvasīyate | etaduktaṃ bhavati- pratibhāsamānārthavyavasāyaṃ kurvat pratyakṣaṃ pramāṇaṃ samvādakanityarthaḥ | anumānaṃ tvityādinā anumānasya pravṛttiviṣayaṃ darśayati | liṅgadarśanam=liṅgajñānam | tacca vahnayavyabhivāridhūmaniścayanaṃ sāmānyena sādhyābinābhāvi ca smaraṇajñānam | yathā dhūmaṃpratyakṣeṇa gṛhītvā sarvatra ayaṃ vahnijaḥ iti smaraṇam | tasmālliṅgajñānānniścinvat pravṛttiviṣayaṃ darśayati | tadanumānaṃ viśiṣṭasambandhena yadudeti jñānam, yathā atratyo dhūmo vahnijaḥ iti jānam | etaduktaṃ bhavati- pratyakṣasyasvaviṣayaniścayajananavyāpāro 'bhinnaḥ, anumānasya tuliṅgadarśanāt svaviṣaye niścayātmanotpattireva niścayavyāpāra iti |
tathā ce yādinā anayordaśitaṃ vyāpāraṃ spaṣṭayati | ata ete pramāṇe nānyadvijñānam ityevaṃ bruvatā ete eva samyagjñāne nānyāni śabdādīni | teṣāṃ niyatārthānupadarśakatvā diti samyagjñānasya pravṛttirdaśitā | yathaite pramāṇe, saśayādijñānaṃ na tathā pramāṇam |
prāptu śakyamtyādinā darśayati | etaduktaṃ bhavati- yathā pratyakṣānumāne svenasvena pramāṇenopadarśitārthasya prāpake, na tathā saṃśayaviparyayajñāneḥ tathabhūtasyārthasyā bhāvāditi | sarveṇa cāliṅgajena vikalpena vinyāmakamadṛṣṭvā pravṛttena bhavābhāvayo raniyata evārtho darśayitavyaḥ | sa ca prāptumaśakyaḥ |
tasmādaśakyaprāpaṇam- atyantaviparītam, bhāvābhāvāniyataṃ cārtha darśa yat apramāṇam anyad vijñānam |
arthakriyārthibhiśca arthakriyāsamarthavastuprāptinimittaṃ jñānaṃ mṛgyate | yacca tairmṛgyate tadeva śāstre vicāryate | tato 'rthakriyāvastupradarśakaṃ samyagjñānam |
yacca tena pradarśitaṃ yadeva prāpaṇīyam | arthādhigamātmakaṃ hi prāpakam- ityuktam | tatra pradarśitādanyad vastu bhinnākāram, bhinnakālam, bhinnadeśaṃ ca | viruddhadharmasaṃsargāddhi anyad vastu | deśakālākārabhedasca viruddhadharmasaṃsargaḥ |
yasmādanyākāravadvastugrāhi nākārāntaravati vastuni pramāṇam yathā prītaśaṅkhagrāhi śukle śaṅkha | deśāntarasthagrāhi ca na deśāntarasthe pramāṇam yathā- kuñcikāvivaradiśasthāyāṃ maṇiprabhāyāṃ maṇigrāhi jñānaṃ nāpavarakasye maṇau | kālāntarayyuktagrāhi ca na kālāntaravarti vastuni pramāṇam yathā ardharātre madhyāhnakālavastugrāhi svapnajñānaṃ ardharātrakāle vastuni pramāṇam |
nanu ca mā bhūt saṃśaryāvaparyajñanayoḥ prāmāṇyam, tathābhūtasyārthasyāsattvāditiḥ yat punaḥ iha kūpe jalam iti jñānaṃ tat pramāṇāntaraṃ kimiti na bhavati? na tāvat pratyakṣam, tatra jalasya parokṣatvāt nāpyanumānam, liṅgābhāvāt nāpi saṃśayarūpam, ubhayāṃśābhāvāt nāpi viparītam, viparītārthābhāvāt? ityāśaṅkayāha- sarveṇa cāliṅgajenetyādi |
evaṃ manyate- yadayapi sākṣāt saṃśayajñānaṃ na pratīyate, yastu saṃśayavikalpakasya jñānasya iha kūpe jalam ityevañjātīyasyaḥ tathāpi niyāmakaṃ liṅgamantareṇa tadapramāṇam, niyatārthāpariccedāt | tataścāyamarthaḥ- syāt kadācit kūpe jalam iti taccaivaṃ svarūpam, tat saṃśayajñānamevetyapramāṇam | yat punastatra pravṛttena kadācijjalaṃ labhayate tajjñānāntarāditi viniścayaṭīkāyāṃ pratipāditam |
nanu ca yadayapi saṃśayādīnāmupadarśitasyārthasya prāpakatvaṃ nāsti, kiṃ tāni na vyutpādayante? ityāha- arthakriyārthibhiścetyādi | puruṣārthasiddhāvanupayogagādityabhiprāyaḥ |
nanu ca yadapyupadarśitārthaprāpaṇāt pramāṇaṃ samyagjñānam, śuklaśaṅkhe pītajñānam, kuñcikāvivare maṇiprabhāyāṃ maṇijñānam, ardharatre madhyāhnakālavastugrāhi svapnajñānaṃ
nanu ca deśaniyatam, ākāraniyataṃ ca prāpayitu śakyam yatkālaṃ tu pariccinnaṃ tatkālaṃ na śakyaṃ prāpayitum? nocyate- yasminneva kāle pariccidayate tasminneva kāle prāpayitavyamiti, ayo hi darśanakālaḥ, anyaśca prāptikālaḥ, kintu yatkālaṃ pariccinnaṃ tadeva tena prāpaṇīyam | abhedādhyavasayācca santānagatamekatvaṃ draṣṭavyamiti |
samayagjñānaṃ pūrva kāraṇaṃ yasyāḥsā yathoktā | kāryāt pūrva bhavat kāraṇaṃ pūrvamuktam | kāraṇaśabdopādāne tu pruṣārthasiddhaḥ sākṣāt kāraṇaṃ gamyeta | pūrvaśabde pūrvamātram |
dvividhaṃ ca samyagjñānam, arthakriyānirbhāsam, arthakriyāasmarthe ca pravartakam | tayormadhye yat pravartakaṃ tadiha parikṣayate | tacca pūrvamātram, na tu sākṣāt kāraṇam | samyagjñāne hi sati pūrvadṛṣṭasmaraṇam, smaraṇādabhilāṣaḥ abhilāṣāt pravṛttiḥ, pravatteśca prāptiḥ | tato na sākṣād hetuḥ |
ca pramāṇaṃ prāpnotītyebhirupadaśitasyārthamātrasya prāpteḥ, tataśca samyagjñānamityāśaṅkayāha- arthādhigamātmakaṃ hītyādi | evaṃ manyate- ebhirupadarśitasyārthasya pītākārasya kuñjikāvivarasthasya maṇairniyatadeśasya, niyatakālasya cardharātre 'prāpaṇāt, deśakālavyatiriktasyāvayavāderabhāvāt | ata eva tānyapramāṇānyeva, na samyagjñānānīti | yadayapyetānyabhrāntagrahaṇasya vyāvarttyāni tatraivābhrāntagrahaṇaprastāve darśayitavyāni, tathāpīha samyajñānavyāvartyaprastāvāt kathitānītyadoṣaḥ |
nanu cetyādi | evaṃ manyate codakaḥ- deśākrābhyāṃ niyatasya prāptuṃ śakyatvāda bhavatvanyākārasyānyadeśasya ca prāptāvapramāṇam, na tvanyakālasya, niyata kālasya cāprāpteḥ kṣaṇikatvāda bhagavānām | tataśca yathā satyanīle nīlajñānasyānyo grāhyakālo 'nyaśca prāpyakālaḥ, atha ca kālabhede 'pi prāmāṇyam, tathā svapanajñānasyārtharātropadarśitaṃ madhyāhnakālaputraprāpaṇasya prāmāṇyaṃ bhaviṣyatīti |
nocyate ityādinā siddhāntavādī tvevaṃ manyate- satyaṃ kṣaṇabhedena vastuno bhedo 'styevaḥ kintu kṣaṇāpekṣayā na prāmānyalakṣaṇamucyate, api tu santānāpekṣayā | tataśca nīlādo ya eva santānaḥ pariccinno nīlajñānena, sa eva tena prāpitaḥ | tena pramāṇaṃ nīlajñānam | na tathā sthūlakālabhedena pradarśitasya putrasya svaptnajñānam | na prāptikālabhedenaḥ, santānaikādhyavasāyāyogāt | santānagatamekatvaṃ draṣṭavyamityanena niścayapravṛttyorhetuhetumadbhāvaṃ darśayati | sa ca hetuhetusadbhāvaḥ kathaṃ bhavati, yadi santānāpekṣayā prāmāṇyamavatiṣṭhate, na alkṣaṇāpekṣayeti
samyagjñānaṃ pūrvaṃ kāraṇaṃ yasyā iti | kathaṃ pūrvaśabdaḥ kāraṇe vartate? ityāha- kāryādityādi | kāraṇaśabda eva kasmānnakṛtaḥ? ityāha- kāraṇaśabda ityādi | kima arthakriyānirbhāsaṃ tu yadyapi sākṣātprāptiḥ tathāpi tanna parīkṣyam | yatraiva hi prekṣāvanto 'rthinaḥ sāśaṅkāḥ, yat parīkṣyate | arthakriyānirbhāse ca jñāte sati siddhaḥ puruṣārthaḥ, tena tatra na sāśaṅkā arthinaḥ | atastanna parīkṣaṇīyam | tasmāt parīkṣārhamasākṣāt kāraṇaṃ samyagjñānamādarśayituṃ kāraṇaśabdaṃ parityajya pūrvagrahaṇaṃ kṛtam |
puruṣasyārthaḥ puruṣārthaḥ | arthyate iti arthaḥ, kāmyate iti yāvat | heyo 'rthaḥ, upādeyo vā | heyo hyartho hātumiṣyate, upādeyo 'pi upādātum | na ca heyopādeyābhyāmanyo rāśirasti | upekṣaṇīyo hyanupādeyatvād heya nantakāraṇaṃ jñānaṃ bhavati, yadapekṣayā vyavahitasya grahaṇārtha pūrvaśabdagrahaṇa kṛtam? ityāha- dvividhānityādi |
nanu kimucyate arthakriyānirbhāsaṃ jñānamanantaraṃ kāraṇam, nahi tat kāraṇajñānam, evaṃm tuyujyate vaktum- yat sādhananirbhāsyanantaraṃ jñānamarthakriyānirbhāsajñānamupajanayati, tat sādhanajñānamanantarakāraṇamityucyate, tadevātrābhipretamarthakriyānirbhāsaśabdena | katham? arthakriyāyā nirbhāsaḥ= pratibimbanam, tadākārajñānotpattiryasmādanantarajñānāt tat sādhanajñānam, tadarthakriyānirbhāsaṃ sādhanajñānam | evamatrāpi samāsaḥ kartavyaḥ | athavā- arthakriyājñānamevānantarakāraṇam, tat prāpitaheyopādayānuṣṭhāan vyavhārāpekṣayā pravartakamiti vyavahitaṃ sādhananirbhāsajñānam |
yadyevama, anantarameva kimiti na parīkṣayate? ityāha- aytraiva hītyādi | yatraiva jñāne 'rthakriyāsamarthavastupravartaka puruṣasya sandehaḥ, tadeva parīkṣyate | na cānantarasādhanajñāne sandehaḥ tadanantaraṃ sukhaḥdukhapratibhāsajñānodayāt | tayoranubhave sati sādhanajñānāt pravatituṃ vā yujyata iti na praikṣārham | yadvā- arthakriyānirbhāsasyānayā yuktyā na parīkṣārhatvamiti |
arthyata ityādi | artha yācñāyām ityasya karmaṇi ghañ | aryate ityapi draṣṭavyam | upalakṣaṇatvādasyārterauṇādikaḥ sthanpratyayaḥ |
heyo 'rtha ityādinā vinītadevasya vyākhyā dūṣitā | tena hya vaṃ vyākayātam arthaśabdena prayojanamucyate,puruṣasya prayojanaṃ dārupākādi, tasya siddhirniṣpattiḥ iti | taccāyuktam yasmādarthasya dārupākāderna samyagjñānānniṣpattiḥ, kiṃ tarhi? svahetoreva vahnayādeḥ dharmottaravyākhyāne tu heyopādeyārthaviṣayā yā siddhiḥ= anuṣṭhitiḥ, sā samyagjñānapūrviketi na doṣaḥ | amumevārtha darśayiṣyati heyasya ca hānamanuṣthānam iti |
nanu ca heyopādeyāgbhyāmanyo 'pyupekṣaṇī'sti, tasya kimiti na kathanam? eva | tasy asiddhiḥ- hānam, upādānaṃ ca | hetunibandhanā hi siddhiutpattirucyate | jñānanibandhanā tu siddhiranuṣthānam | heyasya ca hānamanuṣṭhānam, upādeyasya copādānam | tato heyopādeyayorhānopādānalakṣaṇānuṣṭhitiḥ siddhirucyate |
sarvā cāsau puruṣārthasiddhiśceti | sarvaśabda iha dravyakārtsnye vṛttaḥ, na tu prakārakātsnrye | tato nāyamarthaḥ- dviprakārāpi siddhiḥ samyagjñānanibandhanaiveti | api tvayamarthaḥ- yā kācit siddhiḥ sā sarvā kṛtsnaivāsau samyagjñānanibandhaneti | mithyājñānāddhi kākatālīyāpi nārstyarthasiddhiḥ | tathā hi yadi pradarśitamartha prāpayati, evaṃ tato bhavatyarthasiddhiḥ | pradarśitaṃ ca prāpayat samyagjñānameva | pradarśitaṃ cāprāpayat miethyajñānam aprāpakaṃ ca kathamarthasiddhinibandhanaṃ syāt tasmād yanmithyājñānaṃ na tato 'rthasiddhiḥ | yatasccārthasiddhistat samyagjñānameva | ata eva samyagjñānaṃ yatnato vyutpādanīyam yatastadeva puruṣārthasiddhinibandhanam |
tato yāvadū brūyāta-yā kācit puruṣārthasiddhiḥ sā samyagjñānanibandhanaiveti, tāvaduktam- sarvā sā samyagjñānapūrviketi | itiśabdaḥ tasmādityasminnartha yattadośca nityamabhisambandhaḥ | tadayamarthaḥ- yasmāt samyagityāha- na ca heyetyādi | evaṃ manyate- satyamasti, kintu tasyānupādeyatvād heyatvameveti na pṛthakkathanam | tena yaduktaṃ kaiścit- heyopādeyayoḥ puruṣārthopayogitvāt kathanam, upekṣaṇīyasya tadviparyamānna kathanam iti, tat pratyuktam | amymevārtha vyācaṣṭe uttareṇa granthena |
sarvaśabda ityādinā ṭīkākṛtāṃ vyākhyāṃ dūṣayati | vinītadeva śāntabhadrābhyāmevamāśaṅkaya vyākhyātam | kathamāśaṅkitam? natu sarvā hānopādānārthasiddhiḥ samyag, jñānādeva, api tu mithyājñānādapiv kākatālīyetyāśaṅkaya parihutam | satyamasti kintvevaṃ vyākhyāyate- sarvaśabdho 'yaṃ prakāravācī | tenāyamarthaḥ- sarvapuruṣārthasiddhiḥ dviprakārā hānopādānārthasiddhilakṣaṇā, laukikalokottarārthasiddhilakṣaṇā samyagjñānanibandhanā bāhulyeneti | tad dūṣitam yasmāt sarvaśabdo 'tra draṣṭavyaḥ, kātsnrye varatte, sarva brahmaṇā sṛṣṭam iti, tenāyamarthaḥ- yavattī kṛtsnārthasiddhirhānopādānalakṣaṇā, sarvā samyagjñānādeva, na mithyājñānādaprārthaptyasiddheriti |
amumevārthamanantareṇa granthena darśayati | dviprakārāpītyādinā paravyākhyāṃ darśayati | api tvayamartha ityādinātmīyāṃ vyākhyām |
tato yāvad brūyādityādinopasaṃhāravyājenevaśabdena prayuktenāvadhāraṇārthavācinā yāvānarthastāvāneva sarvaśabdena prayuktena kṛtsnārthavācinā bhavatīti darśayati |
2 dvividhaṃ samyagjñānam || tacca samyagjñānaṃ vipratipatticatuṣṭayanirākaraṇena yathārthato jñāyate | vipratipatticatuṣṭayaṃ tu- 1 saṃkhyāvipratipattiḥ, 2 svarūpavipratipattiḥ, 3 viṣayavipratipattiḥ, 4 phalavipratipattiśceti | tatra saṃkhyāvipratipattiḥ- keṣāñcidekamiti, yathā bārhaspatyānām | keṣāñcit trīṇoti, yathā sāṅkhayānām | naiyāyikānāṃ catvāri | mīmāṃsakānāṃ ca ṣaḍiti |
jñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ tasmāt tat samyagjñānaṃ vyupādayate |
yadayapi ca samāse guṇībhūtaṃ samyagjñānam, tathāpīha prakaraṇe vyutpādayitavyatvāt pradhānam, tatastasyaiva taccabdena sambandhaḥ |
vyutpādayate iti | vipratipattinirākaraṇena pratipādayate || 1 ||
caturvidhā cātra vipratipattiḥ saṃkhyā lakṣaṇa gocara phalaviṣayā | tatra saṃkhyāvipratipatti nirākartumāha- dvividhamiti | dvau vidhau= prakārāvasyeti dvividham | saṃkhyāpradarśanadvāreṇa ca vyaktibhedo darśito bhavati |
nan bahubrīhiṇā puruṣārthasiddhirucyate, tasyāḥ prādhānyāt taccabdena sambandho yukto na samyagjñanasya? ityāha- yadayapītyādi | evaṃ manyate- śabdārthī hi dvividhaḥ śābdaḥ, pratipādayaśca | śabdāpekṣayā codayaṃ pratipādayāpekṣayā parihṛtam, smyagjñānasyaiva vyutpādayatayā prastutatvāditarasyāḥ siddhastadviparyayāditi | nanu ca kimidaṃ jñānasya vyutpādanam? ki jñānasyotpādanam, utadoṣāpanayanam, atha svarūpakathanamiti? na tāvadutpādnamanena prakaraṇena kriyate, svahetorevotpatteḥ | nāpi doṣāpanayanam, na hayanena prakaraṇena doṣo 'panetu śakyate, akārakatvādasya | nāpi jñāpayitum, avidayamānatvāda doṣāsya | nāpi svarūpakathanaṃ yujyate, niṣprayojanatvāt prakaraṇasya? ityāśaṅkayāha- vyutpādayata iti vipratipattinirākaraṇeneti | evaṃ manyate- vipratipattinirākaraṇadvāreṇa samyagjñānasvarūpaṃ jñāpyate 'nena prakaraṇeneti || 1 || vakṣyamāṇalakṣaṇayuktaṃ samyagjñānaṃ nānyalakṣaṇayuktam iti svarūpakathanam | tāmeva vipratipatti krameṇa darśayati- caturvidheti | catuḥprakārā saṃkhyālakṣaṇetyadinā | tatretyādinā saṃkhyāpratipatttinirākaraṇaṃ darśayati | anekaprakārā punaḥ samyagjñānasya vipratipattiḥ |
tathāhi- mīmāsakāḥ pratyakṣānumānaśabdopamānārthāpattyabhāvalakṣaṇaṃ padavyākhyāyuktaṃ samyagjñānaṃ manyante | naiyāyikāścatuḥsaṃkhyāyuktaṃ pratyakṣānumānaśabdopamānalakṣaṇaṃ manyante | cārvākāstu kecit pratyakṣamevaikamiti | tannirāsena darśayati- dvividhamiti |
svarūpavipratipattiryathā- keṣāñcit pratyakṣaṃ savikalpakam | keṣāñcit nirvikalpakamīti |
viṣāyavipratipattiryathā- kecidāhuḥ- pratyakṣasya viṣayaḥ svalakṣaṇameva, anumānasya viṣayaḥ sāmānyalakṣaṇameveti | anyaistu anye uktāḥ |
phalavipratipattiryathā- kecit pramāṇapahalyobhedabhyupagaccanti, kecit punarabhedamabhyupagaccantīti | tasmāt tādṛśavipratipatticatuṣṭhayanirākaraṇena srvathā abhāntatayā samyagjñanasvarūpaṃ pratipāditaṃ bhavati |
tatra ca prathamameva saṅkhayāvipratipattinirākaraṇārthamuktam- dvividhaṃ samyagjñānamiti | dve vidhe asya iti dvividham | saṅkhayāśabdakathanaṃ tu dvividhameveti spaṣṭapratipādnārtham | tena trividhatvaikavidhatādīnaṃ nirāsaḥ | saṅkhayāyā dvaividhyamātraṃ pratipāditam || 2 || |
dve eva samyagjñānavyaktī iti | vyaktibhede ca pradarśite prativyaktiniyataṃ samyagjñānalakṣaṇamākhyātuṃ śakyam | apradarśite tu vyaktibhede sakalavyaktyanuyāyi samyagjñānalakṣaṇamekaṃ na śakyaṃ vaktum | tato lakṣaṇakathanāṅgameva saṃkhyābhedakathanam | apradarśite tu vyaktibhedātmake saṃkhyāhede lakṣaṇabhedasya darśayitumaśakyatvāt | lakṣaṇanirdeśāṅgatvādeva ca prathamaṃ saṃkhyābhedakathanam || 2 ||
kiṃ punastad dvaividhyam? ityāha- pratyakṣamiti | pratigatamāścitam akṣam | " atyādyaḥ krāntādyarthe dvitīyayā" iti samāsaḥ | prāptāpannālaṅgatisamāseṣu paravalliṅgapratiṣedhāt abhidheyavalliṅge sati sarvaliṅgaḥ pratyakṣaśabdaḥ siddhaḥ |
nanu ca samyagjñānasya lakṣaṇe kathite sati paścāt tadbhedaḥ pradarśayitu yujyate- ityambhutalakṣaṇaṃ samyagjñānaṃ dvividhamiti, tat kimityādāveva pradarśitam? ityāha vyaktibhede cetyādi | evaṃ manyate- satyamevameva, kintvatra saṃkhyābhede 'kathite samyagjñānasya lakṣaṇameva na śakyate kathayitum, ataḥ pratyakṣasyānyallakṣaṇaṃ pratiniyataṃ śakyate kathayitumityato lakṣaṇāṅgamevādau saṃkhyābhedakathanamiti | nanu ca pratyakṣamanumānaṃ ca iti nirdeśād dvividhamiti labdham, kimartha dvividhagrahaṇam? ucyate dvividhameva samyagjñānam ityavadhāraṇārtham, tenaikatricaturā saṃkhyā nirastā syāt | asati dvitvakathane pratyakṣānumāne tāvat sambhavati'nyānyapi pramāṇāni bhaviṣyantīti syādāśaṅkā || 2 || pratigatamakṣamityādinā gatisamāsaṃ darśayati | akṣamakṣaṃ prati pratyakṣamityavyayībhāvasamāsaḥ, kasmānna pradarśyate 'yaṃ samāsaḥ? yato 'vyayobhāvaścennapusakaliṃgatā syāt
3 pratyakṣama, anumānaṃ ceti ||
kodṛśaṃ ca dvaivivyam? kathaṃ na vā caturvidhaṃ jñānamiti? ataḥ viśeṣeṇoktam pratyakṣam anumānaṃ ceti | akṣeṣu āśritaṃ pratyakṣam | nipāto 'yaṃ jñānaviṣayasya pratyakṣakārakatvaṃ sūcayita | yathā- gamanena gauriti | tatra gamanaṃ gotvasyopalakṣaṇam, tasmād gotvāścayapiṇḍo gośabdābhiveya ityupārśyate | tathātrāpi indriyāśritatvena jñānaviṣayasya pratyakṣakārakatvasūcanāt pratyakṣacatuṣṭhayameva pratyakṣatvenāśrīyate |
moyate 'neneti mānam | pariccedakamiti śeṣaḥ | anuśabdaṃ ānantaryabodhakaḥ | apścānmānam anumānam | pakṣadharmagranapratibandhasmaraṇapūrvakaṃ pravartamānamiti śeṣaḥ |
akṣāśritatvaṃ ca vyutpattinimittaṃ śabdasya, na tu pravṛttinimittam | anena tvakṣāśritatvenaikārthasamavetamarthasākṣātkāritvaṃ lakṣyate | tadeva śabdasya pravṛttinimittam tataścayatkiñcidarśasya sākṣātkāri jñānaṃ tat pratyakṣamucyate |
yadi tvakṣāśritatvameva pravṛttinimittaṃ syāt, indriyavijñānameva pratyakṣamucyeta, na mānasādi | yathā gaccatoti gauḥ iti gamanakriyāyāṃ vyutpādito 'pi gośabdo gamanakriyopalakṣitamekārthasamavetaṃ gotvaṃpravṛttinimittī karoti | yathā ca gaccatyagaccati ca gavi gośabdaḥ siddho bhavati |
mīyate 'neneti mānam | karaṇasādhanena māna śabdena sārūpyalakṣaṇaṃ pramāṇamabhidīyate | liṅgagrahaṇasambandhasymaraṇasya paścāt mānam anumānam | gṛhote pakṣadharma, smṛte ca sādhyasādhanasambandhe 'numānaṃ pravartate iti paścātkālabhāvi ucyate |
pratyakṣasy, tataśva pratyakṣā buddhiḥ, pratyakṣo ghaṭaiti na syātḥ idameva syātpratyakṣājñānam, pratyakṣaṃ kuṇḍaṃ ceti | gatisamāse tu sarvaligatā bhavati | nanu ca pratigatamakṣamityasyāṃ vyutpattāvakṣāśritasyaividnriyajñanasya pratyakṣaśabdavācyatā syāt, na yonijñānādaḥ, teṣābhakṣānāśrayāt? ityāśaṅkayāha- akṣāśritatvaṃ cetyādi | ekārthasamavetamityekasminnindriyajñāne samavetamakṣāśritatvamarthasākṣātkāritvaṃ ca sambaddhamityathaṃ |
sārūpyalakṣaṇamityanenārthasārūpyalakṣitaṃ jñānamevocyate, tanna sārūpyamātram, anyathā virūpālligādanumeye jñānamiti viruddhayeta | apapi paścānmānamanumānamityavyayībhāvasamāse pūrvaccodayamudbhāvya gatisamāsa āśrayitavyaḥ- anugataṃ mānamanumānamiti | paścādityarthakathanaṃ kṛtam, na tasmin vākye samāsaḥ |
pratyakṣāmanumānaṃ ceti vibhaktibhedena nirviṣṭham | athadi viṣayabhedo gamyate | yathā tayovibhaktibhedaḥ, tathā tayorviṣayabedho 'pīti śeṣaḥ |
ca śabdaḥ samuccāyārthaḥ | tena pratyaksānumānayoḥ samabalatvasaṃgrahaḥ | yathā pratyakṣāmarthenotpannaṃ sad abhrāntamiti pramāṇaṃ bhavativ tathānumānamapi tādātmyadutpattibhyāmarthapratibandhādabhrāntamiti tat pramāṇaṃ bhavati | etena yaduvata kaiścit- sarveṣu pramāṇeṣu mukhyaṃ pratyakṣam iti tannirastam |
abhrāntatvamubhayorapi samānameva | pratipāditaṃ hi kenacit pratyakṣasya mukhyatvam || 3 ||
svarūpavipratipattinirākaraṇārtha tatra pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhamabhrāntamityuktam | tatreti śabdaḥ nirdhāraṇārthaḥ | samyagjñānasya pratyakṣamagholakṣāṇena nirdhāyate | pratykṣamityanena lakṣyamuktam kalpanāpoḍhamabhrāntamityanena lakṣaṇamuktam | tena kalpanāpoḍhamabhrāntaṃ yad bhavati tadeva pratyakṣaṃ viditavyam ityartha ukto bhavati |
cakāraḥ pratyakṣānumānayostulyabalatvaṃ samuccinoti | yathārthāvinābhāvitvādartha prāpayat pratyakṣaṃ pramāṇam, tadvadarthāvinābhāvitvāda anumānamapi pariccannamartha prāpayat pramāṇamiti || 3 ||
tatreti saptamyarthe vartamāno nirdhāraṇe vartate | tato 'yaṃ vākyārthaḥ- tatra tayoḥ pratyakṣānumānayoriti samudāyanirdeśaḥ | pratyakṣamiti ekadeśanirdeśaḥ | cakāraḥ pratyakṣānumānayostulyavalatvaṃ samuccinotītyādinā yaduvataṃ śabarasvāmiprabhṛtibhiḥ- pratyakṣaṃ śreṣṭhaṃ nānumānam, tathā coktaṃ mīsāṃsābhāsye- pratyakṣe valīyasi kathamanumānam iti tat prayuktam yato dvayorapi svavyāpāre tulyabalatbam | amumevārtha darśayati- yathārthāvinābhāvītyādinā | anena vinītadeva śāntabhadrayovyākhyā ca dūṣitā | tābhyāmevaṃ vyākhyātam- pratyakṣamanumānaṃ ca iti bhinnavibhaktinirdeśo 'rthād viṣayabhedaṃ darśayati | yathānayovribhaktibhinnā, evaṃ viṣayo 'pi bhinnaḥ iti, etaccāyuktam yasmād ekavibhaktinirdeśe kriyamāṇe cakāreṇa tulyabalatvaṃ na pradarśitaṃ syāditi || 3 ||
pratykṣatvajātyeti | pratyakṣāṇāṃ bahutvāt tajjātyā niryāyate |
pratyakṣamanūdbhayeti lakṣayanirdeśaḥ | kalpanāpoḍhatvamabhrāntatvaṃ ca vidhīyata iti lakṣaṇanirdeśa | anena lakṣyalakṣaṇabhāvaṃ darśayatā vinītadevavyākhyānaṃ saṃjñāsaṃjñisambandharūpaṃ pratyuktam | na hi saṃjñā yathārtha sambhavati | yathārthakathanena hi vipratipattinirākṛtā syāt | yadayapyanvarthasaṃjñayā kalpanāpoḍhaṃ yadbhrāntaṃ ca tatpratyakṣamiti śakyate yathārtha kathayitum, tathāpi na svarūpaṃ pratyakṣasya kathitaṃ syat, yato 'nyadapi pratyakṣasya svarūpamartha avayavārthastu- kalpanābhya apoḍhamiti kalpanāpoḍham | kalpanāviyuktamiti śeṣaḥ | yaddhā- kalpanayā apoḍhaṃ kalpanāpoḍham | kalpanāvivarjitamiti śeṣaḥ | na bhrāntamabhrāntam | prāpakaviṣaye 'visaṃvādakamiti śeṣaḥ |
kasmād viśeṣaṇadvayamuktamiti ced? ucyate, timiravato bhrāntajñānavyaccedārtham abhrāntamityuktam | kalpanāpoḍhamiti cānumānavyavaccedārthamuktam | evamabhrāntatve
tatra samudāyāt pratyakṣatvajātyaikadeśasya pṛthakkaraṇaṃ nirdhāraṇam | pratyakṣamanūdaya kalpanāpoḍhatvam, aśrāntatvaṃ vidhīyate | yat tad bhavatām asmākaṃ cārtheṣu sākṣātkāri jñāni prasiddham, tat kalpanāpoḍhābhrāntatvayuktaṃ draṣṭavyam |
na caitanmatavyam- kalpanāpoḍhābhrāntatvaṃ cedaprasiddham, kimanyat pratyakṣasya jñānasya rūpamavaśiṣyate yat pratyakṣaśabdavācyaṃ sad anūdyeteti, yasmādindriyānvayavyatirekānuvidhāyyartheṣu sākṣātkāri jñānaṃ pratyakṣaśabda vācyaṃ sarveṣāṃ prasiddham, tadanuvādena kalpanāpoḍhābhrāntatvavidhiḥ |
sākṣātkārādikamastīti | lakṣyalakṣaṇetukathite yathārtha kathitaṃ bhavati yat kiñcit pratyakṣaṃ tat kalpanāpoḍhābhrāntamiti pratipattavyam | ata eva lakṣaṇakaraṇaṃ saṃjñākaraṇaṃ bhavati, saṃjñākaraṇatvenāpratītelakṣaṇakaraṇasya | śabdamanūdayānityatvaṃ lakṣaṇaṃ vidhīyate, na cānityatvaṃ saṃjñeti gamyata iti saṃjñā lakṣaṇakaraṇayorbhedaḥ |
yastvamayoḥ pradeśāntarapradisśayoranuvādaṃ kṛtvā pratyakṣatvaṃ vidadhāti, tenāpyatra lakṣyalakṣaṇabhāvo viparītamākhyātaṃ bhaṅgayāḥ yato lakṣaṇavidhānakāle lakṣyamanūdaya lakṣaṇavidhīyate, na tu lakṣaṇamanūdaya lakṣyaṃ vidhīyate | siddhe tu lakṣyalakṣaṇabhāve sati lakṣaṇasanūdaya lakṣyaṃ vidhīyate, aythā- yaḥ śikhāvān sa parivrājakaḥ iti | śikhālakṣaṇavidhānakāle tu parivrājakānuvādena śikhaiva vidhīyate | viparītavidhānamityanyadapi asminmate dūṣaṇaṃ dattvaṃ viniścayaṭīkāyā ṭīkākṛtteti tatraiva draṣṭavyam |
nanu ca lakṣaṇavidhipakṣe pratyakṣasyādyāpyasiddhatvādanūdyaṃ na sambhavati, tataśca kathaṃ pratyakṣalakṣaṇamanūdya lakṣaṇaṃ vijñāpyate, aythā- śikhayā parivrājakaḥ ityatra śikhālakṣaṇamanūdya kalpanāpoḍhādi vidhīyate? ityāśaṅkyāha- yat tad bavatāmityādi | evaṃ manyate- yadyapi kalpanāpoḍhatvena pratyakṣaṃ na siddham, tathāpi arthasākṣātkāritvena sāmānyaṃ pratyakṣāṃ prasiddham, tato 'pyucyate- pratyakṣamanūdyeti |
nanu ca tayoraprasiddhatvāt pratyakṣasyāprasiddhireva, pratyasya tatsvabhāvatvāt? ityāśaṅkayāha- na caitanmantavyamityādi | subodham |
prāpakaviṣaye upādeyam, na tu ālambanaviṣaye | yadyālambanaviṣaye abhrāntatvamabhyupagamyate, tahayatra yogācāranayanirāsaḥ syāt | yogācārā hi sarvamālambanajñānaṃ bhrāntaṃ kalpanāyāḥ apoḍham apeta kalpanāpoḍham | kalpanāsvabhāvarahitamityarthaḥ | abhrāntam arthakriyākṣame ca vasturūpe 'viparyastamucyate | arthakriyākṣamaṃ ca vasturūpaṃ sanniveśopādhivarṇātmakam | tatra yanna bhrāmyati tadabhrāntām |
etacca lakṣaṇadvayaṃ vipratipattinirāsārtham, na tvanumānanivṛttyarthamḥ yataḥ kalpanāpoḍhagrahaṇenaivānumānaṃ vivartitam |
tatrāsati abhrāntagrahaṇe gaccadvṛkṣadarśanādi pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhatvāt syāt | tato hi pravṛttena vṛkṣamātramavāpyate iti saṃvādakatvāt samyagjñānam, kalpanāpoḍhatvācca pratyakṣamiti syādāśaṅkā | tannivṛttyaryam abhrāntagrahaṇam |
kalpanāsvabhāvarahitamiti | bhāvapradhānī nirdeśaḥ | kalpanātvasvabhāvarahitamiryarthaḥ | abhrāntamarthakriyākṣame ca vasturūpa ityādināvisaṃvādo 'rtho 'bhrāntaśabdasya na sambhavatīti darśayati | avisaṃvādārthe 'bhrāntaśabde gṛhyamāṇa utaratra dūṣaṇa pratipādayati | sanniveśopādhivarṇātmakamityanenaitad darśayati- varṇādanyat saṃsyānādikaṃ paraparikalpitaṃ nāstīti |
etacca lakṣaṇadvayamityādinā padadvayena vipratipattinirāsaṃ darśayatā vinītadevavyakhyā padadvayavyavacedakathanarūpā dūṣitā | tena tvevaṃ vyākhyātam- abhrāntamiti yad visaṃvādi na bhavati | evaṃ satyanumāsyāpi pratyakṣalakṣaṇaṃ prāpnotīti kalpanāpoḍhagrahaṇaṃ tannivṛttyartham | yadyevaṃ vyākhyāyate, ālambane yanna bhrāntaṃ tadabhrāntam ityevamucyamāne sarva pratyakṣaṃ jñānamālambane bhrāntamiti na kasyacit pratyakṣatvaṃ syāt |
tathā cāha- sarvamālambane bhrāntaṃ muktvā tathāgatajñānam, iti yogācāramatenaḥ tadapyatrācāryeṇa saṃgṛhītamiti tadayuktam, yata ācāryeṇa vipratipattinirāsārtha padadvayaṃ kṛtam, na vyavaccedārtham | ata evācāryamanumāpayatā dharmotatreṇa padadvayaṃ vyākhyāmiti |
nanu ca bhavataḥ pakṣe 'pi kimiti vyavaccedārtha na bhavati? ityāha- etaccetyādi | evaṃ manyate- bhrāntaśabdo 'yaṃ nāvisaṃvādārtho gṛhyate, api tvarthakriyākṣame vasturūpa ālamabane yanna bhrāmyati tadabhrāntaśabdena gṛhyate | nanūkraṃ yogācāramatamasaṃgṛhītaṃ syāditi? ucyate bāhyanayena sautāntrikamatānusāreṇācāryeṇa lakṣaṇaṃ kṛtamityadoṣaḥ | yogācāramatena tvabhrāntagrahaṇaṃ na kartavyamḥ saṃvādakasya samyagjñānasya prastutatvāt | anyavyāvartyasyābhavāt | tasmādabhrāntagrahaṇenānumāne niraste kalpanāpoḍhagrahaṇamadhikaṃ siddhivipratipatti nirākaroti | ata evāha- na tvanumānanivṛttyarthamiti | asti cātra manyante | tataśca prakaraṇārambhastannayanirākaraṇārthaḥ syāt | iṣṭaśca prakaraṇārambhaḥ sītrāntika- yogācārobhayamatānughāvanārtham | prāpakaviṣaye 'visaṃvādakalakṣaṇama taddi bhrāntatvānna pratyakṣam | trirūpaliṅgajatvābhāvācca nānumānam | na ca pramāṇāntaramasti | ato gaccad{bri}kṣadarśanādi mithyājñānam- ityuktaṃ bhavati | yadi mithyājñānam, kathaṃ tato vṛkṣāvāptiḥ? iti cet, na tato vṛkṣāvāptiḥ | nānādeśagāmī hi vṛkṣastena pariccinnaḥ | ekadeśaniyataśca vṛkṣo 'vāpyate | tato yaddeśo gaccad vṛkṣo dṛṣṭaḥ taddeśo nāvāpyate | yaddeśaścāvāpyate sa na dṛṣṭa iti tasmāt kaścidartho 'vāpyate | jñānānantarādeva tu vṛkṣādirartho 'vāpyate | ityevamabhrāntagrahaṇaṃ vipratipattinirāsārtham |
vipratipattiḥ | tathā hi momāṃsakādaya evamāhuḥ yathā nirvikalpakaṃ jñānaṃ samyagjñānaṃ tathā jātyādiyojanājñānamapi samyagjñānamindriyajamḥ upadarśitasyārthasya prāpaṇāt | tathā cāha-
tataḥ paraṃ punarvastudharmairjātyādibhiryayā | buddhayāvasīyate sāpi pratyakṣatvena sammatā |
tathā ca vaiyākaraṇā āhuḥ-
vāgrūpatā cedutkāmedavabodhasya śāśvatī | na prakāśaḥ prakāśena sā hi pratyavamaśinī ||
na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamadṛte | anubiddhamiva jñāna sarva śabdena bhāsate ||
tathā naiyāyikādīnāṃ savikalpakaṃ pratyakṣamiti kalpanāpoḍhagrahaṇena nirākriyate | tathā kalpanāpoḍhagrahaṇena nirvikalpe siddhe 'grahaṇamatiricyamāna dvicandrajñānādeḥsamyagjñānādhikaraṇa eva nirastatvād vipratipattinirāsārthatvameva bhavati | tathācāryaikadeśīyāśukle śaṃkhe pītajñānam, gaccadvṛkṣadarśanajñānaṃ cālātacakrajñānamabhrāntamapi samyagjñānamiccantiḥ vastuno 'bhrāntatvāt pītākārādeśca bhrāntatvāda- ityasti vipratipatti, tannirākriyate 'brhāntagrahaṇeneti sthitaṃ dvayorapi vipratipattinirāsārthatvamiti | tathā sati abhrāntagrahaṇa ityādinābhrāntaviṣayasya vipratipattiviṣayaṃ darśayati | na tato vṛkṣāvāptirityupadarśitasya gaccadvṛkṣasyāprāpterityaniprāyaḥ | jñānāntarādeva tvati | pratyakṣāntarāt sthiravṛkṣasya prāpteḥ |
5 abhilāpasaṃsagayogyapratibhāsapratītiḥ kalpanā ||
bhrāntatvaṃ cobhayātumatameva | evamanumānasyāpi pratyakṣatvaprasaṅgaḥ, tadapi hi avisaṃvādakamabhrāntameveṣṭam | ataḥ evānumānanirāsārtha kalpanāpoḍhamityuktam | tasmād viśeṣaṇadvayamuktaprayojanakam || 4 ||
siddhānte prasiddhakalpanā nirastā | laukikakalpanopadeśārtham abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsapratītiḥ kalpanā ityuktam | abhilapyate 'neneti abhilāpaḥ=vācyaḥ tathā abhrāntagrahaṇenāpyanumāne nivartite kalpanāpoḍhagrahaṇaṃ vipratipattinirākaraṇārtham | bhrāntaṃ hi anumānaṃ svapratibhāseanartha'dhyavasāyena pravṛttatvāt | pratyakṣaṃ tu grāhya rūpe na viparyastam |
na tvavisaṃvādakamabhrāntimiha grahītavyam yataḥ samyagjñānameva pratyakṣam, nānyat | tatra samyagjñānatvādevāvisaṃvādakatve labdhe punaravisaṃvādakagrahaṇaṃ niṣprayojanameva | evaṃ hi vākyārthaḥ syāt- pratyakṣākhyaṃ yadavisaṃvādakaṃ jñānaṃ tat kalpanāpoḍhamavisaṃvādakaṃ ceti | na canena dviravisaṃvādakagrahaṇena kiñcit | tasmād grāhya'rthakriyākṣame vasturūpe yadaviparyastaṃ tadabhrāntamiha veditavyam | || 4 ||
kīdṛśī panaḥ kalpaneha gṛhyate? ityāha- abhilāpetyādi | abhilapyate 'neneti abhilāpaḥ, vācakaḥ śabdaḥ | abhilāpena saṃsargaḥ abhilāpasaṃsargaḥ= ekasmin jñāne 'bhidheyākārasyābhidhānākāreṇa saha ghrāhyākāratayā milanam | tato yadaikasmin jñāne 'bhidheyābhidhānayorākārau sanniviṣṭau bhavataḥ tadā tathā bhrāntagrahaṇenetyādinā kalpanāpoḍhagrahaṇadya vipratipattinirāsārthatvaṃ darśayati | vipratipattiviṣayaśca ṭīkākṛtā na darśitaḥ atiprasiddhatvāt | yaduktaṃ prāknāvirsavādārtho 'bhrāntārtha iti | tasyārthasma grahaṇe doṣaṃ darśayati- na tvavisaṃvādakamityādinā || 4 ||
kīdṛśī punaḥ kalpanetyādinā kalpanābahutvāt kasyāḥ kalpanāyā grahaṇamiti kalpanāviśeṣamajānan pṛccati | tathā hi- vaibhāṣikā indriyavijñānaṃ vitarka vicāra caitasikasamprayuktaṃ kalpanāmiccanti | yogācāramatena ca tathāgatajñānamadvayaṃ muktvā sarvajñānaṃ grahyagrāhakatvena vikalpitaṃ kalpanā | jātyādisaṃsṛṣṭaṃ tu manojñānaṃ kalpanetyanye kathayanti | abhilāpetyādinā śabdasaṃsṛṣṭasya vikalpasya grahaṇaṃ nāgamaparipaṭhitānāmiti darśayati | teṣāṃ grahaṇe satīndriyavijñānasya pratyakṣatvānupapatteḥ | abhilapyate 'neneti karaṇasādhanena etad darśayati- vācako 'bhilāpaśabdeneṣṭhaḥ, na tu vācyaṃ śabdasāmānyarūpaḥ | abhilāpena saṃsarga iti abhilāpasaṃsargaḥ | saṃsargastu sambandhaḥ | abhilāpasaṃsargasya yogyamiti abhilāpasaṃsargayogyam | arthasāmānyam | tadeva hi anvayavyatirekavattvād vyāptatvād abhilāpayituṃ śakyam | arthaviśeṣaḥ svalakṣaṇarūpastu saṃsṛṣṭe abhidhānābhidheye bhavataḥ | abhilāpasaṃsargasya yogyo 'bhidheyākārābhāso yasyāṃ pratītau sā tathoktā |
tatra kācit pratītiḥ abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā bhavati, yathā- vyutpanna saṃketasya ghaṭārthakalpanā ghaṭaśabdasaṃsṛṣṭārthāvabhāsā bhavati | kācittu abhilāpenāsaṃsṛṣṭāpi abhilāpasaṃsargayogyābhāsā bhavatiḥ yathā- bālakasyāvyutpannasaṃketasya kalpanā | tatra abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā kalpanā ityuktāvavyutpannasaṃketasya kalpanā na saṃgṛhyeta | yogyagrahaṇe tu sāpi saṃgṛhyate, yadayapi abhilāpasaṃsṛṣṭābhāsā na bhavati tadaharjātasya bālakasya kalpanā, abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā tu bhavatyeva | yā cābhilāpasaṃsṛṣṭā, sāpi yogyā | tata ubhayorapi yogyagrahaṇena saṃgrahaḥ |
sāmānyadi tena vinītadevavyākhyā dūṣitā- abhilapyata ityabhilāpaḥ= vācyaḥ sāmānyādiḥ ityevaṃrūpā | evamevātrāśrayaṇīyam, anyathā yogyagrahaṇena śabdasaṃsargayogyo na kathitaḥ syāditi | yadayevam, dharmottaravyākhyāne jātyādervācakasya saṃsargabhāvo na pradarśitaḥ syāt? satyamanena na pratipāditaḥ, viṣayacintāyāṃ sāmānyādeviṣayabhāvakathanena sāmarthyāt kathitaṃ bhavatīti nirodhaḥ | ekasmin jñāne vācya vācakākratayā saṃghaṭarnāmatyarthaḥ | nanu ca yadayapi tasmin jñāne ākārayormīlanaṃ tathapi śabdārthayoḥ saṃsargo nāsti? ityāha- tato yadaikasminnityādi | śabdārthayoḥ sasargavijñāne 'pi tayorākārayormīlanaṃ na sambhavatītyabhirpāyaḥ |
tatra kācit pratītirityādinā yogyagrahaṇasya viṣayaṃ darśayati | vyutpannasaṃketāpakṣayākāradvayapratibhāsanam | nanu cāvyutpannasaṃketasya bālamūkāderanumato vijñāne na śabdasaṃsarga iti tadayogyatvamapi nāsti | kaśca saṃsargayogyapratibhāsaḥ? yaḥ śabdapratibhāsaḥ | mūkādijñāne tu saṃketābhāve sati śabdaratibhāso 'pi na sambhavatīti sasargayogyatvamapi nāsti | kimidaṃ yogyatvaṃ nāma? abhidheyākārasya saṃketakaraṇayogyatvam | na cābhighānollekhābhāve satyabhidheyapratibhāsam, nāpi yogyatvamiti | tathā ca kumārilaḥ prāha-
asti hyālocanājñānaṃ prathamaṃ nirvikalpakam | bālamūkādivijñānasadṛśa śuddhavastujam ||
abhilāpayituṃ na śakyateḥ tadvayāptatvāt | jñāne 'bhilāpasaṃsargayogyo yaḥ pratibhāsaḥ sa evābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaḥ | arthasāmānyasyārthākāra iti śeṣaḥ |
yadvā- na abhilapyate iti abhilāpaḥ= abhidherya yadarthasāmānyam | abhilāpena saṃsarga iti abhilāpasaṃsargaḥ | abhilāpasaṃsargasya yogyamiti abhilāpasaṃsargayogyam | śabdasāmānyam | anvayavyatirekavaśāt tenārthābhidhānaṃ śakyam | śabdaviśeṣeṇa tu na śakyamḥ tasyāsāmānatvāt | jñāne 'bhilāpasaṃsargayogyo yaḥ pratibhāsaḥ sa evābhilāpa asatyabhilāpasaṃsarge kuto yogyatāvasitiḥ? iti cetḥ aniyatapratibhāsatvāt | aniyatapratibhāsatvaṃ ca pratibhāsaniyamahetorabhāvāt | grahyo hyartho vijñānaṃ janayan niyatapratibhāsaṃ kuryāt | yathā rūpaṃ cakṣurvijñānaṃ janayanniyatapratibhāsaṃ janayati, vikalpavijñānaṃ tvarthānnotpadayate | tataḥ pratibhāsaniyamahetorabhāvādaniyatapratibhāsam |
kutaḥ punaretad- vikalpo 'rthānnotpadayate iti? arthasannidhinirapekṣatvāt | bālo 'pi hi yāvad dṛśyamānaṃ stanaṃ sa evāyam iti pūrvaduṣṭatvena na pratyavamṛśati tāvannoparatarudito mukhamarpayati stane | pūrvadṛṣṭāparadṛṣṭaṃ cārthamekīkurvada vijñānamasannihitaviṣayam, pūrvadṛṣṭasyāsannihitatvāt | asanninahitaviṣayaṃ cārthanirapekṣam | anapekṣaṃ ca pratibhāsaniyamahetorabhāvādaniyatapratibhāsam | tādṛśaṃ cābhilāpasaṃsargayogyam |
tataśca vyāavarttyābhavāda yogyagrahaṇaṃ na kartavyamityāśaṅkāṃ parasya darśayati asatyabhilāpetyādinā | aniyatapratibhāsetyādinottaramāha | evaṃ manyate- śabdasaṃsargitvaṃ kimucyate? vikalpajñānasyāniyatabhasatvameva | kutastat siddham? ityāha- aniyatetyādi | arthādeva hyutpadayamānaṃ niyatapratibhāsaṃ bhavati | tathā cakṣurvijñānamityabhiprāyaḥ | nanu kalpanājñānamapyarthādutpadayamānaṃ niyatākāarṃ bhaviṣyati? ityāha- vikalpavijñānamityādi | arthasannidhi vinā vikalpajñānasyotpattirityabhiprāyaḥ |tenendriyajñānameva niyatapratibhāsam, vikalpajñānaṃ tvaniyatapratibhāsamiti | tathā niyatapratibhāsaṃ vikalpajñānaṃ bālamūkāderapyastīti darśayati- bālo 'pi hītyādinā | nanu ca bālasya tālvādikaraṇapāṭavābhāve sāmānyaviśeṣaśabdoccāraṇaṃ nāsti, tat kimucyate- sa evāyamiti? satyaṃ nāstiḥ kintu sa evāyam ityenena vikalpasyāvasthocyate | sa evāyam ityanena pūrvadṛṣṭatvamevocyate | uparataruditaḥ= apagataruditaḥ | etad darśayati- bālasyāpi pūrvaparaparāmarśarūpaṃ vikalpakaṃ vijñānamasti, niyataviṣaye pravṛtteḥ, yathā gṛhītasaṃketasya pūrvāparaparāmaśena pravṛtiriti | yacca pūrvāparaparāmarśa tadaniyatapratibhāsaṃ pūrvāparayorā saṃsargayogyapratibhāsaḥ, śabdasāmānyākāra iti śeṣa ityetaduktaṃ bhavati |
evaṃ śleṣeṇa vākyasya vyākhyānena ubhayorapi tadvikalpākāraḥ abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsa ityuktaṃ veditavyam |
indriyavijñānaṃ tu sannihitārthamātragrāhitvādarthasāpekṣam | arthasya ca pratibhāsaniyamahetutvānniyatapratibhāsam | tato nābhilāpasaṃsargayogyam |
ata eva svalakṣaṇasyāi vācyavācakabhāvamabhyupgamya etadavikalpakatvamucyate | yadayapi hi svalakṣaṇameva vācyaṃ vācakaṃ ca bhavet, tathāpi abhilāpasaṃsṛṣṭārtha vijñānaṃ savikalpakam | na cendriyavijñānam arthena niyamitapratibhāsatvāt abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsaṃ bhavatīti nirvikalpakam |
śrotravijñānaṃ tarhi śabdasvalakṣaṇagrāhi, śabdasvalakṣaṇaṃ ca kiñcit vācyaṃ kiñcid vācakam- ityabhilākasaṃsargayogyapratibhāsaṃ syāt, tathā ca savikalpakaṃ syāt?
ropitatvāditi saṃsagaṃyogyaṃ bālamūkādervijñānamiti tannivṛttyarthaṃ yogyagrahaṇaṃ kartavyamiti sthitam |
indriyavijñānamityādinā kumarilena yadindriyavijñānasyālocanākhyasya bālamūkādivijñānena sādṛśyaṃ pratipāditam, tad dūṣayitumukasṃhāravyājena vailakṣaṇyaṃ darśayati ata evetvādi | yadindriyavijñānamarthabalenotpadayamānaṃ niyatapratibhāsaṃ tannirvikalpasam | ata eva svalakṣaṇasyāpi śabdasyārthasya ca vācya vācakatvamamyupagamya nirvikalpakatvamindriyavijñānasya sādhyate | vikalpavijñānasya tu svalakṣaṇavācya vācakatvaṃ pratibhāsino 'pi savikalpakatvamiti sthitam | yadayapītyanena svalakṣaṇayorvācyavācakabhāvābhyupagamaṃ darśayati | paramārthataḥ sāmānyayoreva vācyavācakatvaṃ nārthaśabdaviśeṣasyetyādinā nyānena | avaśyaṃ ca svalakṣaṇayoḥ vācyavācakabhavo 'bhyupagamya | kutaḥ? sāmānyayorviṣayacintāyāmeva nirasyamānatvāditi nirvikalpakatvakathanaṃ vyartha syādiha | tadapi hi viṣayāviṣayacintādvāreṇa nirvikalpakaviṣayameveti | tena yad vinītadevena sāmānyayorvācyavācakabhāvamaṅgīkṛtya nirvikalpakatvamindriyāvijñānasya pratipāditam, tad dūṣitaṃ bhaṅgayā |
śrotravijñānaṃ tahīṃtyādinā svalakṣaṇasya vācyavācakabhāvapakṣe 'tiprasaṅgamāpādayati paraḥ | kiñcinnirvikalpakatvamindriyavijñānasya sādhanīyam | na sāmānyayorvācya vācakabhāvamabhyupagamya śabdasvalakṣaṇaṃ vācyam | yadā ghaṭaśabdaḥ | śabdaśabdo vā śabdaṃ śabdena pratipadayate, tadā kiñcid vācyaṃ śabdasvalakṣaṇaṃ kiñcid vācakaṃ śabdasvalakṣaṇa
6| tayā rahitaṃ timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhādyanāhitavibhramaṃ jñānaṃ pratyakṣam ||
pratītiriti saṃvidanam | buddhariti śeṣaḥ || 5 ||
tayā rahitamiti kalpanayā rahitam | kalpanākaluṣeṇa rahitamiti śeṣaḥ | tena etaduktyā śabdārthasāmānyākārarahitāyā pratītiḥ sā eva pratītiḥ, sā eva pratyakṣapramāṇamityuktaṃ bhavati |
timirāśubhramaṇa nauyāna saṃkṣobhādyanāhitavibhramamiti | atra timiramiti akṣipīḍā | āśubhrramaṇamiti alātacakrādi | nauyānamiti nāvā yānam | saṃkṣoma naiṣa doṣaḥ, satyapi svalakṣaṇasya vācyavācakabhāve saṃketakāladṛṣṭatvena gṛhyamāṇaṃ svalakṣaṇaṃ vācyaṃ vācakaṃ ca gṛhītaṃ syāt | na ca saṃketakālabhāvi darśanaviṣayatvaṃ vastunaḥ saṃpratyamti | yathā hi- saṃketakālabhāvi darśanamadya niruddham, tadvat tadviṣayatvamapi arthasyādya nāsti | tataḥ pūrvakāladdaṣṭatvamapaśyaccrotrajñānaṃ ca vācyavācakabhāvagrāhi | anenaiva nyānena yogijñānamapi sakalaśabdārthāvabhāsitve 'pi saṃketakāladṛṣṭatvāgrahaṇaṇānnirvikalpakam || 5 || tayeti | tayā kalpanayā kalpanāsvabhāvena rahitaṃ śūnyaṃ sahjñānaṃ yadabhrāntaṃ tat pratyakṣam iti pareṇa sambandhaḥ | kalpanāpoḍhatvābhrāntatve parasparasāpekṣe miti | tataḥ śuddhayoḥ śravaṇe sati śabdavijñāne dvayorapi śabdayoḥ pratibhāsanāccotrendriyajñānamaniyatapratibhāsitvāt savikalpakaṃ syādityākūtam |
satyapītyādi | evaṃ manyate- yadyapi svalakṣaṇayorvācyavācakatvam, tathāpi śrotravijñāne na vācyavācakatayā tayoḥ pratibhāsanam, api tu śuddhayoreva pratibhāsanam, yasmāt śabdasannidhibalena śrotravijñānamutpadyate | na ca sannihitayoḥ śabdayorvācya vācakatvamasti | yāvat saṃketakālabhāvi śabdasmaraṇaṃ na bhavati, tāvat kuto vācyatvaṃ vācakatvaṃ vā syāt, etatpratyabhijñayā sa evāyaṃ vācako bhaviṣyatotyāha na ca saṃketakāletyādi | viṣayabhedāt tayoḥ pūrvottarayorbhedaḥ | kaśca saṃketaviṣayaḥ śabdaḥ? yaḥ saṃketakālabhāvinā jñānena viṣayīkṛtaḥ | yaśca pūrva jñānena viṣayīkṛtaḥ sa idānī nāsti, pūrvajñānavināśe pūrvajñānaviṣayatvasyābhāvāt | ataḥ pūrvakālaviṣayatvamapaśyat sannihite śrotravalenotpadyamānāṃ nirvikalpakameva | yogijñānena yadyekasmin kāle manovijñānena ca yugapaccabdāthau gṛhyate, tathāpi sannihitavastutayā tena gṛhītavyāviti darśayati- yogijñānamityādinā || |5 || nanu kalpanājñānamapi parayā kalpanayā śūnyam, tataśca tasyāpi nirvikalpakatvaṃ prāpnoti? ityāśaṅkayāha- tathā kalpanayā kalpanāsvabhāvenetyādi | evaṃ iti vātapittakaphaprakopeṇa dhātukhedaḥ | timiraṃ ca āśubhramaṇaṃ ca nauyānaṃ ca saṃkṣobhaśceti te ādayo yeṣāṃ te timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhādayaḥ | ādiśabdena naṣṭadṛṣṭipītadṛṣṭayādīnāṃ saṃgrahaḥ | āhito vibhrabho yasmiṃmastad āhitavibhramam, na āhitavibhramamityanāhitavibhramam | timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhairanāhitavibhramamiti timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhānāhitavibhramam | tathā ca timirarogeṇa dvicandradarśanaṃ bhavati | nauyānagatyā torataruścalan dṛśyate | vātapittādikopena vastu jvalitādikaṃ dṛśyate |
pratyakṣalakṣaṇam, na pratyekam- iti darśayituṃ tayā rahitaṃ yadabhrāntaṃ tat pratyakṣamiti lakṣaṇayoḥ parasparasāpekṣayoḥ pratyakṣaviṣayatvaṃ darśitamiti |
timiram {asṇo}rviplavaḥ | indriyagatamidaṃ vibhramakāraṇam | āśubhramaṇam alātādeḥ | mandaṃ hi bhramyamāṇe 'lātādau n acakrabhrāntirutpadyate | tadartham āśugrahaṇena viśeṣyate bhramaṇam | etacca viṣayagataṃ vibhramakāraṇam | nāvā gamanaṃ nauyānam | gaccantyāṃ nāvi sthitasya gaccadvṛkṣādibhrāntirutpadyate iti yaunagrahaṇam | etacca bāhyāśrayasthitaṃ vibhramakāraṇam | saṃkṣābho vātapittaśleṣmaṇām | vātādiṣu hi kṣobhaṅgateṣu jvalitastambhāvibhrāntirutpadyate| etaccādhyātmagataṃ vibhramakāraṇam |
sarvareva ca vibhramakāraṇairindriyaviṣayabāhyādhyātmikāśrayagatairindriya- manyate-dharmiṇā kalpanājñānena dharmo 'tra kalpanātvaṃ lakṣyate | yathā viṣāṇītyava viṣāṇitvamḥ tataśca kalpanātvena rahitaṃ yajjñānaṃ tannirvikalpakam | na ca kalpanājñānaṃ kalpanātvarahitamityadoṣaḥ |
kalpanāpoḍhābhrāntatvayolaṃkṣaṇayoḥ parasparaṃ viśeṣaṇaviśeṣyatvam, na svātantryeṇa pṛthaglakṣaṇatvamiti darśayitumante pratyakṣaśabdaṃ gṛhītvā tayorapi sambadhnāti-tatpratyakṣamiti pareṇa sambandha ityanena | indriyagatamidaṃ vibhramakāraṇamiti | indriyasya timireṇākrāntatvāt | āśubhramaṇamiti | mandaṃ bhramyamāṇaḥ iti viśeṣaṇasya vyāvṛttiḥ | viṣayagatamiti | viṣayasyālātādeścakrākāraṃ prati nimittatvāt | nauyānamiti | samudāyapraśnaḥ | gaccatyāṃ nāvītyādinā | prayojanaṃ darśayati bāhyāśrayasthitamiti | bāhyā nauḥ saivāśrayastatra sthitasyāśrayadvārako vibhrama uccate | saṃkṣobho vātādīnāṃ vikārāpattirādhyātmikavibhramakāraṇam |
nanu cendriyagatameva vibhramakāraṇam pratyucyateḥ nānyairindriyagatairindriyaṃ bikriyāṃ gatam? ityāha- sarvairevetyādi | timirasya sākṣādalātādeḥ pāramparyeṇeti | itacca viniścayaṭīkāyāṃ vistareṇa prtipāditamiti | saṃkṣobhapadena saha dvandvaṃ kṛtvā bahuvrīhi-
7 taccaturvidham ||
jñānaṃ prayakṣamiti | sūtre jñānaṃ noktam | kathaṃ tallamyate iti ced? kalpanā jñānenaiva pratibaddhā, bhrāntirapi jñānadharma iti dṛṣṭam | tasmāt kalpanārahitamabhrāntaṃ jñāmameveti | yathā avatsā gaurānīyatām ityanena kācit aśvā nānīyate ghenurevā noyate tasyā eva vatsambandhadarśanāt | tathā avāpi bhrāntikalpanayorjñānenaiva sambandho dṛṣṭaḥ, nānyeneti jñānameva pratyakṣatayeṣyate || 6 ||
taccaturvidhamiti | pratyakṣamiti yaduktaṃ tat- 1 indriyajanyam, 2 mānasam, 3 ātmasaṃvedanam, 4 yogijñānaṃ ceti caturvidhaṃ jñeyam | pravibhāgo 'yaṃ viprati- meva vikartavyam avikṛte indriye indriyabhrāntyayogāt | ete sṃkṣobhaparyantā ādayo yeṣāṃ te tathoktāḥ | ādigrahaṇena kācakāmalādaya indriyasthā gṛhyante, āśunayanānayanādayo viṣayasthāḥ | āśunayanāyane hi kāryamāṇe 'lāte 'gnivarṇadaṇḍābhāksā bhrāntirbhavati | hastiyānādayo bāhyāśrayasthāḥ, gāḍhamarmaprahārādaya ādhyātmikāśrayasthā vhibhramahetavo gṛhyante | tairanāhito vibhrabho yasmistat tathāvidhaṃ jñānaṃ pratyakṣam || 6 || tadevaṃ lakṣaṇamākhyāya yairindrayameva draṣṭa kalpiatm, mānasapratyakṣariti darśayati | viniścaro tu saṃkṣobhaśabdena ṣaṣṭhīsamāsaṃ kṛtvādiśabdena bahubrīhisamāsaṃ darśayataḥ ko 'bhirpāyaṣṭhīkākṛta iti | vyutpattibhedakathanameva, nārthabheda iti | yadā saṃkṣobhaśabdena ṣaṣṭhīsamāsastadāśrayagatasya vibhramakāraṇasya upalakṣaṇatvād vātapittādergrahaṇaṃ bhavatīti nārthabhedaḥ | atha kimarthamāśubhramaṇagrahaṇāderupādānam, timirādītyeva kriyatām, ādigrahaṇena sarveṣāṃ saṃgraho bhaviṣyati? ucyateḥ, asatyāśubhramaṇādigrahaṇe indriyagatamevādiśabdena kācakāmalādi gṛhyata ityāśaṃkyeta | tasmādāśubhramaṇādirupādīyate | teṣāmupādāne, yadyādigrahaṇaṃ na kriyeta, tadā teṣāṃ svarūpagrahaṇameva syāt, na prakāropalakṣaṇamityādigrahaṇam | tata ubhayopādāne sati timirādīmybhayakātsnrya labhyata iti sthitam | tat tathāvidhaṃ jñānamiti yadayapi sūtre jñānagrahaṇaṃ nāsti, tathāpi bhrānte jñānadharmatvād tadvayudāsena jñānameva pratyakṣaṃ gṛhyata ityadoṣaḥ | vinītadevavyākhyāyāṃ bhavati tu pratykṣasūtresyārthakathanaṃ jñānaṃ pratykṣamiti, tasmāt sthitaṃ nirvikalpakaṃ jñānaṃ pratyakṣamabhrāntamiti || 6 ||
yairindriyameva draṣṭa parikalpatamiti | vaibhāṣikaiḥ- cakṣuḥ paśyati rūpāṇi iti atiriṣyate| mānase ca pratyakṣe doṣa udbhāvita iti | dvābhyāṃ, bhikṣavo, rūpaṃ dṛśyate cakṣurvijñānena tadākṛṣṭena manovijñānena iti, tadāmamasiddhaṃ mano-
8 indriyajanyam || (1)
pattinirāsārthampadiśyate | keṣāñcit indriyameva darhsakartuṃ iṣṭam, tannirāsārtha prathamam | indriyajanyaṃ jñānṃ hi pratyakṣam, na tvindriyamiti | kaiścit mānasapratyakṣe doṣa udbhāvitaḥ, taddopaparihāratha dvitīyam | kecit cittacaitānāmātmasaṃvedanaṃ nāṅgokurvanti tannirāsārtha tṛtīyam | kecid yogipratyakṣaṃ nānumanyante, tannirāsārtha caturtha pratyakṣamuktam || 7 ||
indriyajanyamiti | cakṣurādīni pañcendriyāṇyeva indriyatveneṣyante | manastu indriyaṃ naḥ mānasapratyakṣasya pṛthaṅ nirdeśāt | tasmāt cakṣurādīndriyeṣu āśritaṃ jñānameva indriyajanya pratyakṣam || 8 || lakṣaṇe ca doṣa udbhāvitaḥ, svasaṃvedanaṃ ca nābhyupagatam, yogijñānaṃ ca, teṣāṃ vipratipattinirākaraṇārtha pratyakṣasya prakārabhedaṃ darśayannāha- taccaturvidhamiti || 7 || indriyajñānamiti | indriyasya jñānam indriyajñānam | indiryāśritaṃ yat jñānaṃ tat pratyakṣam || 8 ||
vijñānamācāryadiṅnāgena pratyakṣaṃ daśitam | tat paraiḥ kumāriloādibhilaṃkṣaṇamajānadbhirdūṣitam | tanmanojñānaṃ yadīndriyavijñānaviṣaye pravatate tadā gṛhītagrāhitayā pramāṇam athānyaviṣaya pravartate, vyavahite pratyakṣaṃ bhavat ki tanmanovijñānamindriyasavyapekṣaṃ syāt? nirapekṣa vā? indriyasavyapekṣatve satīndriyavijñānameva, nirapekṣatve vānindrisyāpi manovijñānaṃ pratyakṣaṃ syādityandhavadhirādyabhāvacodayaṃ kṛtam |
svasaṃvedanaṃ ca nābhyupagatamiti | mīmāṃsakaiḥ parīkṣaṃ vijñānamarthāpatigamyaṃ pratyakṣo 'yaṃ ipyate, naiyāyikādibhistu jñānāntaragamyaṃ jñānamiṣyate, na svasaṃvedanaṃsiddham svātmani kāritvavirodhāt | yogijñānaṃ ca nābhyupagatamiti sambandhaḥ | mīmāṃsakādaya evamāhuḥ- yogina eva na santi samprati pramāṇābhāvāt, ki punasteṣāṃ jñānamiti || 7 ||
indriyāśritamiti | cakṣurādīndriyacatuṣṭayaṃ gṛhyate, na manaindriyam, tasya svasaṃvedanapratyakṣe pratipādayamānatvāt | indriyāśritaṃ vijñānaṃ pratyakṣam iti bruvatā vārttikakṛtā na cakṣuḥ pramāṇam iti kathitaṃ bhavati yasmājjñānasyaivānvayavyatirekānuvidhānād rūpādidarśane sāmarthyam, na cakṣuṣaḥ | yattūktam- jñānaṃ cet paśyati, vyavahitamapi ki na paśyati? amūrtasyāvācakābhāvāt iti, tadayuktam yato yogyadeśenaivārthena tajjñānaṃ janyate, na vyavahitena vijñānādarśanāt || 8 ||
9 svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇendriyajñānena samanantarapratyayena janitaṃ tanmanovijñānam ||
svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇā indriyajñānena samanantarapratyena janitaṃ manovijñānamiti | tatra svasya viṣaya iti svaviṣayaḥ | svakauyamālambanamiti śeṣaḥ | svaviṣayeṇānantaraḥ svaviṣayānantaraḥ | dvitīyakṣaṇabhavī sarūpaścānantaraśabdenocyate| svaviṣayānantaraścāsau viṣayaśceti svavisayānantaraviṣayaḥ, sa sahakāriī yasya indriyajñānasya taqt svaviṣayānantaraviṣayasahakāri indriyajñānam | samanantarapratyayabhūtena indriyajñānena janitaṃ yat tadeva manomātrāśrayatvānmānasaṃ pratyakṣamiti |
mānasapratyakṣe parairyodoṣa udbhāvitaḥ, taṃ nirākartu mānasapratykṣalakṣaṇamāha- svaviṣayetyādi | sva ātmīyo viṣaya indriyajñānasya tasya anantaraḥ | na vidyate 'ntaramasyeti anantaraḥ | anantaraṃ ca vyavadhānaṃ viśeṣaścocyate | tataścāntare pratiṣiddhe samānajātīyo dvitīyakṣaṇabhavyupadeyakṣaṇa indriyavijñānaviṣayasya gṛhyate | tathā ca satīndriyajñānaviṣayakṣaṇāduttarakṣaṇa ekasantānāntarbhūto gṛhītaḥ | sa sahakārī yasya indriyajñānasya tattathoktam |
dvividhaśca sahakārī- parasparopakārī, ekakāryakārī ca | iha ca kṣaṇike vastuni atiśayādhānāyogādekakāyakāritvena sahakārī gṛhyate | viṣayaviānābhyāṃ hi manovijñānamekaṃ kriyate yataḥ, tadanayoḥ paraspara sahakaritvam |
svaśabdasya vivaraṇam- ātmīya iti | indriyavijñānasyātmīyo viṣayakṣaṇaḥ | tasyanantara ityasya vivaraṇam- na vidayata ityādi | antaraśabdasya vivaraṇaṃ vyavadhānamityādi | samānajātīya upādeyakṣaṇa indriyavijñānaviṣayasyāvyavahitaḥ samanajātīyakṣaṇa ucyate | sa vipādeyakṣaṇo viṣayaḥ | viṣayagrahaṇenālokasyāntarasya nirāsaḥ | sa tathābhūtaḥ sahakārī yasyeti sambandhaḥ |
nanu ca kathaṃ viṣayakṣaṇasya sahakāritvam, ekasmin kṣaṇe upakāryopakārakabhavābhāvāt? ityāha- dvividheścetyādi | evaṃ manyate- nātropakāraktvāt sahakāritvam, api tu ekakāryakāritvāditi | tadeva darśayati- viṣayetyādinā | īdṛśeneti | svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇendriyajñānena | ālambanapratyayabhūtenenti | yadā yogijñānaṃ parasyairvavidhajñānamālambate, tadālambanabhūtena yogijñānaṃ janyata iti | samaścāsāviti | anantarakṣaṇasyāpi jñānatvāt | smantara iti ca bhavati śakan'vādiṣu pāṭhāt ṣararūpatvam, yataḥ sa ceti iha svaviṣayānantaraviṣaya it kathanaṃ gṛhītagrahaṇādavabodhakaṃ na bhavatīti doṣam, tathā asamānajātīyaviṣayagrahaṇadoṣaṃ ca parihatu bodhyam | tathā hi mānasa pratyakṣamindriyavijñānaviṣayānantaradvitīyakṣaṇotpattikaṃ yat tadviṣayakamiṣṭam | tasmāt kuto gṛhītagrahaṇam |
īdṛśenendriyavijñānena ālambanabhūtenāpi yogijñānaṃ janyate, tannirāsārtha samanantarapratyayagrahaṇaṃ kṛtam | samaścāso jñānatvena, anantaraścāsau avyavahitatvena, sa cāsau pratyayaśca hetutvāt samanantarapratyayaḥ, tena janitam |
tadanenaikasantānāntarbhūtayoreva indriyajñāna manovijñānayojanyajanakabhāve manovijñānaṃ pratyakṣamiti uktaṃ bhavati | tato yogijñānaṃ parasantānavarti nirastam |
yadā cendriyajñānaviṣayādanyo viṣayo manovijñānasya, tadā gṛhītagrahaṇādāsañjito 'prāmāṇyadoṣo nirastaḥ |
samanantaraḥ | hetutvāditi | pratyayārthakathanametat | tena janitamityādinetat kathayati- indriyavijñānena svaviṣayāntaraviṣayasahakāriṇopādānabhūtena yajjanitaṃ tadeva manovijñānaṃ pratyakṣam | na ālambanabhūtena janitamityarthā |
yadā cetyādinā dvayorekaṃ viṣayaṃ gṛhītvā yaccoditaṃ pareṇa tat parihṛtam | pūrvakṣaṇe indriyavijñānasya viṣayo dvitīyakṣaṇe manovijñānasya viṣaya ityagṛhītagrāhi manovijñānam |
yadā cityādinā yaccodayaṃ kṛtam- yadi manovijñānamindriyasavyapekṣam, na syānmanovijñānasyendriyavijñānaviṣayādanyo viṣāyaḥ, tadāndhabadhirādayabhāvaḥ | vyavahitasya nīlādergrahaṇai bhavatu iti, tat parihṛtam | yasmādindriyavijñānaviṣayasya dvitīyopādeyabhūtaviṣayakṣaṇo gṛhīto manovijñānaviṣayaḥ, tasmād vyavahitakṣaṇo viṣayo na bhavatyasyāndhavadhirādeścātīndriyavijñānam | vijñānaviṣayānantaraviṣayasahakārividayate | tena teṣāṃ na manovijñānaṃ bhavatīti parihṛtam |
svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇetyucyamāne śabdaviṣayaṃ mānasaṃ na prāpnotiḥ, śrotravijñānaviṣayāccavdādaparasyopādeyakṣaṇasyānutpatteḥ, śabdasyocceditvāt | aparasya śabdasya śabdādanutpatterityavaśyaṃ mānasaṃ pratyakṣaśabdaviṣayameṣṭavyam, anyathā pañca bāhyā vijñeyāḥ ityasya vyaghātaḥ syāt | svaviṣayānantaraviṣayaśabdena śrotravijñānaviṣayānantarayogyaviṣayo gṛhyate, nopādeyakṣaṇa evaḥ tena vijñānaviṣayadeśe 'paraśbdo yadotpadyate tadā mānasaṃ pratykṣaṃ svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇā janitaṃ bhavatītyadoṣaḥ |
anantaraśabdaśca samānajātīyapara tena asamānajātīyaviṣayagrahaṇaprasaṅgo vā | kutaḥ? indriyavijñānena samanantarapratyayena janitamityukterandhavadhirādayabhavayadā cidnriyavijñānaviṣayopādeyabhūtaḥ kṣaṇo gṛhītaḥ, tadā indriyajñānenāgṛhītasya viṣayāntarasya grahaṇādandhavadhirādayabhāvadoṣaprasaṅgo nirastaḥ |
etacca manovijñānamuparatavyāpāre cakṣuṣi pratyakṣamiṣyate | cyapāravati tu cakṣuṣi yad rūpajñānaṃ tat sarva cakṣuraśritamevaḥ itarathā cakṣurāśritatvānu papattiḥ kasyacidapi vijñānasya |
etacca siddhāntaprasiddhaṃ mānasaṃ pratyakṣam, na tvasya prasādhakamasti pramāṇam | evañjātīyakaṃ tad yadi syāt na kaścid doṣaḥ syād- iti vaktuṃ lakṣaṇamākhyātamasyeti || 9 ||
etaccetyādinā manovijñanasyotpattiviṣayaṃ darśayati | uparute cakṣuṣauti | yadā cakṣuviṣayamālocyoparataṃ bhavati tadālocanāviṣaye cakṣurvijñānamutpannaṃ sat punadvitīye kṣaṇa ātmīyaviṣayānantaraviṣaye notpadayateḥ indriyāṇāṃ tatra vyāpārābhāvāt | tataśca tenendriyavijñānena svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇā pratyakṣamutpadayate iti sthitam | nanvekasmin kṣaṇe tasyotpadake sati na tatra kācidarthakriyāvāpyate- iti puruṣārthānupayogitvāt prāmāṇyaṃ prāpnoti? ucyateḥ na mānasapratyakṣeṇāsmadvighānāmarthakriyāvāptirbhavati, api tu yogino vītarāgādeḥ | te ca tasmin kṣaṇe mānase copadarśitaṃ viṣayaṃ pratipadaya dharmadeśanādikamarthakriyāmāsādayantītyanavadayam |
atha vyāpāravati cakṣuṣi kimiti mānasotpattilupyate? ityāha- vyāpāravatītyādi | sarvendriyāśritaṃ jñānaṃ cakṣurvijñānameva, na mānasasyopattirastītyabhiprāyaḥ | nanu vyāpāravati cakṣuṣi prathame kṣaṇa indriyavijñānaṃ bhavati, dvitīye kṣaṇe mānasaṃ bhavati, yadayapi samānajātīyayoryugapadutpattirnāsti? ityāha- itarathetyādi | evaṃ manyate- vyāāravati cakṣuṣi kimitīndriyavijñānaṃ notpadayate, dvitīye kṣaṇe yogyakaraṇe sati samānarūpam, tena tayoḥ kathamindriyavijñānavyapdeśo na syāditi | nanu ca yadi mānasaṃ pratyakṣamindriyavijñānād bhitre pratyakṣādipramāṇasiddhaṃ bhavet, tadā tasya lakṣaṇaṃ yāvatā pramāṇasiddhameva nāsti? ityaha- etacce tyādi | evañjātīyakamiti | indriyavijñānasadṛśam | tadetad dharmottareṇāgamasiddhaṃ darśayatāmācāryajñānagarbhaprabhṛtīnāṃ mānasasiddhaye yat pramāṇamupanyastam vikalpodayāt iti, tad bhaṅgayāvadhāraṇādeva dūṣitam |
terevaṃ vyakhyātam- vyāpāravati cakṣuṣi indriyajñānamtpadayate, mānasaṃ ca, na śakyate
10 sarvacittacaittānāmātmasaṃvedanan || (3)
prasaṅgadoṣo nirastaḥ | andhavadhirayomanovijñāne samanantarapratyaya indriyavijñānaṃ nāsti | tena yadāhuḥ kecit- manovijñānena bāhyāviṣayapratyakṣamaṅgīkriyate, evamandhababirādayabhāvaprasaṅga iti, tadvacanamapāstaṃ veditavyam || 9 ||
sarvacittacaitānāmātmasaṃvedanamiti | sarve ca te cittacaitāśceti sarvacitacaittāḥ | svasaṃvedanamākhyātumāha- sarvacittetyādi | cittam arthamātragrāhi | caittā viśeṣāvasthāgrāhiṇaḥ sukhādayaḥ | sarve ca te cittcaittāśca sarvacitta vaktum- dvayoyugapadutpattirnāstītiḥ yataḥ samānendriyayornāsti, na bhinnendriyayoḥ, ṣaṇṇā yugapadutpattiḥ iti vacanāt | tataśca dvayorbhinnendriyayoyugapadutpattiḥ | na ca tatra bhedenānupalabhyamānaṃ mānasa nāstīti śakyate vaktumḥ samānajātīyanīlavikalpīdayāt | yadi ca tanna mānasaṃ syāt, tatpṛṣṭhabhāvī nīlavikalpo na syādeva | samānāddhi mānasātmano vikalpasyotpattirbhavati, na vijātīyādindriyavijñānāditi | yathā- devadattena nīle gṛhīte na yajñadattasya nīlaniścayo bhavati, tathendriyavijñānasantanayo bhinnatvāt | na thā mānasamanovikalpasantānayorbhinnasantānatvam dvayorapyanindriyatvāt, manovyapadeśācca iti |
atrocyate- yaduktaṃ tāvat samānajātīyavikalpodayāt iti, tatsaddhau yat sādhanaṃ tadanekāntikamḥ vijātīyādapyutpattidarśanādanvayavyatirekābhyām | na ca vyāpāravati cakṣuṣi mānasasyotpattirasti | na ca dvayonīlavijñānayorutpattinirvikalpakayordṛśyate, anupalabhyamānatvāt tayoḥ | tenendriyavijñānādeva vijātīyād vikalpakasyotpattenaṃ dikalpasyodayāditi mānasasiddhau hetuḥ | na ca devadattayajñadattayoriva bhinnasantānavartitvaṃ savikalpakanirvikalpakayoḥ, yena bhinnasantānānnirvikalpakādutpattinaṃ syād, ekasantānapātitvāt tayoḥ | avaśyaṃ cāṅgīkartavyā vikalpasyotpattiḥ, yena vārttikakāra evamāha-
tad dṛṣṭāveva dṛṣṭeṣu saṃvit sāmarthyabhāvinaḥ |
svavyāpāratvakaraṇāt smaraṇāt || () ityādi |
saviccabdena indriyavijñānamevocyate, na mānasam | tataśca tatsāmarthyabhavi kathaṃ vikalpavijñānaṃ smaraṇam? vijātīyatvāt | na ca tatra mānasaṃ saṃviducyate indriyavijñānasya vyavahāreṇa, prāmāṇyasya cintyatvāt kiñca indriyavijñānasya kathaṃ prāmānyam, yadi svavyāpāraṃ karoti? svavyāpārastu svaviṣaye vikalpajanakatvaṃ nāma, tataśca vijātīyādapi vikalpasyodayāditi yat kiñcidetat || 9 ||
nanu cittacaitā iti vaktavye sarvagrahaṇasya vyāvartyābhāvādapārthakaṃ tadgrahaṇam? sarvetyuktyā bhramajñānānyapi parigṛhyante | teṣā ca yat svarūpaprakāśanaṃ tadātmasaṃvedanam |
sarve hi cittacaittāḥ pratītisvabhāvatvāt svarūpajñāpakā bhavanti | yathā pradīpaḥ prakāśasvabhāvatvād ātmano 'pi prakāśako bhavati, svarūpaprakāśe ca pradīpāntaraṃ nāpekṣateḥ caittāḥ | sukhādaya eva sphuṭānubhavatvāt svasaṃviditāḥ, nānyā cittāyasthā- itpetadāśaṅkānivṛttyartha sarvagrahaṇaṃ kṛttam | nāsti sā kācit cittāvasthā, yasyāmātmanaḥ saṃvedanaṃ na pratyakṣaṃ syāt |
yena hi rūpeṇātmā vedayate tadrūpamātmasavedanaṃ pratyakṣam |
iha ca rūpādau vastuni dṛśyamāne āntaraḥ sukhādayākārastulyakālaṃ saṃvedayate | na ca gṛhayamāṇākāro nīlādiḥ sātarūpo vedayate- iti vaktuṃ śakyamḥ yato nīlādiḥ sātarūpeṇānubhūyate iti ca niścīyate |
yadi hi sātarūpo 'yaṃ nīlādiranubhūyate iti niścīyeta, syāt tadā tasya sātādirupatvam | yasmin rūpe pratyakṣasya sākṣātkāritvavyāpāro vikalpenānugamyate tat pratykṣam |
ityāha- sukhādaya evetyādi | na kevalaṃ prasiddhāḥ sukhaḥ dayaścittarcattāḥ svasaṃvedanā gṛhyanteḥ anye 'pi svasaṃvedanā iti tātparyam | amumevārtha darśayati- nāstītyādinā | śuddhasya cittāvasthārūpasyāsaṃveditasyābhāvamāheti bhāvaḥ | evaṃ brubatā ṭīkākṛtānena nirodhasamāpattyasthāyāṃ śuddhacittābhāva evetyabhiprāyaḥ pradarśitaḥ | tasyāmavasthāyāṃ na kācit cittāvasthā saṃvedayate yataḥ |
nanu cittacaittānāmātmasaṃvedarna nāsti, svātmani kāritvavirodhādityuktam? ityāha- yena hītyādi | yasmādanena bodhasvarūpeṇātmasvarūpaṃ vedayate, tat pratyakṣamātmasaṃvedanamucyate | evaṃ manyate- yathā pradīpaḥ prakāśatayā svarūpaṃ nivedayannātmaprakāśane na pradīpāntamapekṣate, tathā cittādikamapi saṃvidrūpatayā svarūpaṃ nivedayadātmasaṃvedane na jñānāntaramapekṣate | na ca svātmani kāritvavirodhaḥ, yato vāstavakārakatvābhāvaḥ | atrāpi kalpanayā prakāścyaprakāśakatvena karmakartṛbhāvaḥ | tatrāpi nīlākārotpattireva prakāśakatvaṃ jñānasya pradīpasyāpi prāgbhāvitvameva | prakāśatvaṃ kalpanāparo vyāpāraḥ | bodhasya tu bodharūpatayotpattireva svaprakāśakatvam | tataśca vijñānaṃ bodharūpatayā pratyakṣeṇānubhūyamānaṃ kathamapahnuyate bhavatā parokṣaṃ vijñānamiti | evaṃ tāvat mausāṃsakādīn prati vijñānaṃ saṃvedanapratyakṣanirdiṣṭam |
yastu sāṃkhyo 'pi bāhyārūpāḥ sukhādayaḥ iti manyate, taṃ pratyāha- iha ca
11 mūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajaṃ yogijñānaṃ ceti || (4)
tathā cittacaitā api svarūpāvabodhe jñānāntaraṃ nāpekṣante | tataśca svasiddhabhāvāḥ svayaṃ pratyakṣapramāṇaṃ bhavanti || 10 ||
bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajaṃ yogijñānamiti | bhūtaḥ= aviparītaḥ artha iti bhūtārthaḥ | yathā catvāri āryasatyāni | tasya bhāvanā bhūtārthabhāvanā | bhāvanā iti na ca nīlasya sātarūpatvamanugamyate | tasmādasātānnīlādayarthādanyadeva sātamanubhṛyate nīlānubhavakāle | tacca jñānameva | tato 'sti jñānānubhavaḥ | tacca jñānarūpadevadanamātmanaḥ sākṣātkāri nirvikalpakam, abhrāntaṃ ca | tataḥ pratyakṣam || 10 ||
yogipratkṣaṃ vyākhyātukāma āha- bhatārthetyādi | bhūtaḥ sadbhūto 'rthaḥ | pramāṇena dṛṣṭaśca sadbhūtaḥ | yathā- catvāryāyasatyāni |
bhūtasya bhāvanā punaḥ punaścetasi viniveśanam | bhāvanāyā prakarṣaḥ bhāvyamānārthabhāsasya jñānasya sphuṭābhatvārambhaḥ | prakarṣasya paryanto yadā sphuṭābhatvamīṣadasampūrṇa bhavati | yāvaddhi sphuṭābhatvaparipūrṇa tāvat tasya prakarṣagamanam |
rūpādau dṛśyamāna ityādi | evaṃ manyate- nīlarūpāt sātādikamantaraṃ saṃvedanaṃ pratyakṣeṇānubhūyamānaṃ na bāhayenābhinnarūpaṃ jaḍarūpaṃ ca śakyate vktumiti |
amumvārtha na ca gṛhyamāṇākāra ityādinā darśayati |
sākṣātkāritvavyāpāra iti | pratyakṣasya vyāpāraḥ | vikalpaḥ tatpṛṣṭhabhāvī |
na ca nīlasya sātarūpatvamanugamyata iti | tatpṛṣṭhabhāvinā vikalpena sātarūpo nīlādinānugamyata ityarthaḥ | tena nīlādiḥ sātasvabhāvo na pratyakṣasiddhaḥ iti sāṅkhayaṃ nirākurvatā grāhyāgrāhakaṃ sātādirūpaṃ bhinnaṃ pratyakṣaṃ pradarśitam | tena yuktamuktaṃ kaiścit- grāhayād bhinnaṃ grāhakaṃ na pratyakṣeṇānubhūyate iti | tena kiñcinnāma nāpahvu taṃ bhavatītyuktam | tasmāt sarvāṇyetāni cittacaitāni svasaṃvedanapratyakṣāṇīti |
teṣāṃ lakṣaṇaṃ yojayati- taccetyādinā | tatpratyakṣaṃ svasaṃvedanarūpaṃ nirvikalpakam tatra śabdādiyojanābhāvāt | kutaḥ? śabdena saṃketābhāvāt | abhrāntaṃ ca tadvijñānaṃ svarūpe 'viparyastatvāt, bādhakābhāvācceti || 10 ||
bhāvyamānārthābhāsasyeti | kṣaṇikatvādigrāhiṇaḥ | sphuṭābhatvārambha ityādayatiśayasyopakramāt | tataḥ pareṇātiśayābhāvād jñānasya | tataśca kṣaṇikatvādigrāhi manovijñānaṃ bhāvyamānamīṣadasampūrṇamantakṣaṇaḥ prakarṣaparyanta ucyate | tadeva darśayati abhyāsaḥ | tasyāh prakarṣo bhūtārthabhāvanāprakarṣaḥ | smṛtyupasthānoṣmagatamūrdhakṣāntayaḥ | tasya paryanto bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantaḥ | paryantastu agradhamāḥ | tasmājjāyata iti bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajam | yogaḥ= samādhiḥ, sa yeṣāmasti te yoginaḥ | teṣāṃ jñāna yogijñānam |
tathā hi samādhivalaprabhavaṃ bhūta-bhāvi-vartamānānāṃ yathāyartha prakāśakaṃ jyotiḥ avibhramamāvirbhavati | yathā devādyaṣṭhānaprabhāveṇa satyāni svapnajñānāni bhūta-bhāvi- sampūrṇa tu yadā, tadā nāsti prakarṣagatiḥ | tataḥ sampūrṇāvasthāyāḥ prāktanī avasthā sphuṭābhatvaprakarṣaparyanta ucyate | tasmāt paryantāt yajjātaṃ bhāvyamānasyāthasya sannihitasyeva sphuṭatarākāragrāhi jñānaṃ yoginaḥ pratyakṣam |
tadiha sphuṭābhatvārambhāvasthā bhāvanāprakarṣaḥ | abhrakavyavahitamiva yadā bhāvyāmānaṃ vastu paśyati sā prakarṣaparyantāvasthā | karatalāmalakavat bhāvyamānasyārthasya yad darśana tad yoginaḥ pratyakṣam | taddhi sphuṭābham |
yadā sphuṭābhatvamityādinā | tadiha sphuṭābhatvārambhetyādinā upasaṃhāracyajena yogino manovijñānasyāvasthātrayaṃ darśayati- bhāvanāprakarṣāvasthaikā, prakarṣaparyantāvasthā dvitīyā, bhāvyamānasya karatalāmalakavad darśanaṃ yoginastṛtīyāvastheti | tadiha sphuṭābhamityādinā yogino manovijñānamapi sphuṭābhatvādevendriyavijñānavannivikalpakaṃ darśayati |
nirvikalpānubaddhasya spaṣṭārthaḥ pratibhāsate |
iti nyāyād yadayapi manovijñānena bhāvanāprakarṣaparyantena śabdārtho yugapada gṛhyate tathāpi dvayoḥ svarūpasya sannihitatayā gṛhyamāṇatvāt tadgrāhi vijñānaṃ nirvikalpakamiti |
nanu ca manovijñānaṃ bhāvyamānaṃ vācyavācakasaṃsṛṣṭaṃ pratibhāsate yathā, tathaiva bhāvyamānaṃ prakarṣaparyantarja manovijñānaṃ vācyavācakapratirbhāsi sphuṭābhaṃ bhavati | tadā sphuṭābhatvānnirvikalako 'yamityanaikantiko heturiti yaccoditaṃ pareṇa, tat parihatu mupakramate- vikalpavijñānaṃ hītyādinā | eva manyate- aydyapi manovijñānaṃ vācya vācakasaṃsṛṣṭipratibhāsi, tathāpi sphuṭābhatvāvasthāyāṃ tadalīkākāraṃ vācyavācakarūpamapaiti | vittirūpaṃ tu tasya nijam | atastadeva cidrūpaṃ jñānaṃ sphuṭaṃ bhavati, na vācya vācakākāratayāḥ tayorārapitarūpatvāt | āropitarūpagrahaṇasphuṭatvameva na syāditi nānekāntikatvaṃ hetoḥ, sphuṭābhatvādityasya | yadā tu vikalpavijñānaṃ śabdasaṃsargayogyavastu gṛhṇati, tadā saṃketakāladṛṣṭatvena tadvastu gṛhṇāti | tadasannihitam tadā vividhavastuviṣayāṇi avibhramāṇyutpadyante, tathaiva yogabalena dhyeyānāṃ jñānamatītānāgata dūra sāntara aṇubhūtaviṣayāṇā prakāśakaṃ jyotīrūpamutpadyate | tasmāt pratyakṣapramāṇatvamiṣayte |
atra prayogaḥ- yogīśvarāṇāmekāgracittānāṃ jñānaṃ bhūta bhāvi vastuviṣayakaṃ pramāṇam ameyabhūta bhāvivastujātasya abhrāntopadarśanahetutvād, bhūtagrahaviśeṣāviṣṭujñānavat | yanna prāmāṇikaṃ tanna ameyabhūtabhāvi vastujātasyābhrāntopadarśanahetu, yathāunmattajñānam | aprāpakasyāpi ameya bhūta bhāvivastujātasya abhrāntopadarśanahetave 'yogyamapakārakamapi pramāṇaṃ ṣyāt | dambhamātreṇāmeyasya padārthasya abhrāntopadarśanaṃ hi na sambhavati |
tasya vyākhyānam- yathā grahaviśeṣāveśe bhūta bhāvivastusamūhānuśāsanam, tathā yogiṣvapi bhūtabhāvi vastu anuśāsanamabhrāntamupalabhyate | yathā harītakyādi bhāviroganir{āa}raṇasamarthamiti carakādiminīnāmabhrāntamanuśāsanamupalabhyate | yathā vā bhagavata śākyamunerupadeśe bhāvideśanimitta satyopalabdhi mātṛceṭa kālakṣaya rājāśokādi āśāvana kaśmīrādeśāgamā aviparītā upalabhyante || 11 ||
sphuṭābhatvādeva ca nirvikalpakam | vikalpavijñānaṃ hi saṃketakāladṛṣṭatvena vastu gṛhṇat śabdasaṃsargayogyaṃ gṛhṇīyāt | saṃketakāladṛṣṭatvaṃ ca saṃketakālotpannajñānaviṣayatvam | yathā ca pūrvotpannaṃ vinaṣṭaṃ jñānaṃ samprati asat, tadvat pūrvavinaṣṭajñānamapi samprati nāsti vastunaḥ | tadasadrūpaṃ vastuno gṛhṇad, asannihitārthagrāhitvād asphuṭābhaṃ vikalpakam | tataḥ sphuṭābhatvānni vikalpakam |
pramāṇaśuddhārthagrāhitvācca saṃvādakam | ataḥ pratyakṣam, itarapratyakṣavat |
yogaḥ= samādhiḥ, sa yasyāstīti yogī, tasya jñānaṃ pratyakṣam | iti śabdaḥ parisamāptivacanaḥ | iyadeva pratyakṣamiti || 11 ||
tasya saṃketābhāvāt | tacca pūrvadṛṣṭaṃ pūrvavijñānasya viṣayaḥ | tacca pūrvavijñānaṃ saṃprati śabdasaṃsargayogyavastugrahaṇakāle nāsti, kṣaṇikatvājjñānasya | tadvat pūrvavijñānaviṣaya tvamapi sampratināsti, viṣayiṇo jñānasyābhāve viṣayasyāpyarthasya saṃketakālabhāvi no 'bhāva ityasannihitaṃ saṃketakālabhāvi tad vastvāropya gṛhṇad vikalpavijñānamasphuṭaṃ bhavatīti | sphuṭatvaṃ tato nivṛttaṃ nirvikalpe 'vattiṣṭhate iti vyāptiḥ sidhyati | tataḥ sphuṭatvānnirvikalpakaṃ yogijñānamabhrāntaṃ ca pramāṇena śuddhārthagrāhitvāt saṃvādakam |
iyadeveti | indriyavijñānādārabhya yogijñānaparyantaṃ naikamevendriyapratyakṣamityarthaḥ | nāpyadhikamḥ adhikasyānupalabhyāt || 11 ||
12 tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam ||
viṣayavipratipattinirāsārthamāha- tasya viṣayaḥ svalakṣaṇamiti | pratyakṣaṃ pramāṇaṃ yaduktam- tasya viṣayaḥ svalakṣaṇameva iti draṣṭavyam, na tu sāmānyalakṣaṇam sāmānyasyāvastutvāt, pratyakṣeṇa ca vastusvarūpopalambhāt || 12 ||
tadevaṃ pratyakṣasya kalpanāpoḍhatvābhrāntatvayuktasya prakārabhedaṃ pratipādaya viṣayavipratipatti nirākatukāma āha- tasyetyādi |
tasya catuvidhasya pratyakṣasya viṣayo boddhavyaḥ svalakṣaṇam | svam= asādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ tattvaṃ svalakṣaṇam | vastuno hyasādhāraṇaṃ ca tattvamasti sāmānyaṃ ca | tatra yadasādhāraṇaṃ tat pratyakṣasya grāhyam |
dvividho hi viṣayaḥ pramāṇasya- grāhyaśca yadākāramutpadyate, prāpaṇīyaśca yamadhyavasyati | anyo hi grāhyaḥ, anyaścādhyavaseyaḥ | pratyakṣasya hi kṣaṇa eko grāhyaḥ | adhyavaseyastu pratyakṣabalotpannenan niścayena santāna eva |
santāna eva ca pratyakṣasya prāpaṇīyaḥ, kṣaṇasya prāpayitumaśakyatvāt |
tathānumānamapi svapratibhāse 'narthe 'rthādhyavasāyena pravṛtteranarthagrāhi |
prakārabhedamiti | pratyakṣaṃ sāmānyaṃ nirvikalpakamabhrāntām | tasya prakārabheda indriyajñānādiḥ | taṃ pratipādyetyarthaḥ | viṣayavipratipattimiti | iha kaiścinmīmāṃsakābidhiḥ pratyakṣasya sāmānyaviśeṣo dvāvapi viṣayakalpitau | anumānasya sāmānyameva viṣayaḥ, na viśeṣaḥ | sāṅkhayena dvayorapi viśeṣo viṣaya iṣṭaḥ sāmānyasyābhāvāt | vedāntavādinā ca sāmānyameva viṣayo dvayoḥ, ātmārdvatatayā sarvasyaikatvāda viśeṣe bhrāntatvāda dvayoriti vipratipattiḥ pratyakṣādiviṣaye |
svalakṣaṇamiti | aneneṣṭaṃ viṣāyaṃ darśayati | tattvamiti | arthakriyākāri | anena lakṣaṇaśabdo vivṛtaḥ | lakṣyate dāhādyarthakriyā yena tatlakṣaṇam | etad darśayati asādharaṇameva tattvaṃ vastuno rūpam | sādhāraṇaṃ tu tattvamāropitaṃ rūpam pūrvāparakṣaṇā nāmabhedāvyavasāyāt | ato vastuno rūpadvayam- asādhāraṇaṃ, sāmānyaṃ ca | tatrā sādhāraṇatattvaṃ pratyakṣasya grāhaviṣaya iti darśayati- yadasādhāraṇamityādinā | nanu kimucyate grāhyaviṣaya iti, yāvatā kimanyo viṣayo 'sti pratyakṣasya? astītyāha- dvividha ityādi | ymadhyavasyatīti | yaṃ santānarūpeṇa sthitamartha tat pṛṣṭha bhāvina vikalpena vinścinoti | nanu ca kathaṃ pratyakṣasya santāno viṣayaḥ, yato vikalpasyāsau viṣayaḥ? ucyate upacārāt | pratyakṣavyāpāreṇa vikalpenādhyavaseyatayā viṣayīkṛtatvāt pratyakṣaviṣaya ityucyate upacārādityadoṣaḥ | dvaividhyameva sphuṭayatianyo hītyādinā |
13 yasyārthasya sannidhānāsannidhānābhyāṃ jñānapratibhāsabhedastat svalakṣaṇam ||
svalakṣaṇaṃ ca kīdṛśamavagantavyamiti cet? tatrāha- yasyeti |
sannidhānam= yogyadeśe sthitiḥ | asanidhānam= ayogyadeśe sthitiḥ, sarvathā sarvatrābhāvaśca | sannidhānaṃ ca asannidhānaṃ ceti sannidhānāsannidhāne, tābhyāṃ hi jñāne visphuṭatvāsphuṭatvaviśeṣaḥ kriyate | sannidhāne sphuṭapratibhāsaṃ jñānamutpadyate | asannidhāne sa punarāropito 'rtho gṛhyamāṇaḥ svalakṣaṇetvenāvasīyate yataḥ, tataḥ svalakṣaṇamavasitaṃ pravṛttiviṣayo 'numānasya | anarthastu grāhyaḥ | tadatra pramāṇasya grāhya viṣayaṃ darśayatā pratyakṣasya svalakṣaṇaṃ viṣaya uktaḥ || 12 ||
kaḥ punarasau viṣayo jñānasya yaḥ svalakṣaṇaṃ pratipattavyaḥ? ityāhayasyārthasyetyādi | arthaśabdo viṣayaparyāyaḥ | yasya jñānaviṣayasya | sannidhānam nikaṭadeśāvasthānam, asannidhānam dūradeśāvasthānam, tasmāt sannidhānādasannidhānācca jñānapratibhāsasya grāhyakārasya bhedaḥ sphuṭatvāsphuṭatvābhyām |
tathānumānamityādinā prasaṃgenānumānasyāpi viṣayadvaividhya darśayati |
svalakṣaṇatvenāvasīyata iti | dāhādyarthakriyāsamarthatvenāvasīyata ityarthaḥ | tadanetyādinā pramāṇacintāyāṃ grāhyāviṣayadarśano 'yam, na prāpyaṃ viṣayamiti darśayati, grāhya eva viṣaye sarveṣāṃ vipratipatteḥ || 12 ||
kaḥ punarasau viṣaya ityādi | evaṃ manyate- nanu pratyakṣasya svalakṣaṇaṃ viṣayaḥ ityukte sāmānyamapi tasya viṣaya iti tadap svalakṣaṇaṃ prāpnotīti praśnaḥ | asannidhānaṃ dūradeśāvasthānamiti bruvatā vinītadeva sya vyākhyā dūṣitā | tena hyevaivyākhyātam- sarveṇa rūpeṇa vastuno 'bhāvo 'sannidhānam iti | etadasaṅgatam yasmād vastunastatrābhāve jñānameva ha bhavati | tataśca jñānapratibhāsabheda iti na ghaṭate |
yo hītyādinetad darśayati | arthakriyāsamarthasyaiva sannidhānāsannidhānābhyāṃ sphuṭāsphuṭapratibhāsabhedaḥ, na sāmānyasyeti | na sāmānyaṃ svalakṣaṇam āropitarūpasya dūrāsannābhyāṃ sarvadavādphuṭatvāditi | nanu sāmānyameva dūre gṛhyamāṇamasphuṭapratibhāsaṃ na svalakṣaṇam? ityāha- sarvāṇyevetyāhi | sāmānyasyāvidyamānatvāditi praśnaḥ | atastānyeva svalakṣaṇāni sphuṭāsphuṭapratibhāsīni,na sāmānyam |
nanu yadi dūrāsannābhyāṃ svalakṣaṇaṃ spaṣṭāspaṣṭapratibhāsaṃ rūpadvayaṃ tasya syāt, tataśca nikaṭasthitasya pratibhāsadvayaṃ syāt na ca niyamaḥ- dūre 'spaṣṭam, nikaṭe spaṣṭamiti? ucyate na hi nolaṃ vastu spaṣṭarūpamaspaṣṭaṃ ca, apitu nīlaṃ sādhyārthakriyāsamartha
14 tadeva paramārthasat ||
ca asphuṭaṃ jñānamutpadyate | jñāne yo 'rthaḥ pratibhāsavailakṣaṇyaṃ karoti sa eva svalakṣaṇam || 13 ||
astu paramārthadeva vastu pratyakṣasya viṣayaḥ, kasmāt svalakṣaṇaṃ viṣaya iti cet? tatrāha- tadeveti |
paramaścāsāvarthaśceti paramārthaḥ | parama iti akṛtrimaḥ | āropaśūnya iti śeṣaḥ | paramārthaḥ saditi paramārthasat | svalakṣaṇameva hi paramārthasat | tena na yathoktadoṣaḥ || 14 ||
yo hi jñānaviṣayaḥ sannihitaḥ san sphuṭābhāsaṃ jñānasya karoti, asannihitastu yogyadeśastha evāsphuṭaṃ karoti, tat svalakṣaṇam | sarvāṇyeva hi vastūni dūrāsphuṭāni dṛśyante, samīpe sphuṭāni | tānyeva svalakṣaṇāni || 13 ||
kasmāt punaḥ pratyakṣaviṣaya eva svalakṣaṇam, tathāhi vikalpaviṣayo 'pi vahnirdṛśyātmaka evāvasīyate? ityāha- tadeva paramārthasaditi | paramo 'rthaḥ akṛtrimamanāropitaṃ rūpam, tenāstīti paramārthasat | ya evārthaḥ sannighānāsannidhānābhyāṃ sphuṭamasphuṭaṃ ca pratibhāsaṃ karoti paramārthasan sa eva | sa ca pratyakṣasya viṣayo yataḥ, tasmāt tadeva svalakṣaṇam || 14 ||
nīlaparamāṇudvayam | spaṣṭāspaṣṭākārau copādhikṛtau | yadā dūre nīlaṃ paśyati tadālokaparamāṇūnāṃ ca rajaḥparamāṇubhirabhibhūtatvāt spaṣṭapratibhāsaṃ jñāna bhavati | nikaṭe tu ālokaparamāṇūnāṃ bahutvānna te rajaḥparamāṇubhirabhibhūtā iti spaṣṭapratibhāsaṃ jñānaṃ jāyate | jñānasya spaṣṭādvāreṇārthasya spaṣṭāspaṣṭarūpe bhavataḥ, na paramārthata iti | sāmānyasya tu jñānadvāreṇa na spaṣṭāspaṣṭarūpe, tena na tat svalakṣaṇam || 13 ||
nanu tasya viṣayaḥ svalakṣaṇam ityuktam, tatra yadi pratyakṣasyaiva viṣayo bhavati svalakṣaṇam, nānyasyeti, tadānumānādenaṃ svalakṣaṇaviṣayaḥ, kintu pratyakṣasyānyo viṣayasyāt | atha pratyakṣasya svalakṣaṇaṃ viṣayo nānyaḥ, tadānumānasya svalakṣaṇaṃ viṣayo na viṣiddha iti svalakṣaṇaviṣayamanumānaṃ syāditi manyamānaḥ pṛcchati- kasmāt punarityādinā | nānumānasya | vikalpasya viṣayo vāstavo na bhavati | kathaṃ svalakṣaṇaṃ bhavati? ityāha- tathā hītyādi | yadyapi vikalpasya viṣayo vastu na bhavati, tathāpi sa eva svalakṣaṇam, dāhādyarthakriyārūpeṇa vyavasāyādityabhiprāyaḥ |
tadeva paramārthasaditi | evaṃ manyate- na hyāropabalādavastu vastu bhavati,
15 arthakriyaḥ sāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ ||
16 anyat sāmānyalakṣaṇam ||
kasmāt svalakṣaṇameva paramārthasaditi cet? tatrāha artheti |
arthaḥ= prayojanam | kriyā= niṣpattiḥ | arthasya kriyā arthakriyā | prayojana niṣpattiriti śeṣaḥ | tasyāṃ sāmarthyam arthakriyāsāmarthyam | arthakriyāsāmarthya lakṣaṇaṃ= svabhāvo yasya vastunastad arthakriyāsāmarthyalakṣaṇam | tasya bhāvaḥ arthakriyāsāmarthya lakṣaṇatvam, tasmāt arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvāt |
evaṃ yadarthakriyāsamartha tadeva vastu iti svalakṣaṇenaivārthakriyā- ityupadarśitaṃ bhavati | tasmāt svalakṣaṇameva paramārthasat || 15 ||
kasmāt punastadeva paramārthasat? ityāha- arthetyādi | arthyata iti arthaḥ heya upādeyaśca | heyo hi hātumiṣyate, upādeyaścopādātum | arthasya pratyojanasya, kriyā niṣpattiḥ, tasyāṃ sāmarthya śaktiḥ, tadeva lakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya vastunaḥ, tad arthakriyāsāmarthyalakṣaṇam, tasya bhāvastasmāt |
vastuśabdaḥ paramārthaparyāyaḥ | tadayamarthaḥ- yasmādarthakriyāsamarthaḥ paramārthasaducyate, sannidhānāsannidhānābhyāṃ ca jñānapratibhāsasya bhedako 'rtho 'rthakriyāsamarthaḥ, tasmāt sa eva paramārthasat | tata eva hi pratyakṣaviṣayādartha kriyā prāpyate, na vikalpaviṣayāt | ata eva yadayapi vikalpaviṣayo dṛśya ivāvasīyate, tathāpi na sa dṛśya eva tato 'rtahkriyāyā abhāvāt, dṛśyācca bhāvāt | atastadeva svalakṣaṇam, na vikalpaviṣayaḥ || 15 ||
anyadityādi | etasmāt svalakṣaṇāt yadanyat-svalakṣaṇaṃ yo na sarvasya śaśaviṣāṇādervastutvaprasaṅgāt | vastu tadavānupacaritasvarūpam, atastadeva valakṣaṇam || 14 ||
nanu vikalpaviṣayo 'pyarthaḥ paramārthasanneva | idameva paramārthasattvaṃ yaduta jñāne pratibhāsanam | sāmānyapi jñāne pratibhāsate, tadapi paramārthasaditi maḥyamānaḥ pṛccati- kasmāt punastadeva paramārthasaditi | arthyata ityādinā arthakriyāsāmarthya lakṣaṇatvapadasyārtha vivṛṇoti | tadayamatha ityādinā samudāyasya padānāṃ tātparya darśayati | evaṃ manyate- yasmādarśakriyāsamartha paramārthasat, tasmānna sāmānyaṃ paramārthasat, dāhādayarthakriyāyāmanupayogāt | na ca pratibhāsavalāt tattvam asadrūpasyā pyavidayābalapratibhāsanāt | na ca jñānajanakatvenārthakriyākāritvam, tasya jñānasya vināpi sāmānyena vāsanābalāt sāmānyaiṣayotpatteriti || 15 ||
etasmādityādinā anumānaviṣayaṃ darśayati | tathā hītyādinā pratyakṣaviṣakyeṇa
17 so 'numānasya viṣayaḥ ||
anyat sāmānyalakṣaṇamiti | uktasvalakṣaṇasvabhāvād yadanyat prameyaṃ tadeva sāmānyalakṣaṇam | yasyāryasya sannidhāne 'pi ca jñānamekarūameva bhavati iti || 16 ||
so 'numānasya viṣaya iti | sāmānyalakṣaṇamanumannasyaiva viṣayaḥ, anvayavyatirekavattvena vyāptatvāt |
annānavasare 'pi vacanabāhulyaṃ syāt? ityāsahṅkayā sāmānyalakṣaṇamuktam | tathā hi- anna svalakṣaṇābhidhānāvasare avataraṇena tadviparītalakṣaṇasya jñānaṃ sukaramiti sāmānyalakṣaṇamuktam |
bhavati jñānaviṣayaḥ, tat sāmānyalakṣaṇam | vikalpajñānenāvasīyamāno sannidhānāsannidhābhyāṃ jñānapratibhāsamātraṃ na bhinatti | tathāhi- āropyamāṇo vahnirāropādasti | āropācca dūrastho nikaṭasthaśca | tasya samāropitasya sannidhānādasannidhānācca jñānapratibhāsasya na bhedaḥ sphuṭatvena, asphuṭatvena vā | tataḥ svalakṣaṇādanya ucyate | sāmānyena lakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇam | sādhāraṇaṃ rūpamityarthaḥ | samāropyamāṇaṃ hi rūpaṃ sakalavahnisādhāraṇam | tataḥ sāmānyalakṣaṇam || 16 ||
taccānumānasya grāhyaṃ darśayitumāha- so 'numānasyetyādi | so 'numānasya viṣayo grāhyarūpaḥ | sarvanāmno 'bhidheyavat liṅgaparigrahaḥ |
sāmānyalakṣaṇamanumānasya viṣayaṃ vyakhyātukāmenāyaṃ svalakṣaṇasvarūpākhyānagranthaḥ āvatanīyaḥ syāt | tato lāghavārtha pratyakṣaparicceda evānumānaviṣaya uktaḥ || 17 ||
saha vikalpaviṣayasya sāmānyasya visadṛśatvaṃ darśayati | kathaṃ punarvikalpasya viṣayo bhavati sāmānyam? ityāha- samāropyamāṇamiti | sakalavahnisādhāraṇatayā sāmānyākārasya saṃvedayatvādityabhirpāyaḥ || 16 ||
so 'numānasya viṣayo grāhyarūpa iti | grāhyaṃ rūpamasyeti bahuvīhiḥ | atrāpi grāhyāpekṣayā viṣayo vyavasthāpitaḥ, na prāpyāpekṣayā tatrāviprattipatteḥ | nanu sāmānyamiti npuṃsakaliṅgaṃ prastutya sa ityanena puṃllige parāmarśaḥ katham? ityāha- sarvanāmna ityādi |
kasmāt punaḥ pratyakṣaparicceda anumānasya viṣayavipratipattinirākṛtā vārtikakāreṇa, nānumānapariccede? ityāha- sāmānyalakṣaṇamityādi | evaṃ manyate-
18 tadeva ca pratyakṣaṃ jñānaṃ pramāṇaphalam ||
so 'numānasya viṣaya iti hi svalpavacanenopanyāsaḥ | anyathā anumānaviṣaya pradarśanārtha sarvasyāpyetadvacanasyoccāraṇamāvaśyakaṃ syāt || 17 ||
phalavipratipattinirāsārthamāha- tadeva ceti |
ayaṃ cāsya sambandhaḥ- yadi pratyakṣasya pramāṇatvamiṣṭaṃ tarhi rūpādiprameyaparīkṣaṇalakṣaṇena pramāṇaphalena bhavitavyam | yathā kuṭhārikayā vṛkṣādicedane dvikhaṇḍīkaraṇaṃ phalaṃ dṛśyate, ityata āha- tadeva pratyakṣajñānaṃ pramāṇaphalamiti | tadeva pratyakṣajñānaṃ pramāṇaphalam, pratyakṣāt pratyakṣajñānādatirikataṃ phalaṃ nāstīti || 18 ||
viṣayavipratipatti nirākṛtya phalavipratipatti nirākartumāha- tadeveti | yadevānantaramuktaṃ pratyakṣaṃ jñānaṃ tadeva pramāṇasya phalam || 18 ||
yadayanumānapariccede 'numānasya viṣayo vyavasthāpyeta tadā tatraivaṃ granthaḥ kartavyaḥ syāt | ko 'sāvanumānasya viṣayaḥ? pratyakṣaviṣayādanyaḥ | pratyakṣasyaiva ko 'sau viṣayaḥ? yadatekṣayāyamanyaḥ | punarvaktavyaṃ svalakṣaṇamityevamāvattyamāne gauravaṃ syāt | tato lāghavārthamatraiva kathitamiti || 17 ||
phalavipratipatti nirākartumāheti | kathaṃ pramāṇasya phale vipratipattiḥ | tathā hi- pramāṇaṃ kāraṇaṃ pramitikriyāṃ vinā na bhavati, yathā- cittiṃ vinā na paraśuḥ | tataśca pramāṇāt kāraṇāt pṛthaka phalenārthasampravṛttilakṣaṇena bhavitavyam svātmani kriyākaraṇatvavirodhāt | na hi paraśureva cittiriti | ato mīmāṃsakena indriyaṃ pramāṇamindriyārthasannikarṣaḥ, mana indriyasannikarṣaḥ, ātmana sannikarṣaśceṣṭaḥ | sarve sannikarṣāśceti | taduktam-
yadvendriyaṃ pramāṇaṃ syāt tasya cārthena saṅgatiḥ | manaso vindriyairyoga ātmanā sarva eva vā ||
ityarthāvabodhaḥ phalam, tatra vyāpārācca pramāṇateti | tadā jñāna phalaṃ tatra vyāpārācca pramāṇatā | vyāpāro na yadā teṣāṃ tadā notpadayate phalam ||
thā pūrva pūrva pramāṇam, uttaramuttaraṃ phalamiti coktam | tatrāpi buddhijanma pramāṇam, pravṛtyādikaṃ phalamiti ||
tathā naiyāyikādayo pyevabhūtameva pramāṇaphalabhiccanti, idaṃ tvadhikam- viśeṣaṇa
19 arthapratītirūpatva t ||
pratyakṣasyaiva phalarūpatvaṃ kasmāt? ityāśaṅkāyāmāha- arthapratītirūpatvāditi | pratītiḥ=niścayaḥ | rūpam=svabhāvaḥ | tadasti yasya pratyakṣasya tadeva arthapratītirūpam, tasya bhāvaḥ arthapratītirūpatvam, tasmāt arthapratītirūpatvāt |
kathaṃ pramāṇaphalam? ityāha- arthapratītītyādi | arthasya pratītiḥ avagamaḥ, saiva rūpa yasya pratyakṣajñānasya tadarthapratītirūpam, tasya bhāvastasmāt |
etaduktaṃ bhavati- prāpakaṃ jñānaṃ pramāṇam | prāpaṇaśaktiśca na kevalā darthāvinābhāvitvād bhavatiḥ bījādayavinābhāvino 'pyaṃkurādraprāpakatvāt |
tasmāt prāpyādarthād utpattāvapyasya jñānasyāsti kaścidavaśyakartavyaḥ prāpakavyāpāro yena kṛtenārthaḥ prāpito bhavati |
sa eva ca pramāṇaphalam yadanuṣṭhānāt prāpakaṃ bhavati jñānam | uktaṃ ca purastāt- pravṛttiviṣayapradarśanameva prāpakasya vyāpāro nāma |
jñānaṃ pramāṇam, viśeṣyajñānaṃ phalamiti | yathoktaṃ kumārilena-
pramāṇaphalate buddhayorviśeṣaṇaviśeṣyayoḥ | yadā tadāpi pūrviktā bhinnārthatvanivāraṇā || iti || tadevā vipratipattiḥ, tāṃ nirākartumāha- tadeveti || 18 || kathaṃ punararthaparicittirūpaṃ pramāṇasya phalam, nārthapravartakādi vijñānam? ityāha- arthasyetyādi | evaṃ manyate- yena phalena niṣpannenānantareṇa pramāṇasya karaṇatvavyapadeśo bhavati tadeva phalam, nānyat | arthapariccedakatvena vijñāna utpanne svaviṣayaniścayajanakatve sati samāpto jñānasya parmāṇavyāpāra iti | arthapariccittireva phalam, na pravartakādikam | amumevārtha darśayati- etaduktamityādinā |
pramāṇādarśapariccittirūpasya phalasya bhinnatvaṃ darśayituṃ pramāṇajñānasya svarūpaṃ prāgdaśitamapi punarapi darśayati- prāpakaṃ jñānamityādinā | evaṃ manyate- yasmāt prāpakaṃ vijñānaṃ pramāṇamiṣṭamasmābhiḥ, tasmāt sā ca prāpaṇaśaktirarthapariccittireva, nārthādutpattyādikamiti | etadeva darśayati- prāpaṇaśaktirityādinā | kasmādarthāvinābhāvitvameva prāpaṇaśaktirna bhavati? ityāha- bījādityādi | yato bījādeḥ sakāśādakurasyārthāvabhāsitvotpattirasti, na ca bījādikaṃ prāpayati, khalabilāntargatasyāpi bījsyāṃkurotpādaktvādityabhiprāyaḥ | tasmādityādinā jñānasyārthāvasāyāt prāpyādutpattāvityuktam |
20 arthasārūpyamasya pramāṇam ||
21 tadvaśādarśapratītisiddheriti ||
tadevaṃ pramāṇaprameyavyavahārārope 'rthaniścayalakṣaṇaṃ phalaṃ bhavati | jñānamarthaviniścayanasvabhāvam | pratyakṣameva phalasvabhāvamiṣṭam | tasmāt pratyakṣasyārthaniścayasvabhavatvāt pratyakṣameva phalasvabhāvaṃ syāditi veditavyamityuktaṃ bhavati || 19 ||
yadi pratyakṣameva phalasvabhāvam, tarhi pramāṇaṃ nāma kiṃ veditavyam? ityāśaṅkāyāmāha- arthetyādi |
sārūpyam= sādṛśyam | asyeti pratyakṣasya | arthākāraṃ yat pratyakṣaṃ tadeva pramāṇamiti śeṣaḥ || 20 ||
arthasārūpyameva kathaṃ pramāṇam? ityāśaṅkayāha- tadvaśādartapratītisiddheriti |
tadeva ca pratyakṣam arthapratītirūpam arthapradarśanarūpam | ataratadeva pramāṇaphalam || 19 ||
yadi tarhi jñānaṃ pramitirūpatvāt pramāṇaphalam, ki tarhi pramāṇaphalam? ityāha- arthetyādi | arthena saha yat sārūpyaṃ sādṛśyam asya jñānasya tat pramāṇam | iha yasmād viṣayāt viṣayāt vijñānamudeti tadviṣayasadṛśaṃ tad bhavati yathā- nīlādutpadayamānaṃ nīlasadṛśam | tacca sārūpyam= sādṛśyam, ākāra iti, ābhāsa ityapi vyapadiśyate || 20 ||
nanu ca jñānādavyatiriktaṃ sādṛśyam, tathā ca sati tadeva jñānaṃ pramāṇaṃ sa eveti | pramāṇavyāpāraḥ | yadyevam prāpaṇaśaktiḥ phalam, tarhi nārthapariccittirūpaṃ phalam, prāpakatvād, arthapariccitteranyatvādityāha- uktaṃ ca purastādiyādi | yadeva prāpakaṃ jñānaṃ tadeva pravartakam, arthapradarśakaṃ ca tadeveti purastāt saṃvarṇitaṃ pramāṇasvarūpacintāyām | tataśca arthapradaśekameva prāpakam, tasya ca prāpaṇaśaktirarthapariccittireva tāvatā parisamāptatvāt pramāṇavyāpārasyeti sthitam | pramāṇasya phalamarthapariccittirūpameva, nānyaditi || 19 ||
yadi jñānasya pramitirūpaṃ phalam, jñānāt tarhi pramāṇena bhinnena bhavitavyamiti manyamānaḥ pṛccati- yadi tarhītyādinā | arthasārūpyamasya pramāṇamiti | etasya vivaraṇam- arthena yat sārūpyamityādi | evaṃ manyate- arthasārūpyaṃ vijñānasya pramāṇam, naindriyādikamiti | viṣayādutpadyamānaṃ viṣayasadṛśaṃ bhavatīti tadeva sārūpyaṃ sādṛśyamuktamiti darśayati- iha yasmādityādinā || 20 ||
nanu cetyādi | evaṃ manyate paraḥ- indriyādikaṃ pramāṇamuktamasmābhiḥ, tadeva kiṃ yasmādarthamārūpyavaśād niścayaḥ, tasmāt tat sārūpyameva pramāṇam | evaṃ hi nīlasya pratītiriyam na pātasya iti vyavasthāpyate | tatra ca yo hetuḥ sa eva pramāṇatveneṣṭhaḥ |
indriyasya tvetadvayavasthitikaraṇe nāsti sāmarthyam | tathā hi taccendriyaṃ sarvasyaiva jñānasya sādhāraṇaṃ kāraṇamiti pratyekaniścayavyavasthitau kathaṃ samartha syāt | yadi tadeva ca pramāṇaphalam, na caikaṃ vastu sādhyaṃ sādhanaṃ copapadyate, tat kathaṃ sārūpyaṃ pramāṇam? ityāha- tadvaśāditi | taditi sārūpyam, tasya vasāt sārūpya samarthyāt | arthasya pratītiḥ avabodhaḥ, tasyāḥ siddhiḥ | tatsiddheḥ kāraṇāt | arthasya pratītirūpaṃ pratyakṣaṃ vijñānaṃ sārūpyavaśāt sidhyati, pratītaṃ bhavatī tyarthaḥ | nīlānirbhāsaṃ hi vijñānaṃ yataḥ tasmāt nīlasya pratītiravasīyate | yebhyo hi cakṣurādibhyo vijñānamutpadyate, na tadvaśāt tajjñānaṃ naulasya saṃvedanaṃ śakyate 'vasthāpayitum | nīlasadṛśaṃ tvanubhūyamānaṃ nīlasya saṃvedanamavasthāpyate |
na cātra janyajanakabhāvanibandhanah sādhyasādhanabhāvaḥ, yenaikasmin vastuni virodhaḥ syāt | apitu vyavasthapya-vyavasthāpakabhāvena | tata ekasya vastunaḥ bauddhenāpi neṣyate, yenārthasārūpyaṃ pramāṇamitipyate | kiñci- arthasārūpye pramāṇe 'ṅgī kriyamāṇe pramāṇaphalayoraikyānnaikaṃ karma karaṇaṃ bhavatīti yaccoditaṃ tat tadavasthameveti | tadvaśādityādi | evaṃ manyate- pramāṇaṃ karaṇaṃ ca sādhakatamaṃ kārakāṇām | prakṛṣṭopakārakaṃ jñānasya sārūpyameva tadvaśādarthādhigatisiddheḥ, nendriyādikam, arthasārūpyābhāve 'rthapratīterabhāvāditi | amumevārtha darśayati- arthasya pratītiravabodha ityādinā | nīlanirbhāsaṃ hītyādinā | nīlākāraṃ nīlavijñānasya nīlāvagamavyavasthāyā nimittaṃ darśayati | yasmānnīlākāre vijñānasyāvagate nīlapratītiarvagamyate, tasmādarthākāraḥ pramāṇam karaṇadharmatvādasyeti | nanu ca cakṣurādibhyo vijñānamutpadyate viśiṣṭārtha mavagaccatyeva tat kathamarthākārasya prakṛṣṭopakārakatvam? ityāha- yebhyo hītyādi | tat kathayati- cakṣurādīnāmapi vijñānotpattau nimittābhāvo 'sti, kintu teṣāṃ sarvajñānotpatti prati nimittatvānna pratiniyatārthavyavasthāpanasya nimittatvam | arthākārasya tvasādhāraṇatvāt pratiniyatārthavyavasthāpanaṃ prati nimittatvamiti tadeva pramāṇam |
yat tat pareṇa coditam- pramāṇaphalayoraikyātra caikaṃ sādhyaṃ sādhana vā syāditi?tat pariharati- na cātra janyajanaketyādinā | dyādayamekasya virodho yadyayaṃ janyajanakabhāvaḥ pramāṇaphalayoḥ sādhyasādhanabhāvaḥ, ki tarhi? vyavasthāpyavyavasthāpakabhāvaḥ | kutaḥ? jñānādhikārāt |yasmājjñāne viśiṣṭa utpanne pratipattrā viśiṣṭho 'rtho jñāpayte,
atdindriyaṃ nīlajñānasyaiva janakaṃ syāt, pītādijñānaṃ ca na janayet tadaiva vyavasthāya samartha syāt | sannidhānamapi sādhāraṇatvādindriyavanna vyavasthitihetuḥ |
kiñcid rūpaṃ pramānam, kiñcit pramaṇaphalaṃ na virudhyate |
vyavasthāpanaheturhi sārūpyaṃ tasya jñānasya | vyavasthāpyaṃ ca nīlasaṃvedanam |
vyavasthāpya- vyavasthāpakabhāvo 'pi kathamekasya jñānasya iti cet? ucyate nīlasadṛśamanubhūya tadvijñānaṃ yato nīlasya grāhakamavasthāpyate niścaya pratyayena, tasmāt sārūpyamanubhūtaṃ vyavasthāpanahetuḥ | niścayapratyayena ca tajjñānaṃ nīlasaṃvedanamavasthāpyamānaṃ vyavasthāpyam | tasmādasārūpyavavyāvṛttyā sārūpyaṃ jñānasya vyavasthāpanahetuḥ | anīlabodhavṛttyā ca nīlabodharūpatvaṃ vyavasthāpyam |
vyavasthāpakaśca vikalpapratyayaḥ pratyakṣabalotpanno draṣṭavyaḥ | na tu nirvikalpakatvāt pratyaksameva nīlavodharūpatvenātmānamavasthapayituṃ śaknoti | niścayapratyayenāvyavasthāpitaṃ sadapi nīlabodharūpaṃ vijñānamasatkalpameva | tasmānniścayena nīlabodharūpaṃ vyavasthāpitaṃ vijñānaṃ nīlabodhātmanā sad bhavati |
tasmādaśyavasāyaṃ kurvadeva pratyakṣaṃ pramāṇaṃ bhavati | akṛte tvadhyavasāye nīlabodharūpatvenāvyavasthāpitaṃ bhavati vijñānam | tathā ca pramāṇaphalamarthā na tvartha utpādyate | tathāhi- nīlākāre vijñāna utpanna viśiṣṭajñānaṃ vyavasthāpayati, nīlajñānamanubhūtamiti na jñānamutpādayati | kiñcidityādinaikasyaiva vijñānasyāṃśāśitayā vyavasthāpyavyavasthāpakatvaṃ daśayati |
nanu ca nirvikalpakaṃ jñānaṃ viśiṣṭākāramutpannaṃ kathaṃ tasya samānakāla evāṃśāṃśitayā vyavasthāpya vyavasthāpakabhāvo bhavatīti manyamānaḥ pṛccati- vyavasthāpyavyavasthāpaketyādinā | sadṛśamiti | evaṃ manyate- na vijñānameva nirvikalpakamātmānaṃ vyavasthāpayati, kintu pratyakṣapṛṣṭhabhāvinā niścayapratyayena vyavasthāpyate | tatra cārthākārasya vyavasthāpanahetutvamasārūpyavyāvṛttibhedenārthabodhatayā vyavasthāpyasyotpādena vedanasya tu vyavasthāpyatvam niścayapratyayatu vyavasthāpaka iti | amumevārtha darśayati- tasmādi tyādinā | nanu nīlajñānamtpanna svasaṃvedanapratyakṣasiddhaṃ yadi niścayavaśāt pramāṇavyavasthā labhyate, tadā yupyate vaktum- niścayapratyayena vyavasthāpyate iti, yāvatā niścayapratyayaṃ vināpipramāṇaṃ bhavatyeva? ityāha- niścayapratyasenāvyavasthāpitamityādi sārūpyaṃ tu asādhāraṇatvāt pratyekaniścayavyavasthitiheturbhavati | tathāhi nīlavijñānasya yo nīlākāraḥ sa pītādijñāne nāstīti vyavasthā syāt | yasmād nīlākāratvād ayaṃ nīlaḥ ityayeva pratītiḥ na tu pītaḥ iti buddhiḥ, tasmād arthasārūpameva pramāṇamiti || 21 ||
iti nyāyabinduvistaraṭīkāyāṃ śiṣyahitāyāṃ prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ ||
dhigamarūpamaniṣpannam | ataḥ sādhakatamatvābhāvāt pramāṇameva na syājjñānam |
hanitena tvadhyavasāyena sārūpyavaśānnīlabodharūpe jñāne vyavasthāpyamāne sārūpyavyavasthāpanahetutvāt pramāṇaṃ siddhaṃ bhavati |
yadyavam, adhyavasāyasahitameva pratyakṣaṃ pramāṇaṃ syāt, na kevalam- iti cet? naitadevam yasmāt pratyakṣabalotpannenādhyasāyena dṛśyatvenārtho 'vasīyate, na utparekṣitatvena | darśanaṃ ca arthasākṣātkaraṇākhyaṃ pratyakṣavyāpāraḥ | utprekṣaṇaṃ tu vikalpavyāpāraḥ | tathāhi- parokṣamartha vikalpayanta utprekṣāmahe, na tu paśyāma iti utprekṣātmakaṃ vikalpavyāpāramanubhavādū adhyavasyanti | tasmāt svavyāpāraṃ tiraskṛtya pratyakṣavyāpāramādarśayati- yatrārtha pratyakṣapūrvako 'dhyavasāyaḥ, tatra pratyakṣaṃ kevalameva pramāṇamiti || 21 ||
ācāryadharmottaraviracitāyāṃ nyāyabinduṭīkāyāṃ prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ samāptaḥ ||
darśayati | yāvat pratyakṣaṃ svaviṣaye svātmani niścayaṃ nitpādayati, na tāvat pramāṇaṃ bhavati ātmavyāpārānirvartanāt | tataścādhyavasāyaṃ kurvadeva pramāṇamiti niścayamaprkṣate | nanu yadi niścayaṃ vinā pramāṇameva na bhavati pratyakṣaṃ vikalpasahitam, tarhi pratyakṣaṃ pramāṇaṃ syāt, na kevalaṃ tadanvayavyatirekāditi manyamānaścodayati- yadayevamityādinā | naitadevam..............
dvitīyaḥ svārthānumānaparicchedaḥ
1 anumānaṃ dvidhā ||
2 svārtha parārtha ca ||
3 tatra svārtha trirūpāt liṅgād yadanumaye jñānaṃ tadanumānam ||
pratyakṣānumānabhedena samyagjñānaṃ dvividhamuktam | tatra pratyakṣaṃ saprapañcaṃ kṛtavyākhyānam | anumānakathanānujñārthamāha- anumānaṃ dvidheti | anumānasya prakārau dvau veditavyau | jñānābhidhānātmakayoḥ svaparārthānumānayoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ kimapi nāsti, kathaṃ tāvat pūrvaṃ na lakṣaṇamabhidīyeta? vibhāgena ca pratiniyataṃ lakṣaṇaṃ sukhena vaktu śakyam | tasmāt pūrvaṃ vibhāga uktaḥ || 1 ||
svārthamiti | svārtha parārtah ceti viśeṣeṇa dvaividhyamevopadarśyate | atra artha iti prayohanam | svaprayojanaṃ paraprayojanaṃ ceti śeṣaḥ | yenātmanaḥ pratītistat svārtham, yena cāparasya pratipattistat parārthamavagantavyamiti || 2 ||
evaṃ pratyakṣaṃ vyākhyāya, anumānaṃ vyākhyātukāma āha- anu mānamiti || anumānaṃ dvidhā dviprakāram | athānumānalakṣaṇe vaktavye kimakasmāt prakārabheda kathyate? ucyate parārthānumānaṃ śabdātmakam, svārthānumānaṃ tu jñānātmakam, tayoratyantabhedāt naikaṃ lakṣaṇamasti | tatastayoḥ pratiniyataṃ lakṣaṇamākhyātu prakārabhedaḥ kathyate | prakārabhedo hi vyaktibhedaḥ, vyaktibhede ca kathite prativyaktiniyataṃ lakṣaṇaṃ śakyate vaktum nānyathā | tato lakṣaṇanirdeśāṅgameva prakārabhedakathanam | aśakyatāṃ ca prakārabhedakathanamantareṇa lakṣaṇanirdeśasya jñātvā prāk prakārabhedaḥ kathyate iti || 1 ||
kiṃ punastad dvaividhyam? ityāha- svārthamiti | svasmāyidaṃ svartham | yena svayaṃ pratipadayate tat svārtham | parasmāyidaṃ paramārtham | yena paraṃ pratipādayati tat parārtham || 2 ||
tatreti | tatra tayoḥ svārtha- parārthānumānayormadhye svārtha jñānaṃ kiṃviṣṭam? ityāha- trirūpāditi | trīṇi rūpāṇi yasya vakṣyamāṇalakṣaṇāni tat trirūpam | liṅgayate= gamyate 'nenārtha iti liṅgam | tasmāt trirūpālliṅgāt
4 pramāṇaphalavyavasthātrāpi pratyakṣavat ||
5 trairūpyaṃ punaliṃgasya anumeye sattvameva, sapakṣe eva sattvam, asapakṣe cāsattvameva niścitam ||
tatreti | trīṇi rūpāṇyasya santīti trirūpam | artholiṅgayate 'neneti liṅgam | anumīyate iti anumeyaḥ | trilakṣaṇād hetoranumeye yajjñānamutpadayate tadeva dvārthānumānamiti | liṅgābhāsād yajjñānamutpadayate tadapyanumānaṃ syāditi tannirāsārthamanumeya ityuktam | jñānamiti kathanaṃ tu liṅgameva vastuto 'numānaṃ syāditi tannirāsārtham || 3 ||
yadayanumeyaviṣayajñānameva pramāṇamiṣṭham, tarhi phalaṃ nāma kiṃ syāt? ityāśaṅkāyāmāha- pramāṇetyādi |
yathā pratyakṣe tajjanyameva pramāṇaphalamabhihitam, tathātrāpyanumitireva pramāṇaphalaṃ syāt arthaviniścayanasvabhāvāt | yathā pratyakṣasyārthasārūpyaṃ pramāṇam, tathānumānasyāpi arthasārūpyameva pramāṇam tadvaśād arthaviniścayasiddheriti || 4 ||
trirūpālliṅgāt, ityuktam | kāni ca tāni trīṇi rūpāṇi?- ityāśaṅkāyāmāha- trairūpyamiti |
yat jātaṃ jñānamiti | etad hetudvāreṇa viśeṣaṇam | tat trirūpācca liṅgāt trirūpaliṅgālambanamapyutpadayata iti viśinaṣṭi- anumeya it | etacca viṣayadvāreṇa viśeṣaṇam | trirūpālliṅgād yadutpannamanumeyālambanaṃ jñānaṃ tat svārthamanumānamiti || 3 || lakṣaṇavipratipatti nirākṛtya phalavipratipattiṃ nirākartumāha- pramāṇatyādi | pramāṇāsya yat phalaṃ tasya yā vyavasthā sā atra anumāne 'pi pratyakṣa iva pratyakṣavat veditavyā |
yathā hi nīlasarūpaṃ pratyakṣamanubhūyamānaṃ nīlabodharūpamavasthāpyate, tena nīlasārūpyaṃ vyavasthāpanahetuḥ pramāṇam, nīlabodharūpaṃ tu vyavasthāpyamānaṃ pramāṇaphalam | tadvat anumānaṃ nīlākāramutpadayamānaṃ nīlabodharūpamatvasthāpyate, tena nīlasārūpyamasya pramāṇam, nīlavikalpanarūpaṃ tvasya pramāṇaphalam | sārūpyavaśāddhi tannīlapratītirūpaṃ sidhyati nānyatheti || 4 ||
evamiha saṃkhyā lakṣaṇa phalavipratipattayaḥ, pratyakṣapariccede tu gocara vipratipattinirākṛtā | lakṣaṇanireśaprasaṅgena tu trirūpaṃ liṅgaṃ prastutam, tadevatrirūpasya bhāvastrairūpyam | 1 anumeye sattvameveti | adhonirdiṣṭhānumeyalakṣaṇe sattvameva prathamaṃ rūpam | tatra sattvamiti uktvā cākṣuṣatvādityādikaṃ nirastam | evetyadhikakathanena pākṣikadeśāsiddhayādikaṃ nirastam |
2 sapakṣe eva sattvamiti | samajātīye sattvameva dvitīyaṃ rūpam | atra sattvam ityuktvā asādhāraṇānaikāntiko nirastaḥ | evetyadhikakathanena sādhāraṇānaikāntiko nirastaḥ | ubhayakathanena viruddho nirastaḥ |
3 asapakṣe cāsattvameveti | asamajātīye kvacidapi asattvaṃ tṛtīyaṃ rūpam | atra asattvam ityuktvā sādhāraṇānaikāntiko nirastau | evetyadhikakathanena viparkṣakadeśāvṛtteḥ parihāraḥ |
vyākhyātumāha- trairūpyamityādi | liṅgasya yat trairūpyaṃ yāni trīṇi rūpāṇi | tadidamucyata iti śeṣaḥ | kiṃ punastat trairūpyam? ityāha-anumeya iti |
1 anumeyaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam, tasmin liṅgasya sattvameva niścitam-ekaṃ rūpam | yadayapi cātra niścitagrahaṇaṃ na kṛtam, tathāpi ante kṛtaṃ prakrāntayordvayorapi rūpayorapekṣaṇīyam | yato na yogyatayā liṅgaṃ parokṣajñānasya nimittam; yathā- bījamaṃkurasya; adṛṣṭād dhūmādagnerapratipatteḥ | nāpi svaviṣayajñānāpekṣaṃ parokṣārthaprakāśanam, yathā- pradīpo ghaṭādeḥ, dṛṣṭādapyaniścitasambandhādapratipatteḥ | tasmāt parokṣārthanāntarīya katayā niściyanameva liṅgasya parokṣārthapratipādanavyāpāraḥ, nāparaḥ kaścit | ato 'nvayavyatirekapakṣadharmatvaniścayo liṅgavyāpārātmakatvādavaśyakartavya iti sarveṣu rūpeṣu niścitagrahaṇamapekṣaṇiyam |
tatra sattvavacanenāsiddhaṃ cākṣuṣatvādi nirastam | evakāreṇa pakṣaikadeśāsiddho nirastaḥ | yathā citanāstaravaḥ, svāpāda iti pakṣīkṛteṣu taruṣu patrasaṅkocalakṣaṇaḥ svāpa ekadeśe na siddhaḥ | nahi sarve vṛkṣā rātrau patrasaṅkocabhājaḥ, kintu kecideva | sattvavacanasya paścātkṛtenaiva kāraṇenāsādhāraṇo dharmo nirastaḥ | yadi hi anumeya eva sattvam iti kuryāt, śrāvaṇatvameva hetuḥ syāt | niścitagrahaṇena sandigdhāsiddhaḥ sarvo nirastaḥ |
2 sapakṣo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, tasminneva sattvaṃ niścitamiti dvitīyaṃ rūpam | ihāpi sattvagrahaṇena viruddho nirastaḥ | sa hi nāsti sapakṣe | evakāreṇa sādhāraṇānaikāntikaḥ | sa hi na sapakṣa eva vartate, kintūbhaya-
6 anumeyo 'tra jijñāsitaviśeṣo dharmī ||
ante niścitam ityuktestriṣveva niścitamiti veditavyam | tāni ca trīṇi rūpāṇi svayaṃ yathāyathaṃ pramāṇairniścatānyeva grāhayāṇī anyathānumeye pratyāyanamaśakyameveti || 5 ||
kaścānumeya? ityāśaṅkāyāmāha- anumeya iti |
trāpi | sattvagrahaṇāt pūrvāvadhāraṇavacanena sapakṣāvyāpisattākasyāpi prayatnāntarauyakasya hetutvaṃ kathitam | paścādavadhāraṇe tvayamarthaḥ syāt sapakṣe sattvameva yasya sa heturiti prayatnānantarīyakatvaṃ na hetuḥ syāt | niścitavacanena sandigdhānvayo 'naikāntiko nirastaḥ, yathā- sarvajñaḥ kaścit, vaktṛtvāt | vaktṛtvaṃ hi sapakṣe sarvajñe sandigdham |
3 asapakṣo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, tasminnasattvameva niścitam- tṛtīyaṃ rūpam | tatrāsattvagrahaṇena viruddhasya nirāsaḥ | viruddho hi sa vipakṣe 'sti | evakāreṇa sādhāraṇāya vipakṣaikadeśavṛtternirāsaḥ |
prayatnāntarīyakatve sādhye hyanityatvaṃ vipakṣaikadeśe vidyudādau asti, ākāśādau nāsti | tato niyamenāsya nirāsaḥ | asattvaśabdāddhi pūrvasminnavadhāraṇe 'yamarthaḥ syāt-vipakṣa eva yo nāsti sa hetuḥ | tathā ca prayatnānantaroyakatvaṃ sapakṣe 'pi sarvatra nāsti, tato na hetuḥ syāt | ataḥ pūrva na kṛtam | niścitagrahaṇena sandigdhavipakṣavyāvṛttiko 'naikāntiko nirastaḥ |
nanu ca sapakṣa eva sattvam ityukte, vipakṣe 'sattvameva iti gamyata eva, tat kimartha punarubhayorupādānaṃ kṛtam? ucyate anvayo vyatireko vā niyamavāneva prayoktavyo nānyathā ti darśayitu dvayorapyupādānaṃ kṛtam | aniyate hi dvayorapi prayoge 'yamarthaḥ syāt- sapakṣe yo 'sti, vipakṣe ca yo nāsti ca heturiti | tathā ca sati sa śyāmaḥ tatputratvāt, dṛśyamāna putravat iti tatputratve hetuḥ syāt | tasmāt niyamavatorevānyavyatirekayoḥ prayogaḥ kartavyaḥ, yena pratibandho gamyeta sādhanasya sādhyena | niyamavatośca prayoge 'vaśyakartavye dvayoreka eva prayoktavyo na dvāviti niyamavānevānvaya vyatireko vā prayoktavyaḥ iti śikṣaṇārtha dvayorūpādānamiti || 5 ||
trarūpyakathanaprasaṅgenānumeyaḥ sapakṣo vipakṣaścoktaḥ, teṣāṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam, tatra ko 'numeyaḥ? ityāha- anumeyo 'tretyādi | atra hetulakṣaṇe niścetavye dharmī anumeyaḥ anyatra tu sādhyapratipattikāle samudāyo 'numeyaḥ, vyāptiniścayakāle
7 sādhyadharmasāmānyena samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ ||
8 na sapakṣo 'sapakṣaḥ ||
9 tato 'nyastadviruddhastadabhāvaśceti ||
atreti | hetulakṣaṇe | jijñāsitaḥ pratyetumiṣṭaḥ | viśeṣa iti | vilakṣaṇo dharmaḥ | jijñāsito viśeṣo yasmin sa jijñāsitaviśeṣaḥ | dharmāḥ santi yasmin sa dharmī | tena yasya dharmiṇaḥ kaścid viśeṣaḥ pratyenumiṣṭaḥ so 'numeya ityarthaḥ | sa ca hetulakṣaṇāvasare eva bodhya ityuktaṃ bhavati | anyatra tu dharmaviśiṣṭadharmī anumeya iti || 6 ||
kastāvat sapakṣaḥ? ityāśaṅkāyāmāha- sādhyetyādi |
samānaṃ mānamasyeti samānaḥ | samānajñānapariccedyaḥ | sadṛśa iti śeṣaḥ | yaśca sadṛśo 'rthaḥ sa sapakṣaḥ |
kathamprakāraṃ sāmānyamiti cet? tatraivamāha- sādhyarmasāmānyeneti | sādhyaścāsau dharmaśceti sādhayadharmaḥ | tasya sāmānyaṃ sādhyadharmasāmānyam | sādhyadharmasya hi viśeṣo bhavati, pratyarthaniyamāt | tena ca samānatvād virodhaḥ syāditiṃ sādhyadharma sāmānyena ityuktamiti || 7 || |
kaśca asapakṣaḥ? ityāśaṅkāyāmāha- na sapakṣa iti | yaśca sapakṣo na bhavati sa sarva evāsapakṣa iti || 8 ||
tato 'nya iti | sapakṣaviruddhaḥ | yathā- uṣṇasparśe sādhye 'nuṣṇāśītaṃ dravyam | tu dharmo 'numeyaḥ- iti darśayitum atra grahaṇam | jijñāsito jñātumiṣṭo viśaṣo dharmo yasya dharmiṇaḥ sa yathoktaḥ || 6 ||
kaḥ sapakṣaḥ? ityāha- sādhyadharmetyādi | samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ | samānaḥ sadṛśo yo 'rthaḥ pakṣeṇa sa sapakṣa uktaḥ, upacārāt | samānaśabdena viśeṣyate | samānaḥ pakṣaḥ= sapakṣaḥ, samānasya ca sa śabdādeśaḥ |
syādetat | kiṃ tat pakṣasapakṣayoḥ sāmānyam, yena samānaḥ sapakṣaḥ pakṣeṇa? ityāha- sādhyadahrmasāmānyeneti | sādhyaścāsau asiddhatvāt dharmaśca parāśritatvāt sādhyadharmaḥ | na ca viśeṣaḥ sādhyaḥ, apitu sāmānyam | ata iha sāmānya sādhyamuktam | sādhyadahrmaścāsau sāmānyaṃ ceti sādhyadharma sāmānyena samānaḥ pakṣeṇa sapakṣa ityarthaḥ || 7 ||
ko 'sapakṣaḥ? ityāha- na sapakṣo 'sapakṣaḥ | sapakṣo yo na bhavati so 'sapakṣaḥ || 8 ||
kaśca sapakṣo na bhavati? ityāha- tata iti | tataḥ sapakṣād anyaḥ, tena
10 triūpāṇi ca trīṇyeva liṅgāni ||
11 anupalabdhiḥ svabhāvaḥ kārya ceti ||
12 tatrānupalabdhiryathā- na pradeśaviśeṣe kvacid ghaṭaḥ, upalabdhilakṣaṇa prāptasyānupalabdheriti ||
taddiruddha iti | sapakṣaviruddhaḥ | yathā- uṣṇasparśa eva sādhye śītaṃ dravyam | tadbhāva iti | sapakṣābhāvaḥ | yathā- sauvāntikasya anityatve sādhye anityatvābhāva evāsapakṣaḥ, tannaye ākāśādiṣvapi nityatvāṅgīkārāt |
trividha evārthe na sapakṣaḥ asapakṣaḥ iti bodhyam | abhāvastu vastuta eva na sapakṣaḥ | anyavirodhī ca apramparayā na sapakṣāviti || 9 ||
yathoktahetuphalaṇayukto hetuḥ katividhaḥ? ityāśaṅkāyāmāha- trirūpāṇīti | yathoktaṃ rūpatrayaṃ triṣveva sambhavati, nādhika ityadhikārārtha evakārārthaḥ | trayāṇāṃ liṅgānāṃ pratyekamapi trirūpameva draṣṭavyam, ekarūpaṃ dvirūpaṃ vā naiveti || 10 ||
kāni ca trīṇi liṅgāni? ityāśaṅkāyāmāha- anupalabdhiriti | iha svanāmnā trīṇi liṅgāni nirdiśyante || 11 || tatrānupalabdhiriti | anupalabdhisvarūpamucyate | yatheti | upapradarśanaśabdaḥ | pradeśaviśeṣe kvacid ghaṭo neti sannihitadeśavacanam | sambandhastu evam- pradeśaviśeṣa
ca viruddhaḥ | tasya ca sapakṣasya abhāvaḥ | sapakṣādanyatvaṃ tadviruddhatvaṃ ca na tāvat pratyetuṃ śakyam, yāvat sapakṣasvabhāvābhāvo na vijñātaḥ | tasmādanyatva viruddhatvapratītisāmarthyāt sapakṣābhāvarūpau pratītāvanyaviruddhau |
tato 'bhāvaḥ sākṣāt sapakṣābhāvarūpaḥ pratīyate | anyaviruddhau sāmarthyādabhāvarūpī pratīyete | tatastrayāṇāmapi asapakṣatvam || 9 ||
uktena trairūpyeṇa trirūpāṇi ca trīṇyeva liṅgānīti | cakārī vaktavyāntarasamuccayārthaḥ | trairūpyamādau pṛṣṭam, trirūpāni ca liṅgāni pareṇa | tatra trairūpyamuktam, trirūpāṇi cocyante- trīṇyeva trīṇyeva trirūpāṇi liṅgāni | trayastritrarūpaliṅgaprakārā ityarthaḥ || 10 ||
kāni punastāni? ityāha- anupalabdhirityādi | pratiṣedhyasya sādhyasyānupalabdhistrirūpā | bidheyasya sādhyasya svabhāvaśca trirūpaḥ kārya ca || 11 ||
anupalabdhimudāhartumāha- tatretyādi | yathetyādi | yathetyupadarśanārtham | yatheyamanupalabdhistathānyāpi | na tviyamevetyarthaḥ | pradeśa ekadeśaḥ | iśiṣyata
13 upalabdhilakṣaṇaprāptirupalambhapratyayāntarasākalpaṃ svabhāvaviśeṣaśca ||
kvacid ghaṭo neti kvacidityanena dharmī nirdiśyate | pradeśaviśeṣa iti tasyaiva viśeṣaḥ kriyate | vādyabhimatadeśe ghaṭo nityarthaḥ | deśa ityukte sarvasya pakṣatve ghaṭābhāvasiddhireva na syāt | sa ca yogyo 'pi na bhavati |
upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti | anena heturviśeṣaṇamuktam | upalabdhiriti jñānamucyate | lakṣyate iti lakṣaṇam | viṣaya iti śeṣaḥ | upalabdherlakṣaṇamiti upalabdhilakṣaṇam, taṃ prāpta iti upalabdhilakṣaṇaprāptaḥ | yogyopalabdhiviṣaya iti śeṣaḥ |
anupalabdheriti | adarśanādityarthaḥ | ayamarthaḥ- pradeśādau dṛśyaghaṭādyadarśanāt | ghaṭaśūnyadeśadarśanāditi śeṣa iti || 12 ||
nanu kā sā upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ? ityāśaṅkāyāmāha- upalabdhītyādi |
iti viśeṣaḥ pratipattupratyakṣaḥ | tādṛśaśca na sarvaḥ pradeśaḥ | tadāha- kvaciditi | pratipattṛpratyakṣeḥ kvacideva pradeśe iti dharmī | na ghaṭa iti sādhyam | upalabdhirjñānam | tasyā lakṣaṇaṃ janikā sāmagrī | tayā hi upalabdhirlakṣayate | tatprāpto 'rtho janakatvena sāmagrayantarbhāvāt | upalabdhilakṣaṇaprāpto dṛśya ityarthaḥ | tasya ana palabdheḥ- ityayaṃ hetuḥ |
atha yo yatra nāsti sa kathaṃ tatra dṛśyaḥ? dṛśyatvasamāropādasannapi dṛśya ucyate | yaścaivaṃ sambhāvyate- yadyasāvanna bhaved dṛśya eva bhavediti | sa tatra avidhyamāno 'pi dṛśyaḥ samāropyaḥ | kaścaivaṃ sambhāvyaḥ? yasya samagrāṇi svāvalambanadarśanakāraṇāni bhavanti | kadā ca tāni samagrāṇi gamyante? yadā ekajñānavastvantaropalambhaḥ | ekendriyajñānagrāhyaṃ locanādipraṇidhānābhimukhaṃ vastudvayamanyonyāpekṣamekajñānasaṃsargi kathyate | tayorhi satornaika niyamatā bhavati pratipattiḥ, yogyatāyā dvayorapyaviśiṣṭatvāt | tasmādekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne satyekasmin itarat samagradarśanasāmagrīkaṃ yadi bhaved, dṛśyameva bhavediti sambhāvitaṃ dṛśyatvamāropyate | tasyānupalambho dṛśyānupalambhaḥ | tasmāt sa eva ghaṭaviviktarpadeśaḥ, tadālambanaṃ ca jñānaṃ dṛśyānupalambhaniścayahetutvād dṛśyānupalambha ucyate |
yāvaddhi ekajñānasaṃsargi vastu na niścitam, tajjñāanṃ ca na tāvad dṛśyānupalambhaniścayaḥ | tato vastu anupalambha ucyate, tajjñānaṃ ca | darśananivṛttimātraṃ svayamaniścitatvādagamakam | tato dṛśyaghaṭarahitaḥ pradeśaḥ, tajjñānaṃ ca vacanasāmarthyādeva dṛśyānupalambharūpamuktaṃ draṣṭavyam || 12 ||
kā punarūpalabdhilakṣaṇaprāptiḥ? ityāha- upalabdhītyādi | upalabdhi-
14 yaḥ svabhāva satsvapyanyeṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāva viśeṣaḥ ||
15 svabhāvaḥ svasattāmātrabhāvini sādhyadharme hetuḥ ||
upalambha iti | jñānam | tasya pratyayāntarāṇi upalambhapratyayāntarāṇi | upalambhapratyayastatra ghaṭa eva | tato 'nyāni anantarapratyayādīni | teṣāṃ sākalyam upalambhapratyayāntarasākalyam | sākalyaśabdena samāveśa ucyate | svabhāvaśca viśeṣaśca iti svabhāvaviśeṣaḥ | tad dvayam upalabdhilakṣaṇaprāptiśabdenocyate iti || 13 ||
nanu ko 'yaṃ svabhāvaviśeṣaḥ? ityākāṅkṣāyāmāha- satsviti |
yaḥ svabhāvaḥ san cakṣurādisannidhāne viprakarṣaprakāratrayeṇa aviprakṛṣṭaḥ śakyadarśanaḥ, sa evātra dvabhāvaviśeṣa ucyate | tena cakṣurādisannidhāne 'pi pratyakṣayogyaghaṭānupalabdheḥ atra ghaṭo nāsti ityayamartha ukta iti || 14 ||
svabhāvahetulakṣaṇanirdeśārthamāha- svabhāva iti |
lakṣaṇaprāptiḥ ulabdhilakṣaṇaprāptatvam, ghaṭasya upalambhapratyayāntarasākalpamiti | jñānasya ghaṭo 'pi janakaḥ, anye ca cakṣurādayaḥ | ghaṭād dṛśyādanye hetavaḥ pratyayāntarāṇi, teṣāṃ {sāa}lyaṃ sannidhiḥ | svabhāva eva viśiṣyate tadanyasmādīt viśeṣo viśiṣṭa ityarthaḥ | tadayaṃ viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ pratyayāntarasākalpaṃ ca- etad dvayamupalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ ghaṭāderdraṣṭavyam || 13 ||
kīdṛśaḥ svabhāvaviśeṣaḥ? ityāha- yaḥ svabhāva ityādi |
satsvityādi | upalambhasya yāni ghaṭād dṛśyāt pratyayāntarāṇi teṣu satsu vidyamāneṣu yaḥ svabhāvaḥ san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāvaviśeṣaḥ |
tadayamatrārthaḥ- ekapratipattrapekṣamidaṃ pratyayalakṣaṇam | tathā ca sati draṣṭuṃ pravṛttasyaikasya draṣṭurddaśayamāna ubhayavān bhāvaḥ | adṛśyamānāstu deśakāla svabhāvaviprakṛṣṭāḥ svabhāvaviśeṣarahitāḥ pratyayasākalpavantastu | yairhi pratyayaiḥ sa draṣṭā paśyati te sannihitāḥ | ataśca sannihitā yad draṣṭuṃ pravṛttaḥ saḥ | draṣṭumapravṛttasya tu yogyadeśasthā api draṣṭuṃ te na śakyāḥ pratyayāntaravaikalpavantaḥ svabhāvaviśeṣayuktāstu | dūrakeśakālāstu ubhayavikalāḥ | tadevaṃ paśyataḥ kasyacinna pratyayāntaravikalo nāma, svabhāvaviśeṣavikalastu bhavet | apaśyatastu draṣṭuṃ śakyo yogyadeśasthaḥ pratyayāntaravikalaḥ, anye tūbhayavikalā iti || 14 ||
anupalabdhimudāhṛtya svabhāvamudāhartumāha- svabhāva ityādi | svabhāvo
16 yathā- vṛkṣo 'yam, śiśapātvāt iti ||
17 kārya yathā- vahniratra dhūmāt iti ||
18 atra dvau vastusādhanau, ekaḥ pratiṣehaheturiti ||
sattāmātramiti | sādhanasattāmātram | sattāmātre bhavituṃ śīlaṃ yasya sa sattāmātrabhāvī, tasmin sattāmātrabhavini sādhyadharme svabhāvaheturbodhyaḥ || 15 ||
yathā vṛkṣa iti | atra vṛkṣasya śiśapāmātreṇa sambandhaḥ | tasmāt tena sādhyate || 16 ||
kāryaheturudāhriyate | agninirbharotpattikatvād yatra dhūmastatra vahniḥ ityavagamyate || 17 ||
atha kasmāt ligaṃ trividham iti vyavasthitiḥ? ityāśaṅkāyāmāha- atra dvāviti |
yasmādanumeyo bhāvābhāvarūpo dvividhaḥ, tasmād heturapi 1 | bhāvasādhanaḥ, 2 abhāvasādhanaśca dvividha eva | anumeyo 'pi bhāvarūpo dvividhaḥ- 1 bhinnaḥ, 2 abhinnaśca |
heturiti sambandhaḥ | kīdṛśo hetuḥ sādhyasya svabhāvaḥ? ityāha- svasya ātmanaḥ sattā, saiva kevalā svasattāmātram | tasmin sati bhavituṃ śīlaṃ yasyeti | yo hetorātmanaḥ sattāmapekṣya vidyamāno bhavati, na tu hetusatāyā vyatiriktaṃ kañcid hetumapekṣate sa svasattāmātrabhāvī sādhyaḥ | tasmin sādhye yo hetuḥ sa svabhāvastasya sādhyasya, nānyaḥ || 15 ||
udāharaṇam- yatheti | ayamiti dharmī | vṛkṣa iti sādhyam | śiśapātvāditi hetuḥ | tadayamarthaḥ- vṛkṣavyavahārayogyo 'yam, śiśapāvyavahārayogyatvāditi | tatra pracuraśiśape deśe 'viditaśiśapāvyavahāro jaḍo yadā kenaciduccāṃ śiṃśapāmupādarśyocyate- ayaṃ vṛkṣa iti, tadā asau jāḍayācciśapāyā uccatvamapi vṛkṣavyavahārasya nimittamavasyati | sa mūḍhaḥ śiśapātvamātra nimitte vṛkṣavyavahāre pravartyate, niccatvādi nimittāntaramiha vṛkṣavyavahārasya, apitu śiśapātvamātraṃ nimittam | śiśapāgataśākhādimatvaṃ nimittamityarthaḥ || 16 || |
kāryamudāhartumāha- kāryamityādi | vahniriti sādhyam | atreti dharmī | dhūmāditi hetuḥ | kāryakāraṇabhāvo loke pratyakṣānupalambhanibandhanaḥ pratīta iti na svabhāvasyeva kāryasya lakṣaṇamuktam || 17 ||
nanu trirūpatvādekameva liṅga yuktam, atra prakārabheda bhedaḥ, evaṃ sati svabhāvahetorekasyānantaprakāratvāt tritvamayuktam? ityāha- atra dvāviti |
19 svabhāvapratibandhe hi satyartho 'rtha gamayet |
20 tadapartibaddhasya tadavyabhicāraniyamābhāvāt ||
anumeyasya bhāvarūpasya dvaividhyena bhāvasādhano 'pi dvividho bhavati | tathā hi- 1 sādhyahetvoḥ svarūpabhede abhinnaṃ sādhyaṃ sādhayituṃ na śaknoti | 2 sādhyahetvoḥ svarūpābhede ca bhinnaṃ sādhyaṃ sādhayituṃ na śaknoti |
tatra sādhyasādhanayorabhede svabhāvahetuḥ | sādhyasādharmayorbhede ca kāryahetuḥ | anupalabdhistu abhāvahetuḥ | etena yasmād dvābhyāṃ bhāvasādhanam, ekena ca pratipedhasādhanam, tasmāt liṅgaṃ trividham- dve bhāvasādhane, ekaṃ ca pratiṣedhakāraṇamīt darśitamiti || 18 ||
atha kasmād dvāveva vastusādhano iti cet? tatrāha svabhāva iti | svabhāvena= svarūpeṇa pratibandhaḥ svabhāvapratibandha | tatsattve eva liṅgalakṣaṇārthena sādhyalakṣaṇārthasya pratyāyanamiti śeṣaḥ || 19 ||
kasmāt svabhāvapratibandhasattva eva artho 'rtha gamayoditi cet? tatrāha- tadapratītyādi |
atreti | eṣu triṣu hetuṣu madhyedvau hetū vastusādhanau vidheḥ sādhanau gamakau | ekaḥ pratiṣedhasya heturgamakaḥ | pratiṣedha iti cābhāvo 'bhāvavyavahāraścokto draṣṭavyaḥ |
tadayamarthaḥ- hetuḥ sādhyasiddhāyrthatvāt sādhyāṅgam, sādhyāṃ pradhānam | ataśca sādhyopakaraṇasya hetoḥ pradhānasādhyabhedād bhedaḥ, na svarūpabhedāt | sādhyaśca kaścid vidhiḥ, kaścit pratiṣedhaḥ | vidhipratiṣedhayośca parasparaparihāreṇānavasthānāt tayorhetūbhinnau | vidhirapi kaściddhetīrbhinnaḥ, kaścidabhinnaḥ | bhedādhedayorapyanyonyatyāgenātmasthiterbhinnau hetū | tataḥ sādhyasya parasparavirodhāt hetavo bhinnāḥ, na tu svata eveti || 18 ||
kasmāt punastrayāṇāṃ hetutvam, kasmāccānyeṣāmahetutvam?- ityāśaṅkaya yathā trayāṇāmeva hetutvam, anyeṣāṃ cāhetutvam, tadubhayaṃ darśayitumāha- svabhāvapratibandha iti | svabhāvena pratibandhaḥ svabhāvapratibandhaḥ | sādhane kṛtā iti samāsaḥ | svabhāvapratibaddhatvaṃ pratibaddhasvabhāvatvamityarthaḥ | kāraṇe svabhāve ca sādhye svabhāvena pratibandhaḥ kāryasvabhāvayoraviśiṣṭa ityekena samāsena dvayorapi saṃgrahaḥ | hiryasmādarthe | yasmāt svabhāvapratibandhe sati sādhanārthaḥ sādhyaṃ gamayet, tasmāt trayāṇāṃ gamakatvam, anyeṣāmagamakatvam || 19 ||
kasmāt punaḥ svabhāvapratibandha eva sati gamyagamakabhāvaḥ, nānyathā?
21 sa ca pratibandha sādhye 'rthe liṅgasya || yato yanna pratibaddham, tatrārthaniścayāvyabhicāri, tasmāt pratibandhe satyeva gamyagamakabhāvo veditavyaḥ, nānyatheti || 20 || sa ca tāvat kasya pratibandhaḥ, kena rūpeṇa va pratibandhaḥ? it pradarśanārthamāha- sa ceti | yasmāt paramārthato ligaṃ kvacit sādhyārthasvabhāvameva, tasmāt tat tena pratibaddham || 21 || ityāha- tadapatibaddhasyeti | taditi svabhāvaḥ uktaḥ | tena svabhavenāprati baddhaḥ tadapratibaddhaḥ | yo yatra svabhavena pratibaddhaḥ tasya tadapratibaddhasya | tadavyabhicāraniyamābhāvāt | tasyāpratibandhaviṣayasyāvyabhivāraḥ tadavyabhicāraḥ,tasya niyama tadavyabhicāraniyamaḥ, tasyābhāvāt |
tadayamarthaḥ- na hi yo yatra svabhāvena na pratibaddhaḥ, sa tamapratibandhaviṣaya mavaśyameva na vyabhicāratīti nāsti tayoravyabhicāraniyamaḥ= avinābhāvaniyamaḥ | avyabhicāraniyamācca gamya-gamakabhāvaḥ | na hi yogyatayā pradīpavat parokṣārthapratipattinimittamiṣṭaṃ liṅgam, api tu abyabhicāritvena niścitam | tataḥ svabhāvapratibandhe satyavinābhāvitvaniścayaḥ, tato gamya-gamakabhāvaḥ | tasmāt svabhāvapratibandhe satyartho 'rtha gamayet, nānyatheti śthitam || || 20 ||
nanu ca parāyattasya pratibandho 'parāyatte, tadiha sādhyasādhanayoḥ kasya kva pratibandhaḥ? ityāha- sa ceti | sa ca svabhāvapratibandho liṅgasya sādhye 'rthe | liṅga parāyattatvāt pratibaddham | sādhyastvartho 'parāyattatvāt pratibandhaviṣayaḥ, na tu pratibaddha ityarthaḥ | tatrāyamarthaḥ- tādātmyaviśeṣe 'pi yat pratibaddhaṃ tad gamakam | yat pratibandhaviṣayastad gamyam | yasya ca dharmasya yo niyata svabhāvaḥ sa tatprativaddhaḥ | yathā prayatnānantarīyakatvākhyo 'nityatve | yasya tu sa cānyaśca svabhāvaḥ sa pratibandhaviṣayaḥ, na tu pratibaddhaḥ | yathānityatvākhyaḥ prayatnānantarīyakatvākhye | niścayāpekṣo hi gamyagamyakabhāvaḥ | prayatnānantarīyakatvameva cānityasvabhāvaṃ niścitam | atastadevānityatve pratibaddham | tasmānniyataviṣaya eva gamyagamyakabhāvaḥ, nānyatheti || 21 ||
22 sādhyārthatādātmyāt sādhyārthādutpatteśca ||
23 atatsvabhāvasyātadutpatte śca tatrāpratibaddhasvabhāvatvāt ||
sādhyārthatādātmyāditi | yasmāt liṅgaṃ kvacit sādhyārthādevotpadayate, tasmāt tat tena pratibaddhamiti || 22 ||
atha kathamucyate- sādhyārthatādātmyāt sādhyārthādutpatteścaiva liṅgasya pratibandha iti cet? tatrāha- atatsvabhāvasyeti |
yacca na sādhyaikasvabhāvam, yadapi ca notpadayate sādhyārthāt tasya tena pratibandha | kena prakāreṇābhidhīyeta apratibaddhaṃ ca na liṅgam, atiprasaṅgāt | tasmāt tādātmya tadutpattibhyāmeva pratibandho vaktavyaḥ, nānyatheti || 23 ||
bhavatu tāvat tathiva, tataśca kimāyātamiti cet? āha- te ceti |
kasmāt punaḥ svabhāvapratibandho liṅgasya? ityāha- vastuta ityādi | sa sādhyo 'rtha ātmā svabhāvo yasya tat tadātmā, tasya bhāvastādātmyam, tasmāddhetoḥ | yataḥ sādhyasvabhāvaṃ sādhanaṃ tasmāt | tatra svabhāvapratibandha ityarthaḥ |
yadi sādhyasvabhāvaṃ sādhanam, sādhyasādhanayorabhedāt pratijñārthaikadeśo hetuḥ syāt? ityāha- vastuta iti | paramārthasattārūpeṇābhedastayoḥ | vikalpaviṣayastu yat samāropita rūpam, tadapekṣaḥ sādhyasādhanabhedaḥ | niścayāpekṣa eva hi gamyagamakabhāvaḥ | tato niścayārūḍharūpāpekṣa eva tayorbhedo yuktaḥ, vāstavastvabheda iti | na kevalāta tādātmyād, api tu tataḥ tadutpattaśca sādhye 'rthe svabhāvapratibandho liṅgasya || 22 ||
kasmānnimittadvayāt svabhāvapratibandho liṅgasya, nānyasmāt? ityāha- atatsvabhāvasyetyādi | sa svabhāvo 'sya so 'yaṃ tatsvabhāvaḥ | na tatsvabhāvo 'tatsvabhāvaḥ | tasmādutpatirasya so 'yaṃ tadutpattiḥ, na tathātadutpattiḥ | yo yatsvabhāvo yadutpattiśca na bhavati tasya atatsvabhāvasya atadupatteśca | atra atatsvabhāve anutpādake cāpratibaddhaḥ sbabhāvo 'syeti so 'yamapratibaddhasvabhāvaḥ, tasya bhāvo 'pratibaddhasvabhāvatvam, tasmād apratibaddhasvabhāvatvāt |
yadayatatsvabhāve 'nutpādake ca kaścit pratibaddhasvabhāvo bhaved, bhavedanyato 'pi nimittāt svabhāvapratibandhaḥ | pratibadhasvabhāvatvaṃ hi svabhāvapratibandhaḥ | na cānyaḥ kaścidāyattasvabhāvaḥ | tasmāt tādātmyatadutpattibhyāmeva svabhāvapratibandhaḥ || 23 ||
bhavatu nāma tādātmyadutpattibhyāmeva svabhāvapratibandhaḥ, kāryasvabhāva
24 te ca tādātmyatadutpattau svabhāvakāryayoreveti tābhyāmeva vastusiddhiḥ ||
25 pratiṣedhasiddhirapi yathoktāyā evānupalabdheḥ ||
26 sati vastuni tasyā asambhavāt ||
tādātmyaṃ svabhāvahetoḥ pratibandhaḥ | tadutpattiḥ kāryahetoḥ pratibandhaḥ | ata eva tābhyāmeva vastusiddhirityuktam | yasmāt tādātmyatadutpattī svabhāvakāryayoreva, tasmāt tābhyāmeva vastusidhiḥ śakyā, na tvanyena apratibaddhena | tataśca vastusiddhirdvābhyāmeveti sthitam || 24 ||
ekaśca pratiṣedhahetuḥ ityuktam, ko nāmāsau? ityāha- pratiṣedhetyādi | upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdheḥ iti yaduktaṃ prāk, tad dvayameva pratiṣedhahetuḥ || 25 || kathamiti cet? āha- sati vastunīti | tathā hi- vastuni vidayamāne sā na sambhavati || 26 || yathoktā anupalabdhireva vastvabhāvavyavahārasādhikā iti, etacca kasmāditi cet? āha- anyatheti |
yoreva tu gamakatvaṃ katham? ityāha- te ceti | itiḥ tasmādarthe | yasmāt svabhāve kārye eva ca tādātmyatadutpattī sthite, tannibandhanaśca gamyagamakabhāvaḥ, tasmāt tābhyāmeva kāryasvabhāvābhyāṃ vastuno vidheḥ siddhiḥ || 24 ||
atha pratiṣedhasiddhiradṛśyānupalambhādapi kasmānneṣṭā? ityāha- pratiṣedhetyādi | pratiṣedhavyavahārasya siddhiryathoktā yā dṛśyānupalabdhistata eva bhavati yatastasmādanyato noktā || 25 ||
tatastāvat kasmād bhavati? ityāha- satītyādi | sati tasmin pratiṣedhye vastuni, yasmād dṛśyānupalabdhirna sambhavati tasmād asambhavāt tataḥ pratiṣedhasiddhiḥ || 26 ||
atha tata eva kasmād? ityāha- anyathā ceti | sati vastuni tasyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavād- tyanyathāśabdasyārthaḥ | etasmāt nānyasyā anupalabdheḥ pratiṣedhasiddhiḥ |
kuta etat- satyapi vastuni tasyāḥ sambhavaḥ? ipyāha- anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣvityādi | iha pratyayāntarasākalyāt svabhāvaviśeṣācco
27 anyathā cānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu deśa kāla svabhāvaviprakṛṣṭeṣvartheṣu ātmapratyakṣanivṛtterabhāvaniścayābhāvāt ||
28 amūḍhasmṛtisaṃskārasyātītasya vartamānasya ca pratipattṛpratyakṣasya nivṛttirabhāvavyavahārasādhano ||
yadi yathokto viśeṣo nāśrīyate, tadā deśa kālasvabhāvairviprakṛṣṭā vyavahitā ye 'rthā nopalabdhilakṣaṇaprāptāḥ teṣu ca yā pratipattupratyakṣanivṛttiḥ, tayā abhāvaniścayo na śakyate | ca iti | yasmādityarthe bodhyam | deśaśca kālaśca svabhāvaśceti deśakālasvabhāvāv taiviprakṛṣṭeṣvityarthaḥ | tatrāparimeyadeśena vyavahitā deśaviprakṛṣṭāḥ, aneka kalpane vyavahitāḥ kālaviprakṛṣṭāḥ, atītindriyāśca bhāvāḥ svabhāviprakṛṣṭā veditavyāḥ |
tasmādiha anupalabdhilakṣaṇaprāptā ityanenopalabdhipratyayasākalyābhāva uktaḥ | deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭāḥ ityanena svabhāvaviśeṣeṇa abhāva upadarśitaḥ | tasmāt yathoktā anupalabdhireva pratiṣedhasādhikā iti sthitam | evaṃ kvacit kālaviśeṣe 'grahe 'pi yathoktā anupalabdhireva pratiṣeśasādhikā bhavatītyucyate || 27 ||
idānīmuktakālaviśeṣeṇa siddhinirdeśārthamāha- amūḍhetyādi |
smṛtijanakaḥ saṃskāraḥ smṛtisaṃskāraḥ | smṛtibījaṃmiti śeṣaḥ | amūḍhaḥ smṛti palabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha uktaḥ | dvayorekaikasyāpyabhāve 'nupalabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha ucyate |
tadiha anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu iti pratyayāntaravaikalyavantaḥ uktāḥ | deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣu iti svabhāvaviśeṣarahitā uktāḥ | deśaśca kālaśca svabhāvaśca tairviprakṛṣṭā iti bigrahaḥ | teṣvabhāvaniścayasyābhāvāt satyapi vastuni tasyābhāva iṣṭaḥ |
kasmānniścayābhāvaḥ? ityāha- teṣu pratipattu rātmano yat pratyakṣaṃ tasya nivṛtteḥ kāraṇāt niścayābhāvaḥ | yasmādanupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu ātmapratyakṣanivṛtterabhāvaniścayābhāvaḥ, tasmāt satyapi vastuni ātmapratyakṣanivṛttilakṣaṇāyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavaḥ | tato yathoktāyā eva pratiṣedhasiddhiḥ || 27 ||
atheyaṃ dṛśyānupalabdhiḥ kasmin kāle pramāṇam? kiṃsvabhāvā? kiṃvyāpārā ca? ityāha- amūḍhetyādi | pratipattuḥ pratyakṣo ghaṭādirarthaḥ, tasya nivṛttiranupalabdhiḥ, tadabhāvasvabhāveti yāvat | ata evābhāvo na sādhyaḥ svabhāvānupalabdheḥ, siddhatvāt | avidhyamāno 'pi ca ghaṭādirekajñānasaṃsargiṇi saṃskāro yasmin ghaṭādau sa tathokaḥ | atītasya vartamānasya ca pratipatṛpratyakṣasya nivṛttiriti | atītavartamānakālayoryaḥ śūnyapradeśādirupalabdhaḥ tatpradeśādisamānayogyo yo ghaṭādiḥ sa evātītavartamānatvenocyate | anyathā pradeśādau ghaṭādyabhāve cātītatvaṃ vartamānatvaṃ ca kutaḥ syāt |
pratipattā ca devadattādiḥ | tasya pratyakṣeṇa pariccedyatvād ghaṭādiḥ pratyakṣaḥ | atrāpi pratyakṣāpariccedyapradeśādisamānayogyarūpatvād ghaṭādiḥ pratyakṣa ityucyate | paramārthatastatra ghaṭādyabhāve kathaṃ pratyakṣatvaṃ syāt | evamuktaprakāreṇa pratipattu pratyakṣasyātītasya vartamānasya ca nivṛttirabhāvāśritatvādaparavastulakṣaṇā | ghaṭādiśūnyadeśaviśeṣasvarūpā bhavatīti śeṣaḥ |
abhāvavyavahārastu iha ghaṭo nāsti ityevamākāraṃ vijñānam, tadabhidhānam, niḥśaṅka pardeśādau gamanalakṣaṇa pravṛttiśca | jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇo vyavahāraḥ bhūtale bhāsamāne samagrasāmagrīko jñāyamāno dṛśyatayā sambhāvitatvāt pratyakṣa uktaḥ | ata evajñānasaṃsargī dṛśyamāno 'rthastajjñānaṃ ca pratyakṣanivṛttirucyate | tato hi dṛśyamānādarthāt tadbuddheśca samagradarśanasāmagrīkatvena pratyakṣatayā sambhāvitasya nivṛttiravasīyate | tasmādarthajñāne eva pratyakṣasya ghaṭasyābhāva ucyate | na tu nivṛttimātramihābhāvaḥ, nivṛttimātrād dṛśyanivṛtya niścayāt |
nanu ca dṛśyanivṛttiravasīyate, dṛśyānupalambhāt?3 satyamevaitat kevalamekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne ghaṭo yadi bhaved dṛśya eva bhavediti dṛśay sambhāvitaḥ | tato dṛśyānupalabdhirniścitā | dṛśyānupalabdhiniścayasāmarthayā deva ca dṛśyābhāvo niścitaḥ | yadi hi dṛśyastatra bhaved, dṛśyānupalambho na bhavet | ato dṛśyānupalambhaniścayād dṛśyābhāvaḥ sāmarthyādavasitaḥ, na vyavahṛta iti dṛśyānupalambhena vyavahartavyaḥ |
tasmādarthāntaram- ekajñānasaṃsargi dṛśyamānam, tajjñānaṃ ca pratyakṣa nivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣanivṛttirityuktaṃ draṣṭavyam |
yathā caikajñānasaṃsargiṇi pratyakṣe ghaṭasya pratyakṣatvamāropitamasato 'pi, tathā tasminnekajñānasaṃsargiṇyatīte cāmūḍhasmṛtisaṃskāre, vartamāne ca ghaṭasya tattadrūpamāropitamasata iti draṣṭavyam | anena ca dṛśyānupalabdhiḥ pratyakṣa ghaṭanivṛttisvabhāvoktā, sā ca siddhā | tena na ghaṭābhāvaḥ sādhyaḥ, apitu abhāvavyavahāra ityuktam |
sādhyate 'nayeti abhāvavyavahārasādhanī | tadevamatīta vartamānotpannaviṣayā anupalabdhireva abhāvavyavahārasādhanī, bhāviviṣayā tu netyuktaṃ bhavati | tathā hi bhāvikālasya pradeśādidharmī na pratyakṣa |śūnyapradeśopalabdhilakṣaṇā anupalabdhirapi na sidhyati | atītakālasya tu dharmī pratyakṣaḥ ghaṭaśūnyapradeśaśca smaryate | tadubhayahetoramūḍhasmṛtisaṃskāra ityuktam | tasmād vigatādidivasīyaghaṭādiśūnyapradeśādismaraṇe abhāvavyavahārasiddhirbhavati | vartamānakālasya ca dharmī ghaṭādiśūnyapradeśādirapi pratyakṣasiddhaḥ | tasmāt tatrābhāvavyavahārasambandhaḥ sulabhaḥ |
amūḍhasmṛtisaṃskāra ityuktvā hetvasiddhinirastā | anyathā śūnyapradeśādyasmaraṇe 'nupalabdhireva na sidhyati | atīta vartamāna ityanenoktaḥ kālaviśeṣo nirdiṣṭhaḥ |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
