Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Prasannapada

Tác giả
Candrakīrti
Thông tin
GRETIL — P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10).CC BY-NC-SA 4.0

śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya ye | te svabhāvānna vidyante tasmātkleśā na tattvataḥ || iti | tadevaṃ tāvat na tattvataḥ kleśāḥ, taddhetukaṃ karma tadānīṃ kutastattvato bhaviṣyati? tasmānnāsti karma svabhāvataḥ || 26 || atrāha- vidyanta eva kleśā karmāṇi ca, tatkāryasadbhāvāt | iha hi kleśakarmaṇāṃ dehākhyaṃ kāryamupalabhyate | yasya ca kāryamupalabhyate tadasti, avidyamānasya khapuṣpādeḥ kāryādarśanāt iti | ucyate | syuḥ kleśāḥ karmāṇi ca, yadi tatkāryaṃ dehā vidyeran | na tu vidyante ityāha-

karma kleśāśca dehānāṃ pratyayāḥ samudāhṛtāḥ | karma kleśāśca te śūnyā yadi deheṣu kā kathā || 27 ||

yathā karma kleśāśca śūnyāḥ, tathā pratipāditam | tataśca karma kleśā yadā na santi, tadā tatkāryāṇāṃ dehānāmasattve kā kathā bhaviṣyati? nāstitvaṃ teṣāṃ pūrvameva siddhaṃ yasmāt, tasmānnānna kaścidvaktavyaviśeṣo 'stītyabhiprāyaḥ || 27 ||

atrāha- vidyata eva svabhāvataḥ karma, tatphalabhoktṛsadbhāvāt | yannāsti, na tasya phalopabhoktāsti, tadyathā gaganacūtaphalasyeti | asti ca karmaṇaḥ phalopabhoktā-

avidyānivṛto jantustṛṣṇāsaṃyojanaśca saḥ | sa bhoktā sa ca na karturanyo na ca sa eva saḥ || 28 ||

tatra avidyā ajñānaṃ tamaḥ saṃmoha iti paryāyāḥ | avidyayā nivṛtaśchāditaḥ | pāñcagatikasaṃsāre punaḥ punarjāyata iti jantuḥ | sattvaḥ pudgalaḥ prāṇīti tasyaiva paryāyāḥ | tṛṣṇā rāgaḥ saktirvisaktiśceti paryāyāḥ | saṃyojanaṃ bandhanam | tṛṣṇā saṃyojanamasyeti tṛṣṇāsaṃyojanaḥ tṛṣṇābandhana ityarthaḥ | yathoktaṃ sūtre- avidyānivṛtāḥ sattvāstṛṣṇāsaṃyojanāḥ iti | atha ca punaridaṃ pāpaṃ karma svayameva kṛtam, asya svayameva vipākaḥ pratyanubhavitavyaḥ iti vacanāt | sa ca bhoktā karmaphalasya | sa ca na karturanyaḥ, na ca sa eva saḥ | tattvānyatvāvācyatvāt | tasmāt phalopabhoktṛsadbhāvādastyeva karmeti || 28 ||

atrocyate- syātkarmaṇaḥ kartā karmaphalasya copabhoktā yadi karmaiva syāt | na tvasti | kathaṃ kṛtvā?

na pratyayasamutpannaṃ nāpratyayasamutthitam | asti yasmādidaṃ karma tasmātkartāpi nāstyataḥ || 29 ||

karma cennāsti kartā ca kutaḥ syātkarmajaṃ phalam | asatyatha phale bhoktā kuta eva bhaviṣyati || 30 ||

yadi karma nāma kiṃcitsyāt, tat pratyayasamutpannaṃ vā bhavet, apratyayasamutpannaṃ vā? yadi tāvat pratyayasamutpannamiṣyate, tanna yuktam, pratyayaparīkṣāyāmuktadoṣatvāt | atha apratyayajanitaṃ nirhetukam, tadapi- hetāvasati kāryaṃ ca kāraṇaṃ ca ityādinā karmakārakaparīkṣāyāṃ vistareṇa pratipāditam | yataścaivaṃ pratyayasamutpannaṃ vā apratyayasamutpannaṃ vā karmedaṃ na saṃbhavati, tasmādasya karmaṇaḥ kartāpi na saṃbhavati | yadā caivaṃ karma ca kartā ca nāsti, tadā nirhetukaṃ karmajaṃ phalaṃ kuto bhaviṣyatīti, asati ca phale kuta eva phalabhoktā bhaviṣyatīti, sarvametat svabhāvato 'saṃvidyamānameveti vijñeyam ||

atrāha- yadi evaṃ naiḥsvābhāvyaṃ bhāvānāṃ vyavasthāpitaṃ bhavati, yattarhi etaduktaṃ bhagavatā- svayaṃ kṛtasya karmaṇaḥ svayameva vipākaḥ pratyanubhavitavyaḥ iti, tadetat sarvamamunā nyāyena apākṛtaṃ bhavati | karmaphalāpavādācca pradhānanāstiko bhavāniti | ucyate | na vayaṃ nāstikāḥ | astitvanāstitvadvayavādanirāsena tu vayaṃ nirvāṇapuragāminamadvayapathaṃ vidyotayāmaḥ | na ca karmakartṛphalādikaṃ nāstīti brūma, kiṃ tarhi niḥsvabhāvametaditi vyavasthāpayāmaḥ | atha manyase- niḥsvabhāvānāṃ bhāvānāṃ vyāpārakaraṇānupapatteḥ tadavastha eva doṣa iti, etadapi nāsti | sasvabhāvānāmeva vyāpārādarśanāt | niḥsvabhāvānāmeva vyāpāradarśanāt | tathāhi niḥsvabhāvā eva santo ghaṭādayaḥ loke svakāryakṛt upalabhyante || 30 ||

api ca | amuṣmād dṛṣṭāntāt spaṣṭatarādayamartho 'vasīyatām-

yathā nirmitakaṃ śāstā nirmimītarddhisaṃpadā | nirmito nirmimītānyaṃ sa ca nirmitakaḥ punaḥ || 31 ||

tadyathā- ekaṃ nirmitakaṃ śāstā buddho bhagavān ṛddhisaṃpadā ṛddhiprabhāveṇa nirmimīta, sa cāpi nirmitakaḥ punaḥ yo 'yaṃ buddhena bhagavatā nirmitaḥ, sa punarbhūyo 'nyamaparaṃ nirmitakaṃ nirmimīta | tatra ya eṣa nirmitakaḥ aparasya nirmitakasya nirmātā, sa śūnyaḥ niḥsvabhāvaḥ, tathāgatasvabhāvarahita ityarthaḥ | yaścāyamaparo nirmitakaḥ, yonirmitakena nirmitaḥ, asāvapi śūnyo nisvabhāvaḥ, tathāgatasvabhāvarahita ityarthaḥ | yathātra niḥsvabhāvānāṃ nisvabhāvakāryakṛttvaṃ karmakartṛvyapadeśaśca bhavati,

tathā nirmitakākāraḥ kartā karma ca tatkṛtam | tadyathā nirmitenānyo nirmito nirmitastathā || 32 ||

yo hyatra karmaṇaḥ kartā sa nirmitakākāraḥ svabhāvaśūnyaḥ | tena ca svabhāvaśūnyena svatantrakartrā yat kiṃcit karma kriyate, tadapi svabhāvaśūnyam | tadyathā nirmitakena anyo nirmitako nirmitaḥ tathā veditavyam | yathoktamāgame-

ekasya bhāṣamāṇasya sarve bhāṣanti nirmitāḥ | ekasya tūṣṇīṃbhūtasya sarve tūṣṇīṃbhavanti hi ||

tasmādadvayavādināṃ mādhyamikānāṃ kuto mithyādarśanam? uktaṃ ca āryasamādhirāje-

yada sugatu kathāṃ katheti nātho vīthigatān manujān kṛpāyamānaḥ | nirmita jinu tatra nirminitva vicarati teṣu praṇītabuddhadharmān ||

prāṇiśatasahasra taṃ śruṇitvā praṇidadhayiṃsu varāgrabuddhajñāne | kada vaya labhi jñānamevarūpaṃ āśaya jñātva jino 'sya vyākaroti ||

raśmi śatasahasra aprameyān avasiri pādatalehi dharmarājā | sarvi niraya śītalā bhavanti dukhamapanīya sukhaṃ ca vedayanti ||

dharma daśabalaprabhāṣite 'tra marumanujāna viśuddha bhoti cakṣuḥ |

ityādi |

keci spṛha janenti tatra kāle parama acintya tehi labdhalābhā | yehi jinu nimantrito narendro na ca pariyanta teṣu dakṣiṇāyā ||

ityādi vistaraḥ ||

tathā āryavimalakīrtinirdeśe-

tannirmitabodhisattvena gandhasugandhāyāṃ lokadhātau samantabhadratathāgatopabhuktaśeṣaṃ bhojanamānītaṃ nānāvyañjanakhādyādisaṃprayuktaṃ pṛthakpṛthagvividharasamekabhojanena sarvaṃ tacchrāvakabodhisattvasaṃgharājarājāmātyapurohitāntaḥ puradauvārikasārthavāhādijanapadaṃ saṃtarpya prītyākāraṃ nāma mahāsamādhiṃ lambhayāmāsa | iti ||

vinaye ca paṭhayate-

pāpabhikṣurapratirūpako bhagavatā bhikṣurabhinirmitaḥ | tadvacanena śīlavato 'pi viśuddhipratijñāsaṃvāsaḥ prajñaptaḥ iti || 32 ||

na ca kevalaṃ nirmāṇadṛṣṭāntena naiḥsvabhāvyadarśanamupapadyamānarūpam, api ca amībhyo dṛṣṭāntebhyaḥ sphuṭaṃ naiḥsvabhāvyaṃ bhāvānāṃ pratīyatāmiti pratipādayannāha-

kleśāḥ karmāṇi dehāśca kartāraśca phalāni ca | gandharvanagarākārā marīcisvapnasaṃnibhāḥ || 33 ||

tatra kleśā rāgādayaḥ, kliśnanti sattvacittasaṃtānānīti kṛtvā | karmāṇi kuśalākuśalāneñjyāni | dehāḥ śarīrāṇi | kartāraḥ ātmānaḥ | phalāni vipākādhipatyaniṣyandādīni | ta ete kleśādayo 'rthāḥ gandharvanagarādivanniḥsvabhāvāḥ veditavyāḥ | tasmānmādhyamikānāmeva bhāvānāṃ svabhāvānabhyupagamācchāśvatocchedadarśanadvayaprasaṅgo nāstīti vijñeyam ||

atra ca karmaphalasaṃbandhavicāre kucodyaśeṣākṣepaparihāro madhyamakāvatārādvistareṇāvaseyaḥ ||

yathoktamāryaratnakūṭasūtre-

pañca ca bhikṣuśatāni dhyānalābhīni utthāyāsanebhyaḥ prakrāntāni imāṃ gambhīrāṃ dharmadeśanāmanavabudhyamānāni anavataranti anavagāhamānāni anadhimucyamānāni | bhagavānāha- tathā hyete kāśyapa bhikṣavaḥ ābhimānikāḥ imāmanāsravāṃ śīlaviśuddhiṃ nāvataranti nāvagāhante nādhimucyante uttrasyanti saṃtrasyanti saṃtrāsamāpadyante | gambhīraḥ kāśyapa gāthābhinirhāro gambhīrā ca buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ | sā na śakyā anavaropitakuśalamūlaiḥ sattvaiḥ pāpamitraparigṛhītairanadhimuktibahulairadhimoktum | api ca | etāni kāśyapa pañca bhikṣuśatāni kāśyapasya tathāgatasya pravacane 'nyatīrthikaśrāvakā abhūvan | taireva tasya kāśyapasya tathāgatasyāntikādupālambhābhiprāyaireṣā dharmadeśanā śrutā | śrutvā ca ekacittaprasādo labdhaḥ | evaṃtairvāg bhāṣitā- āścaryaṃ yāvat madhurapriyamāṇī kāśyapastathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti | ta etenaikacittaprasādena pratilabdhena kālagatāḥ trāyastriṃśeṣu deveṣūpapannāḥ | te tataścyutāḥ samānāḥ ihopapannāḥ | tenaiva ca hetunā iha mama śāsane pravrajitāḥ | tānyetāni kāśyapa pañca bhikṣuśatāni dṛṣṭipraskandhāni imāṃ gambhīrāṃ dharmadeśanāṃ nāvataranti nāvagāhante nādhimucyante uttrasyanti saṃtrasyanti saṃtrāsamāpadyante kṛtaṃ punareṣāmanayā dharmadeśanayā parikarma | na bhūyo durgativinipātaṃ gamiṣyanti | ebhireva ca skandhaiḥ parinirvāsyanti ||

atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimāmantrayate sma- gaccha subhūte, etān bhikṣūn saṃjñapatha | subhūtirāha- bhagavata eva tāvadete bhāṣitaṃ vilomayanti, kaḥ punarvādo mama? atha bhagavāṃstasyāṃ velāyāṃ yena mārgeṇaite bhikṣāvo gacchanti sma, tasmin mārge drau bhikṣū nirmimīte sma | atha tāni pañca bhikṣuśatāni yena mārgeṇa tau dvau bhikṣū nirmitakau tenopasaṃkrāmanti sma | upasaṃkramya etadavocan- kutra āyuṣmantau gamiṣyathaḥ? tāvavocatām- gamiṣyāva āvāmaraṇyāyataneṣu | tatra dhyānasukhasaṃsparśavihārairvihariṣyāvaḥ || ..... tānyapi pañca bhikṣuśatānyetadavocan- vayamapyāyuṣmantau bhagavato dharmadeśanāṃ nāvatarāmo nāvagāhāmahe nādhimucyāmahe uttrasyāmaḥ saṃtrasyāmaḥ saṃtrāsamāpadyāmahe | tena vayamaraṇyāyataneṣu dhyānasukhasaṃsparśavihārairvihariṣyāma iti | nirmitakāvavocatām- tena hi āyuṣmantaḥ saṃgāsyāmo na vivadiṣyāmaḥ | avivādaparamo hi śramaṇadharmaḥ | yadidamāyuṣmanta ucyate parinirvāṇamiti, katamaḥ sa dharmo yaḥ parinirvāsyati? kaścitpunaratra kāyaḥ ātmā vā sattvo vā jīvo vā janturvā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manujo vā mānavo va, yaḥ parinirvāsyati? kasya vā kṣayāt parinirvāṇam? te 'vocan rāgadveṣamohakṣayāt parinirvāṇam | nirmitakāvavocatām- kiṃ punarāyuṣmatāṃ saṃvidyante rāgadveṣamohā yān kṣayiṣyatha? te 'vocan- na te adhyātmaṃ na bahirdhā nobhayamantareṇopalabhyante, nāpi te aparikalpitā utpadyante .... |

ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau karmaphalaparīkṣā nāma saptadaśamaṃ prakaraṇam ||

18 ātmaparīkṣā aṣṭādaśamaṃ prakaraṇam |

atrāha- yadi kleśāḥ karmāṇi ca dehāśca kartāraśca phalāni ca sarvametanna tattvam, kevalaṃtu gandharvanagarādivadattatvameva sat tattvākāreṇa pratibhāsate bālānām, kiṃ punaratra tattvam, kathaṃ vā tattvasyāvatāraḥ iti? ucyate | ādhyātmikabāhyāśeṣavastvanupalambhena adhyātmaṃ bahiśca yaḥ sarvathā ahaṃkāramamakāraparikṣayaḥ, idamatra tattvam | tattvāvatāraḥ punaḥ-

satkāyadṛṣṭiprabhavānaśeṣān kleśāṃśca doṣāṃśca dhiyā vipaśyan | ātmānamasyā viṣayaṃ ca buddhā yogī karotyātmaniṣedhameva ||

ityādinā madhyamakāvatārādvistareṇāvaseyaḥ | kāyadṛṣṭimūlakameva saṃsāramanupaśyan ātmānupalambhācca satkāyadṛṣṭiprahāṇaṃ tatprahāṇācca sarvakleśavyāvṛttiṃ samanupaśyan prathamataramātmānamevopaparīkṣate, ko 'yamātmā nāmeti, yo 'haṃkāraviṣayaḥ | sa cāyamahaṃkārasya viṣayaḥ parikalpyamānaḥ skandhasvabhāvo vā bhavetskandhavyatirikto vā? ādhārādheyatadvatpakṣāṇāmapi ekatvānyatvapakṣe eva antarbhāvāt saṃkṣepeṇaiva ca vivakṣitatvādekatvānyatvapakṣadvayapratiṣedhenaiva ātmaniṣedhamārabdhukāma ācārya āha-

ātmā skandhā yadi bhavedudayavyayabhāgbhavet | skandhebhyo 'nyo yadi bhavedbhavedaskandhalakṣaṇaḥ || 1 ||

kimartha punaranyatra tathāgataparīkṣāyāmagnīndhanaparīkṣāyāṃ ca pañca pañca pakṣā upanyastāḥ, iha tu punaḥ pakṣadvayameveti? ucyate | yenaiva tatra prakaraṇadvaye pañca pañca pakṣā nirdiṣṭāḥ, ata eva anyatra nirdiṣṭatvānna punariha nirdiśyante | saṃkṣepeṇa tu pakṣadvayamupanyasyate iti ||

tatra yadi skandhā ātmeti parikalpyate, tadā udayavyayabhāg utpādī ca vināśī ca ātmā prāpnoti, skandhānāmudayavyayabhāktvāt | na caivamiṣyate, ātmāneka[tva]doṣaprasaṅgāt vakṣyati hi-

nāpyabhūtvā samutpanno doṣo hyatra prasajyate | kṛtako vā bhavedātmā saṃbhūto vāpyahetukaḥ || iti |

tathā-

na copādānamevātmā vyeti tatsamudeti ca | kathaṃ hi nāmopādānamupādātā bhaviṣyati || iti |

kiṃ ca-

skandhā ātmā cedatastadbahutvāt ātmānaḥ syuste 'pi bhūyāṃsa eva | dravyaṃ cātmā prāpnuyāttādṛśaśca dravye vṛttau vaiparītye ca na syāt ||

ātmocchedo nirvṛtau syādavaśyaṃ nāśotpādau nirvṛteḥ prāk kṣaṇeṣu | karturnāśāttatphalābhāva eva bhuñjītānyenārjitaṃ karma cānyaḥ ||

ityādinā madhyamakāvatāre vistareṇa vihitavicārādapi pakṣo boddhavya iti neha punarvistaraprapañca ārabhyate ||

evaṃ tāvat skandhā ātmā na bhavati | skandhavyatirikto 'pi na yujyate | yadi hi skandhebhyo 'nya ātmā bhavet, askandhalakṣaṇo bhavet | yathā hi goranyo 'śvaḥ na golakṣaṇe bhavati, evamātmāpi skandhavyatiriktaḥ parikalpyamānaḥ askandhalakṣaṇo bhavet | tatra skandhāḥ saṃskṛtatvād hetupratyayasaṃbhūtā utpādasthitibhaṅgalakṣaṇāḥ | tatra askandhalakṣaṇa ātmā bhavan bhavanmatena utpādasthitibhaṅgalakṣaṇāyuktaḥ syāt | yaścaivaṃ bhavati, saḥ avidyamānatvādasaṃskṛtatvādvā khapuṣpavannirvāṇabadvā naiva ātmavyapadeśaṃ pratilabhate, nāpyahaṃkāraviṣayatvena yujyate, iti skandhavyatirikto 'pyātmā na yujyate ||

athavā | ayamanyo 'rthaḥ- yadi ātmā skandhavyatiriktaḥ syāt, saḥ askandhalakṣaṇa syāt | rūpaṇānubhavanimittodgahaṇābhisaṃskaraṇaviṣayaprativijñaptilakṣaṇāḥ pañca skandhāḥ | ātmā ca rūpādiva vijñānaṃ skandhebhyo vyatirikta iṣyamāṇaḥ pṛthaglakṣaṇasiddhaḥ syāt, pṛthaglakṣaṇasiddhaśca gṛhyeta rūpādiva cittam| na ca gṛhyate | tasmāt skandhavyatirikto 'pi nāsti ||

nanu ca tīrthikāḥ skandhebhyo vyatiriktamātmānaṃ pratipannā bhinnalakṣaṇamācakṣate, tasmātteṣāmabādhaka evāyaṃ vidhiriti | yathā ca tīrthikā ātmano bhinnalakṣaṇamācakṣate tathoktaṃ madhyamakāvatāre-

ātmā tīrthyaiḥ kalpyate nityarūpo 'kartā bhoktā nirguṇo niṣkriyaśca | kaṃcitkaṃcidvedamāśritya tasya bhedaṃ yātā prakriyā tīrthikānām ||

ityanena | ucyate | satyaṃ bruvanti tīrthikāḥ skandhavyatiriktasya lakṣaṇam, na punaste svarūpata ātmānamupalabhya tasya lakṣaṇamācakṣate, kiṃ tarhi yathāvadupādāyaprajñaptyanavagamena nāmamātrakamevātmānaṃ trāsādapratipadyamānāḥ saṃvṛtisatyādapi paribhraṣṭā mithyākalpanayaiva kevalamanumānābhāsamātravipralabdhāḥ santaḥ mohāt parikalpayanti ātmānam, tasya ca lakṣaṇamācakṣate | teṣāṃ ca karmakārakaparīkṣādiṣu ātmopādānayoḥ parasparāpekṣikīṃ siddhiṃ bruvatā saṃvṛtyāpi pratiṣedho vihita eva | uktaṃ ca-

yathādarśamupādāya svamukhapratibimbakam | dṛśyate nāma taccaiva na kiṃcidapi tattvataḥ ||

ahaṃkārastathā skandhānupādāyopalabhyate | na ca kaścitsa tattvena svamukhapratibimbavat ||

yathādarśamanādāya svamukhapratibimbakam | na dṛśyate tathā skandhānanādāyāhamityapi ||

evaṃvidhārthaśravaṇāddharmacakṣuravāptavān | āryānandaḥ svayaṃ caiva bhikṣubhyo 'bhīkṣṇamuktavān || iti ||

ato na punastatpratipādanārthaṃ yatna ārabhyate | upādāya prajñapyamāna eva avidyāviparyāsānugatānāmātmābhiniveśāspadabhūto mumukṣubhirvicāryate, yasyedaṃ skandhapañcakamupādānatvena pratibhāsate kimasau skandhalakṣaṇaḥ uta askandhalakṣaṇaḥ iti | sarvathā ca vicārayanto mumukṣavo nainamupalabhante bhāvasvabhāvataḥ | tadā eṣām-

ātmanyasati cātmīyaṃ kuta eva bhaviṣyati |

ātmānupalambhādātmaprajñaptyupādānaṃ skandhapañcakamātmīyamiti sutarāṃ nopalabhante | yathaiva hi dagdhe rathe tadaṅgānyapi dagdhatvānnopalabhyante, evaṃ yogino yadaiva ātmanairātmyaṃ pratipadyante, tadaiva ātmīyaskandhavastunairātmyamapi niyataṃ pratipadyante | yathoktaṃ ratnāvalyām-

ahaṃkārodbhavāḥ skandhāḥ so 'haṃkāro 'nṛto 'rthataḥ | bījaṃ yasyānṛtaṃ tasya prarohaḥ satyataḥ kutaḥ ||

skandhānasatyān dṛṣṭvaivamahaṃkāraḥ prahīyate | ahaṃkāraprahāṇācca na punaḥ skandhasaṃbhavaḥ || iti ||

yathaiva hi grīṣme madhyāhnakālāvasānamāsāditasya vidhananabhomadhyadeśamācikraṃsorīṣatparibhramyamānapaṭutarahutabhugvitatasphuliṅgāniva virūkṣataramahīmaṇḍalottāpanaparān pradīptakiraṇasya kiraṇān pratītya virūkṣataramavanideśaṃ cāsādya viparītaṃ ca darśanamapekṣya salilākārā marīcaya upalabhyamānā vidūradeśāvasthitānāṃ janmavatāmatiprasannābhinīlajalākāraṃ pratyayamādadhati (pp_148) na tu tatsamīpagatānām, evamihāpi yathāvasthitātmātmīyapadārthatattvadarśanavidūradeśāntarasthitānāṃ saṃsārādhvani vartamānānāmavidyāviparyāsānugamānmṛṣārtha eva skandhasamāropaḥ satyataḥ pratibhāsamānaḥ padārthatattvadarśanasamīpasthānāṃ na pratibhāsate | yathoktamācāryapādaiḥ-

dūrādālokitaṃ rūpamāsannairdṛśyate sphuṭam | marīciryadi vāri syādāsannaiḥ kiṃ na gṛhyate ||

dūrībhūtairyathābhūto loko 'yaṃ dṛśyate yathā | na dṛśyate tadāsannairānimitto marīcivat ||

marīcistoyasadṛśī yathā nāmbhona cārthataḥ | skandhāstathātmasadṛśā nātmāno nāpi te 'rthataḥ || iti ||

ata eva ca ātmātmīyānupalambhātparamārthadarśanasamīpastho yogī niyataṃ bhavati- nirmamo nirahaṃkāraḥ śamādātmātmanīnayoḥ || 2 || ātmani hitamātmanīnam, skandhapañcakam, ātmīyamityarthaḥ | ātmano 'haṃkāraviṣayasya ātmanīnasya ca skandhādervastunaḥ mamakāraviṣayasya śamādanutpādādanupalambhānnirmamo nirahaṃkāraśca jāyate yogī || 2 ||

nanu ca yo 'sāvevaṃ nirmamo nirahaṃkāraśca yogī bhavati, sa tāvadasti | sati ca tasmin siddha ātmā skandhāśceti naitadevam | yasmāt-

nirmamo nirahaṃkāro yaśca so 'pi na vidyate | nirmamaṃ nirahaṃkāraṃ yaḥ paśyati na paśyati || 3 ||

ātmani skandheṣu ca sarvathānupalabhyamānasvarūpeṣu kutastadvayatirikto 'parapadārtho bhaviṣyati yo 'sau nirmamo nirahaṃkāraśceti | yastu evamasaṃvidyamānasvarūpaṃ nirmamaṃ nirahaṃkāraṃ ca paśyati, sa tattvaṃ na paśyatīti vijñeyam | yathoktaṃ bhagavatā-

śūnyamādhyātmikaṃ paśya paśya śūnyaṃ bahirgatam | na vidyate so 'pi kaścidyo bhāvayati śūnyatām ||

tathā-

yo 'pi ca cintayi śūnyaka dharmān so 'pi kumārgapapannaku bālaḥ | akṣara kīrtita śūnyaka dharmāḥ te ca anakṣara akṣara uktāḥ ||

śānta paśānta ya cintayi dharmān so 'pi ca cittu na jātu na bhūtaḥ | cittavitarkiṇa sarvi papañcāḥ tasya acintiya budhyatha dharmān || iti |

tathā-

skandha sabhāvatu śūnya vivikta bodhi sabhāvatu śūnya vivikta | yo 'pi caretsa pi śūnyasabhāvo jñānavato na tu bālajanasya || iti || 3 || tadevam-

mametyahamiti kṣīṇe bahirdhādhyātmameva ca | nirudhyata upādānaṃ tatkṣayājjanmanaḥ kṣayaḥ || 4 ||

satkāyadṛṣṭimūlakāḥ satkāyadṛṣṭisamudayāḥ satkāyadṛṣṭihetukāḥ sarvakleśāḥ sūtre uktāḥ | sā ca satkāyadṛṣṭirātmātmīyānupalambhātprahīyate, tatprahāṇācca kāmadṛṣṭiśīlavratātmavādopādānacatuṣṭayaṃ prahīyate, upādānakṣayācca janmanaḥ punarbhavalakṣaṇasya kṣayo bhavati || 4 ||

yataśca ayaṃ janmanivṛttikramaḥ evaṃ vyavasthāpitaḥ, tasmāt-

karmakleśakṣayānmokṣaḥ

iti sthitam | upādāne hi kṣīṇe tatpratyayo bhavo na bhavati | bhave niruddhe kuto jātijarāmaraṇādikasya saṃbhava iti | evaṃ karmakleśakṣayānmokṣo bhavatīti sthitam |

karmakleśānāṃ tarhi kasya kṣayātparikṣaya iti vaktavyam || ucyate-

karmakleśā vikalpataḥ | te prapañcātprapañcastu śūnyatāyāṃ nirudhyate || 5 ||

ayoniśo hi rūpādikaṃ vikalpayato bālapṛthagjanasya kleśa upajāyate rāgādikaḥ vakṣyati hi-

saṃkalpaprabhavo rāgo dveṣo mohaśca kathyate | śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya hi ||

uktaṃ ca sūtre-

kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase | na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi tato me na bhaviṣyasi || iti ||

evaṃ tāvat karmakleśā vikalpataḥ pravartante | te ca vikalpāḥ anādimatsaṃsārābhyastād jñānajñeyavācyavācakakartṛkarmakaraṇakriyāghaṭapaṭamukuṭaratharūpavedanāstrīpuruṣalābhālābhasukhaduḥkhayaśo 'yaśonindāpraśaṃsādilakṣaṇādvicitrātprapañcādupajāyate | sa cāyaṃ laukikaḥ prapañco niravaśeṣa śūnyatāyāṃ sarvasvabhāvaśūnyatādarśane sati nirudhyate | kathaṃ kṛtvā? yasmātsati hi vastunaṃ upalambhe syād yathoditaprapañcajālam | na hi anupalabhya vandhyāduhitaraṃ rūpalāvaṇyayauvanavatīṃ tadviṣayaṃ prapañcamavatārayanti rāgiṇaḥ | na ca anavatārya prapañcaṃ tadviṣayamayoniśo vikalpamavatārayanti | na ca anavatārya kalpanājālam ahaṃmametyabhiniveśāt satkāyadṛṣṭimūlakān kleśagaṇānutpādayanti | na ca anutpādya satkāyadṛṣṭayātmakān kleśagaṇān karmāṇi śubhāśubhāniñjyāni kurvanti | na ca akurvāṇāḥ karmāṇi jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasya[upāyāsādirūpaṃ] ekajālībhūtaṃ saṃsārakāntāramanubhavanti | evaṃ yogino 'pi śūnyatādarśanāvasthā niravaśeṣaskandhadhātvāyatanāni svarūpato nopalabhante | na ca anupalabhamānā vastusvarūpaṃ tadviṣayaṃ prapañcamavatārayanti | na ca anavatārya tadviṣayaṃ prapañcaṃ vikalpamavatārayanti | na ca anavatārya vikalpam ahaṃmametyabhiniveśāt satkāyadṛṣṭimūlakaṃ kleśagaṇamutpādayanti | na ca anutpādya satkāyadṛṣṭayādikaṃ kleśagaṇaṃ karmāṇi kurvanti | na ca akurvāṇāḥ jātijarāmaraṇākhyaṃ saṃsāramanubhavanti | tadevam aśeṣaprapañcopaśamaśivalakṣaṇāṃ śūnyatāmāgamya yasmādaśeṣakalpanājālaprapañcavigamo bhavati, prapañcavigamācca vikalpanivṛtiḥ, vikalpanivṛttyā ca aśeṣakarmakleśanivṛtti, karmakleśanivṛttyā ca janmanivṛttiḥ, tasmāt śūnyataiva sarvaprapañcanivṛttilakṣaṇatvānnirvāṇamityucyate yathoktaṃ śatake-

dharmaṃ samāsato 'hiṃsāṃ varṇayanti tathāgatāḥ | śūnyatāmeva nirvāṇaṃ kevalaṃ tadihobhayam || iti ||

ācāryabhāvavivekastu śrāvakapratyekabuddhānāṃ yathoditaśūnyatādhigamamapratipadyamānaḥ evaṃ varṇayati- aparotpannapratikṣaṇavinaśvarasaṃskārakalāpamātramanātmānātmīyamavalokayataḥ āryaśrāvakasyāpi ātmātmīyavastvabhāvād dharmamātramidaṃ jāyate mriyate ceti darśanamutpadyate | ahaṃkāraviṣayo hyātmā, [tadabhāvāttasyāpyabhāvaḥ], tadabhāvādeva na kvacidādhyātmikaṃ bāhyaṃ vā vastu astīti mamakārānutpatteḥ nirmamo nirahaṃkāro 'hamiti na svarūpaviniścitirupajāyate, anyatra vyavahārasaṃketāt | prāgeva ajātasarvasaṃskāradarśināṃ nirvikalpaprajñācāravihāriṇāṃ mahābodhisattvānāmiti | ata āha-

nirmamo nirahaṃkāro yaśca so 'pi na vidyate || iti ||

tadayamācāryo yathaivaṃvidhe viṣaye nācāryapādamatānuvartī tathā pratipāditaṃ madhyamakāvatāre-

dūraṃgamāyāṃ tu dhiyādhikaḥ

ityatreti na punastaddūṣaṇe yatna āsthīyate | ata evoktaṃ bhagavatā āryāṣṭasāhasrikāyāṃ bhagavatyām-

śrāvakabodhimabhisaṃboddhukrāmena subhūte asyāmeva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam | pratyeka bodhimabhisaṃboddhukāmena subhūte asyāmeva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam | anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena subhūte bodhisattvena mahāsattvena asyāmeva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyamityādi ||

āha ca-

yo icchatī sugataśrāvaku haṃ bhaveyaṃ pratyekabuddhu bhavijā tatha dharmarājo | imu kṣānti nāgatya na śakyati pāpuṇotuṃ yatha ārapāragamanīyaṃ atīradarśī || iti || 5 || atrāha- yadyevamādhyātmikabāhyavastvanupalambhādadhyātmaṃ bahiśca ahaṃmametikalpanājālānāmanutpādastattvamiti vyavasthāpitam, yattarhi etaduktaṃ bhagavatā-

ātmā hi ātmano nāthaḥ ko nu nāthaḥ paro bhavet | ātmanā hi sudāntena svargaṃ prāpnoti paṇḍitaḥ ||

ātmā hi ātmano nāthaḥ ko nu nāthaḥ paro bhavet | ātmā hi ātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpakṛtasya ca ||

tathā āryasamādhirāje-

kṛṣṇaśubhaṃ ca na naśyati karma ātmana kṛtva ca vedayitavyam | no pi ca saṃkrama karmaphalasya no ca ahetuka pratyanubhoti ||

iti vistaraḥ | tatkathaṃ na virudhyata iti? ucyate | idamapi kiṃ noktaṃ bhagavatā-

nāstīha sattva ātmā vā dharmāstvete sahetukāḥ | iti?

tathā hi- rūpaṃ nātmā rūpavānnāpi cātmā rūpe nātmā nātmani rūpaṃ .... | evaṃ yāvat vijñānaṃ nātmā, vijñānavānnātmā vijñāne nātmā nātmani vijñānam iti | tathā- anātmānaḥ sarvadharmā iti | tatkathamidānīmanenāgamena pūrvakasyāgamasya virodho na syāt? tasmāddeśanābhiprāyo bhagavato 'nveṣyaḥ | (pp_152) sāmānyena tu bhagavadbhirbuddhaiḥ pravacane neyanītārthavistaraprabhede 'śeṣajagadvineyabuddhipadmākaravibodhana parairādityakalpairanastaṃgatairmahākaruṇopāyavijñānagabhastivistaraiḥ-

ātmetyapi prajñapitamanātmetyapi deśitam | buddhairnātmā na cānātmā kaścidityapi deśitam || 6 ||

atra cāyamabhiprāyaḥ- iha ye [ātmābhāvaviparyāsa] kudarśanadhanatimirapaṭalāvacchāditāśeṣabuddhinayanatayā laukikāvadātadarśanaviṣayānatikrāntamapi bhāvajātamapaśyanto vyavahārasatyāvasthitā eva santaḥ kṣitisalilajvalanapavanābhidhānatattvamātrānuvarṇanaparā mūlaudanodakakiṇvādidravyaviśeṣaparipākamātrapratyayotpannamadamurcchādisāmarthyaviśeṣānugatamadyapānopalambhavat kalalādimahābhūtaparipākamātrasaṃbhūtā eva buddhīranuvarṇayantaḥ pūrvāntāparāntāpavādapravṛttāḥ santaḥ paralokamātmānaṃ cāpavadante- nāstyayaṃ lokaḥ, nāsti paralokaḥ, nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaḥ, nāsti sattva upapādukaḥ, ityādinā | tadapavādācca svargāpavargaviśiṣṭeṣṭaphalaviśeṣākṣepaparāṅmukhāḥ satatasamitamakuśalakarmābhisaṃskaraṇapravṛttā narakādimahāprapātapatanābhimukhāḥ | teṣāṃ tadasadṛṣṭinivṛttyartha caturaśīticittacaritasahasrabhedabhinnasya sattvadhātoryathāśayānuvartakairaśeṣasattvadhātūttāraṇākṣiptapratijñāsaṃpādanatatparaiḥ prajñopāyamahākaruṇāsaṃbhārapuraḥ sarairnirupamairekajagadbandhubhirniravaśeṣakleśamahāvyādhicikitsakairmahāvaidyarājabhūtairhīnamadhyotkṛṣṭavineyajanānujidhṛkṣayā hīrnānāṃ vineyānāmakuśalakarmakāriṇāmakuśalādi nivartayituṃ buddhairbhagavadbhiḥ kvacidātmetyapi prajñapitaṃ loke vyavasthāpitam | ahetuvādapratiṣedhopapattiśca karmakārakaparīkṣātaḥ, nāpyahetutaḥ ityataḥ, madhyamakāvatārācca vistareṇa veditavyeti tatpratiṣedhārtha neha punaryatna āsthīyate ||

ye tu sadbhūtātmadṛṣṭikaṭhinātidīrghaśithilamahāsūtrabaddhā vihaṃgamā iva sudūramapi gatāḥ kuśalakarmakāriṇo 'kuśalakarmapathavyāvṛttā api na śaknuvanti traidhātukabhavopapattimativāhya śivamajaramamaraṇaṃ nirvāṇapuramabhigantum, teṣāṃ madhyānāṃ vineyānāṃ satkāyadarśanābhiniveśaśithilīkaraṇāya nirvāṇābhilāṣasaṃjananārthaṃ buddhairbhagavadbhirvineyajanānugrahacikīrṣubhiranātmetyapi deśitam ||

ye tu pūrvābhyāsaviśeṣānugatagambhīradharmādhimokṣalabdhabījaparipākāḥ pratyāsannavartini nirvāṇe teṣāmutkṛṣṭānāṃ vineyānāṃ vigatātmasnehānāṃ paramagambhīramaunīndrapravacanārthatattvāvagāhanasamarthānāmadhimuktiviśeṣamavadhārya-

buddhairātmā na cānātmā kaścidityapi deśitam ||

yathaiva hi ātmadarśanamatattvam, evaṃ tatpratipakṣabhūtamapi anātmadarśanaṃ naiva tattvamiti | evaṃ nāstyātmā kaścit, na cāpyanātmā kaścidastīti deśitam | yathoktamāryaratnakūṭe-

ātmeti kāśyapa ayameko 'ntaḥ | nairātmyamityayaṃ dvitīyo 'ntaḥ | yadetadanayorantayormadhyaṃ tadarūpyamanidarśanamapratiṣṭhamanābhāsamavijñaptikamaniketam | iyamucyate | kāśyapa madhyamā pratipada dharmāṇāṃ bhūtapratyavekṣā iti ||

uktaṃ cāryaratnāvalyām-

naivamātmā na cānātmā yathābhūtena labhyate | ātmānātmakṛte dṛṣṭī vavārāsmānmahāmuniḥ ||

dṛṣṭaśrutādyaṃ muninā na satyaṃ na mṛṣoditam | pakṣāddhi pratipakṣaḥ syādubhayaṃ tacca nārthataḥ || iti |

yataścaivaṃ hīnamadhyotkṛṣṭavineyajanāśayanānātvena ātmānātmatadubhayapratiṣedhena buddhānāṃ bhagavatāṃ dharmadeśanā pravṛttā, tasmānnāsti āgamabādho mādhyamikānām | ata evoktamāryadevapādaiḥ-

vāraṇaṃ prāgapuṇyasya madhye vāraṇamātmanaḥ | sarvasya vāraṇaṃ paścādyo jānīte sa buddhimān || iti ||

tathā ācāryapādairuktam-

yathaiva vaiyākaraṇo mātṛkāmapi pāṭhayet | buddho 'vadattathā dharma vineyānāṃ yathākṣamam ||

keṣāṃcidavadaddharmaṃ pāpebhyo vinivṛttaye | keṣāṃcitpuṇyasiddhayarthaṃ keṣāṃcid dvayaniścitam ||

dvayāniśritamekeṣāṃ gambhīraṃ bhīrubhīṣaṇam | śūnyatākaruṇāgarbhaṃ keṣāṃcid bodhisādhanam || iti ||

athavā- ayamanyo 'rthaḥ- ātmetyapi prajñapitaṃ sāṃkhyādibhiḥ pratikṣaṇavinaśvarāṇāṃ saṃskārāṇāṃ karmaphalasaṃbandhābhāvamutprekṣya | anātmetyapi prajñapitaṃ lokāyatikaiḥ upapattyā ātmānaṃ saṃsartāramapaśyadbhiḥ-

etāvāneva puruṣo yāvānindriyagocaraḥ | bhadre vṛkapadaṃ hyetad yadvadanti bahuśrutāḥ ||

ityādinā | taimirikopalabdhakeśamaśakādiṣviva vitaimirikairiva bālajanaparikalpitātmānātmādivastusvarūpaṃ sarvathaivāpaśyadbhiḥ-

buddhairnātmā na cānātmā kaścidityapi deśitam ||

yathoktamāryatathāgataguhyasūtre-

atha khalu śāntamatirbodhisattvo bhagavantametadavocat- upaśama upaśama iti bhagavannucyate, ka eṣa upaśamo nāma? kasya copaśamādupaśama ityucyate? bhagavānāha- upaśama iti kulaputra (pp_154) ucyate, kleśopaśamasyaitadadhivacanam | kleśopaśama iti saṃkalpavikalpaparikalpopaśamasyaitadadhivacanam | saṃkalpavikalpaparikalpopaśama iti saṃjñāmanasikāropaśamasyaitadadhivacanam | saṃjñāmanasikāropaśama iti viparyāsopaśamasyaitadadhivacanam | viparyāsopaśama iti hetvārambaṇopaśamasyaitadadhivacanam | hetvārambaṇopaśama iti avidyābhavatṛṣṇopaśamasyaitadadhivacanam | avidyābhavatṛṣṇopaśama iti ahaṃkāramamakāropaśamasyaitadadhivacanam | ahaṃkāramamakāropaśama iti ucchedaśāśvatadṛṣṭayupaśamasyaitadadhivacanam | ucchedaśāśvatadṛṣṭayupaśama iti satkāyadṛṣṭayupaśamasyaitadadhivacanam iti śāntamate ye kecidārambaṇahetudṛṣṭisaṃyuktāḥ saṃkleśāḥ pravartante, sarve te satkāyadṛṣṭerutpadyante, satkāyadṛṣṭayupaśamātsarvadṛṣṭayupaśama iti | sarvadṛṣṭayupaśamātsarvapraṇidhānopaśama iti | sarvaprāṇi dhānopaśamātsarvakleśopaśamaḥ | tadyathāpi nāma śāntamate vṛkṣasya mūle chinne sarvaśākhāpatraphalāni śuṣyanti, evameva śāntamate satkāyadṛṣṭayupaśamātsarvakleśā upaśāmyante | satkāyadṛṣṭau śāntamate aparijñātāyāṃ sarvopādānopakleśā utpadyante | satkāyadṛṣṭiparijñāto 'pi sarvopādānopakleśā notpadyante na bādhante ||

śāntamatirāha- kā punarbhagavan satkāyadṛṣṭiparijñā? bhagavānāha- ātmāsamutthānaṃ śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā sattvāsamutthānaṃ jivāsamutthānaṃ pudgalāsamutthānaṃ dṛṣṭayasamutthānaṃ satkāyadṛṣṭiparijñā na khalu punaḥ śāntamate sā dṛṣṭiradhyātmaṃ pratiṣṭhitā, na bahirdhā pratiṣṭhitā | sā dṛṣṭiḥ sarvato 'pratiṣṭhitā | yattasyā apratiṣṭhitāyā dṛṣṭerapratiṣṭhiteti jñānam, iyaṃ śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā | satkāyadṛṣṭiparijñeti śāntamate śunyatāyā etadadhivacanam | yacchūnyatānulomikyā kṣāntyā tāṃ dṛṣṭi nodgṛhṇāti, iyamapi śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā | satkāya iti śāntamate śūnyatānimittāpraṇihitānabhisaṃskārājātānutpādadṛṣṭayā tāṃ dṛṣṭiṃ nodgṛhṇāti, iyamapi śāntamate satkāyadṛṣṭiparijñā | satkāya iti śāntamate akāya eṣaḥ, na kasati na vikasati na cinoti nopacinoti, ādita eva tadabhūtaṃ parikalpitam | yacca abhūtaṃ parikalpitam, tanna parikalpitaṃ na parikalpyate na vikalpyate, tanna kriyate na viṭhapyate, notthāpyate nādhyavasyate | taducyate upaśama iti ||

śāntamatirāha- upaśānta upaśānta iti bhagavannucyate, kasyopaśamādupaśānta ityucyate | bhagavānāha- ārambaṇataḥ śāntamate cittaṃ jvalati | yanna bhūya ālambanīkaroti tanna jvalati, ajvalan upaśānta ityucyate | tadyathāpi nāma śāntamate agnirupādānato jvalati, anupādānataḥ śāmyati, evameva ālambanataścittaṃ jvalati anālambanataḥ śāmyati | tatra śāntamate upāyakuśalo 'yaṃ bodhisattvaḥ prajñāpāramitāpariśuddhaḥ ālambanasamatāṃ ca prajānāti, kuśalamūlālambanaṃ ca śamayati | ityādi || 6 ||

atrāha- yadi buddhairbhagavadbhirnātmeti deśitam, nānātmeti, kiṃ tarhi deśitamiti? ucyate-

nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare | anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā || 7 ||

iha yadi kiṃcidabhidhātavyaṃ vastu syāt, taddeśyeta | yadā tu abhidhātavyaṃ nivṛttam, vācāṃ viṣayo nāsti, tadā kiṃcidapi naiva deśyate buddhaiḥ | kasmātpunarabhidhātavyaṃ nāstītyāha- nivṛtte cittagocare iti | cittasya gocaraḥ cittagocaraḥ | gocaro viṣayaḥ | ārambaṇamityarthaḥ | yadi cittasya kaścid gocaraḥ syāt, tatra kiṃcinnimittamadhyāropya syād vācāṃ pravṛttiḥ | yadā tu cittasya viṣaya evānupapannaḥ, tadā kva nimittādhyāropaḥ, yena vācāṃ pravṛttiḥ syāt? kasmāt punaścittaviṣayo nāstīti pratipādayannāha-

anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā |

yasmādanutpannāniruddhā nirvāṇamiva dharmatā dharmasvabhāvaḥ dharmaprakṛtiḥ vyavasthāpitā, tasmānna tatra cittaṃ pravartate | cittasyāpravṛttau ca kuto nimittādhyāropaḥ? tadabhāvāt kuto vācāṃ pravṛttiḥ? ataśca na kiṃcid buddhairbhagavadbhirdeśitamiti sthitamavikalam | ata eva ca vakṣyati-

sarvopalambhopaśamaḥ prapañcopaśamaḥ śivaḥ | na kvacitkasyacitkaściddharmo buddhena deśitaḥ || iti |

evaṃ caitat ||

athavā | ayamanyaḥ pūrvapakṣaḥ- yaduktaṃ prapañcaḥ śūnyatāyāṃ nirudhyate iti, kathaṃ punaḥ prapañcasya śūnyatāyāṃ nirodha iti? ucyate | yasmānnivṛttamabhidhātavyamityādi pūrvavad vyākhyeyam ||

athavā yadetaduktaṃ prāgādhyātmikabāhyavastvanupalambhena adhyātmaṃ bahiśca yaḥ sarvadā ahaṃkāramamakāraparikṣayaḥ, idamatra tattvamiti | kīdṛśaṃ tat kiṃvat, vaktuṃ vā śakyate, tasmāt

nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare |

tatra tattvataḥ iti vākyaśeṣaḥ | kiṃ punaḥ kāraṇaṃ tatra tattve nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare ityāha-

anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā ||

iti pūrvakameva vyākhyānaṃ yojyam || ata evoktamāryatathāgataguhyasūtre-

yāṃ ca śāntamate rātriṃ tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhaḥ, yāṃ ca rātrimanupādāya parinirvāsyati, asminnantare tathāgatena ekākṣaramapi nodāhṛtaṃ na pravyāhṛtaṃ na pravyāhariṣyati | kathaṃ tarhi bhagavatā sakalasurāsuranarakiṃnarasiddhavidyādharoragaprabhṛtivineyajanebhyo vividhaprakārebhyo dharmadeśanā deśitā? ekakṣaṇavāgudāhāreṇaiva tattajjanamanastamoharaṇī bahuvidhabuddhinalinīvanavibodhinī jarāmaraṇasaritsāgarocchoṣiṇī kalpakālānalasaptārkaraśmivisarahrepiṇī śaradaruṇamahāprabheti ||

tadevaṃ sūtre-

yathā yantrakṛtaṃ tūryaṃ vādyate pavaneritam | na cātra vādakaḥ kaścinniścarantyatha ca svarāḥ ||

evaṃ pūrvasuśuddhatvātsarvasattvāśayeritā | vāgniścarati buddhasya na cāsyāstīha kalpanā | pratiśrutkādayaḥ śabdā nādhyātmaṃ na bahiḥ sthitāḥ | vāgapyevaṃ narendrasya nādhyātmaṃ na bahiḥ sthitāḥ || iti |

tathā-

devata codani dundubhi divya karmavipāka nivṛtta marūṇaṃ | deva pamattavihāriṇa ñātvā dundubhighoṣa pamuñci nabhāto ||

sarva anitya aśāśvata kāmā itvara adhruva phenasabhāvāḥ | māyamarīcisamā dakacandrāḥ sarvi bhavāḥ supināntasabhāvāḥ | dundubhi vādita śakramarudbhiḥ sārddhaya saṃkrami dharmasabhāyām | dharmakathāṃ pakaroti marūṇāṃ yā katha śānta virāganukūlā ||

tathā āryasamādhirāje-

buddho yadā bheṣyati dharmarājaḥ sarvāṇa dharmāṇa pakāśako muniḥ | tṛṇagulmavṛkṣauṣadhi śaila parvata abhāva dharmāṇa ravo bhaviṣyati ||

yāvanti śabdāstahi lokadhātau sarve hyabhāvā na hi kaści bhāvaḥ | tāvantu kho tasya tathāgatasya svaru niścarī lokavināyakasya ||

iti vistaraḥ ||

tathā-

ekasvarā tu tava lokahito nānādhimukti svaru niścarati | ekaikamanvimamabhāṣi jino brūhi smitaṃ prakṛtakasya kṛte || iti ||

atraike paricodayanti- nāstikāviśiṣṭā mādhyamikāḥ, yasmāt kuśalākuśalaṃ karma kartāraṃ ca phalaṃ ca sarvaṃ ca lokaṃ bhāvasvabhāvaśūnyamiti bruvate | nāstikā api hi etannāstīti bruvate | tasmānnāstikāviśiṣṭā mādhyamikā iti | naivam | kutaḥ? pratītyasamutpādavādino hi mādhyamikāḥ hetupratyayān prāpya pratītya samutpannatvāt sarvameva ihalokaparalokaṃ niḥsvabhāvaṃ varṇayanti | yathāsvarūpavādino naiva nāstikāḥ pratītyasamutpannatvād bhāvasvabhāvaśunyatvena na paralokādyabhāvaṃ (pp_157) pratipannāḥ | kiṃ tarhi aihalaukikaṃ vastujātamupalabhya svabhāvataḥ tasya paralokādihāgamanam, ihalokācca paralokagamanapaśyantuḥ ihalokopalabdhapadārthasadṛśapadārthāntarāpavādaṃ kurvanti | tathāpi vastusvarūpeṇa avidyamānasyaiva te nāstitvaṃ pratipannāḥ ityamunā tāvaddarśanena sāmyamastīti cet, na hi | kutaḥ? saṃvṛtyā mādhyamikairastitvenābhyupagamānna tulyatā | vastutastulyateti cet, yadyapi vastuto 'siddhistulyā, tathāpi pratipatṛbhedādatulyatā | yathā hi kṛtacaurya puruṣamekaḥ samyagaparijñāyaiva tadamitrapreritaḥ taṃ mithyā vyācaṣṭe cauryamanena kṛtamiti, aparastu sākṣād dṛṣṭvā dūṣayati, tatra yadyapi vastuto nāsti bhedaḥ, tathāpi parijñātṛbhedādekastatra mṛṣāvādītyucyate, aparastu satyavādīti, ekaśca ayaśasā ca apuṇyena ca samyak parīkṣyamāṇo yujyate nāparaḥ, evamihāpi yathāvadviditavastusvarūpāṇāṃ mādhyamikānāṃ bruvatāmavagacchatāṃ ca vastusvarūpābhede 'pi yathāvadaviditavastusvarūpairnāstikaiḥ saha jñānābhidhānayornāsti sāmyam | yathaiva hi upekṣāsāmānye 'pi apratisaṃkhyāya pratisaṃkhyāya upekṣakayoriva pṛthagjanārhatoḥ jātyandhacakṣuṣmatośca viṣamaprapātapradeśaviniścitasāmānye 'pi yathāsti mahān viśeṣaḥ, tathā nāstikānāṃ mādhyamikānāṃ ca viśeṣo bhaviṣyatīti pūrvācāryāḥ | ityalaṃ prasaṅgenaḥ prakṛtameva vyākhyāsyāmaḥ || 7 ||

atrāha- yadyapi evam

anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā |

tasyāṃ ca nāsti vākcittayoḥ pravṛttiḥ, tathāpi naivāsau adeśyamānā śakyā janairvijñātumiti avaśyaṃ tasyāmavatāraṇārthaṃ vineyajanānāṃ saṃvṛtisatyāpekṣayā kadāciddeśanānupūrvyā bhavitavyam, ityataḥ sā kathyatāmiti | ucyate | iyamatra buddhānāṃ bhagavatāṃ tattvāmṛtāvatāradeśanānupūrvī vijñeyā, yaduta-

sarvaṃ tathyaṃ na vā tathyaṃ tathyaṃ cātathyameva ca | naivātathyaṃ naiva tathyametadbuddhānuśāsanam || 8 ||

tatra-

yadyadyasya priyaṃ pūrvaṃ tattattasya samācaret | na hi pratihataḥ pātraṃ saddharmasya kathaṃcana || iti |

tathā ca bhagavatoktam-

loko mayā sārdhaṃ vivadati | nāhaṃ lokena sārdhaṃ vivadāmi | yalloke 'sti saṃmatam, tanmamāpyasti saṃmatam | yalloke nāsti saṃmatam, mamāpi tannāsti saṃmatam |

ityāgamācca ||

nānyayā bhāṣayā mlecchaḥ śakyo grāhayituṃ yathā | na laukikamṛte lokaḥ śakyo grāhayituṃ tathā ||

ityādita eva tāvadbhagavatā svaprasiddhapadārthamedasvarūpavibhāgaśravaṇasaṃjātābhilāṣasya vineyajanasya yadetat skandhadhātvāyatanādikamavidyātaimirikaiḥ satyataḥ parikalpitamupalabdham, tadeva tāvat satyamityupavarṇitaṃ bhagavatā taddarśanāpekṣayā, ātmani lokasya gauravotpādanārtham | viditaniravaśeṣalokavṛttānto 'yaṃ bhagavān sarvajñaḥ sarvadarśī, yaḥ evaṃ bhavāgraparyantasya vāyumaṇḍalāderākāśadhātuparyavasānasya bhājanalokasya sattvalokasya ca aviparītaṃ sthityutpādapralayādikaṃ sātivicitraprabhedaṃ sahetukaṃ saphalaṃ sāsvādaṃ sādīnavaṃ copadiṣṭavāniti | tadevaṃ bhagavati utpannasarvajñabuddhivineyajanasya uttarakālaṃ tadeva sarvaṃ na vā tathyamityupadeśitam | tatra tathyaṃ nāma yasya anyathātvaṃ nāsti | vidyate ca pratikṣaṇavināśitvāt saṃskārāṇāmanyathābhāvaḥ, tasmādanyathābhāvasadbhāvānna vā tathyam | vāśabdaścakārārtho deśanāsamuccaye draṣṭavyaḥ | sarvaṃ tathyaṃ na ca tathyamiti ||

keṣāṃcit sarvametat tathyaṃ ca atathyaṃ ceti deśitam | tatra bālajanāpekṣayā sarvametat tathyam | āryajñānāpekṣayā tu sarvametanmṛṣā, tairevamanupalambhāditi ||

keṣāṃcittu aticirābhyastatattvadarśanānāṃ kiṃcinmātrānutkhātāvaraṇatarūmūlānāṃ naivātathyaṃ naiva tathyaṃtaditi deśitam | tasyāpi kiṃcinmātrasyāvaraṇasya prahāṇārthaṃ vandhyāsutasya avadātaśyāmatāpratiṣedhavadubhayametat pratiṣiddham ||

etacca buddhānāṃ bhagavatāmanuśāsanam- unmārgādapanīya samyaṅmārgapratiṣṭhāpanaṃ śāsanam | evamānupūrvyā śāsanamanuśāsanam | vineyajananurūpyeṇa vā śāsanamanuśāsanam ||

sarvāścaitā deśanā buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākaruṇopāyajñānavatāṃ tattvāmṛtāvatāropāyatvena vyavasthitāḥ | na hi tathāgatāḥ tattvāmṛtāvatārānupāyabhūtavākyamudāharanti | vyādhyanurūpabhaiṣajyopasaṃhāravat te vineyajanānujighṛkṣayā yathānurūpaṃ dharmaṃ deśayanti | yathoktaṃ śatake-

sadasatsadasacceti nobhayaṃ ceti kathyate | nanu vyādhivaśātpathyamauṣadhaṃ nāma jāyate || iti || 8 || kiṃlakṣaṇaṃ punaḥ tat tattvaṃ yasyaitā deśanā avatārārthamupadiśante bhagavantaḥ? uktametadasmābhiḥ-

nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare | iti |

yadā caitadevam, tadā kimaparaṃ pṛcchayate? yadyapyevam, tathāpi vyavahārasatyānurodhena laukikatathyādyabhyupagamavat tasyāpi samāropato lakṣaṇamucyatāmiti | taducyate-

aparapratyayaṃ śāntaṃ prapañcairaprapañcitam | nirvikalpamanānārthametattattvasya lakṣaṇam || 9 ||

tatra nāsmin parapratyayo 'stīti aparapratyayam | paropadeśāgamyam | svayamevādhigantavyamityarthaḥ | yathā hi taimirikā vitathaṃ keśamaśakamakṣikādirūpaṃ paśyanto vitimiropadeśenāpi na śaknuvanti keśānāṃ yathāvadavasthitaṃ svarūpamadarśananyāyena adhigantavyamataimirikā ivādhigantum, kiṃ tarhi ataimirikopadeśānmithyaitadityetāvanmātrakameva pratipadyante | yadā tu timiropaghātyaviparītaśūnyatādarśanāñjanāñjitabuddhinayanāḥ santaḥ samutpannatattvajñānā bhavanti, tadā tat tattvamanadhigamanayogena svayamadhigacchantīti | evamaparapratyayaṃ bhāvānāṃ yat svarūpaṃ tat tattvam | etacca śāntasvabhāvamataimirikakeśādarśanavat svabhāvavirahitamityarthaḥ | ata eva tat prapañcairaprapañcitam| prapañco hi vāk, prapañcayati arthāniti kṛtvā | prapañcairaprapañcitaṃ vāgbhiravyāhṛtamityarthaḥ ||

nirvikalpaṃ ca tat | vikalpaścittapracāraḥ | tadrahitatvāt tat tattvaṃ nirvikalpam | yathoktaṃ sūtre-

paramārthasatyaṃ katamat? yatra jñānasyāpyapracāraḥ, kaḥ punarvādo 'kṣarāṇāmiti |

evaṃ nirvikalpam ||

nānārtho 'syeti nānārthaṃ bhinnārtham, na nānārthaḥ anānārtham, abhinnārthamityarthaḥ | yathoktamāryasatyadvayāvatārasūtre-

devaputra āha- katamaḥ punarmañjuśrīḥ samyakprayogaḥ? mañjuśrīrāha- yatsamā devaputra paramārthatastathatā dharmadhātuḥ atyantājātiśca, tatsamāni paramārthataḥ pañcānantaryāṇi, yatsamāni pañcānantaryāṇi tatsamāni dṛṣṭikṛtāni, yatsamāni dṛṣṭikṛtāni tatsamāḥ pṛthagjanadharmāḥ, yatsamāḥ pṛthagjanadharmāḥ tatsamāḥ śaikṣadharmāḥ, yatsamāḥ śaikṣadharmāḥ tatsamā aśaikṣadharmāḥ, yatsamā aśaikṣadharmāḥ tatsamāḥ samyaksaṃbuddhadharmāḥ, yatsamāḥ samyaksaṃbuddhadharmāḥ tatsamaṃ nirvāṇam, yatsamaṃ nirvāṇaṃ tatsamaḥ saṃsāraḥ, yatsamaḥ saṃsāraḥ tatsamaḥ paramārthataḥ saṃkleśaḥ, yatsamaḥ paramārthataḥ saṃkleśaḥ tatsamaṃ paramārthato vyavadānam, yatsamaṃ paramārthato vyavadānaṃ tatsamāḥ paramārthataḥ sarvadharmāḥ | evaṃ paramārthataḥ sarvadharmasamatāprayukto devaputra bhikṣuḥ samyakprayukta ityucyate ||

devaputra āha- katamayā punarmañjuśrīḥ samatayā yāvat paramārthato yatsamaṃ vyavadānaṃ tatsamāḥ sarvadharmāḥ paramārthata iti? mañjuśrīrāha- paramārthataḥ sarvadharmānutpādasamatayā paramārthataḥ sarvadharmātyantājātisamatayā paramārthataḥ samāḥ sarvadharmāḥ | tat kasmāddhetoḥ? paramārthato nirvāṇānānākaraṇā hi devaputra sarvadharmā atyantanirutpādatāmupādāya | tadyathāpi nāma devaputra yacca mṛddhājanasyāmyantaramākāśam, yacca ratnabhājanasyākāśam, ākāśadhātureva eṣaḥ | tat paramārthato na kiṃcinnānākaraṇam | evameva devaputra yaḥ saṃkleśaḥ, sa paramārthato 'tyantānutpādatā | yadapi vyavadānaṃ tadapi paramārthato 'tyantānutpādatā | saṃsāro 'pi paramārthato 'tyantānutpādatā | yāvannirvāṇamapi (pp_160) paramārthato 'tyantānutpādatā | nātra kiṃcitparamārthato nānākaraṇam | tat kasmāddhetoḥ? paramārthato 'tyantānutpādatvātsarvadharmāṇāmiti ||

tadevamanānārthatā tattvasya lakṣaṇaṃ veditavyam, śūnyataikarasatvāt | uttarottaravyākhyānaṃ cātra veditavyam || 9 ||

evaṃ tāvadāryāṇāṃ jātijarāmaraṇasaṃsāraparikṣayāya kṛtakāryāṇāṃ tattvalakṣaṇam | laukikaṃ tu tattvalakṣaṇamadhikṛtyocyate-

pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat | na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam || 10 ||

yat kāraṇaṃ pratītya yat kāryamutpadyate, tadyathā śālibījaṃ pratītya pṛthivyādisāmagrīṃ ca śālyaṅkura upajāyate, na hi tāvat tadeva taditi śakyate vaktum | naiva yadeva bījaṃ sa eva aṅkuraḥ, janyajanakayorekatvaprasaṅgāt | tataśca pitāputrayorapi ekatvaṃ syāt | ananyatvācca aṅkurāvasthāyāmaṅkuravadbījagrahaṇamapi syāt, bījavacca aṅkurasyāpi grahaṇaṃ syāt | nityatvaṃ caivaṃ bījasya syāt, avināśābhyupagamāt | tataśca śāśvatavādaprasaṅgānmahādoṣarāśiḥ syāt karmaphalādyabhāvaprasaṅgāt | evaṃ tāvad yadeva bījaṃ sa eva aṅkuraḥ iti na yujyate | na ca anyadapi tattasmāt | nāpi bījādaṅkurasyānyatvam, bījamantareṇāpi aṅkurodayaprasaṅgāt |

yadyanyadanyadanyasmādanyasmādapyṛte bhavet |

iti vacanādaṅkurāvasthāne'pi bījānucchedaprasaṅgāt | tataśca satkāryavādadoṣaḥ syāt | yataścaivaṃ yat kāraṇaṃ pratītya yat kāryamutpadyate, naiva tat kāraṇaṃ kāryaṃ bhavati, na ca tasmātkāraṇāttat kāryamanyat | tasmānna kāraṇamucchinnaṃ nāpi śāśvatamiti śakyate vyavasthāpayitum | yathoktamāryadevapādaiḥ-

yasmātpravartate bhāvastenocchedo na jāyate | yasmānnivartate bhāvastena nityo na jāyate || iti |

uktaṃ ca āryalalitavistarasūtre-

bījasya sato yathāṅkuro na ca yo bīja sa caiva aṅkuro | na ca anyu tato na caiva tadevamanuccheda aśāśvata dharmatā || iti || 10 || tadevaṃ yathopavarṇitena nyāyena-

anekārthamanānārthamanucchedamaśāśvatam | etattallokanāthānāṃ buddhānāṃ śāsanāmṛtam || 11 ||

mahākaruṇopāyamahāmeghapaṭalanirantarāvacchāditākāśadhātuparyantadiṅmaṇḍalānāṃ rāgādikleśagaṇasamudācārātitīkṣṇatarādityamaṇḍalopatāpitajagajjātijarāmaraṇaduḥkhadahanasaṃtāpopaśamatatparāṇāṃ satatāviratayathānurūpacaritapratipakṣasaddharmadeśanāmṛtadhārāpātaiḥ yathānurūpavineyajanakuśalamūlaśasyauṣadhiphalaphullalatotpannātivṛddhayanujidhṛkṣūṇāṃ saddharmāmṛtamahāvarṣavarṣiṇāṃ samyaksaṃbuddhamahānāgānāmatrāṇālaukikatrāṇānāmanāthanāthānāṃ sakalalokanāthānāmetat tatsaddharmāmṛtaṃ sakalatraidhātukabhavaduḥkhakṣayasvabhāvaṃ yathopavarṇitena nyāyena ekatvānyatvarahitaṃ śāśvatocchedavādavigataṃ ca vijñeyam | etaddharmatattvāmṛtapratipannānāṃ śrāvakāṇāṃ śrutacintābhāvanākramāt pravartamānānāṃ śīlasamādhiprajñātmakaskandhatrayāmṛtarasasya upayogānniyatameva jarāmaraṇakṣayasvabhāvanirvāṇādhigamo bhavati | athāpi kathaṃcidiha aparipakvakuśalamūlatayā śrutvāpyetat saddharmāmṛtam, dṛṣṭa eva dharme na mokṣamāsādayanti, tathāpi janmāntare 'pi avaśyameṣāṃ pūrvahetubalādeva niyatā siddhiḥ saṃpadyate | yathoktaṃ śatake-

iha yadyapi tattvajño nirvāṇaṃ nādhigacchati | prāpnotyayatnato 'vaśyaṃ punarjanmani karmavat || iti || 11 || athāpi kathaṃcit-

saṃbuddhānāmanutpāde śrāvakāṇāṃ punaḥ kṣaye |

sati, āryamārgopadeśakakalyāṇamitrapratyayavaikalyāt na syād dharmatattvāmṛtādhigamaḥ, tathāpi pūrvajanmāntaradharmatattvaśravaṇahetubalādeva aihalaukikopadeśanirapekṣāṇāmapi pravivekasevāmātropanatapratyayānāṃ svāyaṃbhuvaṃ- jñānaṃ pratyekabuddhānāmasaṃsargātpravartate || 12 || kāyacetasoḥ praviveko 'saṃsargaḥ, kalyāṇamitrāparyeṣaṇaṃ vā | tasmādasaṃsargāddhetoḥ pratyekabuddhānāmasaṃbuddhake 'pi kāle yasmādbhavatyeva dharmatattvādhigamaḥ, tasmādabandhyā siddhirasya saṃbuddhamahāvaidyarājapraṇītasya saddharmatattvāmṛtabhaiṣajyasyeti vijñeyam | yataśca etadevam, ato 'rhati prājñaḥ prāṇānapi parityajya saddharmatattvaṃ paryeṣitumiti | yathoktaṃ bhagavatā āryāṣṭasāhasrikāyāṃ bhagavatyām-

kathaṃ ca bhagavan sadāpraruditena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ prajñāpāramitā paryeṣitā? evamukto bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthavirametadavocat- sadāpraruditena bodhisattvena mahāsattvena pūrvaṃ prajñāpāramitāṃ paryeṣamāṇena kāye 'narthikena jīvitanirapekṣeṇa lābhasatkāraślokeṣvaniśritena paryeṣamāṇena paryeṣitā | tena prajñāpāramitāṃ paryeṣamāṇena araṇyagatena antarīkṣānnirghoṣaḥ śruto 'bhūt- gaccha kulaputra pūrvasyāṃ diśi | tatra prajñāpāramitāṃ śroṣyasi | tathā ca gaccha yathā na kāyaklamathamanasikāramutpādayasi, na styānamiddhamanasikāramutpādayasi, na bhojanamanasikāramutpādayasi, yāvat mā kvaciccittaṃ praṇidhā adhyātmaṃ vā bahirdhā vā | mā ca kulaputra vāmenāvalokayan (pp_162) gāḥ, mā dakṣiṇena, [mā pūrveṇa], mā paścimena, mā uttareṇa, mā urdhvaṃ mā adhaḥ, mā ca anuvidiśamavalokayan gāḥ | tathā ca kulaputra gaccha yathā [nātmato] na satkāyataścalasi na rūpato na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārebhyo na vijñānataścalasi | yo hi ataścalati sa vitiṣṭhate | [kuto vitiṣṭhate?] buddhadharmebhyo vitiṣṭhate | yo buddhadharmebhyo vitiṣṭhate, sa saṃsāre carati | yaḥ saṃsāre carati, sa prajñāpāramitāyāṃ na carati, na ca tāmanuprāpnotīti ||

yāvanmāreṇa pāpīyasā udake 'ntardhāpite athāsyaitadabhūt- yannvahamātmanaḥ kāyaṃ viddhā ime pṛthivīpradeśaṃ rudhireṇa siñceyam | tatkasya hetoḥ? ayaṃ pṛthivīpradeśa uddhatarajaskaḥ, mā rajodhāturito dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya śarīre nipatet | kimahamātmabhāvena kariṣyāmi avaśyaṃ bhedanadharmiṇā? varaṃ khalu punarmama evaṃrūpayā kriyayā ātmabhāvasya vināśaḥ kṛto bhavet, na tvevaṃ niḥsāmarthyakriyayā | bahūni ca mama ātmabhāvasahasrāṇi kāmahetoḥ kāmanidānaṃ bhinnāni punaḥ punaḥ saṃsāre saṃsarataḥ, na punarevaṃbhūteṣu sthāneṣu ..... | atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ tīkṣṇaṃ śastraṃ gṛhītvā samantādātmānaṃ viddhā samantatastaṃ pṛthivīpradeśaṃ svakena rudhireṇāsiñcadityādi ||

atha khalu sadāprarudito bodhisattvo mahāsattvaḥ sahadarśanādeva dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃrūpaṃ sukhaṃ pratyalabhata- tadyathāpi nāma prathamadhyānasamāpannasya bhikṣorekāgramanasikārasya bhikṣoḥ | tatreyaṃ dharmodgatasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitādeśanā yaduta sarvadharmasamatayā prajñāpāramitāsamatā, sarvadharmaviviktatayā prajñāpāramitāviviktatā, sarvadharmācalatayā prajñāpāramitācalatā, sarvadharmāmananatayā prajñāpāramitāmananatā, sarvadharmāstambhitatayā prajñāpāramitāstambhitatā, sarvadharmaikarasatayā prajñāpāramitaikarasatā, sarvadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā, sarvadharmānutpādatayā prajñāpāramitānutpādatā, sarvadharmānirodhatayā prajñāpāramitānirodhatā, gaganāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā, yāvat sarvadharmāsaṃbhedanatayā prajñāpāramitāsaṃbhedanatā, sarvadharmānupalabdhitayā prajñāpāramitānupalabdhitā, sarvadharmābhibhāvanāsamatayā prajñāpāramitābhibhāvanāsamatā, sarvadharmaniśceṣṭatayā prajñāpāramitāniśceṣṭatā, sarvadharmācintyatayā prajñāpāramitācintyatā veditavyeti ||

ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau ātmaparīkṣā nāma aṣṭādaśamaṃ prakaraṇam ||

19 kālaparīkṣā ekonaviṃśatitamaṃ prakaraṇam |

atrāha- vidyata eva bhāvānāṃ svabhāvaḥ, kālatrayavijñaptihetutvāt | iha atītānāgatapratyutpannāsrayaḥ kālā bhagavatā upadiṣṭāḥ | te ca bhāvāśrayāḥ | yasmādutpanno niruddho hi bhāvasvabhāvaḥ atīta iti vyapadiśyate, utpanno 'niruddho hi vartamānaḥ, alabdhātmabhāvo 'nāgata iti | evaṃ bhāvasvabhāvanibandhanāsrayaḥ kālā upadiṣṭāḥ | te ca santi | tasmāt tannibandhano 'pi bhāvasvabhāvo 'stīti | ucyate | syāt kālatrayaprajñaptiheturbhāvasvabhāvaḥ, yadi kālatrayameva bhavadabhimataṃ bhavet | na tvasti | yathā ca nāsti, tathā pratipādayannāha-

pratyutpanno 'nāgataśca yadyatītamapekṣya hi | pratyutpanno 'nāgataśca kāle 'tīte bhaviṣyataḥ || 1 ||

iha tāvat yadi vartamānānāgatau syātām, tāvapekṣya atītaṃ kālaṃ bhavetām, anapekṣya vā? tatra yadi atītamapekṣya sidhyete, tathā niyatamatīte kāle bhaviṣyataḥ | yasmāt, yasya hi yatra asattvam, tat tena nāpekṣyate| tadyathā vandhyā srī svatanayena, gaganamālatīlatā svakusumena, sikatā svatailena | avidyamānamapyandhakāraṃ pradīpena, pradīpo 'pi andhakāreṇa pratidvandvitvena apekṣyate iti cet, naitadevam | asyāpi sādhyasamatvāt | tadatra yadi atīte kāle vartamānānāgatau kālau iṣyete, apekṣāsiddhayarthamevaṃ sati atīte kāle vidyamānatvāt atītakālātmavat tayorapyatītatvaṃ syāt | tataśca atīto 'pi na syāt | yasmāt vartamānāvasthātikrānto hi atītaḥ asaṃprāptaḥ anāgata iti syāt | yadā tu vartamānānāgatayorasaṃbhava eva, tadā kutaḥ kasyacidatītatvaṃ syāt? ityataḥ atīto 'pi na syāt || 1 ||

atha yathoktadoṣaparijihīrṣayā-

pratyutpanno 'nāgataśca na stastatra punaryadi | pratyutpanno 'nāgataśca syātāṃ kaśramapekṣya tam || 2 || tatra atīte kāle yadi vartamānānāgatau kālau na staḥ iti parikalpyate, evamapi tatra avidyamānatvāt gaganendīvaravannāstyapekṣā || 2 || athāpi syāt- kālavādināṃ vidyate eva kālaḥ, tatra kimapekṣayā prayojanamiti? ucyate | evamapi-

anapekṣya punaḥ siddhirnātītaṃ vidyate tayoḥ | pratyutpanno 'nāgataśca tasmātkālo na vidyate || 3 ||

pratyutpannānāgatayorasattvam, atītānapekṣatvāt, kharaviṣāṇavat | yataścaivam pratyutpanno 'nāgataśca tasmātkālo na vidyate iti vijñeyam || 3 ||

yadā caivam atītamapekṣya vā anapekṣya vā pratyutpannānāgatayornāsti siddhiḥ, evaṃ pratyutpannāpekṣayā vā anapekṣayā vā atītānāgatayoḥ anāgatāpekṣayā vā anapekṣayā vā pratyutpannātītayoḥ asiddhau iṣyamāṇāyāṃ tenaiva pratyutpannāgatayoḥ atītāpekṣayā vā anapekṣayā asiddhikrameṇa dūṣaṇasāmyamatidiśannāha-

etenaivāvaśiṣṭau dvau krameṇa parivartakau | uttamādhamamadhyādīnekatvādīṃśca lakṣayet || 4 ||

kathaṃ kṛtvā?

yadyatīto 'nāgataśca pratyutpannamapekṣya hi | kālo 'tīto 'nāgataśca pratyutpanne bhaviṣyataḥ ||

kālo 'tīto 'nāgataśca na stastatra punaryadi | kālo 'tīto 'nāgataśca syātāṃ kathamapekṣya tam ||

anapekṣya punaḥ siddhirna jātaṃ vidyate tayoḥ | tenātīto 'nāgataśca kālo nāma na vidyate ||

eṣa tāvadekaḥ kālaparivartaḥ |

atīto vartamānaśca yadyajātamapekṣya hi | atīto vartamānaśca kāle 'jāte bhaviṣyataḥ ||

atīto vartamānaśca na stastatra punaryadi | atīto vartamānaśca syātāṃ kathamapekṣya tam ||

anapekṣya punaḥ siddhirnājātaṃ vidyate tayoḥ | atīto vartamānaśca tasmātkālo na vidyate ||

eṣa dvitīyaḥ kālaparivarta iti vyākhyānakārikā iti | evaṃdvau kālaparivartau boddhavyau ||

yataśca evaṃ vicāraṇe kālatrayaṃ nāsti, tasmāt kālo na vidyate, kālābhāvācca bhāvasadbhāvo 'pi nāsti iti siddham ||

yathā caitatkālatrayaṃ vicāritam, evam uttamādhamamadhyādīnekatvādīṃśca lakṣayet |

uttamādhamamadhyamān iti ādiśabdena kuśalākuśalāvyākṛtāni, utpādasthitibhaṅgāḥ, pūrvāntāparāntamadhyāntāḥ, kāmarūpārūpyadhātavaḥ, śaikṣāśaikṣanaivaśaikṣanaivāśaikṣādayo yāvantaḥ padārthāḥ tripadārthasaṃbandhavyavasthitāḥ, te sarve gṛhyante | ekatvādīṃśca ityanena ādiśabdena dvitvabahutvayo grahaṇāt te eva uttamādayaḥ ekatvādayaśca kālatrayavyākhyānena vyākhyātā veditavyāḥ || 4 ||

atrāha- vidyata eva kālaḥ parimāṇavattvāt | iha yannāsti, na tasya parimāṇavattvaṃ vidyate tadyathā kharaviṣāṇasya | asti ca kālasya parimāṇavattvaṃ kṣaṇalavamuhūrtadivasarātryahorātrapakṣamāsasaṃvatsarādibhedena | tasmāt, parimāṇavattvād vidyata eva kālaḥ iti | ucyate | yadi kālo nāma kaścit syāt, syāttasya parimāṇavattvam | na tvasti | yasmāt-

nāsthito gṛhyate kālaḥ sthitaḥ kālo na vidyate | yo gṛhyetāgṛhītaśca kālaḥ prajñapyate katham || 5 ||

iha yadi kālo nāma kaścidavasthitaḥ kṣaṇādivyatiriktaḥ syāt, sa kṣaṇādibhiḥ parimāṇavattvād gṛhyeta | na tu avasthitaḥ kūṭasthaḥ kaścit kālo nāma asti, yaḥ kṣaṇādibhirgṛhyeta | tadevaṃ nāsthito gṛhyate kālaḥ, asthitatvānna gṛhyate ityarthaḥ ||

athāpi syāt- nitya eva avasthitasvabhāvaḥ kālo nāma asti, kṣaṇādibhirabhivyajyate | tathāhi-

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ | kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ || iti |

yaścaivaṃlakṣaṇaḥ so 'vasthitasvabhāvo 'stīti | ucyate | evamapi sthitaḥ kālo na vidyate yaḥ kṣaṇādibhirabhivyajyamāno gṛhyeta | kasmāt punaḥ sthitaḥ kālo nāstīti cet, kṣaṇādivyatirekeṇāgṛhyamāṇatvāt ||

api ca | ayaṃ kālaḥ saṃskṛtasvabhāvaḥ san astīti, asaṃskṛtasvabhāvo vā? ubhayaṃ ca saṃskṛtaparīkṣāyāṃ pratiṣiddham-

utpādasthitibhaṅgānāmasiddhau nāsti saṃskṛtam | saṃskṛtasyāpyasiddhau ca kathaṃ setsyatyasaṃskṛtam ||

ityanena | tadevaṃ nāsti vyavasthitaḥ kālaḥ, yo gṛhyeta | yaśca idānīṃ kālo na gṛhyate asthitatvādavidyamānasvarūpatvāt, so 'gṛhyamāṇaḥ san kathaṃ kṣaṇādibhiḥ prajñapayituṃ bhāvataḥ pāryata ityāha- agṛhītaśca kālaḥ prajñapyate kathamiti | tasmānnāstyeva kālaḥ || 5 ||

atrāha- satyaṃ nāsti nityaḥ kālo nāma kaścid rūpādivyatiriktaḥ svabhāvasiddhaḥ, kiṃ tarhi rūpādīneva sa saṃskārānupādāya prajñaptaḥ kālaḥ kṣaṇādivācyo bhavati, tasmādadoṣa iti | ucyate | evamapi-

bhāvaṃ pratītya kālaścetkālo bhāvādṛte kutaḥ |

yadyevaṃ bhāvaṃ pratītya kālo bhavatīti bhavatā vyavasthāpyate, yadā khalu bhāvo nāsti, tadā niyataṃ taddhetuko 'pi kālo nāstīti pratipādayannāha-

na ca kaścana bhāvo 'sti

iti pūrvaṃ vistareṇa pratipāditatvādvakṣyamāṇapratiṣedhācca | yadā caivaṃ na kaścidbhāvo 'sti bhāvataḥ, tadā- kutaḥ kālo bhaviṣyati || 6 || kālābhāvācca na santi kṣaṇalavamuhūrtādayaḥ kālabhedāḥ tatpariṇāmabhūtāḥ, ityataḥ kutaḥ pariṇāmavattvena kālasiddhirbhaviṣyati? tasmānnāstyeva bhāvānāṃ svabhāvaḥ iti || uktaṃ hi bhagavatā āryahastikakṣyasūtre-

yadi koci dharmāṇa bhavetsvabhāvaḥ tatraiva gaccheya jinaḥ saśrāvako | kūṭasthadharmāṇa siyā na nirvṛtī na niṣprapañco bhavi jātu paṇḍitaḥ || iti |

tathā-

buddhasahasraśatā ya atītā dharmasahasraśatāni bhaṇitvā | naiva ca dharma na cākṣara kṣīṇā nāsti samudbhavu tena akṣīṇā || iti |

tathā-

utpādakāle hi tathāgatasya maitreyanāmā tviha yo bhaviṣyati | bhaviṣyatīyaṃ kanakāvṛtā mahī tasyā idānīṃ kuta āgamo 'sau ||

ullāpanāḥ kāmaguṇā hi pañca vibhrāmaṇā mohana moṣadharmiṇaḥ |

madhyāhnakāle hi yathaiva grīṣme jalaṃ marīcyāṃ hi tathaiva kāmāḥ ||

ekena kalpena bhaveddhi loko ākāśabhūto gaganasvabhāvo | dāhaṃ vināśaṃ ca payānti bhe[bhī?]ravaḥ kuta āgamaḥ kutra gatiśca teṣām || iti ||

tadyathā-

pañcemāni bhikṣavaḥ saṃjñāmātraṃ pratijñāmātraṃ vyavahāramātraṃ saṃvṛtimātraṃ yaduta atīto 'dhvā anāgato 'dhvā ākāśaṃ nirvāṇaṃ pudgalaśceti ||

|| ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau kālaparīkṣā nāma ekonaviṃśaṃ prakaraṇam ||

20 sāmagrīparīkṣā viṃśatitamaṃ prakaraṇam |

atrāha- vidyate kālaḥ, phalapravṛttau sahakārikāraṇabhāvāt | yo nāsti, nāsau sahakārikāraṇabhāvena pratipadyate, vandhyātanayavat | tasmādasti kālaḥ, sahakārikāraṇabhāvāt | iha bījāvanisalilajvalanapavanagaganābhidhānahetupratyayasāmagrīṃ pratītya ayamaṅkura upajāyamānaḥ satyāmapi bījādipratyayasāmagryām, ṛtuviśeṣāsaṃnidhānānnopajāyate | yathā ca bāhyeṣu, evamādhyātmikeṣvapi | yathoktaṃ bhagavatā-

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatairapi | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām || iti ||

yasmācca evamasti kālāpekṣā, tasmādastyasau kālo nāma, yaḥ aṅkurādipravṛttau sahakārikāraṇaṃ bhavatīti | ucyate | syāt sahakārikāraṇatā kālasya, yadi aṅkurādiphalasya pravṛttireva syāt | na tvasti | kathaṃ kṛtvā? iha bījādihetupratyayasāmagrīto 'ṅkurādiphalodaye parikalpyamāne vyavasthitasya vā phalasya sāmagryāṃ satyāṃtata utpādaḥ parikalpyeta avyavasthitasya vā? kiṃ cātaḥ? yadi tāvad vyavasthitasya parikalpyate, tanna yujyate iti pratipādayannāha-

hetośca pratyayānāṃ ca sāmagryā jāyate yadi | phalamasti ca sāmagryāṃ sāmagryā jāyate katham || 1 ||

yadi hetupratyayasāmagryāṃ tvanmatena phalamasti, nanu evaṃ sati yasmāt sāmagryāmasti, kathaṃ tayā tajjanyate? na hi kuṇḍe dadhi vidyamānaṃ kuṇḍena janyate | api ca | yadvidyate tanniṣpannatvāt niṣpannapurovasthitaghaṭavat na punarjanmāpekṣate | abhivyaktiḥ sthaulyaṃ vā sūkṣmātmanā vidyamānasya kriyata iti cet, tasyāpi pakṣasya pūrvameva-

āgacchatyanyato nāgnirindhane 'gnirna vidyate | ityatroktamuttaram || 1 || atha nāstyeva sāmagryāṃ phalamiti parikalpyate, etadapi nopapadyate iti pratipādayannāha-

hetośca pratyayānāṃ ca sāmagryā jāyate yadi | phalaṃ nāsti ca sāmagryāṃ sāmagryā jāyate katham || 2 ||

yadi hetośca pratyayānāṃ ca sāmagryāṃ nāsti tatphalam, kathaṃ tarhi hetupratyayasāmagryā phalaṃ janyate? tatra avidyamānatvāt sikatābhiriva tailam | ata eva asaṃbhāvayannāha-

phalaṃ nāsti ca sāmagryāṃ sāmagryā jāyate katham | na tatphalaṃ sāmagrīto jāyate ityabhiprāyaḥ || 2 || kiṃ cānyat-

hetośca pratyayānāṃ ca sāmagryāmasti cetphalam | gṛhyeta nanu sāmagryāṃ sāmagryāṃ ca na gṛhyate || 3 ||

yad yatra asti, tat tatra gṛhyate, tadyathā kuṇḍe dadhi | yacca yatra nāsti na tattatra gṛhyate tadyathā sikatāsu tailam, maṇḍūkajaṭāyāṃ śiromaṇiḥ ||

atha syāt- vidyamānā api padārthāḥ atisaukṣmyāt, atisaṃnikarṣāt, ativiprakarṣāt, indriyopaghātāt, mūrtivaddravyavyavadhānāt, mūrtyantardhānāt, manonavasthānāt, paramāṇuvat akṣasthāñjanaśalākāvat ādityagativat taimirikaikaikakeśavat andhabadhirādirūpaśabdādivat kuḍayādivyavahitaghaṭādivat siddhadevapiśācādiśarīravat viṣayāntaravyāpṛtasya viṣayāntaravanna gṛhyate iti cet, kiṃ khalu eṣāmagṛhyamāṇānāmastitve liṅgam, yena eṣāmastitve sati anupalabdhiriti syāt? anumānopamānāgamairgrahaṇādeṣāmastitvamiti cet, na tarhi teṣāmanupalabdhiriti vaktavyam, anumānādibhirupalabhyamānatvāt | yad rūpīndriyagrāhyaṃ tad ebhiḥ kāraṇairvidyamānamapi sanna gṛhyate, iti cet, ucyate | kimasmābhirevamuktam- rūpīndriyairvidyamānaṃ sad gṛhyeteti? kiṃ tarhi sāmānyenaiva yad brūmaḥ- gṛhyeta nanu sāmagryāmiti ||

athāpi manyase- yad yatra nāsti, na tat tasmādutpadyate sikatābhyastailavat | utpadyate ca sāmagrītaḥ phalam, tasmādanumānataḥ sāmagryāṃ phalasyāstitvamiti | ucyate | yad yatra asti, na tat tasmādutpadyate, tadyathā kuṇḍād dadhi iti | asmādapyanumānādastitvamasya ayuktamiti kṛtvā nāstyeva sāmagryāṃ phalamiti kiṃ na gṛhyate?

athāpi syāt- ubhyorapi pakṣayoranumānavirodhād yathā astitvaṃ na yuktam, evaṃ nāstitvamapīti | ucyate | na vayamasyāsattvaṃ pratipādayāmaḥ, kiṃ tarhi paraparikalpitaṃ sattvamasya nirākurmaḥ | evaṃ na vayamasya sattvaṃ pratipādayāmaḥ, kiṃ tarhi paraparikalpitamasattvamasya apākurmaḥ | antadvayaparihāreṇa madhyamāyāḥ pratipadaḥ pratipādayitumiṣṭatvāditi | uktaṃ ca āryadevapādīye śatake-

stambhādīnāmalaṃkāro gṛhasyārthe nirarthakaḥ | satkāryameva yasyeṣṭaṃ yasyāsatkāryameva ca || iti | tadevaṃ na sāmagrītaḥ phalamutpadyate vidyamānasya grahaṇaprasaṅgāt, iti vyavasthitam || 3 || atha manyase- nāstyeva sāmagryāṃ phalamiti, evamapi-

hetośca pratyayānāṃ ca sāmagryāṃ nāsti cetphalam | hetavaḥ pratyayāśca syurahetupratyayaiḥ samāḥ || 4 ||

yathā hi jvālāṅgārādiṣu aṅkuro nāstīti kṛtvā tasya te hetupratyayā na bhavanti, eva vivakṣitānāmapi bījādīnāṃ hetupratyayatā na syāt teṣu aṅkuro nāstīti kṛtvā | na ca ahetu pratyayebhyaḥ phalapravṛttiryukteti nāsti svabhāvataḥ phalapravṛttiḥ ||

atrāha- naiva hi sāmagryāḥ phalotpādanasāmarthyamasti yataḥ iyaṃ cintā syāt- kiṃ sāmagryāṃ phalamasti utāho nāstīti | kiṃ tarhi hetoḥ phalotpādanasāmarthyam | sāmagrī tu hetoranugrahamātraṃ karoti | sa hetuḥ phalasyotpattyarthaṃ hetuṃ datvā nirudhyate, tena ca hetunā anugṛhyamāṇaṃ phalamutpadyate iti | ucyate | naiva hi ajātasya phalasya hetoranugrahaṇamasti | na cāpyajātasya bandhyātanayasyeva kenacitkiṃcinmātraṃ kartuṃ śakyamityayuktaiṣā kalpanā || 4 ||

api ca-

hetukaṃ phalasya datvā yadi heturnirudhyate | yaddattaṃ yanniruddhaṃ ca hetorātmadvayaṃ bhavet || 5 ||

yadi hetuḥ phalasyotpattyarthaṃ hetukaṃ kāraṇaṃ datvā nirudhyata iti parikalpyate, evaṃ sati yaddattaṃ yanniruddhaṃ ca tadātmabhāvadvayaṃ hetoḥ syāt | na caitad yuktam, ardhaśāśvataprasaṅgāt nityānityayośca parasparaviruddhayorekatvābhāvāt || 5 ||

atha hetorātmabhāvadvayaprasaṅgaparihārārthaṃ sarvātmanā nirodha iṣyate phalasyotpattyarthaṃ kiṃcidapyadatvā, evamapi-

hetuṃ phalasyādatvā ca yadi heturnirudhyate | hetau niruddhe jātaṃ tatphalamāhetukaṃ bhavet || 6 ||

yadi phalasya kiṃcidapyadatvā sarvātmanā heturnirudhyate, nanu tasmin hetau niruddhe yatphalamutpadyate tat āhetukaṃ syāt | na ca āhetukamasti | ityayuktaiṣā kalpanā || 6 ||

atrāha- yadi evaṃ phalasya hetorutpattau doṣaḥ, evaṃ sati sahotpannaiva sāmagrī phalasya janikā astu, tadyathā pradīpaprabhāyā iti | eṣāpi kalpanā nopapadyate iti pratipādayannāha-

phalaṃ sahaiva sāmagryā yadi prādurbhavetpunaḥ | ekakālau prasajyete janako yaśca janyate || 7 || na caikakālayoḥ savyetaragoviṣāṇayorjanyajanakatvaṃ dṛṣṭam, vāmadakṣiṇakarayoścaraṇayorvā, ityayuktaiṣā kalpanā ityayuktametat || 7 || atrāhureke- naiva hi abhūtvā bhāvānāmutpattiryuktā ākasmikatvaprasaṅgāt | tasmād hetupratyayasāmagrītaḥ pūrvameva tat phalamanāgatāvasthāyāṃ vyavasthitamanāgatātmanā | tasya hetupratyaya sāmagryā vartamānāvasthā janyate, dravyaṃ tu vyavasthitameveti | tān pratyucyate-

pūrvameva ca sāmagryāḥ phalaṃ prādurbhavedyadi | hetupratyayanirmuktaṃ phalamāhetukaṃ bhavet || 8 ||

yadi bhavatāmabhīpsitaṃ sāmagrītaḥ pūrvameva phalaṃ svarūpataḥ syāditi, tad hetupratyayanirapekṣaṃ syāt, tataśca āhetukaṃ syāt | na ca āhetukānāṃ padārthānāmastitvaṃ yuktam, kharaturagoragaviṣāṇādīnāmapyastitvaprasaṅgāt, pūrvasiddhasya ca punaḥ hetupratyayāpekṣayā niṣprayojanatvādityayuktametat || 8 ||

anye punarvarṇayanti- hetureva phalaṃ janayati na sāmagrī | na ca uktadoṣaprasaṅgaḥ | yasmāt na hi anyohetuḥ anyat phalam | yataḥ, kiṃ hetuṃ datvā phalasya heturnirudhyate uta adatvaiveti vicāraḥ syāt | api tu hetureva niruddhaḥ phalātmanā vyavasthitaḥ iti | ucyate | evamapi-

niruddhe cetphalaṃ hetau hetoḥ saṃkramaṇaṃ bhavet | pūrvajātasya hetośca punarjanma prasajyate || 9 ||

yadi niruddhe hetau bhavanmatena phalamutpadyate, tacca phalaṃ hetvātmakameva bhavatīti parikalpyate, evaṃ sati hetoḥ saṃkramaṇaṃ bhavet, naṭasya veṣāntaraparityāgena veṣāntarasaṃcāravat hetoḥ saṃkramaṇa mātrameva syāt, na tu apūrvasya phalasyotpādaḥ | tataśca hetornityataiva syāt | na ca nityānāmastitvaṃ kvacidasti | yathoktaṃ śatake-

apratītyāstitā nāsti kadācitkasyacitkvacit | na kadācitkvacitkaścidvidyate tena śāśvataḥ || iti ||

kiṃ ca | etasyāṃ kalpanāyāṃ pūrvajātasya ca hetoḥ punarjanma prāpnoti | na ca jātasya punarapi [janma] yujyate niṣprayojanatvāt, anavasthāprasaṅgācca ||

atha manyase- yenātmanā vidyamāno na tenaivātmanā jāyate, yena cātmanā avidyamānaḥ tenaiva jāyata iti | etadapi na yuktam | aparityaktahetusvabhāvasya hetusvarūpasya phalamiti saṃjñāmātrabhedādavasthābhedācca dravyābhedasya sādhayitumaśakyatvāt | phalāvasthāyāṃ ca parityaktahetusvabhāvasya phalaśabdavācyatvād hetuḥ phalātmanā tiṣṭhatīti yatkiṃcidetat || 9 ||

kiṃ cānyat- yadi hetuḥ phalaṃ janayet, niruddho vā janayedaniruddho vā? phalamapi utpannaṃ vā janayedanutpannaṃ vā? ubhayathā ca nopapadyate iti pratipādayannāha-

janayetphalamutpannaṃ niruddho 'staṃgataḥ katham | tiṣṭhannapi kathaṃ hetuḥ phalena janayeddhṛtaḥ || 10 ||

[yadi tāvata niruddhaḥ astaṃgataḥ hetuḥ utpannaṃ sat vidyamānaṃ phalaṃ janayatīti parikalpyate, tannopapadyate | kasmāditi cet, kathaṃ niruddhaḥ asaṃvidyamānaḥ hetuḥ phalaṃ janayet? yadi janayati, vandhyāputro 'pi putraṃ janayiṣyati | phalaṃ ca sad vidyamānamapi janmanirapekṣamapi kathaṃ heturjanayi ṣyati? atha manyase- śaktyabhāvānniruddho na janayati, kiṃ tu tiṣṭhanneva hetuḥ phalaṃ janayiṣyatīti | ucyate |] tiṣṭhannapi heturavikṛtarūpo vidyamānena phalena vṛtaḥ saṃbaddhaḥ kathaṃ janayet? iha hi-

kāraṇaṃ vikṛtiṃ gacchajjāyate 'nyasya kāraṇam |

iti kāraṇābhāvaṃ pratipadyamānasya hetoravaśyaṃ vikāreṇa bhavitavyam | yastu na vikriyate, sa hetulakṣaṇayukta eva na bhavatīti | phalena ca saṃbaddhaḥ kathaṃ janayet? phalasya vidyamānatvāt || 10 ||

atha manyase- vidyamānasya phalasya punarjanayitumaśakyatvāt avṛta eva asaṃbaddha eva hetuḥ phalena phalaṃ janayiṣyatīti, etadapyayuktamityāha-

athāvṛtaḥ phalenāsau katamajjanayetphalam |

yadi hetuḥ phalena asaṃbaddha eveṣyate, tadā katamadidānīṃ phalaṃ janayet? sarvameva vā phalaṃ janayedasaṃbaddhatvāt, na vā kiṃcijjanayedasaṃbaddhatvādevetyabhiprāyaḥ ||

kiṃ cānyat | yadi hetuḥ phalaṃ janayet, sa dṛṣṭvā phalaṃ janayedadṛṣṭvā vā? ubhayathā ca na yujyate ityāha- na hyadṛṣṭvā vā dṛṣṭvā vā heturjanayate phalam || 11 || tatra yadi heturdṛṣṭvā janayatīti parikalpyate, tanna yujyate | yasmādvidyamānameva draṣṭuṃ pāryate nāvidyamānam | vidyamānaṃ cet, tanna janyate vidyamānatvāditi | evaṃ tāvad hetuḥ phalaṃ dṛṣṭvā na janayati, adṛṣṭvāpi na janayati, sarvasya phalasya hetorjanakatvaprasaṅgāt ||

atha kimidaṃ darśanaṃ kiṃ vā adarśanamiti? ucyate | prasiddhametalloke- upalabdhirdarśanamiti ||

nanu etad bījādiṣu nirindriyeṣu na saṃbhavati | saṃbhavatu mā vā | nāsmākamayaṃ paryanuyogaḥ kiṃ tarhi tasyotpādavādinaḥ | tatra yaḥ utpādavādī brūyāt- dṛṣṭvā janayatīti, sa vaktavyaḥ- na dṛṣṭametalloke yadbījādikaṃ paśyatīti | tasmādayuktā eṣā kalpanā | atha adṛṣṭvā kalpayet, evamapi yatkiṃcidadṛṣṭaṃ saṃbhavati tatsarvamutpādayet, na cotpādayati, tasmāt na adṛṣṭvāpi janayati | aniṣṭāpattyā hi vayaṃ parakalpanāṃ vicārayāmaḥ saṃsārāṭavīkāntāragiridarīprapātaduḥkhamālāsamākulāmā tāmīva | buddhipūrvakartṛkaṃ ca puruṣādikāraṇino jagadabhyupagacchanto nirgranthāścaikendriyaṃ bījādikaṃ pratipannāḥ prasaṅgānna vyativartanta iti | tasmānnāsti doṣaḥ || 11 ||

kiṃ cānyat- yadi yuṣmadabhimataṃ hetoḥ phalasya ca anyonyaḍhaukanalakṣaṇaṃ saṃgamanaṃ syāt, syāttadānīṃ tayorjanyajanakabhāvaḥ | yasmāt na hi parasparāsaṃgatayorālokāndhakārayoḥ saṃsāranirvāṇa yorjanyajanakabhāvo dṛṣṭa iti | ataḥ avaśyaṃ hetuphalabhāvayorjanyajanakabhāvamicchatā pareṇa saṃgatirabhyupeyā | sā ca kālatraye 'pi vicāryamāṇā na saṃbhavati | ato hetuḥ phalaṃ na janayati | yathā ca saṃgatirnāsti tathā pratipādayannāha-

nātītasya hyatītena phalasya saha hetunā | nājātena na jātena saṃgatirjātu vidyate || 12 ||

atītasya tāvat phalasya atītena hetunā saha jātu kadācidapi saṃgatirnāsti, atītatvenobhayorapyavidyamānatvāt | nāpi ajātena hetunā atītasya phalasya saṃgatirjātu vidyate, naṣṭājātatvena ubhayorapyavidyamānatvāt, bhinnakālatvācca | nāpi jātena vartamānena hetunā saha atītasya phalasya saṃgatiḥ saṃbhavati, bhinnakālatvāt, naṣṭasya ca phalasya avidyamānatvādvandhyāputreṇeva devadattasyetyabhiprāyaḥ || 12 ||

yathā ca atītasya phalasya atītena anāgatavartamānena hetunā saha na kadācit saṃgatirasti, evaṃ vartamānasyāpi phalasya traikālikena hetunā saha nāsti saṃgatiriti tat pratipādayannāha-

na jātasya hyajātena phalasya saha hetunā | nātītena na jātena saṃgatirjātu vidyate || 13 ||

jātasya phalasya bhinnakālatvādajātena ca atītena ca hetunā saha saṃgamanaṃ nāsti | nāpi vartamānasya vartamānena hetunā saha saṃgatirasti, hetuphalayoryaugapadyābhāvāt, tayośca saṃgatirvaiyarthyāt | kiṃ hi vidyamānayoḥ parasparanirapekṣayoḥ punaḥ saṃgatyā prayojanamiti nāsti saṃgatiḥ || 13 ||

idānīmanāgatasyāpi phalasya yathā atītānāgatapratyutpannena hetunā saha saṃgamanaṃ nāsti tathā pratipādayannāha-

nājātasya hi jātena phalasya saha hetunā | nājātena na naṣṭena saṃgatirjātu vidyate || 14 ||

ajātaṃ hi phalamasaṃvidyamānam | tasya bhinnakālena vartamānena atītena ca hetunā saha nāsti saṃgamanaṃ bhinnakālatvāt | anāgatenāpi hetunā saha nāsti saṃgamanam, ubhayoravidyamānatvāt || 14 ||

yadā caivaṃ sarvathā hetuphalayoḥ saṃgatirnāsti, tadā- asatyāṃ saṃgatau hetuḥ kathaṃ janayate phalam |

naiva hetuḥ phalaṃ janayati saṃgateravidyamānatvāt vandhyāputramivetyabhiprāyaḥ ||

athāpi syāt- satyāmeva saṃgatau hetuḥ phalaṃ janayatīti, tadapi na yuktam, kālatraye 'pi saṃgatyanupalabdheḥ | athāpi kathaṃcid hetuphalayoḥ saṃgatiḥ parikalpyate, evamapi- satyāṃ vā saṃgatau hetuḥ kathaṃ janayate phalam || 15 ||saṃnihitasya phalasya punarjanmavaiyarthyāt, asaṃhitānāṃ ca saṃgaterayuktatvāt ityabhiprāyaḥ || 15 || kiṃ cānyat-

hetuḥ phalena śūnyaścetkathaṃ janayate phalam | hetuḥ phalenāśūnyaścetkathaṃ janayate phalam || 16 ||

yo 'yaṃ phalasya hetuḥ phalasya janaka iṣyate, sa tena śūnyo vā bhavan phalamutpādayet, aśūnyo vā? tatra hetuḥ śūnyaḥ phalena rahitaḥ phalaṃ na janayati, ahetuvat phalaśūnyatvāt | phalena aśūnyo 'pi hetuḥ phalaṃ na janayati, vidyamānatvāt phalasya, vidyamānaputraṃ devadatta iva | evaṃ tāvat phalaśūnyo vā phalāśūnyo vā hetuḥ phalaṃ na janayati || 16 ||

yaccāpi phalamutpadyate, taccāpyaśūnyaṃ vā samutpadyate, śūnyaṃ vā? tatra tāvat-

phalaṃ notpatsyate 'śūnyamaśūnyaṃ na nirotsyate | aniruddhamanutpannamaśūnyaṃ tadbhaviṣyati || 17 ||

aśūnyaṃ hi phalamapratītyasamutpannaṃ svabhāvavyavasthitam, tadevaṃvidhaṃ phalaṃ naivotpatsyate svabhāvasyānapāyitvācca na nirotsyate | tataśca aśūnyaṃ tadiṣyamāṇamaniruddhamanutpannaṃ ca syāt | na caitadiṣṭam, ityataḥ aśūnyaṃ tatphalaṃ na bhavati, utpādanirodhābhyupagamāt || 17 ||

idānīṃ śūnyamapi tatphalaṃ na saṃbhavati, anudayāvyayavattvaprasaṅgāt iti pratipādayannāha-

kathamutpatsyate śūnyaṃ kathaṃ śūnyaṃ nirotsyate | śūnyamapyaniruddhaṃ tadanutpannaṃ prasajyate || 18 ||

tatra śūnyamucyate yatsvabhāvena nāsti | yacca vastu svabhāvena nāsti, tat kathamutpatsyate, kathaṃ vā nirotsyate? na hi svabhāvena avidyamānasya ākāśādeḥ udayavyayau dṛṣṭau | tasmācchūnyamapi tatphalamiṣyamāṇamaniruddhamanutpannaṃ ca prasajyate || 18 ||

kiṃ cānyat- yadi hetuḥ phalaṃ janayet, sa phalādavyatirikto vā janayet, vyatirikto vā? ubhayathā ca nopapadyate ityāha-

hetoḥ phalasya caikatvaṃ na hi jātūpapadyate | hetoḥ phalasya cānyatvaṃ na hi jātūpapadyate || 19 ||

tadetat pratijñāmātrakamiti pratipādayannāha-

ekatve phalahetvoḥ syādaikyaṃ janakajanyayoḥ | pṛthaktve phalahetvoḥ syāttulyo heturahetunā || 20 ||

yadi hetoḥ phalasya ca ekatvaṃ syāt, tadā janyajanakayorekatvamabhyupetaṃ syāt | na cānayorekatvam, pitāputrayoścakṣuścakṣurvijñānayorbījāṅkurayoścaikyaprasaṅgāt | evaṃ tāvad hetoḥ phalasya ca ekatvaṃ nāsti ||

idānīmanyatvamapi nāsti | kiṃ kāraṇam? yadi hetoḥ phalasya ca bhavanmatenābhimatamanyatvaṃ syāt, tadā paratra nirapekṣatvād hetunirapekṣameva phalaṃ syāt | na caitadevam, ityataḥ anyatvamapi hetoḥ phalasya ca na saṃbhavati | yayośca evaṃ vicāryamāṇayostattvānyatve na staḥ, tayorna kadācijjanyajanakabhāvaḥ iṣyate | ato naiva hetuḥ phalaṃ janayati || 20 ||

kiṃ cānyat- yadi hetuḥ phalaṃ janayet, sa tatphalaṃ svabhāvena sadbhūtaṃ vā janayet, asadbhūtaṃ vā? ubhayathā ca na yujyate ityāha-

phalaṃ svabhāvasadbhūtaṃ kiṃ heturjanayiṣyati | phalaṃ svabhāvāsadbhūtaṃ kiṃ heturjanayiṣyati || 21 ||

tatra yat phalaṃ svabhāvena sadbhūtaṃ svabhāvena vidyamānam, tanna punarjanyate vidyamānatvāt, vidyamānaghaṭavat | yadapi svabhāvena asadbhūtaṃ phalam, tadapi heturna janayati, svabhāvena asadbhūtatvāt, kharaviṣāṇavat ||

pratibimbenānaikāntikateti cet, bhavatu anaikāntikatā, naiḥsvābhāvyaṃ tu siddhaṃ bhāvānām | tataśca sasvabhāvavādatyāgaḥ syāt, asmadvādānuvarṇanameva syāt | sasvabhāvaśca na kaścit padārtho nāma astīti pratidvandvayabhāvāt niḥsvabhāvo 'pi padārtho nāstīti kuto 'naikāntikatā? na hi asmākaṃ pratibimbakaṃ sasvabhāvaṃ nāpi niḥsvabhāvam, dharmiṇamantareṇa taddharmayorapyabhāvāt | na hi āryāḥ pratibimbakaṃ nāma kiṃcit niḥsvabhāvaṃ sasvabhāvaṃ vā upalabhanta iti ||

tatra pūrvaṃ phalaṃ notpatsyate ityādinā ślokadvayena sākṣādutpattikriyākartṛtvaṃ phalasya niṣiddham | idānīṃ hetoḥ phalotpattikriyāprayojakatvaṃ pratiṣiddhamiti | ayamasya pūrvakādviśeṣa iti vijñeyam || 21 ||

atrāha- yadyapi hetoḥ phalotpattikriyāprayojakatvaṃ niṣiddham, tathāpi hetustāvat svabhāvato 'sti, na ca asati phale hetorhetutvaṃ sidhyati, tasmāt phalamapi bhaviṣyatīti | ucyate- syāddhetuḥ, yadi ajanayato 'sya hetutvaṃ syāt |

na cājanayamānasya hetutvamupapadyate |

atha syāt- yadyapi evaṃ hetorhetutvaṃ nāsti, tathāpi phalaṃ tāvadasti | na ca hetumantareṇa phalaṃ yuktamiti phalasadbhāvād heturapi bhaviṣyatīti | ucyate | yadā ajanayamānasya hetorhetutvaṃ nāstītyuktam, tadā- hetutvānupapattau ca phalaṃ kasya bhaviṣyati || 22 || iti | tasmāt phalamapi nāstīti || 22 ||

atrāha- naiva hi kevalasya hetoḥ phalotpattikriyāyāḥ prayojakatvam, kiṃ tarhi hetupratyayasāmagryā phalaṃ janyate iti | ucyate | uktadoṣatvāt na yuktametat | api ca, iyaṃ hetupratyayasāmagrī yadi phalasya janiketi kalpyate, kiṃ sāsvayameva tāvadātmānaṃ janayati, utāho na? yadi janayatīti kalpyate, tanna yujyate | na hi alabdhātmabhāvasya prayojakatvaṃ dṛṣṭamityataḥ sāmagryā avaśyaṃ labdhātmabhāvayā bhavitavyam | na ca labdhātmabhāvāyāḥ punaḥ svātmotpāde prayojakatvaṃ yuktam, ityataḥ na sāmagrī svātmānamutpādayati | yā ca ātmānaṃ notpādayati, sā kathaṃ phalamutpādayituṃ śaknotīti pratipādayannāha-

na ca pratyayahetūnāmiyamātmānamātmanā | yā sāmagrī janayate sā kathaṃ janayetphalam |23 ||

pratyayānāṃ hetūnāṃ ca yeyaṃ sāmagrī sā tāvadātmanaiva ātmānaṃ notpādayati, svātmani vṛttivirodhāt, satyāḥ punarutpādavaiyarthyācca | yā ca evamātmānameva tāvanna janayati, sā kathaṃ phalaṃ janayiṣyati? na hi bandhyāduhitā ātmānaṃ janayitumaśaktā satī putraṃ janayiṣyatīti yujyate | evaṃ sāmagryapi svātmājanikā phalaṃ janayatīti na yujyate || 23 ||

tasmāt-

na sāmagrīkṛtaṃ phalaṃ

athāpi syāt- yadi sāmagrīkṛtaṃ phalaṃ na saṃbhavati, evaṃ tarhi asāmagrīkṛtaṃ bhaviṣyatīti cet, ucyate-

nāsāmagrīkṛtaṃ phalam | yadā sāmagrīkṛtaṃ phalaṃ na saṃbhavati, tadā kathamatyantaviruddhamasāmagrīkṛtaṃ bhaviṣyati? asāmagrīkṛtaṃ phalaṃ na saṃbhavati ||

atha syāt- yadyapi nāsti phalaṃ svabhāvataḥ, tathāpi hetupratyayasāmagrī tāvadasti | na ca phalamantareṇa hetupratyayasāmagrī saṃbhavatīti phalamapi saṃbhaviṣyatīti | ucyate | syāddhetupratyayasāmagrī, yadi phalameva bhavet | yadā tu yathoditena nyāyena phalameva nāsti, tadā- asti pratyayasāmagrī kuta eva phalaṃ vinā || 24 || phalābhāve sati nirhetukā hetupratyayasāmagrī api nāstītyabhiprāyaḥ | uktaṃ hi āryalalitavistarasūtre-

kaṇṭhoṣṭha pratītya tālukaṃ jihvaparivarti ravanti akṣarāḥ | na ca kaṇṭhagatā na tāluke akṣaraikaikaśa nopalabhyate ||

sāmagri pratītyataśca sā vāca manabuddhivaśena niścarī | mana vāca adṛśyarūpiṇī bāhyato 'bhyantari nopalabhyate ||

utpādavyayaṃ vipaśyato vācarutaghoṣasvarasya paṇḍitaḥ | kṣaṇikāṃ vaśikāṃ tadā dṛśī sarva vāca pratiśrutakopamā ||

tathā āryopāliparipṛcchāyāmuktaṃ bhagavatā-

iha śāsani sūramaṇīye pravrajathā gṛhiliṅga jahitvā | phalavantu bhaviṣyatha śreṣṭhā eṣu nideśitu kāruṇikena | pravrajitva gṛhiliṅga jahitvā sarvaphalasya bhaviṣyati prāptiḥ | puna dharmasabhāva tulitvā sarvaphalāna phalāna ca prāptiḥ ||

alabhanta phalaṃ tatha prāptiṃ āścariyaṃ puna jāyati teṣām | aho 'tikāruṇiko narasiṃho suṣṭupadeśita yukti jinena || iti |

tathā āryaprajñāpāramitāyāmaṣṭasāhasrikāyām-

tena hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhasaṃnaddhena na rūpe sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthātavyam | na srotaāpattiphale na sakṛdāgāmiphale na anāgāmiphale na arhattve na pratyekabuddhatve na samyaksaṃbuddhatve sthātavyam || iti ||

ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau sāmagrīparīkṣā nāma viṃśatitamaṃ prakaraṇam ||

21 saṃbhavavibhavaparīkṣā ekaviṃśatitamaṃ prakaraṇam |

atrāha- vidyata eva svabhāvataḥ kālaḥ, saṃbhavavibhavanimittatvāt | iha kaṃcit kālaviśeṣamapekṣya aṅkurotpattiḥ bhāvānāmutpādo bhavati, kaṃcitkālaviśeṣamapekṣya vibhavo vināśo bhavati, na sarvadā, vidyamānāyāmapi hetupratyayasāmagryām- ityato vidyata eva kālaḥ, saṃbhavavibhava nimittattvāt | ucyate | syāt saṃbhavavibhavanimittatā kālasya yadi saṃbhavavibhavāveva syātām | na tu staḥ | yathā ca na staḥ, tathā pratipādayannāha-

vinā vā saha vā nāsti vibhavaḥ saṃbhavena vai | vinā vā saha vā nāsti saṃbhavo vibhavena vai || 1 ||

iha yadi saṃbhavavibhavau syātām, tau anyonyaṃ sahabhāvena vā syātām, vinābhāvena vā | ubhayathā ca vicāryamāṇau na saṃbhavataḥ | kathaṃ kṛtvā? tatra tāvad yathā vinā saṃbhavena utpādena vibhavo vināśo nāsti, tathā pratipādayannāha-

bhaviṣyati kathaṃ nāma vibhavaḥ saṃbhavaṃ vinā | vinaiva janma maraṇaṃ vibhavo nodbhavaṃ vinā || 2 ||

saṃbhavaṃ vinā kathaṃ nāma vibhavo vināśo bhaviṣyati? kathaṃ nāmetyanena prasiddhamatyantāsaṃbhavaṃ darśayati | kathaṃ nāma bhaviṣyati, naiva etatsaṃbhavatītyabhiprāyaḥ | yadi punarvinaiva saṃbhavaṃ vibhavaḥ syāt, ko doṣaḥ syāt? ucyate | vinaiva janma maraṇaṃ syāt, ajātasya maraṇaṃ syāt | na ca ajātasya maraṇaṃ dṛṣṭamiti | tasmādvibhavo nodbhavaṃ vinā bhavitumarhati | ādyenātra ślokasyārdhena pratijñā, madhyena pādena prasaṅgāpādanam, antyena nigamanamiti vijñeyam || 2 ||

evaṃ tāvadvinā saṃbhavena vibhavo na yuktaḥ iti pratipādya idānīṃ saha saṃbhavenāpi vibhavo na saṃbhavati tathā pratipādayannāha-

saṃbhavenaiva vibhavaḥ kathaṃ saha bhaviṣyati | na janmamaraṇaṃ caivaṃ tulyakālaṃ hi vidyate || 3 ||

yadi hi saṃbhavena saha yugapat tulyakālaṃ vibhavaḥ syāt, evaṃ sati janmamaraṇe yugapat syātām | na caivaṃ parasparaviruddhe ālokāndhakāravadekasmin kāle vidyete iti | tasmāt sahāpi saṃbhavena vibhavasya nāsti siddhiriti sthitam || 3 ||

yadā caivaṃ saṃbhavena vinā vā saha vā vibhavasya nāsti siddhiḥ, evaṃ saṃbhavasyāpi vinā vā saha vā vibhavena nāsti siddhiriti pratipādayannāha-

bhaviṣyati kathaṃ nāma saṃbhavo vibhavaṃ vinā anityatā hi bhāveṣu na kadācinna vidyate || 4 ||

naiva hi saṃbhavo vibhavena vinā yujyate | yasmādanityatā hi bhāveṣu bhavanadharmakeṣu utpāda dharmakeṣu na kadācinna vidyate, kiṃ tarhi sarvadaiva vidyate | uktaṃ hi-

jarāmaraṇadharmeṣu sarvabhāveṣu sarvadā | tiṣṭhanti katame bhāvā ye jarāmaraṇaṃ vinā || iti |

yadā caivaṃ nityamanityatānugatāḥ sarve bhāvāḥ, tadā kutaḥ sā kācidavasthā yā vināśarahitā syāditi? ato nāsti vibhavena vinā utpāda iti | evaṃ tāvadvinā vibhavena nāsti saṃbhavaḥ | śeṣamatra saṃskṛtaparīkṣāyāṃ vicāritattvānna vicāryate ||

yastu sahetuko vināśaḥ, saṃskṛtalakṣaṇatvāt, utpādavat, iti sādhanamutkṣipya antyacittacaittakṣaṇairanaikāntikatāmāha, sa na yuktamāha, tadvināśasyāpi jātipratyayatvena sahetukatvāt sādhyasamatvācca anaikāntikatābhāvāt | yadapi nirdiṣṭam- bhāvātmabhāva eva abhūtvā bhāvādutpāda ucyate, tasmād dravyasadutpādasiddhervyavahārato dṛṣṭāntabhāva iti, tadapi na yuktam, adravyasatāṃ pratibimbādīnāṃ sahetukatvābhyupagamāt | yathoktamācāryapādaiḥ-

hetutaḥ saṃbhavo yeṣāṃ tadabhāvānna santi ye | kathaṃ nāma na te spaṣṭaṃ pratibimbasamā matāḥ || iti |

asmādā[gamāt] kuto vyavahārato dṛṣṭāntāsiddhiḥ? yadi ca bhāvāt, yat tattvānyatvena na śakyate vaktum, tat saṃvṛtyāpi nāstītyucyate | nīlādikamapi nāstītyucyate | yathoktaṃ ratnāvalyām-

rūpasyābhāvamātratvādākāśaṃ nāmamātrakam | bhūtairvinā kuto rūpaṃ nāmamātrakamapyataḥ || iti ||

api ca | kuto mādhyamikānāṃ svabhāvarūpaṃ siddhasattākaṃ yasya avasthāviśeṣa utpādaḥ syāt? ataḥ ayuktameva dṛṣṭāntāsiddhatodbhāvanam | yaccoktam- na sahetuko vināśaḥ, avināśavattvāt, yathā asaṃskṛtamiti, tasyaivaṃ bruvato mahāntaṃ virodhamayaṃ heturābhavati | yathā hi ayaṃ heturvināśasya nirhetukatvaṃ sādhayati, evaṃ saṃskṛtalakṣaṇatvābhāvamapi sādhayati | tathā saṃskāraskandhasaṃgrahapratītyasamutpādāṅgasaṃgrahādikamapi sarvaṃ virodhayatīti na yuktametanmatam | tathā | na vijñānaṃ viṣayasvarūpacchedakam, avijñānavattvāt, asaṃskṛtavat, ityādinā sarvaniṣedhānmahatī aniṣṭāpattirupapadyate 'sya, iti nāstheyametat || 4 ||

idānīṃ vibhavena saha yathā saṃbhavasya nāsti siddhiḥ, tathā pratipādayannāha-

saṃbhavo vibhavenaiva kathaṃ saha bhaviṣyati | na janmamaraṇaṃ caiva tulyakālaṃ hi vidyate || 5 ||

yadi hi saṃbhavo vibhavenaiva saha syāt, tadā janmamaraṇayostulyakālatā syāt | na ca [sā] saṃbhavati | tasmāt sahabhāvenāpi saṃbhavavibhavayornāsti siddhiḥ || 5 ||

atha syāt- yadyapi janmamaraṇayorekībhāvena vā nānābhāvena vā nāsti siddhiḥ, tathāpi vidyete eva saṃbhavavibhavau, vācyatvāt, vijñānavat, iti | ucyate | yadi vācyatvena anayoḥ siddhiriṣyate, vandhyāputrasyāpi iṣyatām ||

api ca-

sahānyonyena vā siddhirvinānyonyena vā yayoḥ | na vidyate, tayoḥ siddhiḥ kathaṃ nu khalu vidyate || 6 ||

sahabhāvāsahabhāvarahitaṃ nāsti pakṣāntaraṃ yataḥ saṃbhavavibhavayoḥ siddhiḥ syāt | avācyatayā siddhirbhaviṣyatīti cet, keyamavācyatā nāma? yadi miśrībhāvaḥ, so 'nupapannaḥ, pṛthakpṛthagasiddhayo miśrībhāvābhāvāt | anirdhāryamāṇau svarūpatvāt bandhyāputraśyāmagauratādivanna staḥ eva saṃbhavavibhavāviti | yadā caivaṃ saṃbhavavibhavau na staḥ, tadā taddheturapi kālo nāstīti siddham || 6 ||

kiṃ cānyat- ihemau saṃbhavavibhavau parikalpyamānau kṣayadharmiṇo vā bhāvasya parikalpyeyātāmakṣayadharmiṇo vā? ubhayathā ca nopapadyate iti pratipādayannāha-

kṣayasya saṃbhavo nāsti nākṣayasyāpi saṃbhavaḥ | kṣayasya vibhavo nāsti vibhavo nākṣayasya ca || 7 ||

tatra kṣayasya kṣayalakṣaṇasya bhāvasya virodhidharmasadbhāvāt saṃbhavo na yuktaḥ | akṣayasyāpi bhāvalakṣaṇaviyuktatvāt kharaviṣāṇasyeva saṃbhavo na yuktaḥ | evaṃ kṣayasya vibhavo nāsti | kṣayadharmo hi avidyamānaḥ, tasya nirāśrayo vibhavo na yuktaḥ | tathā vibhavo nākṣayasya ca | akṣayadharmo hi bhāvābhāvalakṣaṇavilakṣaṇaḥ | tasya avidyamānasya kuto vibhavo bhaviṣyati? yau ca saṃbhavavibhavau na kṣayadharmiṇo nākṣayadharmiṇo bhāvasya saṃbhavataḥ, tau na saṃbhavataḥ | iti na staḥ saṃbhavavibhavau |7 ||

atrāha- vidyete eva bhāvānāṃ saṃbhavavibhavau, tadāśrayidharmisadbhāvāt | iha bhāvāśrayau saṃbhavavibhavau, sa ca tāvad bhāvo 'sti, tatsadbhāvāt tadāśritāvapi dharmau bhaviṣyataḥ iti | ucyate | syātāṃ bhāvāśritāvetau dharmau, yadi bhāvaḥ syāt | yadā tu bhāvo nāsti, tadā-

saṃbhavo vibhavaścaiva vinā bhāvaṃ na vidyate |

kasmātpunarbhāvo nāstīti cet, yasmāt- saṃbhavaṃ vibhavaṃ caiva vinā bhāvo na vidyate || 8 || bhāvasya hi lakṣaṇabhūtau saṃbhavavibhavau, tau ca svarūpato na staḥ iti pratiṣiddhau | yadā ca tau bhāvataḥ pratiṣiddhau, tadā bhāvalakṣaṇaṃ saṃbhavaṃ vibhavaṃ ca vinā kuto bhāvalakṣaṇavilakṣaṇo bhāvo bhaviṣyati? bhāvaṃ ca vinā na staḥ saṃbhavavibhavau ||

apare tu pūrvārdhaṃ paścimaṃ kṛtvā vyācakṣate | staḥ eva saṃbhavavibhavau, bhāvadharmatvāt | iha yannāsti, na tasyāsti bhāvadharmatvam, tadyathā maṇḍūkajaṭāśiromaṇeḥ | bhāvadharmau ca saṃbhavavibhavau, (pp_181) tasmāt staḥ eva tau iti | yadi kasyacit paramārthataḥ saṃbhavavibhavau syātām, sa bhāva iti yuktaṃ syādabhidhātum | tau ca na staḥ, iti

saṃbhavaṃ vibhavaṃ caiva vinā bhāvo na vidyate |

bhāvasya saṃbhavavibhavasattve vidyamānatvāt, iti bhāvaḥ | tadasattve ca hetorasiddhārthatā | tathā-

saṃbhavo vibhavaścaiva vinā bhāvaṃ na vidyate || āśrayasyābhāvādāśritasya asiddhiḥ ityabhisaṃdhiriti || 8 || kiṃ cānyat- ihemau saṃbhavavibhavau parikalpamānau śūnyasya vā bhāvasya parikalpyeyātāmaśūnyasya vā? ubhayathā ca nopapadyate iti pratipādayannāha-

saṃbhavo vibhavaścaiva na śūnyasyopapadyate |

avidyamānāśrayatvādākāśacitravadityabhiprāyaḥ | tathā- saṃbhavo vibhavaścaiva nāśūnyasyopapadyate || 9 ||aśūnyasya asattvāt nirāśrayau saṃbhavavibhavau nopapadyataḥ || 9 || kiṃ cānyat- iha yadi saṃbhavavibhavau syātām, tau ekatvena vā syātāmanyatvena vā? ubhayathā ca nopapadyate ityāha-

saṃbhavo vibhavaścaiva naika ityupapadyate |

parasparaviruddhayorālokāndhakārayorivaikatvānupapatteḥ | saṃbhavo vibhavaścaiva na nānetyupapadyate || 10 || ubhayoḥ parasparamavyabhicāritvāt | na hi saṃbhavarahitasya vināśaḥ, na vibhavarahitasya saṃbhavo dṛṣṭa iti | evamubhayoḥ parasparamavyabhicāritvāt

saṃbhavo vibhavaścaiva na nānetyupapadyate ||

atha syāt- kimanayā sūkṣmekṣikayā? āgopālāṅganādiko hi janaḥ yasmāt saṃbhavaṃ vibhavaṃ ca paśyati, tasmāt staḥ saṃbhavavibhavau | na hi avidyamāno vandhyātanayaḥ śakyo draṣṭumiti | evamapi-

dṛśyate saṃbhavaścaiva vibhavaścaiva te bhavet |

ucyate | anaikāntikametat | na hi yad yad lokenopalabhyate tasya tasya astitvam | tathā hi āgopālāṅganādiko jano gandharvanagaramāyāsvapnālātacakramarīcikāsalilādikamavidyamānamapi paśyati indriyopaghātāt, evamimāvapi saṃbhavavibhavau asantau mohādeva paśyatītyāha- dṛśyate saṃbhavaścaiva mohādvibhava eva ca || 11 || atha kasmāt punaretadevaṃ niścīyate- avidyamānasvarūpāvimau saṃbhavavibhavau mohādeva vāralokena dṛśyete iti | yuktyā hyetadevaṃ niścīyate | kā punaratra yuktiḥ? iha yadi kaścid bhāvo nāma bhavet, niyataṃ sa bhāvādvā jāyeta abhāvādvā | tathā yadi abhāvo nāma kaścit, so 'pi bhāvādvā jāyeta abhāvādvā | ubhayathā ca ubhayorapyasaṃbhavaḥ ityāha-

na bhāvājjāyate bhāvo bhāvo 'bhāvānna jāyate | nābhāvājjāyate 'bhāvo 'bhāvo bhāvānna jāyate || 12 ||

bhāvāt tāvat saṃbhavākhyād bhāvasya saṃbhavākhyasya utpādo na vidyate, kāryakāraṇayoryaugapadyābhāvāt, utpādasya ca labdhajanmanaḥ punarutpādavaiyarthyāt | abhāvādapi bhāvo na jāyate | kiṃ kāraṇam? abhāvo hi nāma vibhavo vināśaḥ | sa ca bhāvaviruddhaḥ | tasmādbhāvaviruddhāt kathaṃ bhāvaḥ syāt? yadi syāt, tadā vandhyāduhiturapi putraḥ syāt | na caitadevamiti | tasmādabhāvādapi bhāvo na bhavati | idānīmabhāvo 'pyabhāvānna bhavati | bhāvanivṛttirūpo hi abhāvaḥ, tata kuto 'sya kāryakaraṇasāmarthyam? yadi syāt, nirvāṇasyāpi kāryakaraṇasāmarthyaṃ syāt | yadi ca abhāvādabhāvaḥ syāt, tadā vandhyāduhiturapi putraḥ syāt | na caitadevamiti | tasmādabhāvādapyabhāvo na bhavati | idānīṃ bhāvādapyabhāvo na bhavati | bhāvaviruddho hyabhāvaḥ | sa kathaṃ bhāvādbhavet | yadi bhavet, pradīpādandhakāraḥ syāt | yataścaivaṃ vicāryamāṇau saṃbhavavibhavau na staḥ, tasmānmohādeva lokena dṛśyete iti vijñeyam ||

athavā | ayamanyaḥ pūrvapakṣaḥ- iha hi yadi saṃbhavavibhavau syātām, tau bhāvāśrayau vā syātāmabhāvāśrayau vā | tau ca bhāvābhāvau sarvathā vicāryamāṇau na saṃbhavataḥ | tataśca kuto nirāśrayau saṃbhavavibhavāviti? ataḥ-

dṛśyate saṃbhavaścaiva mohādvibhava eva ca |

iti vijñeyam | yathā ca bhāvābhāvau na saṃbhavataḥ, tathā pratipādayannāha-

na bhāvājjāyate bhāvo bhāvo 'bhāvānna jāyate | nābhāvājjāyate 'bhāvo 'bhāvo bhāvānna jāyate || asyārthaḥ pūrvavat || 12 || api ca | yadi kaścid bhāvo nāma syāt, tasya udayavyayavattvāt saṃbhavavibhavau syātām | na ca kaścid bhāvaḥ svarūpato 'sti kharaviṣāṇavat svabhāvānutpannatvāt | anutpannatvamasiddhamiti cet, tat siddham, yasmāt-

na svato jāyate bhāvaḥ parato naiva jāyate | na svataḥ parataścaiva jāyate, jāyate kutaḥ || 13 ||

etacca ādya eva prakaraṇe vyākhyātattvānna punarvyākhyāyate | yaścaivaṃ yathoktaprakāreṇa jāyate sa idānīṃ kuto jāyate? naiva kutaścijjāyate ityabhiprāyaḥ | avaśyaṃ caitadevamabhyupeyam- sarvathā nāsti bhāvasyotpāda iti || 13 ||

bhāvasadbhāvatābhyupagame ca bhavataḥ śāśvatocchedadarśanamāpadyate bauddhamatānugasyetyāha- bhāvamabhyupapannasya śāśvatocchedadarśanam | prasajyate

yasmāt, sa bhāvo hi nityo 'nityo 'tha vā bhavet || 14 || yo hi yathoditapadārthavyavasthāmatikramya bhāvasadbhāvadarśanamabhyupaiti, tasya avaśyaṃ pravacanātyantaviruddhaṃ śāśvatocchedadarśanadvayamāpadyate | kiṃ kāraṇam? yasmāt sa bhāvaḥ parikalpyamānaḥ nityo vā bhavedanityo vā | yadi nityaḥ, tadā niyataṃ śāśvatavādaḥ | atha anityaḥ, tadā niyatamuccheda iti || 14 ||

atrāha-

bhāvamabhyupapannasya naivocchedo na śāśvatam |

kiṃ kāraṇam? yasmāt- udayavyayasaṃtānaḥ phalahetvorbhavaḥ sa hi || 15 || yo hi hetuphalayorudayavyayānuprabandhaḥ, sa hi asmākaṃ bhavaḥ saṃsāraḥ | tatra yadi heturnirudhyeta, taddhetukaṃ phalaṃ notpadyeta, tadā syāducchedavādadoṣaḥ | yadi ca heturna nirudhyeta, svarūpeṇāvatiṣṭhet, tadā syācchāśvatavādadarśanadoṣaḥ | na caitadevamiti | tasmād bhāvābhyupagame 'pi nāsti śāśvatocchedadarśanadoṣadvayaprasaṅgaḥ | sa eva saṃsāraḥ yo 'yaṃ hetuphalāvicchinnakramavartī utpādavyayānuprabandhaḥ saṃskārāṇāmiti | ato nāsti asmākamayaṃ doṣa iti || 15 ||

ucyate-

udayavyayasaṃtānaḥ phalahetvorbhavaḥ sa cet |

nanu evamapi- vyayasyāpunarutpatterhetūcchedaḥ prasajyate || 16 || yo hi hetukṣaṇaḥ phalasyotpattau hetubhāvamupetya nirudhyate, nanu tasya vyayavato hetukṣaṇasya punaranutpādāducchedadarśanamāpadyate | tavāyaṃ kathaṃ na doṣa iti cet, bhāvamabhyupapannasya ayaṃ doṣaḥ | na ca mayā bhāvo 'bhyupagataḥ, svabhāvānutpannatvāt sarvadharmāṇām | yatrāpi mayā-

pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat | na cānyadapi tattasmānnocchedo nāpi śāśvatam ||

ityuktam, tatrāpi amunā nyāyena naiḥsvābhāvyameva bhāvānāṃ pratipāditam | anyathā hi sati bhāvasvarūpe bījāṅkurayoḥ kathamanyatvaṃ na syāt? tasmānnāyaṃ prasaṅgo 'smākaṃ bādhaka iti || 16 ||

evaṃ tāvad bhāvamabhyupapannasya hetoḥ punaranutpādāducchedadarśanaprasaṅgamudbhāvya idānīṃ śāśvatavāde doṣaprasaṅgamudbhāvayannāha-

sadbhāvasya svabhāvena nāsadbhāvaśca yujyate |

yadi hi hetoḥ sadbhāvaḥ svabhāvataḥ syāt, tasya paścādasadbhāvo na syāt svabhāvasyā napāyitvāt | tataśca śāśvatadarśanaprasaṅgaḥ tadavastha eva ||

kiṃ cānyat- nirvāṇakāle cocchedaḥ praśamādbhavasaṃtateḥ || 17 || yadyapi hetuphalayorudayavyayasaṃtānapravṛttyā śāśvatocchedadarśanaprasaṅgaḥ parihriyate, tathāpi yatrāsya saṃtānasya punarapyapravṛttiḥ, tatra nirvāṇe niyatamucchedadarśanamāpadyate | ucchedadarśanaṃ ca prahātavyamityuktaṃ bhagavatā | evaṃvidhamucchedadarśanaṃ na bhaviṣyatīti cet, anyadapi kimarthaṃ bhavatā bhaviṣyatīti bhāvavicchedālambanatvāt, nirvāṇakāle bhāvavicchedālambanavadityabhiprāyaḥ ||

yaccoktam-

udayavyayasaṃtānaḥ phalahetvorbhavaḥ sa hi |

iti, tadapi nopapadyate | kathaṃ kṛtvā? iha hi caramo bhavo nivṛttilakṣaṇaḥ, prathamo gatipratisaṃdhilakṣaṇaḥ | tatra caramo bhavo nirudhyamāno hetutvenāvatiṣṭhate | upapattilakṣaṇastu prathamo bhavaḥ phalarūpatvena vyavatiṣṭhate | anayośca bhavayoḥ saṃsāra iti saṃjñā kṛtā || 17 ||

atra ca idaṃ vicāryate- ya eṣa prathamo bhavaḥ phalarūpatvena vyavasthāpyate, sa kiṃ carame bhave niruddhe upajāyate, athāniruddhe, uta nirudhyamāne, yato hetuphalānuprabandhāt saṃsāraḥ syāt? sarvathā ca vicāryamāṇo na saṃbhavatīti pratipādayannāha-

carame na niruddhe ca prathamo yujyate bhavaḥ | carame nāniruddhe ca prathamo yujyate bhavaḥ || 18 ||

tatra yadi carame bhave niruddhe prathamo bhavo jāyate iti parikalpyate, tadā nirhetuka syāt | dahanadagdhabījādapi aṅkurodayaḥ syāt | na caitadiṣṭam | tasmāccarame niruddhe prathamo bhavo na yujyate ||

idānīmaniruddhe 'pi carame bhave prathamo bhavo na yujyate | yadi syāt, nirhetukaḥ syāt, dvirūpatā ca ekasya sattvasya syāt, apūrvasattvaprādurbhāvaśca, pūrvasya ca nityatā syāt, avinaṣṭe ca bīje aṅkurodayaḥ syāt | na caitadevamiṣṭamiti | ataḥ-

carame nāniruddhe ca prathamo yujyate bhavaḥ | iti sthitam || 18 || idānīṃ nirudhyamāne 'pi carame bhave prathamo bhavo yathā nopapadyate tathā pratipādayannāha-

nirudhyamāne carame prathamo yadi jāyate | nirudhyamāna ekaḥ syājjāyamāno 'paro bhavet || 19 ||

tatra nirudhyamāno vartamāno vartamānapratyayāntavācyatvāt, jāyate ityapi vartamāna evocyate vartamānaśabdavācyatvāt | athavā nirudhyamāno nirodhakriyākārakaḥ | yaścāpi jāyate, asāvapi janikriyākārakaḥ, tau ca ekakālāviṣyamāṇau yaugapadyenaiva staḥ | tataśca nirudhyamānaḥ eko bhavaḥ syāt, jāyamānaścāpara iti yaugapadyenaiva dvau bhavau prāpnutaḥ | na caikasya yugapad dvau bhavau saṃbhavataḥ ityuktametat || 19 ||

tadevaṃ yathoktena vicārakameṇa-

na cennirudhyamānaśca jāyamānaśca yujyate | sārdhaṃ ca mriyate yeṣu teṣu skandheṣu jāyate || 20 ||

caśabdaḥ samuccayārthaḥ | pṛthakpṛthak ceti etatsaṃnidhāpayati | yadā evaṃ yathoditanyāyena niruddhe carame prathamo bhavo na saṃbhavati, aniruddhe 'pi carame prathamo bhavo na saṃbhavati, sārdhaṃ caikasmiśca kāle caramena bhavena saha prathamo bhavo na saṃbhavati, tat kimidānīṃ yeṣu eva skandheṣu mriyate teṣu eva jāyate iti syāt | yeṣu skandheṣu sthito mriyate, teṣveva jāyate iti atyantaviruddhametat | na hi mriyamāṇo jāyate iti dṛṣṭam || 20 ||

tat-

evaṃ triṣvapi kāleṣu na yuktā

bhavadabhimatā

bhavasaṃtatiḥ |

carame bhave niruddhe 'niruddhe nirudhyamāne yasmāt prathamo bhavo na saṃbhavati, tasmāt triṣvapi kāleṣu bhavasaṃtirnāsti | triṣu kāleṣu yā nāsti sā kathaṃ bhavasaṃtatiḥ || 21 || yā ca idānīṃ triṣu kāleṣu nāsti, kutaḥ sā anyenātmanā bhaviṣyatīti sarvathā nāsti bhavanmatā bhavasaṃtatiḥ | tataśca yaduktam-

udayavyayasaṃtānaḥ phalahetvorbhavaḥ sa hi |

iti, tanna yuktam | tataśca bhāvābhyupagame sati sa eva śāśvatocchedavādaprasaṅgo durnivāro bhavatām, ityato nāstyeva bhāvānāṃ svabhāvata utpattiriti siddham | yathoktamāryasamādhirājabhaṭṭārake-

tathā-

bījasya sato yathāṅkuro na ca yo bīju sa caiva aṅkuro | na ca anyu tato na caiva tadevamanuccheda aśāśvata dharmatā ||

mudrātpratimudra dṛśyate mudrasaṃkrānti na copalabhyate | na ca tatra na caiva sānyato evaṃ saṃskāra anucchedaśāśvatāḥ ||

ata evoktamāryanāgārjunapādaiḥ svādhyāyadīpamudrādarpaṇaghoṣārkakāntabījāmraiḥ | skandhapratisaṃdhirasaṃkramaśca vidvadbhiravadhāryau || iti |

tathā bhagavān-

jāyate cyavate cāpi na ca jātirna ca cyutiḥ | yasya vijānata eṣa samādhirnāsya durlabhaḥ || iti|

tathā-

sūsukhitā sada te nara loke yehi acintiya jñātibhi dharmāḥ | na ca dharma adharma vikalpo cittapapañca vibhāvita sarvi ||

bhāva abhāva vibhāvayi jñānaṃ sarvamacintayi sarvamabhūtam | ye puna cittavaśānuga bālāste dukhitā bhavakoṭiśateṣu ||

yo 'pi ca cintayi śūnyakadharmān so 'pi kumārgapapannaku bālaḥ | akṣara kīrtita śūnyaka dharmāste ca anakṣara akṣara uktāḥ ||

śānta paśānta ya cintayi dharmān so 'pi ca cittu na jātu na bhūtaḥ | cittavitarkaṇa sarvi papañcāḥ sūkṣma acintiya budhyatha dharmān || iti || 21 || ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau saṃbhavavibhavaparīkṣā nāma ekaviṃśatitamaṃ prakaraṇam ||

22 tathāgataparīkṣā dvāviṃśatitamaṃ prakaraṇam |

atrāha- vidyata eva bhavasaṃtatiḥ, tathāgatasadbhāvāt | iha hi bhagavatā mahākaruṇopāyaprajñādvayadhāriṇā sakalatraidhātukāśeṣasattvajātyādiduḥkhavyupaśamaikamanasā tribhiḥ kalpāsaṃkhyeyaiḥ saptabhirvā nairantaryakrameṇodyacchatā taistairniratiśayairativicitraiḥ puṇyakriyāprārambhaiḥ sakalajagaddhitodayaikakriyālakṣaṇaiḥ priyaikaputrādapyadhikataraniravaśeṣajagadanugrahatatpareṇa mahākaruṇāparavaśena tatratatropapattyāyatane kṣitisalilajvalanapavanasādhāraṇabhaiṣajyamahāmahīruhavajjanānāṃ svecchāta upabhogyatāmātmānamupagamayatā mahākālena sārvajñaṃ sarvākāraparicchedi padamadhigatam | sa evamadhigatasarvajñajñāno bhagavān yathā dharmāṇāṃ tattvaṃ vyavasthitaṃ tathaiva aśeṣato gatatvād buddhatvāt tathāgata ityucyate | yadi bhavasaṃtatirna syāt, tadā tathāgato 'pi na syāt | na hi ekena janmanā śakyaṃ tathāgatatvamanuprāptum | tasmādvidyata eva bhavasaṃtatiḥ, tathāgatasadbhāvāditi | ucyate | bhavadīyameva hi idamatimahadajñānaṃ bhavasaṃtānasya avicchedavartitāṃ ca atidīrghakālaṃ ca gamayati, yasya nāma bhavataḥ atimahadajñānadhanāndhakārameva vicitrairupapattiśaraccandrajñānālokairvidhvasyamānamapi aticiratarakālābhyāsavāsanāvistarābhivṛddhamadyāpi na vidhvasyate na nivartate | yadi hi tathāgato nāma kaścit syāt svabhāvataḥ, tadā tasya mahatā kālenābhiniṣpatterbhavasaṃtatiḥ syāt | na ca tathāgato nāma kaścid bhāvasvabhāvata upalabhyate | kevalaṃ tu bhavānavidyātimiropahatamatinayanatayā dvicandrakeśamaśakādivanmithyā tathāgataṃ nāma svabhāvata upalabhate | yathā ca tathāgato nāsti svabhāvataḥ, tathā pratipādayannāha-

skandhā na nānyaḥ skandhebhyo nāsmin skandhā na teṣu saḥ | tathāgataḥ skandhavānna katamo 'tra tathāgataḥ || 1 ||

yadi hi tathāgato nāma kaścit padārtho 'malo niṣprapañcaḥ syāt, sa skandhasvabhāvo vā bhavet, rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākhyaskandhapañcakasvabhāvo vā bhavet | yadi vā śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanākhyapañcaskandhasvabhāvaḥ, tadvayatirikto vā bhavet | pūrvakā eva pañca skandhāḥ sattvaprajñaptinimittatvādiha vicāre parigṛhyante nottare, avyāpakatvādeṣāṃ pūrvakairantarbhāvita tvāditi ||

yadi vā pañcaskandhavyatirikto bhavet, tatra tathāgate vā skandhāḥ syuḥ, skandheṣu vā sa bhavet, tathāgato vā skandhavān bhavet dhanavāniva devadattaḥ? sarvathā ca vicāryamāṇo na saṃbhavati | kathaṃ kṛtvā? tatra tāvat skandhā eva na tathāgataḥ | kiṃ kāraṇam? uktaṃ hi-

yadindhanaṃ sa cedagnirekatvaṃ kartṛkarmaṇoḥ |

bhavediti, tadihāpi yojyam,

sa buddho yo hyupādānamekatvaṃ kartṛkarmaṇoḥ |

bhavediti | tathā-

ātmā skandhā yadi bhavedudayavyayabhāgbhavet |

ityuktam, tadihāpi yojyam,

buddhaḥ skandhā yadi bhavedudayavyayabhāgbhavet | iti |

evaṃ tāvat skandhā na tathāgataḥ || idānīṃ nānyaḥ skandhebhyastathāgata iti | kiṃ kāraṇam? uktaṃ hi-

anyaścedindhanādagnirindhanādaṣyṛte bhavet |

tathā-

paratra nirapekṣatvādapradīpanahetukaḥ | punarārambhavaiyarthyamevaṃ cākarmakaḥ sati || iti,

tathā ihāpi yojyam,

buddho 'nyaścedupādānādupādānaṃ vinā bhavet |

tathā-

paratra nirapekṣatvādanupādānahetukaḥ | punarārambhavaiyarthyamevaṃ cākarmakaḥ sati ||

tathā-

skandhebhyo 'nyo yadi bhavedbhavedaskandhalakṣaṇaḥ |iti |

anyatvābhāvācca skandhādīnāṃ tathāgatasya ca, tathāgate skandhā nopapadyante ||

nāpi skandheṣu tathāgata iti upapadyate | uktaṃ caitanmadhyamakāvatāre pakṣadvayavyākhyānam-

skandheṣvātmā vidyate naiva cāmī santi skandhā ātmanītīha yasmāt | satyanyatve syādiyaṃ kalpanā vai taccānyatvaṃ nāstyataḥ kalpanaiṣā ||

skandhavānapi tathāgato yathā na bhavati, tathā tatraivoktam-

iṣṭo nātmā rūpavānnāsti yasmādātmā vattvārthopayogo hi nātaḥ | bhede gomān rūpavānaṣyabhede tattvānyatve 'rūpato nātmanaḥ staḥ ||

tattvānyatvapakṣe eva tu pañcāpi pakṣā antargatā vastutaḥ | satkāyadṛṣṭipravṛttyapekṣayā tu pañca pakṣāḥ samupavarṇyante ācāryeṇeti vijñeyam | yaścaivaṃ skandheṣu pañcadhā vicāryamāṇo nāsti tathāgataḥ, sa kenānyena ātmanā bhaviṣyatīti, sarvathā na saṃbhavatyeva tathāgata iti bhāvasvabhāvādapaśyanta ācāryapādāḥ prāhuḥ- katamo 'tra tathāgata iti | nāstyeva sa kaścit sakalatrailokyavastuvipaścidbhāvasvabhāva ityabhiprāyaḥ | tathāgatābhāvācca bhavasaṃtatirapi dravyasaṃtatirnāstīti siddham || 1 ||

atraike vadanti- naiva hi skandhāstathāgata iti brūmaḥ, yathoktadoṣaprasaṅgāt | nāpi skandhavyatiriktaḥ | nāpi tathāgate anāsravān skandhān varṇayāmaḥ, himavati parvate iva tarukhaṇḍam | nāpi skandheṣu, tarukhaṇḍe eva siṃham | nāpi skandhavantaṃ varṇayāmaḥ, lakṣaṇavantamiva cakravartinam, ekatvānyatvānabhyupagamādeva | kiṃ tarhi skandhānamalānupādāya tattvānyatvādyavācyaṃ tathāgataṃ vyavasthāpayāmaḥ | tasmānnāyaṃ vidhirasmākaṃ bādhaka iti | atrocyate-

buddhaḥ skandhānupādāya yadi nāsti svabhāvataḥ | svabhāvataśca yo nāsti kutaḥ sa parabhāvataḥ || 2 ||

yadi hi buddho bhagavānamalān skandhānupādāya tattvānyatvenāvaktavyaḥ prajñapyate, na tarhi svabhāvataḥ so 'stīti vyaktamāpadyate, pratibimbavadupādāya prajñapyamānatvāt | yaśca idānīṃ svabhāvato nāsti ātmīyena svarūpeṇa, sa kathamavidyamānaḥ svabhāvataḥ skandhānupādāya parabhāvato bhaviṣyatīti? na hi avidyamāno vandhyātanayaḥ parabhāvamapekṣya bhavatīti yujyate || 2 ||

atha syāt- yathaiva hi pratibimbakaṃ svabhāvato 'saṃvidyamānamapi parabhāvaṃ mukhādarśādikamapekṣya bhavati, evaṃ ca tathāgato 'pi svabhāvato 'saṃvidyamānaḥ anāsravān pañca skandhānupādāya parabhāvato bhaviṣyatīti, evamapi-

pratītya parabhāvaṃ yaḥ so 'nātmetyupapadyate | yaścānātmā sa ca kathaṃ bhaviṣyati tathāgataḥ || 3 ||

yadi pratibimbavat parabhāvaṃ pratītya tathāgataḥ iṣyate, evaṃ sati pratibimbavadeva sa tathāgato 'nātmetyupapadyate | na tu svabhāvata iti yujyate | ātmaśabdo 'yaṃ svabhāvaśabdaparyāyaḥ | yaśca anātmā niḥsvabhāvaḥ pratibimbavadeva, sa kathaṃ tathāgataḥ svabhāvarūpato bhaviṣyati? aviparītamārgagato na bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ || 3 ||

kiṃ cānyat- iha yadi tathāgatasya kaścit svabhāvaḥ syāt, tadā tatsvabhāvāpekṣayā skandhasvabhāvaḥ parabhāva iti syāt, taṃ ca parabhāvaṃ pratītya tathāgataḥ syāt | yadā tu tathāgatasya svabhāva eva nāsti, tadā kutaḥ skandhānāṃ paratvaṃ syāditi pratipādayannāha-

yadi nāsti svabhāvaśca parabhāvaḥ kathaṃ bhavet |

yadā caivaṃ svabhāvaparabhāvau na staḥ, tadā svabhāvaparabhāvābhyāmṛte kaḥ sa tathāgataḥ || 4 || padārtho hi bhavan svabhāvo bhavet, parabhāvo vā | tābhyāṃ tu vinā ko 'sau aparaḥ padārtho 'sti, yastathāgata iti vyavasthāpyate? tasmānnāsti svabhāvatastathāgata iti || 4 ||

kiṃ cānyat-

skandhān yadyanupādāya bhavetkaścittathāgataḥ | sa idānīṃmupādadyādupādāya tato bhavet || 5 ||

yadi manyase- skandhebhyastattvānyatvena avaktavyastathāgataḥ skandhānupādāya prajñapyate iti, tat kadā yujyate? yadi skandhānanupādāya agṛhītvā pūrvaṃ kaścittathāgato nāma bhavet, sa skandhānupādadyāt | vyatirikta eva hi pūrvasiddho dhanād devadatto dhanasyopādānaṃ kurute, tadvadetān skandhānanupādāya yadi kaścit tathāgataḥ syāt, sa idānīṃ skandhānupādadyāt, tataśca tān skandhānupādāya tato bhavet || 5 ||

vicāryamāṇastu sarvathā-

skandhāṃścāpyanupādāya nāsti kaścittathāgataḥ |

nirhetukatvaprasaṅgāt | yaśca nāstyanupādāya sa upādāsyate katham || 6 || avidyamānatvādityabhiprāyaḥ | yadā caivaṃ na kiṃcidapyupādatte, tadā skandhānupādāya tathāgato nāma bhaviṣyatīti nopapadyate || 6 ||

yadā caivaṃ tathāgataḥ upādānātpūrvamavidyamānatvāt na kiṃcidupādatte, tadā tadupādānasyāpi kenacidapi anupādīyamānasya upādānatvaṃ na saṃbhavatyeveti pratipādayannāha-

na bhavatyanupādattamupādānaṃ ca kiṃcana |

yadā caivamupādānaṃ kenacidapyanupādīyamānatvādupādānaṃ na bhavatīti, tadā upādānābhāvādupādātāpi kaścinnāstīti pratipādayannāha- na cāsti nirupādānaḥ kathaṃcana tathāgataḥ || 7 ||iti || 7 || tadevaṃ yathopapāditanyāyena-

tattvānyatvena yo nāsti mṛgyamāṇaśca pañcadhā | upādānena sa kathaṃ prajñapyeta tathāgataḥ || 8 ||

yo hi tathāgato vicāryamāṇo mṛgyamāṇaḥ tattvenaskandhebhya ekatvena nāsti, anyatvena skandhebhyaḥ pṛthaktvena ca yo nāsti, evaṃ tattvānyatvāsatvādādhārādheyatadvatpakṣapañcaprakārairmṛgyamāṇo (pp_191) yo nāsti, sa kathamatyanto 'saṃvidyamānastathāgataḥ upādānena śakyaḥ prajñapayitum? ityato 'pi nāsti tathāgato nāma svabhāvataḥ || 8 ||

na kevalamanena vicāreṇa tathāgata eva nāsti,

yadapīdamupādānaṃ tatsvabhāvatvānna vidyate |

yadapi idamupādānaṃ rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākhyaṃ skandhapañcakam, tadapi svabhāvena na vidyate, pratītyasamutpannatvāt, skandhaparīkṣāyāṃ ca vistareṇa pratiṣiddhatvāt ||

athāpi syāt- yadyapi svabhāvataḥ upādānaṃ nāsti, tathāpi hetupratyayātmakāt parabhāvā dbhaviṣyatīti, tadāpi nopapadyate iti pratipādayannāha- svabhāvataśca yannāsti kutastatparabhāvataḥ || 9 || na hi bandhyāsūnuḥ svabhāvato 'saṃvidyamānaḥ śakyaḥ parabhāvena prajñapayitumiti | ataḥ upādānamapi nāsti ||

athavā-

yadapīdamupādānaṃ tatsvabhāvānna vidyate |

upādātṛsāpekṣatvādupādātṛnirapekṣasya ca upādānatvābhāvānnāsti svabhāvasiddhamupādānam | atha yadyapi upādātṛnirapekṣamupādānaṃ svabhāvasiddhaṃ na saṃbhavati, evaṃ tadupādātrapekṣameva bhavatviti | ucyate | evamapi-

svabhāvataśca yannāsti kutastatparabhāvataḥ ||

svabhāvato yadupādānaṃ na siddham, tadavidyamānasvabhāvaṃ kathamupādātuḥ parabhāvato bhaviṣyatīti | tasmādupādānamapi nāstīti || 9 ||

idānīṃ yathāprasādhitamevārthamupadarśayannāha-

evaṃ śūnyamupādānamupādātā ca sarvaśaḥ |

sarveṇa prakāreṇa vicāryamāṇaṃ śūnyamupādānaṃ niḥsvabhāvam, upādātā ca śūnyaḥ svabhāvarahitaḥ | tenedānīmupādānena- prajñapyate ca śūnyena kathaṃ śūnyastathāgataḥ || 10 || naiva tatsaṃbhavati yadavidyamānena avidyamānasya tathāgatasya prajñaptiḥ syāditi | tasmāt skandhānupādāya tathāgataḥ prajñapyate iti nopapadyate ||

atrāhuḥ- aho vata hatā pratyāśā asmākam, ye hi nāma vayaṃ svavikalpavikalpitātikaṭhinakudarśanamālutālatājālāvabaddheṣu nirvāṇapuragāmyaviparītamārgagamanaparibhraṣṭeṣu anatikrāntasaṃsārāṭavīkāntāradurgeṣu kaṇabhakṣākṣapādadigambarajaimininaiyāyikaprabhṛtiṣu tīrthakareṣu aviparītasvargāpavargamārgopadeśābhimāniṣu spṛhāṃ parityajya niravaśeṣānyatīrthyamatāndhakāropaghātakaṃ svargāpavargānugāmyaviparītamārgasaṃprakāśakaṃ saddharmadeśanātipaṭutarakiraṇavyāptāśeṣāśāmukhaṃ vividhavineyajanamatikamalakuṅmalavibodhanatatparaṃ (pp_192) yathāvadavasthitapadārthatattvārthabhājanānāmamalaikacakṣurbhūtaṃ sakalajagaccharaṇyabhūtamadvitīyaṃ daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāmalamaṇḍalaṃ mahāyānamahānayasārathivaraṃ saptabodhyaṅgottuṅgaturaṃgapadātiyojitaṃ sakalatribhuvanajanajātijarāmaraṇasaṃsārakāntārasariducchoṣaṇatatparaṃ caturasamamārārātisamaraśarasaṃpātavijayinaṃ sakalajagadasadgrāharāhugrahavigrahodgrahanirāsinaṃ tathāgatasavitāramajñānadhanagahanāndhakāranirākaraṇāya mokṣārthino 'tuttarasamyaksaṃbodhyarthinaḥ śaraṇaṃ pratipannāḥ, tasya ca tvayā-

evaṃ śūnyamupādānamupādātā ca sarvaśaḥ | prajñapyate ca śūnyena kathaṃ śūnyastathāgataḥ ||

ityādinā svabhāvato 'sattvaṃ vruvatā bhavatā hatā asmākaṃ mokṣapratyāśā anuttarasamyaksaṃbodhyāgamābhilāṣaḥ iti | tadalaṃ bhavatā tathāgatamahādityapracchādakena ākālikadhanadhanāvalīvisaraṇena jagadandhakāropameneti | ucyate | asmākameva hatā pratyāśā bhavadvidheṣvabudhajaneṣu ye hi nāma bhavantaḥ mokṣakāmatayā anyatīrthyamatāni parityajya bhagavantaṃ tathāgatamapi aviparītaṃ paramaśāstāraṃ pratipadya paramagambhīramanuttaraṃ sarvatīrthyavādāsādhāraṇaṃ nairātmyasiṃhanādamasahamānāḥ kuraṅgamā iva svādhimuktidaridratayā vividhakudṛṣṭivyālamālākulaṃ viparyastajanānuyātaṃ tameva mahāghorasaṃsārāṭavīkāntāracārakānugamārgamavagāhante | na hi tathāgatāḥ kadācidapyātmanaḥ skandhānāṃ vā astitvaṃ prajñapayanti | yathoktaṃ bhagavatyām-

buddho 'pyāyuṣman subhūte māyopamaḥ svapnopamaḥ | buddhadharmā apyāyuṣman subhūte māyopamāḥ svapnopamāḥ || iti ||

tathā-

dharma svabhāvatu śūnya vivikto bodhi svabhāvatu śūnya viviktā | yo hi caretsa pi śūnyasvabhāvo jñānavato na tu bālajanasya || iti | na ca vayaṃ sarvathaiva niṣprapañcānāṃ tathāgatānāṃ nāstitvaṃ brūmaḥ, yadasmākaṃ tadapavādakṛto doṣaḥ syāt || 10 || api ca | niḥsvabhāvaṃ hi tathāgataṃ vyācakṣāṇena aviparītārthābhidhitsunā yogināṃ satā sarvathā-

śūnyamiti na vaktavyamaśūnyamiti vā bhavet | ubhayaṃ nobhayaṃ ceti

sarvametanna vaktavyamasmābhiḥ | kiṃ tu anukte yathāvadavasthitaṃ svabhāvaṃ pratipattā pratipattuṃ na samartha ityato vayamapi āropato vyavahārasatye eva sthitvā vyavahārārthaṃ vineyajanānurodhena (pp_193) śūnyamityapi brūmaḥ, aśūnyamityapi, śūnyāśūnyamityapi, naiva śūnyaṃ nāśūnyamityapi brūmaḥ | ata evāha prajñaptyarthaṃ tu kathyate || 11 || iti | yathoktaṃ bhagavatā-

śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogena | nirnimittāḥ sarvadharmā nirnimittatāmupādāya | apraṇihitāḥ sarvadharmā apraṇidhānayogena | prakṛtiprabhāsvarāḥ sarvadharmāḥ prajñāpāramitāpariśuddhayā | iti ||

anyatra aśūnyamuktam-

atītaṃ cedbhikṣavo rūpaṃ nābhaviṣyanna śrutavānāryaśrāvako 'tītaṃ rūpamabhyanandiṣyat | yasmāttarhi bhikṣavaḥ asti atītaṃ rūpam, tasmādāryaśrāvakaḥ śrutavānatītaṃ rūpamabhinandatīti | anāgataṃ cedbhikṣavaḥ- ityādi | evaṃ yāvat atītaṃ cedbhikṣavo vijñānaṃ nābhaviṣyat- ityādi pūrvavat ||

tathā sautrāntikamate atītānāgataṃ śūnyam, anyadaśūnyam | viprayuktā vijñaptiḥ śūnyā | vijñānavāde 'pi kalpitasvabhāvasya śūnyatvam, apratītyasamutpannatvāt, taimirikadvicandrādi darśanavat |

na śūnyaṃ nāpi cāśūnyaṃ tasmātsarvaṃ vidhīyate | [tathā] sattvādasattvācca madhyamā pratipacca sā || iti ||

yena tvabhiprāyeṇa śūnyatvādikamupadiśyate, sa ātmaparīkṣāto boddhavyaḥ | yathoktaṃ sūtre-

māyopamaṃ jagadidaṃ bhavatā naṭaraṅgasvapnasadṛśaṃ vihitam | nātmā na sattva na ca jīvagatī dharmā marīcidakacandrasamāḥ ||

śūnyaṃ ca śāntamanupādamayaṃ avijānadeva jagadudbhramatī | teṣāmupāyanayayuktiśatairavatārayasyapi kṛpālutayā ||

rāgādibhiśca bahurogaśataiḥ saṃtrāsitaṃ sakalamīkṣi jagat | vaidyopamo vicarase 'pratimo parimocayaṃ sugata sattvaśatān ||

rathacakravad bhramati sarvajagat tiryakṣu pretanirayeṣu gatāḥ | mūḍhā adeśika anāthagatāḥ teṣāṃ pradarśayasi mārgavaram || iti | sarvāstvetāḥ kalpanā niṣprapañce tathāgate na saṃbhavanti || 11 || na ca kevalaṃ śūnyatvādikameva catuṣṭayaṃ tathāgate na saṃbhavati, api ca-

śāśvatāśāśvatādyā kutaḥ śānte catuṣṭayam | antānantādi cāpyatra kuntaḥ śānte catuṣṭayam || 12 ||

iha caturdaśa avyākṛtavastūni bhagavatā nirdiṣṭāni | tadyathā- śāśvato lokaḥ, aśāśvato lokaḥ, śāśvataśca aśāśvataśca lokaḥ, naiva śāśvato nāśāśvataśca lokaḥ, iti catuṣṭayam | antavān lokaḥ, anantavān lokaḥ, antavāṃśca anantavāṃśca lokaḥ, naiva antavān na anantavāṃśca lokaḥ, iti dvitīyam | bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, naiva bhavati na na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, iti tṛtīyam | sa jīvastaccharīram, anyo jīvo 'nyaccharīram, iti | tānyetāni caturdaśa vastūni avyākṛtatvādavyākṛtavastūni ityucyante | tatra yathopavarṇitena nyāyena yathā śūnyatvādikaṃ catuṣṭayaṃ prakṛtyā śānte niḥsvabhāve tathāgate na saṃbhavati, evaṃ śāśvatāśāśvatādikamapi catuṣṭayamatra na saṃbhavati | asaṃbhavādeva ca catuṣṭayaṃ vandhyāputrasya śyāmagauratvādivat na vyākṛtaṃ bhagavatā lokasya | yathā ca etaccatuṣṭayaṃ tathāgate na saṃbhavati, evamantānantādikamapi śānte tathāgate na saṃbhavati || 12 ||

idānīṃ bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt ityādikasyāpi kalpanācatuṣṭayasya pravṛttyasaṃbhava mudbhāvayannāha-

yena grāho gṛhītastu ghano 'stīti tathāgataḥ | nāstīti sa vikalpayannirvṛtasyāpi kalpayet || 13 ||

yena hi ghanataro mahatābhiniveśena asti tathāgataḥ iti grāho gṛhītaḥ, parikalpa utpāditaḥ, saḥ niyataṃ parinirvṛte tathāgate, na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, maraṇāduttarakālaṃ na bhavati, ucchinnastathāgataḥ, na saṃvidyate, iti parikalpayet | tasya evaṃ vikalpayataḥ syād dṛṣṭikṛtam || 13 ||

yasya tu na kasyāṃcidapyavasthāyāṃ svabhāvaśūnyatvāt tathāgatasya astitvanāstitvam, tasya pakṣe-

svabhāvataśca śūnye 'smiṃścintā naivopapadyate | paraṃ nirodhādbhavati buddho na bhavatīti vā || 14 || ākāśe citrarūpakalpanāvadeṣā kalpanā nāstītyabhiprāyaḥ || 14 || tadevaṃ prakṛtiśānte niḥsvabhāve tathāgate sarvaprapañcātīte mandabuddhitayā śāśvatāśāśvatādikayā nityānityāstināstiśūnyāśūnyasarvajñāsarvajñādikayā kalpanayā-

prapañcayanti ye buddhaṃ prapañcātītamavyayam | te prapañcahatāḥ sarve na paśyanti tathāgatam || 15 ||

vastunibandhanā hi prapañcāḥ syuḥ, avastukaśca tathāgataḥ | kutaḥ prapañcānāṃ pravṛttisaṃbhava iti? ataḥ prapañcātītastathāgataḥ | anutpādasvabhāvāvācca svabhāvāntarāgamanādavyayaḥ | tamitthaṃvidhaṃ tathāgataṃ svotprekṣitamithyāparikalpamalamalinamānasatayā vividhairabhūtaiḥ parikalpaviśeṣaiḥ ye buddhaṃ bhagavantaṃ prapañcayanti, te svakaireva prapañcairhatāḥ santaḥ tathāgataguṇasamṛddheratyantaparokṣavartino bhavanti | tataśca śavabhūtāḥ etasmin pravacane na paśyanti tathāgataṃ jātyandhā ivādityam | ata evāha bhagavān-

ye māṃ rūpeṇa adrākṣurye māṃ ghoṣeṇa anvayuḥ | mithyāprahāṇaprasṛtā na māṃ drakṣyanti te janāḥ ||

dharmato buddhā draṣṭavyā dharmakāyā hi nāyakāḥ | dharmatā cāpyavijñeyā na sā śakyā vijānitum || iti || 15 || tadatra tathāgataparīkṣāyāṃ sattvalokaḥ sakalaḥ sasurāsuranarādiḥ parīkṣitaḥ | yathā cāyaṃ sattvaloko niḥsvabhāvaḥ, tathā bhājanalokasyāpi vāyumaṇḍalāderakaniṣṭhavitānabhavanaparyantasya naiḥsvābhāvyamudbhāvayannāha-

tathāgato yatsvabhāvastatsvabhāvamidaṃ jagat |

idaṃ jagaditi ayaṃ bhājanaloka ityarthaḥ | kiṃsvabhāvastathāgataḥ punarityāha- tathāgato niḥsvabhāvo niḥsvabhāvamidaṃ jagat || 16 || iti | yathā ca jagato naiḥsvābhāvyam, tathā pratyayaparīkṣādibhiḥ pratipāditam | ata evoktaṃ sūtre-

anupādadharmaḥ satataṃ tathāgataḥ sarve ca dharmāḥ sugatena sādṛśāḥ | nimittagrāheṇa tu bālabuddhayaḥ asatsu dharmeṣu caranti loke ||

tathāgato hi pratibimbabhūtaḥ kuśalasya dharmasya anāsravasya | naivātra tathatā na tathāgato 'sti bimbaṃ ca saṃdṛśyati sarva loke || iti |

uktaṃ ca bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām-

atha khalu te devaputrāḥ āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthavirametadavocan- kiṃ punarāryasubhūte māyopamāste sattvāḥ, na te māyā? evamukte āyuṣmān subhūtistān devaputrānetadavocat- māyopamāste devaputrāḥ sattvāḥ, svapnopamāste devaputrāḥ sattvāḥ | iti hi māyā ca sattvāśca advayameta dadvaidhīkāram | iti hi svapnaśca sattvāśca advayametadadvaidhīkāram |sarvadharmā api devaputrā māyopamāḥ svapnopamāḥ | strotaāpanno 'pi māyopamaḥ svapnopamaḥ | strotaāpattiphalamapi māyopamaṃ svapnopamam | evaṃ sakṛdāgāmyapi sakṛdāgāmiphalamapi | anāgāmyapi anāgāmiphalamapi | arhannapi māyopamaḥ svapnopamaḥ | arhattvaphalamapi māyopamaṃ svapnopamam | pratyekabuddho 'pi māyopamaḥ svapnopamaḥ | pratyekabuddhatvamapi māyopamaṃ svapnopamam | samyaksaṃbuddho 'pi māyopamaḥ svapnopamaḥ iti | samyaksaṃbuddhatvamapi māyopamaṃ svapnopamamiti vadāmi ||

atha khalu devaputrā āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocan- samyaksaṃbuddho 'pi māyopamaḥ svapnopama iti, samyaksaṃbuddhatvamapi māyopamaṃ svapnopamamiti āryasubhūte vadasi? subhūtirāha- nirvāṇamapi devaputrā māyopamaṃ svapnopamamiti vadāmi, kiṃ punaranyaṃ dharmam? devaputrā āhuḥ- nirvāṇamapyāryasubhūte māyopamaṃ svapnopamamiti vadasi? subhūtirāha- yadyapi devaputrā nirvāṇādapyanyaḥ kaściddharmo viśiṣṭataraḥ syāt, tamapyahaṃ māyopamaṃ svapnopamamiti vadeyam | iti hi māyā ca nirvāṇaṃ ca advayametadadvaidhīkāramiti ||

ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau tathāgataparīkṣā nāma dvāviṃśatitamaṃ prakaraṇam ||

23 viparyāsaparīkṣā trayoviṃśatitamaṃ prakaraṇam |

atrāha- vidyata eva bhavasaṃtatiḥ, tatkāraṇasadbhāvāt | iha hi kleśebhyaḥ karma pravartate | karmakleśahetukā janmamaraṇaparaṃparā upajāyate | sā ca bhavasaṃtatirvyapadiśyate | tasyāśca pradhānaṃ kāraṇaṃ kleśāḥ, prahīṇakleśānāṃ bhavasaṃtaterabhāvāt | te ca rāgādayaḥ kleśāḥ santi | tasmāt kāryabhūtāpi janmamaraṇaparaṃparā avicchedaprabandhena bhavasaṃtatirapi bhaviṣyatīti | ucyate | syād bhavasaṃtatiḥ, yadi taddhetubhūtāḥ kleśāḥ syuḥ | na tu santi | kathaṃ kṛtvā? iha bhagavadbhirbuddhaiḥ sakalatribhuvanajanasaṃkleśaśatruvidhvaṃsibhiścaturmārārātisamaraparājayaiḥ-

saṃkalpaprabhavo rāgo dveṣo mohaśca kathyate | śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya hi || 1 ||

saṃkalpo vitarkaḥ | saṃkalpāt prabhavatīti saṃkalpaprabhavaḥ |

kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase | na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi tato me na bhaviṣyasi ||

iti gāthābhidhānāt

saṃkalpaprabhavo rāgo dveṣo mohaśca kathyate |

etanmūlakatvādanyeṣāṃ kleśānāṃ mukhyatvādeṣāmevopādānaṃ trayāṇām | ete ca trayaḥ kleśāḥ-

śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya hi |

tatra hi śubhamākāraṃ pratītya rāga utpadyate, aśubhaṃ pratītya dveṣaḥ, viparyāsān pratītya moha utpadyate | saṃkalpastu eṣāṃ trayāṇāmapi sādhāraṇakāraṇamutpattau | kathaṃ punarmohaḥ saṃkalpaprabhavaḥ? ucyate | uktaṃ hi pratītyasamutpāde bhagavatā-

avidyāpi bhikṣavaḥ sahetukā sapratyayā sanidānā | kaśca bhikṣavaḥ avidyāyā hetuḥ? ayoniśo bhikṣavo manaskāro 'vidyāyā hetuḥ | āvilo mohajo manaskāro bhikṣavo 'vidyāyā hetuḥ || ityataḥ avidyā saṃkalpaprabhavā bhavati || 1 ||

tataśca-

śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya ye | te svabhāvānna vidyante tasmāt kleśā na tattvataḥ || 2 ||

iti | yadi rāgādayaḥ svabhāvasiddhāḥ syuḥ, naiva te śubhāśubhaviparyāsān pratītya saṃbhaveyuḥ, svabhāvasya akṛtrimatvāt paranirapekṣatvācca | bhavanti ca śubhāśubhaviparyāsān pratītya, tasmānniḥsvabhāvā eva te | tattvato na vidyante, paramārthataḥ svabhāvato na vidyante ityarthaḥ || 2 ||

api ca-

ātmano 'stitvanāstitvena kathaṃcicca sidhyataḥ | taṃ vināstitvanāstitve kleśānāṃ sidhyataḥ katham || 3 ||

ātmano yathā astitvanāstitve na staḥ, tathā uktaṃ vistareṇa | tataśca- tadāśritasya dharmasya kuto 'stitvanāstitve bhaviṣyataḥ? || 3 ||

atha syāt- yadi astitvanāstitve ātmano na staḥ, tadā kimatra kleśānāmāyātam, yatasteṣāmapi astitvanāstitve na staḥ iti? ucyate-

kasyaciddhi bhavantīme kleśāḥ sa ca na sidhyati | kaścidāho vinā kaṃcitsanti kleśā na kasyacit || 4 ||

iha amī rāgādayaḥ kuḍayaṃ citravat phalaṃ pakvatādivacca utpattau āśrayamapekṣante | tataśca kasyacidete bhavanti, na vinā kaṃcidāśrayam | sa ca āśrayaḥ parikalpyamānaḥ ātmā vā cittaṃ vā bhavet | sa caiṣāmāśrayaḥ pūrvameva pratiṣiddhatvānnāsti | taṃ ca kaṃcidāśrayaṃ vinā kasya kleśā bhavantu? naiva kasyacidbhavanti, tasyāvidyamānatvāt, āho vinā kaṃcit santi kleśā na kasyacit || 4 ||

atrāha- naiva hi kleśānāṃ kaścidāśrayaḥ pūrvaṃ siddho 'bhyupagamyate | na ca ātmā nāma kaścidasti, yaḥ āśrayatvena vyavasthāpyeta, nirhetukatvād vyomacūtataruvat | kiṃ tarhi kliṣṭaṃ cittaṃ pratītya kleśā upajāyante, tacca cittaṃ sahaiva kleśairupajāyata iti | etadapi na yuktamityāha-

svakāyadṛṣṭivat kleśāḥ kliṣṭe santi na pañcadhā | svakāyadṛṣṭivat kliṣṭaṃ kleśeṣvapi na pañcadhā || 5 ||

svakāyo hi nāma rūpādilakṣaṇasaṃhatiḥ | svakāyadṛṣṭiḥ svakāye ātmadṛṣṭiḥ ātmīyākāragrahaṇapravṛttā | yatheyaṃ pañcadhā vicāryamāṇā svakāye na saṃbhavati,

skandhā na nānyaḥ skandhebhyo nāsmin skandhā na teṣu saḥ | tathāgataḥ skandhavānna katamo 'tra tathāgataḥ ||

ityanena | evaṃ kliṣṭe 'pi kleśā vicāryamāṇāḥ pañcadhā na saṃbhavanti | tatra kliśyantīti kleśā kliśyate iti kliṣṭam | tatra yadeva kliṣṭaṃ tadeva kleśā iti na yujyate dagdhṛdāhyayorapyekatvaprasaṅgāt | anyat kliṣṭam, anye kleśā iti na yujyate | paratra nirapekṣatvāt, akliṣṭahetuka kleśaprasaṅgāt | ata eva ca ekatvānyatvābhāvādādhārādheyatadvatpakṣāṇāṃ ca abhāvānna kleśeṣu kliṣṭam, na kliṣṭe kleśāḥ, nāpi kleśavat kliṣṭam | ityevaṃ kliṣṭe pañcadhā vicāryamāṇāḥ kleśā na saṃbhavanti | yathā ca kliṣṭahetukāḥ kleśā na saṃbhavanti, evaṃ kleśahetukamapi kliṣṭaṃ kleśeṣu vicāryamāṇaṃ pañcadhā na saṃbhavati | na hi kleśā eva kliṣṭam, kartṛkarmaṇorekatvaprasaṅgāt, nānye kleśā anyat kliṣṭam, nirapekṣatvaprasaṅgāt, na ca kliṣṭe kleśāḥ na ca kleśeṣu kliṣṭam, na kliṣṭavantaḥ (pp_199) kleśāḥ | ityevaṃ svakāyadṛṣṭivadeva kliṣṭaṃ kleśeṣvapi pañcadhā nāsti | yataścaivam, ataḥ parasparāpekṣayāpi kleśākliṣṭayornāsti siddhiḥ || 5 ||

atrāha- yadyapi tvayā kleśāḥ pratiṣiddhāḥ, tathāpi kleśahetavaḥ śubhāśubhaviparyāsāstāvat santi, tatsadbhāvācca kleśāḥ santīti | ucyate | syuḥ kleśāḥ, yadi śubhāśubhaviparyāsā eva syuḥ, yāvatā ete 'pi pratītya sasutpannatvādvakṣyamāṇapratiṣedhācca | yadā ca te na santi svabhāvataḥ, tadā-

svabhāvato na vidyante śubhāśubhaviparyayāḥ |

pratītyasamutpannatvādvakṣyamāṇapratiṣedhācca | yadā ca te na santi svabhāvataḥ, tadā- pratītya katamān kleśāḥ śubhāśubhaviparyayān || 6 ||naiva santi kleśāḥ, taddhetuśubhāśubhaviparyayābhāvādityabhiprāyaḥ || 6 || atrāha- vidyanta eva kleśāḥ, tadālambanasadbhāvāt | iha hi yannāsti, na tasyālambana masti, tadyathā vandhyāsūnoḥ | asti ca rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmākhyaṃ ṣaḍvidhamālambanam | tasmādālambanasadbhāvādvidyanta eva kleśā iti | ucyate | astyetat, yad bhavadbhiḥ-

rūpaśabdarasasparśā gandhā dharmāśca ṣaḍvidham | vastu rāgasya dveṣasya mohasya ca vikalpyate || 7 ||

tatra vastu ālambanam, vasatīti vā asmin rāgādikam, tadutpatteḥ iti kṛtvā | tacca tadālambanaṃ ṣoḍhā bhavati, indriyāṇāṃ ṣaṇṇāṃ paricchedakarāṇāmanyonyabhedāt | rūpaṃ śabdā gandhā rasāḥ spraṣṭavyāni dharmāśceti | tatra idamihāmutreti nirūpaṇāt, rūpaṇācca rūpam | tena śabdena śabdyante prakāśyante padārthā iti śabdaḥ | gandhyante hiṃsyante yatra prāptāḥ tato 'nyatrāgamanād gandhāḥ | rasyate āsvādyate iti rasaḥ | spṛśyate iti sparśaḥ | svalakṣaṇāsādhāraṇānnirvāṇāgradharmādhāraṇāddharmāḥ | tadetat ṣaḍvidhaṃ vastu bhavati | kasya? rāgasya dveṣasya mohasya | tatra rañjanaṃ rāgo raktiradhyavasānam | rajyate vā anena cittamiti rāgaḥ | dūṣaṇaṃ doṣaḥ, āghātaḥ sattvaviṣayo 'sattvaviṣayo vā dūṣyate vā anena citamiti doṣaḥ | mohanaṃ mohaḥ saṃmohaḥ padārthasvarūpāparijñānam | muhyate vā anena cittamiti mohaḥ | tadeṣāṃ kleśānāṃ rūpādikaṃ ṣaḍvidhaṃ vastu ālambanaṃ bhavati | tatra śubhākārādhyāropeṇa yathā rūpādibhyo rāga upajāyate, aśubhākārādhyāropeṇa dveṣaḥ, nityātmādyadhyāropeṇa mohaḥ saṃbhavatīti || 7 ||

satyaṃ vikalpyate etadbālajanaiḥ ṣaḍvidhaṃ vastu | kiṃ tu avidyamānasvabhāvasattākametad rāgādīnāmālambanatvena parikalpyate bhavatā taimirikairiva asatkeśamaśakamakṣikādvicandrādikamiti pratipādayannāha-

rūpaśabdarasasparśā gandhā dharmāśca kevalāḥ |

kevalā iti parikalpitamātrā niḥsvabhāvā ityarthaḥ | yadi niḥsvabhāvāḥ, kathaṃ tarhi upalabhyante iti? ucyate- gandharvanagarākārā marīcisvapnasaṃnibhāḥ || 8 ||iti ete upalabhyante || 8 || yathā gandharvanagarādiprakhyā ete kevalaṃ viparyāsādupalabhyante, tadā-

aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi kutasteṣu bhaviṣyati | māyāpuruṣakalpeṣu pratibimbasameṣu ca || 9 ||

tadanena mithyāśrayasamutpannatvācchubhāśubhayorapi nimittayormṛṣātvameva bhavati | yathoktam-

ahaṃkārodbhavāḥ skandhāḥ so 'haṃkāro 'nṛto 'rthataḥ | bījaṃ yasyānṛtaṃ tasya prarohaḥ satyataḥ kutaḥ ||

skandhānasatyān dṛṣṭvaivamahaṃkāraḥ prahīyate | ahaṃkāraprahāṇācca na punaḥ skandhasaṃbhavaḥ || iti || 9 || na ca kevalamāśrayamithyātve śubhāśubhayornimittayormithyātvam, api ca anayāpyupapattyā anayormithyātvamiti pratipādayannāha-

anapekṣya śubhaṃ nāstyaśubhaṃ prajñapayemahi | yatpratītya śubhaṃ tasmācchubhaṃ naivopapadyate || 10 ||

iha yadi śubhaṃ nāma kiṃcit syāt, niyataṃ tadaśubhamapekṣya bhavet, pārāvāravat, bījāṅkuravat, hrasvadīrghavadvā, śubhasya saṃbandhyantarapadārthasāpekṣatvāt | taccāpyapekṣaṇīyamaśubhaṃ śubhena vinā nāsti | [anapekṣya śubhaṃ nāstyaśubhaṃ] śubhaṃ nirapekṣyāśubhaṃ nāstītyabhiprāyaḥ | yadaśubhaṃ pratītya yadaśubhamapekṣya śubhaṃ prajñapayemahi vyavasthāpayemahi | yacchabdena anantarasyāśubhasya parāmarśaḥ | prajñapayemahītyanena uttarasya śubhasya saṃbandhaḥ | yataśca evaṃ śubhasya prajñaptau saṃbandhyantaramapekṣaṇīyamaśubhākhyaṃ padārthāntaraṃ nāsti, tasmācchubhaṃ naivopapadyate hrasvāsaṃbhavādiva dīrgham, pārāsaṃbhavādiva avāramityabhiprāyaḥ || 10 ||

idānīmaśubhamapi yathā na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-

anapekṣyāśubhaṃ nāsti śubhaṃ prajñapayemahi | yatpratītyāśubhaṃ tasmādaśubhaṃ naiva vidyate || 11 ||

yadi hi aśubhaṃ nāma kiṃcit syāt, niyatameva tacchubhamapekṣya bhavet, pārāvāravat, hrasvadīrghavadvā, aśubhasya saṃbandhyantarapadārthasāpekṣatvāt | taccāpyapekṣaṇīyaṃ śubhamaśubhena vinā nāsti, anapekṣyāśubhaṃ nāsti śubham | aśubhaṃ nirapekṣya śubhaṃ na saṃbhavatītyabhiprāyaḥ | yacchubhaṃ pratītya yacchubhamapekṣya aśubhaṃ prajñapayemahi, aśubhaṃ vyavasthāpayemahi | atrāpi yacchabdena anantarasya (pp_201) śubhasya parāmarśaḥ | prajñapayemahītyanena ca uttarasyāśubhasya saṃbandhaḥ | yataścaivamaśubhasya prajñaptau saṃbandhyantaramapekṣaṇīyaṃ śubhākhyaṃ padārthāntaraṃ nāsti, tasmādaśubhaṃ naiva vidyate || 11 ||

yataścaivaṃ śubhāśubhayorasaṃbhavaḥ, ataḥ-

avidyamāne ca śubhe kuto rāgo bhaviṣyati | aśubhe 'vidyamāne ca kuto dveṣo bhaviṣyati || 12 || śubhāśubhanimittakayo rāgadveṣayoḥ śubhāśubhanimittābhāve sati nirhetukatvānnāsti saṃbhava ityabhiprāyaḥ || 12 || tadevaṃ śubhāśubhanimittābhāvena rāgadveṣayorabhāvamupapādya viparyāsasvabhāvābhāvapratipādanena mohasyāpyadhunā svabhāvābhāvaṃ pratipādayannāha-

anitye nityamityevaṃ yadi grāho viparyayaḥ | nānityaṃ vidyate śūnye kuto grāho viparyayaḥ || 13 ||

iha catvāro viparyāsā ucyante | tadyathā- anitye pratikṣaṇavināśini skandhapañcake yo nityamiti grāhaḥ, sa viparyāsaḥ | tathā- anityasya dhruvā pīḍā pīḍā yasya na tatsukham | tasmādanityaṃ yatsarvaṃ duḥkhaṃ taditi jāyate ||

ityamunā nyāyena yadanityaṃ tadduḥkham, sarvasaṃskārāśca anityāḥ, tasmādduḥkhātmake skandhapañcake yaḥ sukhamiti viparīto grāhaḥ, so 'paro viparyāsaḥ | tathā-

śukraśoṇitasaṃparkabījaṃ viṇmūtravardhitam | amedhyarūpamājānan rajyase 'tra kayecchayā ||

amedhyapuñjapracchanne tatkledārdreṇa carmaṇā | yaḥ śayīta sa nārīṇāṃ śayīta jaghanodare || ityādi |

evamidaṃ śarīraṃ sarvātmanā satatamaśucisvabhāvam | tatra yo mohācchucitvena grāho 'bhiniveśaḥ, sa viparyāsaḥ | tathā pañcaskandhakamātmalakṣaṇavilakṣaṇamasthiratvādudayavyayadharmitvācca nirātmakamātmasvabhāvaśūnyam, tasmin ya ātmagrāho 'bhiniveśaḥ anātmani ātmābhiniveśaḥ, sa viparyāsaḥ | ityete catvāro viparyāsāḥ saṃmohasya hetubhūtāḥ ||

atredānīṃ vicāryate- yadi nityatvaṃ nityadarśanaṃ svabhāvaśūnyeṣu nityagrāho viparyāsa ityevaṃ vyavasthāpyate, nanu ca svabhāvaśūnyeṣu skandheṣu anityatvamapi nāsti, iti

nānityaṃ vidyate śūnye kuto grāho viparyayaḥ |

anityatvaṃ hi viparītamapekṣya nityatvaṃ viparyāsa iti vyavasthāpyate | na ca anityatvaṃ vidyate śūnye | yadā anityatvasyābhāvaḥ, tadā kutastadvirodhi nityatvaṃ nityadarśanaviparyāso bhaviṣyatīti bhāvaḥ | (pp_202) tasmānnāsti viparyāsaḥ | yathā ca anityatvaṃ śūnye na saṃbhavati bhāvasvabhāvarahite sasvabhāvena anutpanne, evaṃ duḥkhatvamapi na saṃbhavati, aśucitvamapi nāsti | anātmakatvamapi nāsti | yadā ca svabhāvaśūnyatvādduḥkhatvādikaṃ nāsti, tadā kutastadvipakṣabhūtā nityasukhaśucyātmaviparyāsā bhaviṣyanti? tasmāt santi viparyāsāḥ svarūpataḥ | tadabhāve kuto bhaviṣyatyavidyā? hetvabhāvāt | yathoktaṃ bhagavatā-

avidyayā naiva kadāci vidyate avidyata pratyayasaṃbhavaśca | avidyamāneyamavidya loke tasmānmayā ukta avidya eṣā ||

tathā-

kathaṃ bhagavan moho dhāraṇīpadam? bhagavānāha- atyantamukto hi mañjuśrīḥ mohaḥ, tenocyate mohaḥ | ityādinā viparyaya iti vyavasthāpyate || 13 || nanu evaṃ sati svabhāvena avidyamāne padārthe anityamityapi grāho na saṃbhavati iti asāvapi kasmānna viparyāsa iti vyavasthāpyate iti pratipādayannāha-

anitye nityamityevaṃ yadi grāho viparyayaḥ | anityamityapi grāhaḥ śūnye kiṃ na viparyayaḥ || 14 ||

yadā ca ubhayasyāpi vaiparītyaṃ nityasya anityasya ca, tadā tadvayatiriktaṃ tṛtīyamaparaṃ nāsti yanna viparyayaḥ syāt | yadā ca aviparyāso nāsti, tadā kimapekṣo viparyāsaḥ syāditi | tasmādamunāpi nyāyena nāsti viparyayaḥ | tasyābhāvācca nāstyavidyā svarūpataḥ | yathā ca anitye nityamityevaṃ grāho viparyāso na saṃbhavati, evaṃ śeṣaviparyāsāsaṃbhave 'pi yojyam | ata evoktaṃ bhagavatā āryadṛḍhāśayaparipṛcchāyām-

bhagavānāha- kimetat kulaputra tasya bhavati yo mārgeṇa niḥsaraṇaṃ paryeṣate? na kulaputra tathāgatena rañjanīyān dharmān parivarjya rāgaprahāṇaṃ prajñaptam, evaṃ na doṣaṇīyān mohanīyāna dharmān parivarjya tathāgatena doṣamohaprahāṇaṃ prajñaptam | tat kasmāddhetoḥ? na kulaputra tathāgatāḥ kasyaciddharmasya utsargāya vā pratilambhāya vā dharmaṃ deśayanti na parijñāyai na prahāṇāya na sākṣātkriyāyai nābhisamayāya na saṃsāracaraṇatāyai na nirvāṇagamanatāyai notkṣepāya na prabhedāya | na hi kulaputra dvayaprabhāvitā tathāgatadharmatā | tatra ye dvaye caranti, na te samyakprayuktāḥ | mithyāprayuktāste vaktavyāḥ | katamacca kulaputra dvayam? ahaṃ rāgaṃ prahāsyāmīti dvayametat | ahaṃ dveṣaṃ prahāsyāmīti dvayametat | ahaṃ mohaṃ prahāsyāmīti dvayametat | ye evaṃprayuktāḥ, na te samyakprayuktā | mithyāprayuktāste veditavyāḥ ||

tadyathāpi nāma kulaputra kaścideva puruṣo māyākāranāṭake pratyupasthite māyākāranirmitāṃ striyaṃ dṛṣṭvā rāgacittamutpādayet | sa rāgaparītacittaḥ parṣacchāradyabhayena utthāyāsanādapakramet | so 'pakramya tāmeva striyamaśubhato manasi kuryādanityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmato manasi kuryāt | bhagavānāha- evameva kulaputra ihaike bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikā draṣṭavyāḥ, ye 'nutpannān dharmānajātānaśubhato manasi kurvanti, anityato duḥkhato 'nātmato manasi kurvanti | nāhaṃ teṣāṃ mohapuruṣāṇāṃ mārgabhāvanāṃ vadāmi | mithyāprayuktāste veditavyāḥ ||

tadyathāpi nāma kulaputra kaścideva puruṣaḥ suptaḥ svapnāntare svagṛhe rājabhāryāṃ paśyet | sa tayā sārdhaṃ śayyāṃ kalpayet | smṛtisaṃmoṣāccaivaṃ kalpayet- viruddho 'smīti | sa bhītasrastaḥ palāyet, mā māṃ rājā vidhyet, sa mā māṃ jīvitād vyavaropayet | tat kiṃ manyase kulaputra api nu sa puruṣo bhītasrastaḥ palāyamānastato rājabhāryānidānabhayātparimucyeta? āha- no bhagavan | tatkasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃstena puruṣeṇa astriyāṃ strīsaṃjñā utpāditā, abhūtaṃ ca parikalpitam | bhagavānāha- evameva kulaputra ihaike bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikā draṣṭavyāḥ, ye arāge rāgasaṃjñāmutpādya rāgabhayabhītā rāganiḥsaraṇaṃ paryeṣante | evamadoṣe doṣasaṃjñāmutpādya doṣabhayabhītā doṣaniḥsaraṇaṃ paryeṣante | amohe mohasaṃjñāmutpādya mohabhayabhītā mohaniḥsaraṇaṃ paryeṣante | nāhaṃ teṣāṃ mohapuruṣāṇāṃ mārgabhāvanāṃ vadāmi | mithyāprayuktāste veditavyāḥ ||

tadyathāpi nāma kulaputra sa puruṣaḥ abhaye bhayasaṃjñāmutpādayedasatsamāropeṇa | evameva kulaputra sarvabālapṛthagjanā rāgakoṭiṃ virāgakoṭimaprajānanto rāgakoṭibhayabhītā virāgakoṭiṃ niḥsaraṇaṃ paryeṣante | doṣakoṭimakiṃcanakoṭimaprajānanto doṣakoṭibhayabhītā akiṃcanakoṭiṃ niḥsaraṇaṃ paryeṣante | mohakoṭiṃ śūnyatākoṭimaprajānanto mohakoṭibhayabhītāḥ śūnyatākoṭiṃ niḥsaraṇaṃ paryeṣante | nāhaṃ teṣāṃ kulaputra mohapuruṣāṇāṃ mārgabhāvanāṃ vadāmi | mithyāprayuktāste veditavyāḥ || iti vistaraḥ || 14 ||

atrāha- yadyapi anitye nityamityevaṃ grāho viparyayo na saṃbhavati, tathāpi eṣa tāvat grāho 'sti | grāhaśca nāma saṃgrahaṇaṃ bhāvarūpaḥ | tasya ca avaśyaṃ sādhanena karaṇena bhavitavyaṃ sādhakatamena nityatvādinā | kartrā ca bhavitavyaṃ svatantreṇa nityātmanā cittena vā | karmaṇā ca karturīpsitatamena viṣayeṇa rūpādinā | satyāṃ ca bhāvakaraṇakartṛkarmaṇāṃ siddhau sarvasiddheriṣṭasiddhiḥ syādasmākamiti | ucyate | alīkeyaṃ pratyāśā | nanu ca yathopavarṇitena nyāyena-

yena gṛhṇāti yogrāho grahītā yacca gṛhyate | upaśāntāni sarvāṇi tasmādgrāho na vidyate || 15 ||

iha hi kaścid grahītā yena viśeṣeṇa nityatvādinā karaṇabhūtena kiṃcit karmabhūtaṃ rūpaśabdādikaṃ vastu gṛhṇāti, tadyathā na saṃbhavati tathā pūrvaṃ pratipāditam | kathaṃ kṛtvā?

anitye nityamityevaṃ yadi grāho viparyayaḥ |

ityādinā yathā nityatvādikaṃ karaṇaṃ na saṃbhavati, tathā pratipāditam | grahītāpi yathā nāsti, tathā-

ātmano 'stitvanāstitve na kathaṃcicca sidhyataḥ |

ityanena pratipāditam| yacca gṛhyate tadapi nāsti tathā-

rūpaśabdarasasparśā gandhā dharmāśca kevalāḥ |

ityanena pratipāditam | yadā caivaṃ kartṛkaraṇakarmāṇi na siddhāni, tadā kuto nirhetuko grāho bhaviṣyati? tataśca-

yena gṛhṇāti yo grāho grahītā yacca gṛhyate | upaśāntāni sarvāṇi

svabhāvena anutpannatvānirvṛtāni sarvāṇītyarthaḥ | yataśca evamevam-

tasmād grāho na vidyate ||

athavā | pratyayaparīkṣādibhiḥ prakaraṇairyasmāt sarveṣāmeva karaṇakartṛkarmaṇāṃ sarvathānutpādaḥ pratipāditaḥ, tasmāt sarvāṇyetāni bhāvasvarūpavirahādupaśāntāni | ataśca grāho na vidyate || 15 ||

atrāha- vidyanta eva viparyayāḥ, viparītasadbhāvāt | iha hi viparyāsānugato devadatto nāma vidyate | na ca vinā viparyāsaiḥ sa viparyāsānugataḥ saṃbhavati | tasmāt santi viparyāsāḥ viparyastasadbhāvāditi | ucyate | iha asmābhiḥ karaṇakartṛkarmaṇāmabhāvāt sarvathā grāha eva nāstīti pratipāditam | tataśca-

avidyamāne grāhe ca mithyā vā samyageva vā | bhavedviparyayaḥ kasya bhavetkasyāviparyayaḥ || 16 ||

samyagvā mithyā vā kasyacit kiṃcidapyagṛhṇataḥ kuto viparītatvamaviparītatvaṃ veti | tasmānna santi viparyayāḥ || 16 ||

api ca | ime viparyayāḥ kasyacidiṣyamāṇāḥ viparītasya parikalpyeran, aviparītasya vā, viparyasyamānasya vā? sarvathā ca nopapadyante iti pratipādayannāha-

na cāpi viparītasya saṃbhavanti viparyayāḥ | na cāpyaviparītasya saṃbhavanti viparyayāḥ || 17 ||

na viparyasyamānasya saṃbhavanti viparyayāḥ | vimṛśasva svayaṃ kasya saṃbhavanti viparyayāḥ || 18 ||

tatra tāvadviparītasya viparyayā na saṃbhavanti | kiṃ kāraṇam? yasmāt, yo hi viparīta, sa viparīta eva | kiṃ tasya punarapi viparyayasaṃbandhaḥ kuryāt? niṣprayojanatvāt | aviparītasyāpi viparyayā na yujyante, vibuddhabuddhinayanānāmapi ajñānanidrātimiropaśamād buddhānāṃ viparyayaprasaṅgāt || (pp_205) tathā viparyasyamānasyāpi na santi viparyayāḥ, viparyasyamānasya bhāvasya abhāvāt | ko hi nāma asāvaparaḥ padārthaḥ, yo viparītāviparītavinirmukto viparyasyamāno nāma bhaviṣyati? ardhaviparīto viparyasyamāna iti cet, ardhaviparīto hi nāma yasya kiṃcidviparītaṃ kiṃcidaviparītam | tatra yadasya kiṃcidviparītaṃ tadviparyāso na viparyāsayati, viparyastatvāt | yadapyasya aviparītam, tadapi viparyāso na viparyāsayati, aviparyastatvāt | tasmādviparyasyamānasyāpi kasyacidviparyāsā na saṃbhavanti | yadā caivaṃ viparītāviparītaviparyasyamānā na saṃbhavanti, bhavānidānīṃ vimṛśatu svayaṃ prajñayā madhyasthaḥ san kasya saṃbhavanti viparyāsā iti | tadevamāśrayasyābhāvānna santi viparyayāḥ || 17-18 ||

kiṃ cānyat-

anutpannāḥ kathaṃ nāma bhaviṣyanti viparyayāḥ | viparyayeṣvajāteṣu viparyayagataḥ kutaḥ || 19 ||

tatra

na svato jāyate bhāvaḥ parato naiva jāyate | na svataḥ parataśceti viparyayagataḥ kutaḥ || 20 ||

kuto viparīta ityarthaḥ | tataśca yaduktam- santi viparyayāḥ viparyayagatasadbhāvāditi, tanna yuktam || 19-20 ||

yasyāpi kathaṃcidviparyāsacatuṣṭayamastyevetyabhyupagamyate, tathāpi tasya viparītatvamaśakyamāsthātum | kiṃ kāraṇam? yasmāt-

ātmā ca śuci nityaṃna sukhaṃ ca yadi vidyate | ātmā ca śuci nityaṃ ca sukhaṃ ca na viparyayaḥ || 21 || yadi etāni ātmaśucinityasukhāni viparyāsā iti vyavasthāpyante, kimetāni santi, atha na santi? yadi vidyante, na tarhi viparyāsāḥ, vidyamānatvādanātmādivat || 21 || atha na vidyante, tadā eṣāmavidyamānatvānna kevalaṃ nāsti viparyāsatvam, viparyāsapratibandhyabhāvādanātmādīnāmapi aviparyāsādīnāṃ nāsti sadbhāva iti pratipādayannāha-

nātmā ca śuci nityaṃ ca sukhaṃ ca yadi vidyate | anātmāśucyanityaṃ ca naiva duḥkhaṃ ca vidyate || 22 ||

yadi ātmā ca śuci nityaṃ ca na vidyate iti manyase, viparyāsāsaṃbhavāt, evaṃ sati ātmādīnāmapyabhāvād yadi etadanātmādikamaviparyāsatvena gṛhītam, tadapi tarhi tyajyatām, pratiṣedhyābhāve pratiṣedhasyābhāvāt | yadā caivamanātmādikaṃ na saṃbhavati, tadā tadapi svarūpato 'vidyamānatvāt ātmādivat kathaṃ na viparyāsaḥ syāt? tasmāt jātijarāmaraṇasaṃsāracārakāgārabandhanānmumukṣubhiraṣṭāvapyete viparyāsāstyājyāḥ || 22 ||

asya ca yathopavarṇitaviparyāsavicārasya avidyādiprahāṇahetutvena mahārthatāṃ pratipādayannāha-

evaṃ nirudhyate 'vidyā viparyayanirodhanāt | avidyāyāṃ niruddhāyāṃ saṃskārādyaṃ nirudhyate || 23 ||

yadā ayaṃ yogī yathoditena nyāyena viparyāsān nopalabhate, tadā evaṃ viparyāsānupalambhanena taddhetukā avidyā nirudhyate | tannirodhācca saṃskārādayaḥ avidyāhetukā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaparyantā dharmā nirudhyante ||

avidyā hi sakalasyaiva saṃkleśagaṇasya jātyādiduḥkhasya ca hetubhūtā | yathā hi kāyendriyahetukāni sarvāṇi rūpīndriyāṇi kāyendriye nirudhyamāne nirudhyante, evamavidyāhetukāni saṃskārādīni bhavāṅgāni pravartamānāni niyatamavidyāyāṃ niruddhāyāṃ nirudhyante iti pratipādayannāha-

avidyāyāṃ niruddhāyāṃ saṃskārādyaṃ nirudhyate |iti ||

atrāha- yadi viparyāsanirodhādavidyā nirudhyate, asti tarhi avidyā yasyā evaṃ viparyāsanirodhānnirodho bhavati | na tarhi avidyamānāyā gaganacūtalatāyāḥ prahāṇopāyānveṣamasti | tasmādvidyate eva avidyā, tannirodhopāyānveṣaṇasadbhāvāt | tataśca santi taddhetukā rāgādayaḥ kleśāḥ | kleśāsadbhāvācca astyeva saṃsāre bhavasaṃtatiḥ | ucyate | atra hi nāma atimahadanarthapāṇḍityaṃ parasya, yo hi nāma sarvātmanā atyantaduḥkhāyāsakleśāsamañjase saṃsāre nirantaraphullaphalapradasaṃkleśaviṣavṛkṣe parārthodayasaṃbaddhakakṣaiḥ sādhubhiḥ prajñopāyamahānilabalairniḥśeṣaṃ tadunmūlyamānairna kevalaṃ na sāhāyyenāvatiṣṭhante, api khalu tadunmūlakānāmatimahānilabalānāmiva bhāvasadbhāvavādamahāśailāyamāna ivātivirodhitayā avasthito bhavān āhopuruṣikayā tasyaiva kleśaviṣavṛkṣasya jātijarāmaraṇaśokāyāsavisaraduḥkhaikaphalasya sutarāṃ bhāvābhiniveśatoyāsravairāropaṇamādriyate ||

api ca | yadi avidyādīnāṃ saṃkleśānāṃ prahāṇaṃ saṃbhavet, syāt tatprahāṇopāyānveṣaṇam | na ca teṣāṃ prahāṇaṃ saṃbhavati | yadi syāt, tadā tattvarūpato vidyamānānāṃ vā syāt, avidyamānānāṃ vā? kiṃ cātaḥ? tatra yadi svarūpataḥ sadbhatānāṃ kleśānāṃ prahāṇamiṣyate, tannopapadyate| kiṃ kāraṇam? yasmāt-

yadi bhūtāḥ svabhāvena kleśāḥ keciddhi kasyacit | kathaṃ nāma prahīyeran kaḥ svabhāvaṃ prahāsyati || 24 ||

svabhāvato vidyamānānāṃ bhāvānāṃ na śakyaḥ svabhāvo vinivartayitum | na hi kṣityādīnāṃ kaṭhinatvādisvabhāvo nivartate | evaṃ yadi ime kleśāḥ svabhāvataḥ sadbhūtāḥ syuḥ | kecidityavidyādayaḥ | kasyaciditi pudgalasya | kathaṃ nāma prahīyeran? naiva te kasyacit kathaṃcinnāma prahīyeran | kasmātpunaḥ na te prahīyante ityāha- kaḥ svabhāvaṃ prahāsyatīti | svabhāvasya vinivartayitumaśakyatvāt | ākāśānāvaraṇavinivartanāsaṃbhavavadityabhiprāyaḥ || 24 ||

atha svabhāvena asadbhūtā iti vikalpyate, evamapi prahāṇāsaṃbhava evetyāha-

yadyabhūtāḥ svabhāvena kleśāḥ keciddhi kasyacit | kathaṃ nāma prahīyeran ko 'sadbhāvaṃ prahāsyati || 25 ||

abhūtā api kleśāḥ svabhāvena avidyamānāḥ aśakyā eva prahātum | na hi agneḥ śaityamasaṃvidyamānaṃ śakyamapākartum | evamime 'pi kleśāḥ kecid yadi kasyacit svabhāvato na vidyante, kastān prahāsyati? naiva kaścit prahāsyati | tadevamubhayapakṣe 'pi prahāṇāsaṃbhavānnāsti prahāṇaṃ kleśānām | prahāṇābhāvācca kutaḥ kleśaprahāṇopāyānveṣaṇamiti | ato yaduktam- vidyanta eva avidyādayaḥ kleśāḥ, tatprahāṇopāyānveṣaṇāditi, tadayuktamiti | yathoktamāryasamādhirāje-

yo rajyeta, yatra vā rajyeta, yena vā rajyeta | yo duṣyeta, yatra vā duṣyeta, yena vā duṣyeta | yo muhyeta yatra vā muhyeta, yena vā muhyeta | sa taṃ dharma na samanupaśyati, taṃ dharmaṃ nopalabhate | sa taṃ dharmamasamanupaśyan anupalabhamāno 'rakto 'duṣṭo 'mūḍho 'viparyastacittaḥ samāhita ityucyate | tīrṇaḥ pāraga ityucyate | kṣemaprāpta ityucyate || iti vistaraḥ |

tathā-

ādarśapṛṣṭhe tatha tailapātre nirīkṣate nārimukhaṃ svalaṃkṛtam | so tatra rāgaṃ janayitva bālo pradhāvito kāmi gaveṣamāṇo ||

mukhasya saṃkrānti yadā na vidyate bimbe mukhaṃ naiva kadāci labhyate | mūḍho yathā so janayeta rāgaṃ tathopamān jānatha sarvadharmān || ityādi |

tathā-

rūpeṇa darśitā bodhī bodhaye rūpa darśitam | viṣabhāgena śabdena uttaro dharmu deśitaḥ ||

śabdena uttaraṃ rūpaṃ gambhīraṃ ca svabhāvataḥ | samaṃ rūpaṃ ca bodhiśca nānātvaṃ na sa labhyate ||

yathā nirvāṇu gambhīraṃ śabdena saṃprakāśitam | labhyate na ca nirvāṇaṃ sa ca śabdo na labhyate | śabdaścāpi nirvāṇaṃ ca ubhayaṃ tanna labhyate | evaṃ śūnyeṣu dharmeṣu nirvāṇaṃ saṃprakāśitam ||

nirvāṇaṃ nivṛttireva nirvāṇaṃ ca na labhyate | apravṛttirhi dharmāṇāṃ yathā paścāttathā purā ||

sarvadharmāḥ svabhāvena nirvāṇasamasādṛśāḥ | jñātā naiṣkramyasārehi ye yuktā buddhabodhaye ||

tathā-

jñānena jānāmyahu skandhaśūnyatāṃ jñātvā ca kleśehi na saṃvasāmi | vyāhāramātreṇa hi vyāharāmi parinirvṛto lokamimaṃ carāmi ||

tathā-

parinirvṛta loki te śūrā yehi svabhāvata jñātibhi dharmāḥ | kāmaguṇairhi caranti asaṅgāḥ saṅgu vivarjiya sattva vinenti || iti || 25 || ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau viparyāsaparīkṣā nāma trayoviṃśatitamaṃ prakaraṇam ||

24 āryasatyaparīkṣā caturviṃśatitamaṃ prakaraṇam |

atrāha-

yadi śūnyamidaṃ sarvamudayo nāsti na vyayaḥ | caturṇāmāryasatyānāmabhāvaste prasajyate || 1 ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.