Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Prasannapada
- Tác giả
- Candrakīrti
- Thông tin
- GRETIL — P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10).CC BY-NC-SA 4.0
yadi yuktyā nopapadyate iti kṛtvā sarvamidaṃ bāhyamādhyātmikaṃ bhāvajātaṃ śūnyamiti pratipāditam, nanu ca evaṃ sati bahavaśca mahāntaśca doṣā bhavata āpadyante | kathaṃ kṛtvā? yadi sarvamidaṃ śūnyaṃ syāt, tadā yacchūnyaṃ tannāsti, yacca nāsti, tadavidyamānatvād vandhyāputravannaivotpadyate na cāpi nirudhyate, iti na kasyacitpadārthasya udayo vyayaśca | tadabhāvācca caturṇāmāryasatyānāmabhāvaḥ te śūnyavādinaḥ prasajyate | kathaṃ kṛtvā? iha hi pūrvahetujanitāḥ pratītyasamutpannāḥ pañcopādānaskandhāḥ duḥkhaduḥkhatayā vipariṇāmaduḥkhatayā saṃskāraduḥkhatayā ca pratikūlavartitvācca pīḍātmakatvena duḥkhamityucyate | etacca duḥkhamāryā eva viparyāsaprahāṇe sati duḥkhamiti saṃjānate, na anāryāḥ, viparyāsānugatatvāt, yathādarśanaṃ ca padārthasvabhāvavyavasthānāt | yathā hi viparyastendriyāṇāṃ madhurasvabhāvamapi guḍaśarkarādikaṃ tiktatayā upalabhamānānāṃ jvarādirogāturāṇāṃ tiktataiva satyaṃ tajjñānāpekṣayā, mādhuryam, tenātmanā tasya vastuno 'nupalabhyamānatvāt, evamihāpi yadyapi pañcopādānaskandhā duḥkhasvabhāvā bhavanti, tathāpi ye etān duḥkhātmakān paśyanti, teṣāmeva duḥkhaṃ vyavasthāpyate, na viparyāsānugamādanyathopalabhamānānāmiti | ataḥ āryāṇāmeva duḥkhātmatā satyamiti kṛtvā duḥkhamāryasatyamityucyate | nanu ca anāryairduḥkhā vedanā duḥkhamiti paricchidyate iti, evaṃ tatkathaṃ duḥkhamāryāṇāmeva satyam? satyam | na hi duḥkhaiva vedanā kevalaṃ duḥkhasatyam, kiṃ tarhi pañcāpyupādānaskandhāḥ, ityataḥ āryāṇāmeva tat satyamiti kṛtvā āryasatyamiti vyavasthāpyate | yathoktam-
ūrṇāpakṣma yathaiva hi karatalasaṃsthaṃ na vi(ve?)dyate puṃbhiḥ | akṣigataṃ tu tadeva hi janayatyaratiṃ ca pīḍāṃ ca ||
karatalasadṛśo bālo na vetti saṃskāraduḥkhatāpakṣma | akṣisadṛśastu vidvān tenaivodvejate gāḍham || iti |
tasmādāryāṇāmeva tadduḥkhasatyamiti duḥkhamāryasatyamiti vyavasthāpyate ||
kadā ca tadduḥkhamāryasatyaṃ yujyate? yadā saṃskārāṇāmudayavyayau saṃbhavataḥ | yadā tu śūnyatvānna kiṃcidutpadyate nāpi kiṃcinnirudhyate, tadā nāsti duḥkham ||
asati ca duḥkhe kutaḥ samudayasatyam? yato hi hetorduḥkham, samudeti samutpadyate sa hetuḥ tṛṣṇākarmakleśalakṣaṇaḥ samudaya ityucyate | yadā tu phalabhūtaṃ duḥkhasatyaṃ nāsti, tadā phalarahitasya hetukatvānupapatteḥ samudayo 'pi nāsti ||
duḥkhasya ca vigamaḥ apunarutpādaḥ nirodha ityucyate | yadā tu duḥkhameva nāsti, tadā kasya nirodhaḥ syāditi? ato duḥkhanirodho 'pi na saṃbhavati | asati hi duḥkhe nirodhasatyasyāpyabhāvaḥ | asati ca duḥkhanirodhe kuto duḥkhanirodhagāminī āryāṣṭāṅgamārgānugā pratipad bhaviṣyatīti mārgasatyamapi nāstīti | tadevaṃ śūnyatvaṃ bhāvānāṃ bruvataḥ caturṇāmāryasatyānāmabhāvaḥ prasajyate || 1 ||
tataśca ko doṣa iti? ucyate-
parijñā ca prahāṇaṃ ca bhāvanā sākṣikarma ca | caturṇāmāryasatyānāmabhāvānnopapadyate || 2 || caturṇāmāryasatyānāmabhāvaprasaṅge sati yadetadanityādibhirākārairduḥkhasatyaparijñānaṃ duḥkhasamudayasya ca prahāṇaṃ duḥkhanirodhagāminyāśca pratipado bhāvanā duḥkhanirodhasya ca sākṣikarma sākṣātkaraṇam, tannopapadyate || 2 || yadi duḥkhādīnāmāryasatyānāmabhāve sati parijñānādikaṃ nāsti, tadā ko doṣa iti? ucyate-
tadabhāvānna vidyante catvāryāryaphalāni ca | phalābhāve phalasthā no na santi pratipannakāḥ || 3 ||
saṃgho nāsti na cetsanti te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ | abhāvāccāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate || 4 ||
dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati |
yadā caivaṃ duḥkhaparijñānādikaṃ nāsti, tadā, asminnasati srotaāpattisakṛdāgāmyanāgāmyarhatphalākhyaṃ phalacatuṣṭayaṃ nopapadyate | kathaṃ kṛtvā? iha kleśānāṃ prahāṇaṃ saṃpiṇḍitaṃ phalākhyaṃ pratilabhate | tadyathā- saṃyojanatrayaprahāṇe sati ṣoḍaśe mārge anvayajñānakṣaṇe yat kleśaprahāṇaṃ tat srotaāpattiphalam | kāmāvacarāṇāṃ bhāvanāprahātavyānāṃ kleśānāmadhimātramadhyamṛdūnāṃ prakārāṇāṃ punaradhimātramadhyamṛduprakārabhedena pratyekaṃ bhidyamānānāṃ nava prakārā bhavanti | tatra kāmāvacaraṣaṣṭhakleśaprakāraparikṣaye vimuktimārge yat prahāṇaṃ tat sakṛdāgāmiphalam | teṣāmeva kāmāvacarāṇāṃ navamaprakārakleśaparikṣaye vimuktimārge yat kleśaprahāṇaṃ tadanāgāmiphalam | rūpārūpyāvacarāṇāṃ kleśānāṃ bhāvanāprahātavyānāṃ bhūmau bhūmau navaprakārabhedabhinnānāṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhūmikanavamakleśaprakāraparikṣaye vimuktimārge yat prahāṇaṃ tadarhatphalam | ityetāni catvāri phalāni | tānyetāni kathaṃ yujyante? yadi duḥkhasya parijñānaṃ saṃbhavati, samudayasya prahāṇam, nirodhasya sākṣātkaraṇam, āryamārgasya ca bhāvanā bhavati | yadā tu duḥkhādīnāmāryasatyānāmabhāve sati duḥkhaparijñānādikaṃ nāsti, tadā na santi tāni catvāri phalāni | caturṇā ca phalānāmabhāve sati ye teṣu vyavasthitāḥ phalasthāścatvāra āryapudgalāḥ, te na santi | ata eva ca pratipannakā api catvāra āryapudgalā na saṃvidyante ||
iha hi ṣoḍaśāt mārge 'nvayajñānakṣaṇāt pūrve ye pañcadaśa kṣāntijñānakṣaṇāḥ, tadyathā- traidhātukaduḥkhābhisamaye duḥkhasatyālambanāścatvāraḥ kṣāntijñānakṣaṇāḥ | tatra katame traidhātukaduḥkhābhisamaye catvāraḥ kṣāntijñānakṣaṇāḥ? tadyathā- kāmāvacaraduḥkhadarśanaprahātavyasatkāyāntagrāhamithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśaśīlavrataparāmarśavicikitsārāgapratighamānāvidyākhyadaśānuśayapratipakṣaḥ anityaduḥkhaśūnyānātmākārotpannaḥ kāmāvacaraduḥkhasatyālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ duḥkhe dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ duḥkhe dharmajñānakṣaṇaḥ dvitīyaḥ | evaṃ rūpārūpyāvacaraduḥkhasatyālambanaḥ pratighavarjitānantaroktāṣṭādaśānuśayapratipakṣaḥ duḥkhādyākārotpannaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ duḥkhe anvayajñānakṣāntikṣaṇastṛtīyaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ duḥkhe 'nvayajñānakṣaṇaścaturthaḥ ||
yathā caite traidhātukāvacaraduḥkhasatyābhisamaye kṣāntijñānakṣaṇāścatvāraḥ, evaṃ kāmāvacarasamudayadarśanaprahātavyamithyādṛṣṭidṛṣṭiparāmarśavicikitsārāgapratighamānāvidyākhyasaptānuśayapratipakṣaḥ hetusamudayaprabhavapratyayākārotpannaḥ kāmāvacarasamudayasatyālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ samudaye dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ samudaye dharmajñānakṣayo dvitīyaḥ | evaṃ rūpārūpyāvacarasamudayasatyālambanaḥ pratighavarjitānantaroktadvādaśānuśayapratipakṣaḥ samudayasatyākārotpannaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ samudaye 'nvayajñānakṣāntikṣaṇastṛtīyaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ samudaye 'nvayajñānakṣaṇaścaturthaḥ | ityete traidhātukāvacaraduḥkhasamudayasatyābhisamaye catvāraḥ kṣaṇāḥ ||
yathā caite catvāraḥ kṣaṇāḥ traidhātukaduḥkhasamudayasatyābhisamaye, evaṃ kāmāvacaraduḥkhanirodhadarśanaprahātavyasamudayoktasaptānuśayapratipakṣaḥ nirodhaśāntapraṇītaniḥsaraṇākārotpannaḥ kāmāvacaraduḥkha nirodhasatyālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ nirodhe dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ nirodhe dharmajñānakṣaṇaḥ dvitīyaḥ | etaireva ākāraiḥ rūpārūpyāvacaraduḥkhanirodhasatyālambanaḥ pratighavarjitadvādaśānuśayapratipakṣaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ nirodhe anvayajñānakṣāntikṣaṇastṛtīyaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ nirodhe anvayajñānakṣaṇaścaturthaḥ | ityete traidhātukāvacaraduḥkhanirodhasatyābhisamaye catvāraḥ kṣaṇāḥ ||
evaṃ kāmāvacaraduḥkhanirodhagāmimārgadarśanaprahātavyanirodhoktānuśayeṣu śīlavrataparāmarśamaṣṭamaṃ prakṣipya aṣṭānuśayapratipakṣaḥ mārganyāyapratiopannairyāṇikākārotpannaḥ kāmāvacaraduḥkhanirodhagāmimārgālambanaḥ ānantaryamārgalakṣaṇaḥ mārge dharmajñānakṣāntikṣaṇaḥ ekaḥ | tadālambanākāra eva ca vimuktimārgalakṣaṇaḥ mārge dharmajñānakṣaṇaḥ dvitīyaḥ | etairevākāraiḥ rūpārūpyāvacaraduḥkhanirodhagāmimārgālambanaḥ pratighavarjitacaturdaśānuśayapratipakṣaḥ ānantaryamārgalakṣaṇo mārge 'nvayajñānakṣāntikṣaṇaḥ tṛtīyaḥ | ityete pañcadaśa kṣaṇāḥ darśanamārgābhidhānāḥ ||
evaṃ vyavasthitaḥ āryaḥ srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai pratipannakaḥ ityucyate | ṣoḍaśe tu mārge 'nvayajñānasthitaḥ sa srotaāpanna ityucyate ||
ta ete aṣṭāśītiranuśayāḥ satyānāṃ darśanamātreṇa bhāvanāmanapekṣyaiva prahīyante iti kṛtvā darśanaprahātavyā ityucyante | yathādṛṣṭasatyākārabhāvanayā tu ye paścātprahīyante te bhāvanāprahātavyāḥ | te ca daśānuśayā bhavanti | kāmāvacarā rāgapratighamānāvidyāḥ | rūpāvacarā eva pratighavarjitāsrayaḥ | ārūpyāvacarāśca trayaḥ ete eveti daśa bhavanti | ete ca yathoktena nyāyena bhūmau bhūmau navadhā bhidyante, kāmadhātau caturṣu dhyāneṣu, caturṣvārūpyeṣu | ekaikasya ca kleśaprakārasya prahāṇārthamānantaryavimuktimārgabhedena dvau dvau jñānakṣaṇau vyavasthāpyete kleśakṣaṇaviparyayeṇa | adhimātrādhimātro hi kleśaprakāraḥ mṛdumṛdubhyāmānantaryavimuktimārgābhyāṃ prahīyate | yāvanmṛdumṛdukleśaprakāro 'dhimātrādhimātrābhyāṃ jñānakṣaṇābhyāṃ prahīyate | sthūlaṃ hi malamalpaprayatnasādhyam, sūkṣmaṃ tu mahāyatnasādhyaṃ rajakavastradhāvanasādharmyeṇeti vijñeyam ||
tatra darśanamārgādūrdhvaṃ kāmāvacarabhāvanāprahātavyaṣaṣṭhakleśaprakārapratipakṣavimuktimārgākhyajñānakṣaṇādarvāg jñānakṣaṇāvasthitaḥ āryaḥ sakṛdāgāmiphalapratipannaka ityucyate | sakṛdimaṃ lokamāgatya parinirvāṇāt sakṛdāgāmītyucyate, tatphalārthaṃpratipannakaḥ prayogasthaḥ sakṛdāgāmiphalapratipannaka ityucyate | ṣaṣṭhe tu kṣaṇe sakṛdāgāmītyucyate ||
ṣaṣṭhāt kṣaṇādūrdhva navamakleśaprakāraprahāṇavimuktimārgakṣaṇādarvāgjñānakṣaṇeṣu vartamānaḥ āryaḥ anāgāmiphalapratipannaka ityucyate | anāgatya imaṃ lokaṃ tatraiva parinirvāṇādanāgāmītyucyate | tatphalārthaṃ pratipannakaḥ prayogasthaḥ anāgāmiphalapratipannaka ityucyate | navame tu kṣaṇe anāgāmītyucyate ||
kāmāvacaranavamavimuktimārgakṣaṇādūrdhvaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñātayanabhūmikanavamakleśaprakāraprahāṇavimuktimārgakṣaṇādarvāgjñānakṣaṇeṣu vartamānaḥ āryaḥ arhatphalapratipannakaḥ ityucyate | sadevamānuṣāsurāllokāt pūjārhatvādarhannityucyate | tatphalārthaṃ pratipannakaḥ prayogasthaḥ arhatphalapratipannakaḥ ityucyate | bhavāgrikanavamakleśaprakāraprahāṇāttu navamavimuktimārge vyavasthitaḥ arhan bhavati ||
ta ete catvāraḥ pratipannakāḥ pudgalāḥ, catvāraśca phalasthāḥ ityete aṣṭau mahāpuruṣapudgalā bhavanti | paramadakṣiṇārhā uktā bhagavatā | yathoktaṃ sūtre-
pṛṣṭaḥ sa devarājena śakreṇa vaśavartinā | kṛṣatāṃ yajamānānāṃ prāṇināṃ puṇyakāṅkṣiṇām ||
kurvatāṃ śraddhaddadhānānāṃ puṇyamaupadhikaṃ sadā | sukṣetraṃ te pravakṣyāmi yatra dattaṃ mahatphalam ||
pratipannakāścatvāraścatvāraśca phalasthitāḥ | eṣa saṃgho dakṣiṇīyo vidyācaraṇasaṃpadā || iti |
yadi catvāri āryasatyāni na santi teṣāṃ ca parijñānāni, tadā satyadarśanabhāvanālabhyānāṃ phalānāmabhāvāt pratipannakaphalasthapudgalānāmabhāva eva | ataśca saṃgho nāsti | tatra (pp_213) adhigamadharmeṇa pratyakṣadharmatayā sarvamārairapi buddhe bhagavati abhedyatvādavetya prasādalābhena saṃghaḥ, sa na syāt | na cet santi te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ ||
āryasatyānāṃ ca abhāvāt saddharmo 'pi na saṃbhavati | satāmāryāṇāṃ dharmaḥ saddharmaḥ | tatra nirodhasatyaṃ phaladharmaḥ, mārgasatyaṃ tu phalāvatāradharmaḥ | eṣa tāvadadhigamadharmaḥ | tatsaṃprakāśikā deśanā āgamadharmaḥ | sarva eṣa āryasatyānāmabhāve sati nāstīti-
abhāvāccāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate | dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddhao bhaviṣyati ||
yadi hi yathokto dharmaḥ syāt, tadā taddharmapratipattyā sarvākārasarvadharmābhisaṃbodhād buddho bhavatīti yuktaṃ syāt | yadi ca saṃghaḥ syāt, tadā tadupadeśairupacīyamānajñānasaṃbhāraḥ taddānamānaśaraṇagamanādibhiśca upacīyamānapuṇyasaṃbhāraḥ kramād buddho bhavet ||
athavā | asati saṃghe srotaāpattiphalapratipannakādīnāmabhāvaḥ syāt | na ca pratipannakāditvamaprāpya buddhatvamāpyate | avaśyaṃ hi pūrvaṃ bhagavatā kasmiṃścit phale vyavasthātavyam | tatra ca phale vyavasthitaḥ saṃghāntaḥpātyeva bhagavān bhavati | saṃghe cāsati niyataṃ nāsti bhagavān buddhaḥ | atha bhagavānapi aśaikṣāntarbhāvāt saṃghāntargata eva | tathā ca buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ ityabhidhānāt saṃghāntargata eva bhagavān iti kecidvarṇayanti | teṣāṃ matena spaṣṭamevaitat-
dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati |iti | madhyoddeśikāśca mahāvastūpadiṣṭabhūmivyavasthayā prathamabhūmisthitaṃ bodhisattvamutpannadarśanamārgaṃ vyācakṣāṇāḥ saṃghāntaḥpātinaṃ vyācakṣate | tadā saṃghe cāsati bodhisattvo 'pi nāstīti kathaṃ buddho bhaviṣyatīti spaṣṭamevaitat | tad- evaṃ trīṇyapi ratnāni bruvāṇaḥ pratibādhase || 5 ||śūnyatāmityevaṃ vadan buddhadharmasaṃghākhyāni trīṇyapi durlabhatvāt kadācideva utpattitaḥ alpapuṇyānāṃ ca tadaprāpteḥ mahārghamūlyatvād ratnāni pratibādhase || 5 || kiṃ cānyat-
śūnyatāṃ phalasadbhāvamadharmaṃ dharmameva ca | sarvasaṃvyavahārāṃśca laukikān pratibādhase || 6 ||
śūnyatāṃ bruvāṇa ityanena saṃbandhaḥ | yadi sarvamidaṃ śūnyam, yadā sarvameva nāsti, tadā sarvāntaḥ pātitvāt dharmādharmau saha taddhetukena iṣṭāniṣṭaphalena na saṃbhavataḥ | sarva eva cāmī laukikā vyavahārāḥ- kuru, paca, khāda, tiṣṭha, gaccha, āgaccha ityevamādayo 'pi sarvāntargatatvāt sarvadharmāṇāṃ ca śūnyatvānnaiva yujyante iti | ato nāyaṃ yathopavarṇito nyāyo jyāyāniti || 6 ||
atra brūmaḥ śūnyatāyāṃ na tvaṃ vetsi prayojanam | śūnyatāṃ śūnyatārthaṃ ca tata evaṃ vihanyase || 7 ||
sa bhavān svavikalpanayaiva nāstitvaṃ śūnyatārtha ityevaṃ viparītamadhyāropya "yadi sarvamidaṃ śūnyamudayo nāsti na vyayaḥ" ityādinopālambhaṃ bruvāṇo 'smāsu mahāntaṃ khedamāpanno 'tīva vihanyate vividhairbhūtaiḥ parikalpairhanyate ityarthaḥ | na tvayamasmābhiratra śāstre śūnyatārthaṃ upavarṇito yastvayā parigṛhītaḥ, śūnyatārthaṃ cājānānaḥ śūnyatāmapi na jānāsi | na cāpi śūnyatāyā yatprayojanaṃ tadvijānāsi | tataśca yathāvasthitavastusvarūpāparijñānena etat tvayā bahucāyuktamasmadvayākhyānāsaṃbaddhamevopavarṇitam ||
atha kiṃ punaḥ śūnyatāyāṃ prayojanam? uktameva tadātmaparīkṣāyām-
karmakleśakṣayānmokṣaḥ karmakleśā vikalpataḥ | te prapañcātprapañcastu śūnyatāyāṃ nirudhyate || iti ||
ato niravaśeṣaprapañcopaśamārthaṃ śūnyatopadiśyate, tasmātsarvaprapañcopaśamaḥ śūnyatāyāṃ prayojanam | bhavāṃstu nāstitvaṃ śūnyatārthaṃ parikalpayan prapañcajālameva saṃvardhayamāno na śūnyatāyāṃ prayojanaṃ vetti ||
atha kā punaḥ śūnyatā? sāpi tatraivoktā |
aparapratyayaṃ śāntaṃ prapañcairaprapañcitam ||
nirvikalpamanānārthametattatvasya lakṣaṇam || iti |
ataḥ prapañcanivṛttisvabhāvāyāṃ śūnyatāyāṃ kuto nāstitvamiti śūnyatāmapina jānāti bhavān | yaṃ cārthamupādāya śūnyatāśabdaḥ pravartate, tamapīhaiva pratipādayiṣyāmaḥ-
yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe | sā prajñaptirupādāya pratipatsaiva madhyamā || iti ||
yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti | yaḥ pratyayādhīnu sa śūnyu ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ ||
iti bhagavato gāthāvacanāt | evaṃ pratītyasamutpādaśabdasya yo 'rthaḥ, sa eva śūnyatāśabdasyārthaḥ, na punarabhāvaśabdasya yo 'rthaḥ sa śūnyatāśabdasyārthaḥ | abhāvaśabdārthaṃ ca śūnyatārthamityadhyāropya bhavānasmānupālabhate | tasmācchūnyatāśabdārthamapi na jānāti | ajānānaśca tvamevamupālambhaṃ kurvan niyataṃ vihanyase || 7 ||
kaścāsmākaṃ yathoktamupālambhaṃ karoti? yo bhagavatpravacanopadiṣṭāviparītasatyadvayavibhāgaṃ na jānāti, kevalaṃ granthamātrādhyayanapara eveti | ata ācāryaḥ karuṇayā parasya mithyāpravacanārthāvabodhanirāsārthaṃ bhagavatpravacanopadiṣṭāviparītasatyadvayavyavasthāmeva tāvadadhikṛtyāha-
dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā | lokasaṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthataḥ || 8 ||
iha hi bhagavatāṃ buddhānāṃ satyadvayamāśritya dharmadeśanā pravartate | katamatsatyadvayam? lokasaṃvṛtisatyaṃ ca paramārthasatyaṃ ca | tatra
skandhātmā loka ākhyātastatra loko hi niśritaḥ |
iti vacanātpañca skandhānupādāya prajñapyamānaḥ pudgalo loka ityucyate | samantādvaraṇaṃ saṃvṛtiḥ | ajñānaṃ hi samantātsarvapadārthatattvāvacchādanātsaṃvṛtirityucyate | parasparasaṃbhavanaṃ vā saṃvṛtiranyonyasamāśrayeṇetyarthaḥ | athavā saṃvṛtiḥ saṃketo lokavyavahāra ityarthaḥ | sa cābhidhānābhidheyajñānajñeyādilakṣaṇaḥ | loke saṃvṛtirlokasaṃvṛtiḥ | kiṃ punaralokasaṃvṛtirapyasti yata evaṃ viśiṣyate lokasaṃvṛtiriti? yathāvasthitapadārthānuvāda eṣaḥ, nātraiṣā cintāvatarati | athavā | timirakāmalādyupahatendriyaviparītadarśanāvasthānāste 'lokāḥ, teṣāṃ yā saṃvṛtirasāvalokasaṃvṛtiḥ | ato viśiṣyate lokasaṃvṛtiriti | etacca madhyamakāvatāre vistareṇoktaṃ tato veditavyam | lokasaṃvṛtyā satyaṃ lokasaṃvṛtisatyam | sarva evāyamabhidhānābhidheyajñānajñeyādivyavahāro 'śeṣo lokasaṃvṛtisatyamityucyate | na hi paramārthata ete vyavahārāḥ saṃbhavanti | tatra hi-
nivṛttamabhidhātavyaṃ nivṛtte cittagocare | anutpannāniruddhā hi nirvāṇamiva dharmatā ||
iti kṛtvā kutastatra paramārthe vācāṃ pravṛttiḥ kuto vā jñānasya? sa hi paramārtho 'parapratyayaḥ śāntaḥ pratyātmavedya āryāṇāṃ sarvaprapañcātītaḥ | sa nopadiśyate na cāpi jñāyate | uktaṃ hi pūrvam-
aparapratyayaṃ śāntaṃ prapañcairaprapañcitam | nirvikalpamanānārthametattattvasya lakṣaṇam || iti |
paramaścāsāvarthaśceti paramārthaḥ | tadeva satyaṃ paramārthasatyam | anayośca satyayorvibhāgo vistareṇa madhyamakāvatārādavaseyaḥ | tadetatsatyadvayamāśritya buddhānāṃ bhagavatāṃ dharmadeśanā pravartate | evaṃ vyavasthite deśanākrame-
ye 'nayorna vijānanti vibhāgaṃ satyayordvayoḥ | te tattvaṃ na vijānanti gambhīraṃ buddhaśāsane || 9 ||
atrāha- yadi tarhi paramārtho niṣprapañcasvabhāvaḥ sa evāstu, tatkimanayā aparayā skandhadhātvāyatanāryasatyapratītyasamutpādādideśanayā prayojanamaparamārthayā? atatvaṃ hi parityājyam | yacca parityājyaṃ kiṃ tenopadiṣṭena? ucyate | satyametadevam | kiṃ tu laukikaṃ vyavahāramanabhyupagamya abhidhānābhidheyajñānajñeyādilakṣaṇam, aśakya eva paramārtho deśayitum, adeśitaśca na śakyo 'dhigantum, anadhigamya ca paramārthaṃ na śakyaṃ nirvāṇamadhigantumiti pratipādayannāha-
vyavahāramanāśritya paramārtho na deśyate | paramārthamanāgamya nirvāṇaṃ nādhigamyate || 10 || tasmānnirvāṇādhigamopāyatvādavaśyameva yathāvasthitā saṃvṛtirādāvevābhyupeyā bhājanamiva salilārthineti || 10 || tadevaṃ yaḥ saṃvṛtiparamārthalakṣaṇasatyadvayasya vyavasthāmapākṛtya śūnyatāṃ varṇayati, taṃ tathāvidhaṃ pudgalam-
vināśayati durdṛṣṭā śūnyatā mandamedhasam | sarpo yathā durgṛhīto vidyā vā duṣprasādhitā || 19 ||
saṃvṛtisatyaṃ hi ajñānamātrasamutthāpitaṃ niḥsvabhāvaṃ buddhā tasya paramārthalakṣaṇāṃ śūnyatāṃ pratipadyamāno yogī nāntadvaye patati | kiṃ tadāsīdyadidānīṃ nāstītyevaṃ pūrvaṃ bhāvasvabhāvānupalambhāt paścādapi nāstitāṃ na pratipadyate | pratibimbākārāyāśca lokasaṃvṛterabādhanāt karmakarmaphaladharmādharmādikamapi na bādhate | na cāpi paramārthaṃ bhāvasvabhāvatvena samāropayati | niḥsvabhāvānāmeva padārthānāṃ karmaphalādidarśanāt sasvabhāvanāṃ cādarśanāt ||
yastu evaṃ satyadvayavibhāgamapaśyan śūnyatāṃ saṃskārāṇāṃ paśyati, sa śūnyatāṃ paśyan mumukṣurnāstitāṃ vā saṃskārāṇāṃ parikalpayed, yadi vā śūnyatāṃ kāṃcidbhāvataḥ satīm, tasyāścāśrayārthaṃ bhāvasvabhāvamapi parikalpayet | ubhayathā cāsya durdṛṣṭā śūnyatā niyataṃ vināśayet | kathaṃ kṛtvā? yadi tāvatsarvamidaṃ śūnyaṃ sarvaṃ nāstīti parikalpayet, tadāsya mithyādṛṣṭirāpadyate | yathoktam-
vināśayati durdṛṣṭo dharmo 'yamavipaścitam | nāstitādṛṣṭisamale yasmādasminnimajjati ||
atha sarvāpavādaṃ kartuṃ necchati, tadā niyatamasya śūnyatāyāḥ pratikṣepa āpadyate- kathaṃ hi nāma amī bhāvāḥ sakalasurāsuranaralokairupalabhyamānā api śūnyā bhaviṣyanti? tasmānna niḥsvabhāvārthaḥ śūnyatārthaḥ, ityevaṃ pratikṣipya saddharmavyasanasaṃvartanīyena pāpakena karmaṇā niyatamapāyānvayāt | yathoktamāryaratnāvalyām-
aparo 'pyasya durjñānānmūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ | pratikṣepavinaṣṭātmā yātyavīcimadhomukhaḥ || iti |
evaṃ tāvadabhāvena gṛhyamāṇā śūnyatā grahītāraṃ vināśayati | athāyaṃ bhāvena śūnyatāṃ parikalpayet, tadāśrayāṇāṃ ca saṃskārāṇāmastitvam, evamapi nirvāṇagāmini mārge vipratipannatvācchūnyatopadeśavihvalo jāyeta | tadevaṃ bhāvarūpeṇāpi śūnyatā gṛhyamāṇā grahītāraṃ vināśayati ||
nanu ca yadupakārakaṃ tadanyathā [kriyamāṇamakāloptamiva bījaṃ na phalāya kalpate, kāloptaṃ ca mahate phalalābhāya jāyate, evameva maṇimantrauṣadhādibhi] rgṛhyamāṇaḥ [sarpaḥ] mahāntaṃ dhanaskandhamāvahati śiromaṇigrahaṇāt, tena ca vyālagrāhakāṇāṃ jīvikākalpanāt | yathoddeśatiraskāreṇa (pp_217) tu gṛhyamāṇo grahītārameva vināśayati | yathā ca yathopadeśaṃ prasādhitā vidyā sādhakamanugṛhṇāti, upadeśaparibhraṣṭā tu sādhyamānā sādhakameva vināśayati, evamihāpi yathopadeśaṃ śūnyatā mahatī vidyā sādhyamānā gṛhyamāṇā bhāvābhāvādigrāhatiraskāreṇa madhyamayā pratipadā grahītāraṃ parameṇa jātijarāmaraṇādiduḥkhahutāśanaśamanaikarasena nirupadhiśeṣanirvāṇajaladharadhārāvarṣamukhena yojayati | yathopadeśaviśeṣavigamena tu gṛhyamāṇā niyataṃ yathoditena nyāyena grahītārameva vināśayati ||
yataścaivaṃ śūnyatā durgṛhītā grahītāraṃ vināśayati, mandaprajñaiśca aśakyā samyaggrahītum-
ataśca pratyudāvṛttaṃ cittaṃ deśayituṃ muneḥ | dharmaṃ matvāsya dharmasya mandairduravagāhatām || 12 ||
yasmādayaṃ śūnyatālakṣaṇo dharmo mandamedhasamalpaprajñaṃ sattvaṃ viparyāsagrahaṇādvināśayati, ata eva asya dharmasya mandairduravagāhatāṃ matvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya sarvasattvadhātuṃ cāvalokya dharmasya cātigāmbhīryam, saddharmaṃ deśayituṃ cittaṃ pratinivṛttaṃ munerbuddhasya bhagavato mahopāyajñānaviśeṣaśālinaḥ | yathoktaṃ sūtre-
atha bhagavato 'cirābhisaṃbuddhasyaitadabhavat- adhigato mayā dharmo gambhīro gambhīrāvabhāso 'tarko 'tarkāvacaraḥ sūkṣmaḥ paṇḍitavijñavedanīyaḥ | sacettamahaṃ pareṣāmārocayeyam, pare ca me na vibhāvayeyuḥ, sa mama vighātaḥ syāt, klamathaḥ syāt, cetaso 'nudayaḥ syāt | yannvahamekākyaraṇye pravivikte dṛṣṭadharmasukhavihāramanuprāpto vihareyam | iti vistaraḥ || 12 ||
tadevaṃ satyadvayāviparītavyavasthāmavijñāya-
śūnyatāyāmadhilayaṃ yaṃ punaḥ kurute bhavān | doṣaprasaṅgo nāsmākaṃ sa śūnye nopapadyate || 13 ||
yo 'yaṃ bhavatā mahān doṣaprasaṅgo 'smāsu prakṣiptaḥ-
yadi śūnyamidaṃ sarvamudayo nāsti na vyayaḥ |
ityādinā, sa yasmāt satyadvayavyavasthānabhijñena satā śūnyatāṃ śūnyatārthaṃ śūnyatāprayojanaṃ ca yathāvadabuddhā upakṣiptaḥ, so 'smākaṃ śūnye śūnyatāvāde nopapadyate | yataśca nopapadyate, ato yaṃ bhavān doṣaprasaṅgaṃ śūnyatāyāmudbhāvayan śūnyatāyāmadhilayamadhikṣepaṃ nirākaraṇaṃ pratikṣepaṃ karoti, so 'dhilayo 'smākaṃ nopapadyate | abhāvārthaṃ hi śūnyatārthamadhyāropya prasaṅga udbhāvito bhavatā | na ca vayamabhāvārthaṃ śūnyatārthaṃ vyācakṣmahe, kiṃ tarhi pratītyasamutpādārtham | ityato na yuktametat śūnyatādarśanadūṣaṇam || 13 ||
na ca kevalaṃ yathoktadoṣaprasaṅgo 'smatpakṣe nāvatarati, api khalu sarvameva satyādi vyavasthānaṃ sutarāmupapadyate iti pratipādayannāha-
sarvaṃ ca yujyate tasya śūnyatā yasya yujyate | sarvaṃna yujyate tasya śūnyaṃ yasya na yujyate || 14 ||
yasya hi sarvabhāvasvabhāvaśūnyateyaṃ yujyate, tasya sarvametad yathopavarṇitaṃ yujyate | kathaṃ kṛtvā? yasmāt pratītyasamutpādaṃ hi vayaṃ śūnyateti vyācakṣmahe-
yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti | yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ ||
iti gāthāvacanāt | "śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogena" iti prajñāpāramitābhidhānāt ||
tasmādyasyeyaṃ śūnyatā yujyate rocate kṣamate, tasya pratītyasamutpādo yujyate | yasya pratītyasamutpādo yujyate, tasya catvāryāryasatyāni yujyante | kathaṃ kṛtvā? yasmāt pratītyasamutpannaṃ hi duḥkhaṃ bhavati nāpratītyasamutpannam | tacca niḥsvabhāvatvācchūnyam | sati ca duḥkhe duḥkha samudayo duḥkhanirodho duḥkhanirodhagāminī ca pratipad yujyate | tataśca duḥkhaparijñānaṃ samudayaprahāṇaṃ nirodhasākṣātkaraṇaṃ mārgabhāvanā ca yujyate | sati ca duḥkhādisatyaparijñānādike phalāni yujyante | satsu ca phaleṣu phalasthā yujyante | satsu ca phalastheṣu pratipannakā yujyante | satsu ca pratipannakaphalastheṣu saṃgho yujyate | āryasatyānāṃ ca sadbhāve sati saddharmo 'pi yujyate | sati ca saddharme saṃghe ca buddho 'pi yujyate | tataśca trīṇyapi ratnāni yujyante | laukikalokottarāśca padārthāḥ sarve viśeṣādhigamā yujyante | dharmādharmaṃ tatphalaṃ sugatidurgatiḥ laukikāśca sarvasaṃvyavahārā yujyante | tadevam-
sarvaṃ ca yujyate tasya śūnyatā yasya yujyate |
yasya sarvabhāvasvabhāvaśūnyatā yujyate, tasya sarvametad yathoditaṃ yujyate, saṃpadyate ityarthaḥ | yasya tu śūnyatā yathoditā na yujyate, tasya pratītyasamutpādābhāvāt sarvaṃ na yujyate | yathā ca na yujyate, tathā vistareṇa pratipādayiṣyati || 14 ||
tadevamāsmākīne supariśuddhatare sarvavyavasthāsu aviruddhe vyavasthite, atisthūle atyāsanne tadviruddhe ca svakīye pakṣe doṣavati atimogho yathāvadavasthitau guṇadoṣāvapaśyan-
sa tvaṃ doṣānātmanīnānasmāsu paripātayan | aśvamevābhiruḍhaḥ sannaśvamevāsi vismṛtaḥ || 15 || yathā hi kaścid yamevāśvamārūḍhaḥ, tameva vismṛtaḥ san, tadapahāradoṣeṇa parānupālabhate, evameva bhavān pratītyasamutpādalakṣaṇaśūnyatādarśanāśvamārūḍha eva atyantavikṣepāttamanupalambhamāno 'smān parivadati || 15 || ke punaste parasya doṣāḥ, yānanupalabhamānaḥ śūnyatāvādinameva upālabhate iti, tān pratipādayannāha-
svabhāvādyadi bhāvānāṃ sadbhāvamanupaśyasi | ahetupratyayān bhāvāṃstvamevaṃ sati paśyasi || 16 || yadi tvaṃ svabhāvena vidyamānān bhāvān paśyasi, tadā svabhāvasya hetupratyayanirapekṣatvāt ahetupratyayān avidyamānahetupratyayān padārthān bāhyādhyātmikabhedabhinnān nirhetukān tvamevaṃ sati paśyasi || 16 || sati ca ahetukatvābhyupagame-
kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartāraṃ karaṇaṃ kriyām | utpādaṃ ca nirodhaṃ ca phalaṃ ca pratibādhase || 17 ||
kathaṃ kṛtvā? yadīha ghaṭaḥ svabhāvato 'stīti parikalpayasi, tadā asya svabhāvato vidyamānasya kiṃ mṛdādibhirhetupratyayaiḥ prayojanamiti teṣāmabhāvaḥ syāt | nirhetukaṃ ca kāryaṃ ghaṭākhyaṃ nopapadyate | asati cāsmiṃścakrādikasya karaṇasya, kartuḥ kumbhakārasya ghaṭakaraṇakriyāyāścābhāvā dutpādanirodhayorabhāvaḥ | asatoścotpādanirodhayoḥ kutaḥ phalam? iti sasvabhāvābhyupagame sati sarvametat kāryādikaṃ pratibādhase | tadevaṃ bhavataḥ sasvabhāvābhyupagame sati sarvameva na yujyate || 17 ||
asmākaṃ tu bhāvasvabhāvaśūnyatāvādināṃ sarvametadupapadyate | kiṃ kāraṇam? yasmādvayam-
yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe | sā prajñaptirupādāya pratipatsaiva madhyamā || 18 ||
yo 'yaṃ pratītyasamutpādo hetupratyayānapekṣya aṅkuravijñānādīnāṃ prādurbhāvaḥ, sa svabhāve nānutpādaḥ | yaśca svabhāvenānutpādo bhāvānāṃ sā śūnyatā | yathā bhagavatoktam-
yaḥ pratyatyairjāyati sa hyajāto na tasya utpādu svabhāvato 'sti | yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ || iti |
tathā āryalaṅkāvatāre- "svabhāvānutpattiṃ saṃdhāya mahāmate sarvadharmāḥ śūnyā iti mayā deśitāḥ" || iti vistareṇoktam ||
dvayardhaśatikāyām- "śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogena" || iti ||
yā ceyaṃ svabhāvaśūnyatā sā prajñaptirupādāya, saiva śūnyatā upādāya prajñaptiriti vyavasthāpyate | cakrādīnyupādāya rathāṅgāni rathaḥ prajñapyate | tasya yā svāṅgānyupādāya prajñaptiḥ, sā (pp_220) svabhāvenānutpattiḥ, yā ca svabhāvenānutpattiḥ, sā śūnyatā | saiva svabhāvānutpattilakṣaṇā śūnyatā madhyamā pratipaditi vyavasthāpyate | yasya hi svabhāvenānutpattiḥ, tasya astitvābhāvaḥ, svabhāvena cānutpannasya vigamābhāvānnāstitvābhāva iti | ato bhāvābhāvāntadvayarahitatvāt sarvasvabhāvānutpattilakṣaṇā śūnyatā madhyamā pratipat, madhyamo mārga ityucyate | tadevaṃ pratītyasamutpādasyaivaitā viśeṣa saṃjñāḥ- śūnyatā, upādāya prajñaptiḥ, madhyamā pratipad iti || 18 ||
vicāryamāṇaśca sarvathā-
apratītya samutpanno dharmaḥ kaścinna vidyate | yasmāttasmādaśūnyo hi dharmaḥ kaścinna vidyate || 19 ||
yo hi apratītyasamutpanno dharmaḥ, sa na saṃvidyate | yathoktaṃ śatake-
apratītyāstitā nāsti kadācitkasyacitkvacit | na kadācitkvacitkaścidvidyate tena śāśvataḥ ||
ākāśādīni kalpyante nityānīti pṛthagjanaiḥ | laukikenāpi teṣvarthānna paśyanti vicakṣaṇāḥ || iti |
uktaṃ ca bhagavatā-
pratītya dharmānadhigacchate vidū na cāntadṛṣṭīya karoti niśrayam | sahetu sapratyaya dharma jānati ahetu apratyaya nāsti dharmatā ||
evam-
apratītya samutpanno dharmaḥ kaścinna vidyate |
apratīsamutpannaśca śūnyaḥ | tasmādaśūnyo dharmo nāsti | yata etadevam, ato 'smākaṃ sarvadharmāścaśūnyāḥ, na ca paroktadoṣaprasaṅgaḥ || 19 ||
bhavatastu sasvabhāvavādinaḥ-
yadyaśūnyamidaṃ sarvamudayo nāsti na vyayaḥ |
tadā niyatamudayavyayayorabhāve sati- caturṇāmāryasatyānāmabhāvaste prasajyate || 20 || kiṃ kāraṇam? yasmāt-
apratītya samutpannaṃ kuto duḥkhaṃ bhaviṣyati | anityamuktaṃ duḥkhaṃ hi tatsvābhāvye na vidyate || 21 ||
yaddhi sasvabhāvam, na tatpratītyotpadyate | yacca apratītya samutpannam, na tadanityaṃ bhavati | na hi gaganakusumamavidyamānamanityam | anityaṃ ca duḥkhamuktaṃ bhavagatā- yadanityaṃ tadduḥkhamiti | tathā ca śatakaśāstre-
anityasya dhruvā pīḍā pīḍā yasya na tatsukham | tasmādanityaṃ yatsarvaṃ duḥkhaṃ taditi jāyate || iti | yacca anityaṃ svābhāvye sasvabhāvatve 'bhyupagamyamāne bhāvānām, tanna vidyata iti || 21 || evaṃ tāvat sasvabhāvatve sati bhāvānāṃ duḥkhaṃ na yujyate | na ca kevalaṃ duḥkhameva na yujyate, sati sasvabhāvābhyupagame samudayo 'pi na yujyate iti pratipādayannāha-
svabhāvato vidyamānaṃ kiṃ punaḥ samudeṣyate | tasmātsamudayo nāsti śūnyatāṃ pratibādhataḥ || 22|
iha samudetyasmādduḥkhamiti duḥkhasya hetu [taḥ] samudaya ityucyate | tadasya duḥkhasya śūnyatāṃ pratibādhamānasya sasvabhāvaṃ duḥkhamabhyupagacchataḥ tasya punarutpādavaiyarthyāt taddhetukalpanāvaiyarthyameva, ityevaṃ śūnyatāṃ pratibādhamānasya samudayo 'pi bhavato na yujyate || 22 ||
svābhāvikameva duḥkhamabhyupagacchato duḥkhanirodho 'pi na yujyate iti pratipādayannāha-
na nirodhaḥ svabhāvena sato duḥkhasya vidyate | svabhāvaparyavasthānānnirodhaṃ pratibādhase || 23 || yadi hi svabhāvato duḥkhaṃ syāt, tadā svabhāvasyānapāyitvāt kuto 'sya nirodhatvamiti? evaṃ svabhāvaparyavasthānāt svabhāvaṃ gṛhītvā pratyavatiṣṭhamāno duḥkhanirodhamapi pratibādhase || 23 || idānīmāryamārgo 'pi sasvabhāvavādino yathā nopapadyate tathā pratipādayannāha-
svābhāvye sati mārgasya bhāvanā nopapadyate | athāsau bhāvyate mārgaḥ svābhāvyaṃ te na vidyate || 24 ||
yadi hi sasvabhāvā bhāvā bhaveyuḥ, tadā mārgo 'pi sasvabhāva eveti kṛtvā abhāvita evāsāvasti | tasya kiṃ punarbhāvanayeti? evam-
svābhāvye sati mārgasya bhāvanā nopapadyate | atha asya mārgasya bhāvanā abhyupagamyate bhavatā, evaṃ tarhi svabhāvatā āryamārgasya na syāt, kāryatvādityabhiprāyaḥ || 24 || api ca- duḥkhasya nirodhaprāptyarthaṃ samudayasya ca prahāṇārthaṃ bhāvanā mārgasyeṣyate | pūrvoktena tu nyāyena sasvabhāvavādino bhavataḥ-
yadā duḥkhaṃ samudayo nirodhaśca na vidyate | mārgo duḥkhanirodhatvāt katamaḥ prāpayiṣyati || 25 ||
nāstyeva asau duḥkhanirodhaḥ, yannirodhānmārgo bhāvitaḥ san prāpayiṣyati | tasmādāryamārgo 'pyevaṃ nopapadyata iti | evaṃ sasvabhāvavādinaḥ caturṇāmāryasatyānāmabhāvaḥ prāpnoti || 25 ||
idānīṃ duḥkhādiparijñānādikamapi yathā parasya na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
svabhāvenāparijñānaṃ yadi tasya punaḥ katham | parijñānaṃ nanu kila svabhāvaḥ samavasthitaḥ || 26 ||
yadi pūrvaṃ duḥkhamaparijñātasvabhāvaṃ tat paścāt parijñāyata iti kalpyate, tadayuktam | kiṃ kāraṇam? yasmānnanu kila svabhāvaḥ samavasthitaḥ | yo hi svabhāvaḥ, sa kila loke samavasthitaḥ, naivānyathātvamāpadyate, vahnerauṣṇyavat | yadā ca svabhāvasyānyathātvaṃ nāsti, tadā pūrvamaparijñātasvabhāvasya duḥkhasya paścādapi parijñānaṃ nopapadyata iti | ato duḥkhaparijñānamapi na saṃbhavati || 26 ||
yadā caitadduḥkhaparijñānamapi na saṃbhavati, tadā-
prahāṇasākṣātkaraṇe bhāvanā caivameva te | parijñāvanna yujyante catvāryapi phalāni ca || 27 ||
yadetat samudayasya prahāṇaṃ nirodhasya ca sākṣātkaraṇam, te ete dve prahāṇasākṣātkaraṇe yā ca mārgasya bhāvanā, eṣāpi | evameva te duḥkhaparijñānāsaṃbhavānna yujyante | samudayasya svabhāvenāprahīṇasya svabhāvasyānapāyitvāt paścādapi prahāṇaṃ nopapadyate | evaṃ bhāvanāsākṣātkaraṇe 'pi yojyam | na ca kevalaṃ parijñānādikameva na saṃbhavati sasvabhāvavāde, api ca-
parijñāvanna yujyante catvāryapi phalāni ca |
yathā svabhāvenāparijñātasya duḥkhasya parijñānaṃ na yuktam, evaṃ svabhāvenāvidyamānasya pūrvaṃ srotaāpattiphalasya paścādastitvaṃ na saṃbhavati | yathā srotaāpattiphalasya, evaṃ sakṛdāgāmyanāgāmyarhatphalānāmabhāvo veditavyaḥ || 27 ||
na ca kevalametāni phalāni parijñāvanna yujyante, kiṃ tarhi adhigamo 'pyeṣāṃ na yujyata iti pratipādayannāha-
svabhāvenānadhigataṃ yatphalaṃ tatpunaḥ katham | śakyaṃ samadhigantuṃ syātsvabhāvaṃ parigṛhṇataḥ || 28 || svabhāvasyāvijahanaprakṛtikatvādbhāvasvabhāvavādamabhyupagacchataḥ pūrvamanadhigatasvabhāvānāṃ paścādapyadhigamo nopapadyate || 28 || tataśca- phalābhāve phalasthā no na santi pratipannakāḥ | saṃgho nāsti na cetsanti te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ || 29 ||
abhāvāccāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate | dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati || 30 || anayośca ślokayoḥ pūrvavadevārtho veditavyaḥ || 29-30 || api ca- sasvabhāvābhyupagame sati-
apratītyāpi bodhiṃ ca tava buddhaḥ prasajyate | apratītyāpi buddhaṃ ca tava bodhiḥ prasajyate || 31 ||
yadi hi svabhāvato buddho nāma kaścid bhāvaḥ syāt, sa bodhiṃ sarvajñajñānamapratītyāpi anapekṣyāpi syāt |
akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca |
iti vacanāt | tathā vināpi buddhena bodhiḥ syāt, anapekṣyāpi buddhaṃ nirāśrayā bodhiḥ syāt || 31 ||
kiṃ cānyat-
yaścābuddhaḥ svabhāvena sa bodhāya ghaṭannapi | na bodhisattvacaryāyāṃ bodhiṃ te 'dhigamiṣyati || 32 || iha hi buddhatvātpūrvamabuddhasvabhāvasya sataḥ pudgalasya satyāmapi bodhisattvacaryāyāṃ bodhyarthaṃ ghaṭamānasyāpi naiva bodhiḥ syāt, abuddhasvabhāvasya vyāvartayitumaśakyatvāt || 32 || kiṃ cānyat-
na ca dharmamadharmaṃ vā kaścijjātu kariṣyati | kimaśūnyasya kartavyaṃ svabhāvaḥ kriyate na hi || 33 ||
sati hi svabhāvavādābhyupagame dharmādharmayoḥ karaṇaṃ nopapadyate | kiṃ hi aśūnyasya kartavyam? na hi svabhāvasyāśūnyasya kāraṇamupapadyate vidyamānatvāt || 33 ||
kiṃ cānyat-
vinā dharmamadharmaṃ ca phalaṃ hi tava vidyate | dharmādharmanimittaṃ ca phalaṃ tava na vidyate || 34 ||
yadetaddharmādharmanimittakamiṣṭāniṣṭaphalam, yadi tat svabhāvato 'sti, tad vināpi dharmādharmābhyāṃ syāt | yadā ca vinā dharmādharmaṃ phalaṃ tavāsti, tadā dharmādharmajaṃ phalaṃ tava na saṃbhavati | dharmādharmopārjanavaiyarthyaṃ syāt,
dharmādharmanimittaṃ ca phalaṃ tava na vidyate | iti |
atha dharmādharmanimittakaṃ phalaṃ bhavatīti parikalpyate, na tarhi tatphalamaśūnyamiti pratipādayannāha-
dharmādharmanimittaṃ vā yadi te vidyate phalam | dharmādharmasamutpannamaśūnyaṃ te kathaṃ phalam || 35 || śūnyamevaitat, pratītyasamutpannatvāt, pratibimbavat, ityabhiprāyaḥ || 35 || api ca | sarva eva hyete 'gaccha, kuru, paca, paṭha, tiṣṭha'; ityevamādayo laukikā vyavahārāḥ pratītyasamutpannāḥ | tān yadi sasvabhāvānicchati bhavān, tadā bhavatā pratītyasamutpādo bādhito bhavati |tadbādhanācca sarva eva laukikā vyavahārā bādhitā bhavantīti pratipādayannāha-
sarvasaṃvyavahārāṃśca laukikān pratibādhase | yatpratītyasamutpādaśūnyatāṃ pratibādhase || 36 ||
yacchabdaḥ kriyāviśeṣaṇam | yadbādhase ityanena saṃbadhyate || 36 ||
kiṃ cānyat-
na kartavyaṃ bhavetkiṃcidanārabdhā bhavetkriyā | kārakaḥ syādakurvāṇaḥ śūnyatāṃ pratibādhataḥ || 37 ||
yadi hi svarūpaśūnyāḥ padārthā na bhaveyuḥ, sasvabhāvā eva bhaveyuḥ, tadā svabhāvasya vidyamānatvānna kenacit kasyacit kiṃcit kartavyaṃ syāt | na hi nabhaso 'nāvaraṇatvaṃ kenacit kriyate | akriyamāṇā ca kriyā syāt | kriyāṃ cākurvāṇasya kārakatvaṃ syāt | na caitadevamiti | tasmānnāśūnyāḥ padārthāḥ || 37 ||
kiṃ cānyat-
ajātamaniruddhaṃ ca kūṭasthaṃ ca bhaviṣyati | vicitrābhiravasthābhiḥ svabhāve rahitaṃ jagat || 38 ||
[vicitrābhiravasthāmiḥ svabhāvaracitaṃ svabhāvenaiva racitamapratītyasamutpannaṃ jagat svabhāvaśūnyavādinām |] svabhāvenaiva yadi bhāvāḥ [sasvabhāvāḥ] syuḥ, tadā svabhāvasyākṛtrimatvādavyāvartanatvācca sarvamidaṃ jagadajātamaniruddhaṃ ca syāt | ajātāniruddhatvājjagat kūṭasthaṃ syāt | hetupratyayānapekṣaṃ vicitrābhiravasthābhī rahitamapratītyasamutpannaṃ jagadaśūnyavādināṃ syāt | yathoktaṃ pitāputrasamāgame-
syādyadi kiṃcidaśūnyaṃ na vadejjinu tasya vyākaraṇam |
tathāhi sthitaṃ tat svake svake bhāve |
kūṭasthamavikāraṃ na tasya vṛddhirna parihāṇiḥ || iti ||
tathā āryahastikakṣyasūtre-
yadi koci dharmāṇa bhavetsvabhāvaḥ tatraiva gaccheya jinaḥ saśrāvakaḥ | kūṭasthadharmāṇa siyā na nirvṛtī na niṣprapañco bhavi jātu paṇḍitaḥ || iti || 38 ||
na ca kevalaṃ sasvabhāvavādābhyupagame laukikā eva vyavahārā nopapadyante, api ca lokottarā eva [api?] nopapadyante iti pratipādayannāha-
asaṃprāptasya ca prāptirduḥkhaparyantakarma ca | sarvakleśaprahāṇaṃ ca yadyaśūnyaṃ na vidyate || 39 ||
yadi hi aśūnyaṃ sasvabhāvaṃ sarvametat syāt, tadā yadasaṃprāptaṃ tadasaṃprāptameva, iti asaṃprāptasya ca phalasya prāptirna syāt | tadā duḥkhaparyantakāraṇaṃ ca pūrvaṃ nābhūditi sāṃpratamapi na syāt | sarveṣāṃ ca kleśānāṃ pūrvaṃ prahāṇaṃ nābhūditi paścādapi prahāṇaṃ na syāt || 39 ||
tadevaṃ yasmāt sasvabhāvavādābhyupagame sati sarvametanna yujyate, ataḥ-
yaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyatīdaṃ sa paśyati | duḥkhaṃ samudayaṃ caiva nirodhaṃ mārgameva ca || 40 ||
yo hi sarvadharmapratītyasamutpādalakṣaṇāṃ svabhāvaśūnyatāṃ samyak paśyati, sa catvāri āryasatyāni paśyati yathābhūtāni tattvataḥ |
yathoktamāryamañjuśrīparipṛcchāyām-
yena mañjuśrīranutpādaḥ sarvadharmāṇāṃ dṛṣṭaḥ, tena duḥkhaṃ parijñātam | yena nāstitā sarvadharmāṇāṃ dṛṣṭā, tasya samudayaḥ prahīṇaḥ | yena atyantaparinirvṛtāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena nirodhaḥ sākṣātkṛtaḥ | yena mañjuśrīrabhāvaḥ sarvadharmāṇāṃ dṛṣṭaḥ, tena mārgo bhāvitaḥ || iti vistaraḥ ||
uktaṃ ca āryadhyāyitamuṣṭisūtre-
atha khalu bhagavān mañjuśriyaṃ kumārabhūtametadavocat- caturṇā mañjuśrīrāryasatyānāṃ yathābhūtādarśanāccaturbhirviparyāsairviparyastacittāḥ sattvā evabhimamabhūtaṃ saṃsāraṃ nātikrāmanti | evamukte mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- deśayatu bhagavān kasyopalambhataḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti? bhagavānāha- ātmātmīyopalambhato mañjuśrīḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti | tat kasya hetoḥ? yo hi mañjuśrīrātmānaṃ paraṃ ca samanupaśyati, tasya karmābhisaṃskārā bhavanti | bālo mañjuśrīraśrutavān pṛthagjano 'tyantaparinirvṛtān sarvadharmānaprajānānaḥ ātmānaṃ paraṃ ca upalabhate, upalabhya abhiniviśate, abhiniviṣṭaḥ san rajyate duṣyate muhyate | sa rakto duṣṭo mūḍhaḥ san trividhaṃ karma abhisaṃskaroti kāyena vācā manasā | saḥ asatsamāropeṇa vikalpayati- ahaṃ raktaḥ, ahaṃ duṣṭaḥ, ahaṃ mūḍhaḥ iti | tasya tathāgataśāsane pravrajitasya evaṃ bhavati- ahaṃ śīlavān, ahaṃ brahmacārī, saṃsāraṃ samatikrāmiṣyāmi, ahaṃ nirvāṇamanuprāpsyāmi, ahaṃ duḥkhebhyo mokṣyāmi | sa kalpayati- ime dharmāḥ kuśalāḥ, ime dharmā akuśalā iti, ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ, duḥkhaṃ parijñātavyam, samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavyaḥ | sa kalpayati anityāḥ sarvasaṃskārāḥ, ādīptāḥ sarvasaṃskārāḥ | yannvahaṃ sarvasaṃskārebhyaḥ palāyeyam | tasyaiva mavekṣamāṇasya utpadyate nirvitsahagato manasikāraḥ animittapurogataḥ | tasyaivaṃ bhavati- eṣā sā duḥkhaparijñā, yeyameṣāṃ dharmāṇāṃ parijñā | tasyaivaṃ bhavati- yannvahaṃ samudayaṃ prajaheyam | sa
sarvadharmebhya artīyate jehrīyate vitarati vijugupsate uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsamāpadyate | tasyaivaṃ bhavati- iyameṣāṃ dharmāṇāṃ sākṣātkriyā, idaṃ samudayaprahāṇam, yadidamebhyo dharmebhyo 'rtīyanā | tasyaivaṃ bhavati- nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ | samudayaṃ kalpayitvā nirodhaṃ saṃjānāti | tasyaivaṃ (pp_226) bhavati- eṣā sā nirodhasākṣātkriyā | tasyaivaṃ bhavati- yannūnamahaṃ mārgaṃ bhāvayeyam | sa eko rahogatastān dharmān manasi kurvan śamathaṃ pratilabhate | tasya tena nirvitsahagatena manasikāreṇa śamatha utpadyate | tasya sarvadharmeṣu cittaṃ na pralīyate prativahati pratyudāvartate | tebhyaścārtīyate jehrīyate, anabhinandanācittaṃ samutpadyate | tasyaivaṃ bhavati- mukto 'smi sarvaduḥkhebhyaḥ, na mama bhūyaḥ uttariṃ kiṃcitkaraṇīyam, arhannasmītyātmānaṃ saṃjānāti | sa maraṇakālasamaye utpattimātmano deveṣu paśyati | tasya kāṅkṣā vicikitsā ca bhavati buddhabodhau | sa vicikitsāmāpatitaḥ kālagato mahānirayeṣu prapatati | tatkasya hetoḥ? yathāpīdamanutpannān sarvadharmān vikalpayitvā tathāgate vicikitsāṃ vimatimutpādayati ||
atha khalu mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- kathaṃ punarbhagavan catvāri āryasatyāni draṣṭavyāni? bhagavānāha- yena mañjuśrīranutpannāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena duḥkhaṃ parijñātam | yena asamutthitāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tasya samudayaḥ prahīṇaḥ | yena atyantaparinirvṛtāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena nirodhaḥ sākṣātkṛtaḥ | yena atyantaśūnyāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena mārgo bhāvitaḥ | yena mañjuśrīrevaṃ catvāri āryasatyāni dṛṣṭāni, sa na kalpayati- ime dharmāḥ kuśalāḥ, ime dharmā akuśalāḥ, ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ, duḥkhaṃ parijñātavyam, samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavyaḥ iti | tat kasya hetoḥ? tathāhi sa taṃ dharmaṃ na samanupaśyati nopalabhate yaṃ parikalpayet | bālapṛthagjanāstvetān dharmān kalpayanto rajyanti ca dviṣyanti ca muhyanti ca | sa na kaṃciddharmamāvyūhati nirvyūhati | tasyaivamanāvyūhato 'nirvyūhatastraidhātuke cittaṃ na sajjati | ajātaṃ sarvatraidhātukaṃ samanupaśyati māyopamaṃ svapnopamaṃ pratiśrutkopamam || evaṃsvabhāvān sarvadharmān paśyan anunayapratidhāpagato bhavati sarvasattveṣu | tat kasya hetoḥ? tathāhi sa tān dharmān nopalabhate yatrānunīyeta vā pratihanyeta vā | sa ākāśasamena cittena buddhamapi na samanupaśyati, dharmamapi na samanupaśyati, saṃdhamapi na samanupaśyati | sarvadharmān śūnyāniti samanupaśyan na kvaciddharme vicikitsāmutpādayati | avicikitsan nirupādāno bhavati | nirupādāno 'nupādāya parinirvātīti vistaraḥ || 40 ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau āryasatyaparīkṣā nāma caturviṃśatitamaṃ prakaraṇam ||
25 nirvāṇaparīkṣā pañcaviṃśatitamaṃ prakaraṇam |
atrāha-
yadi śūnyamidaṃ sarvamudayo nāsti na vyayaḥ | prahāṇādvā nirodhādvā kasya nirvāṇamiṣyate || 1 ||
iha hi bhagavatā uṣitabrahmacaryāṇāṃ tathāgataśāsanapratipannānnāṃ dharmānudharmapratipattiyuktānāṃ pudgalānāṃ dvividhaṃ nirvāṇamupavarṇitaṃ sopadhiśeṣaṃ nirupadhiśeṣaṃ ca | tatra niravaśeṣasya avidyārāgādikasya kleśagaṇasya prahāṇāt sopadhiśeṣaṃ nirvāṇamiṣyate | tatra upadhīyate 'sminnātmasnehaḥ iti upadhiḥ | upadhiśabdena ātmaprajñaptinimittāḥ pañcopādānaskandhā ucyante | śiṣyata iti śeṣaḥ, upadhireva śeṣaḥ upadhiśeṣaḥ, saha upadhiśeṣeṇa vartate iti sopadhiśeṣam | kiṃ tat? nirvāṇam | tacca skandhamātrakameva kevalaṃ satkāyadṛṣṭayādikleśataskararahitamavaśiṣyate nihatāśeṣacauragaṇagrāmamātrāvasthānasādharmyeṇa | tat sopadhiśeṣaṃ nirvāṇam | yatra tu nirvāṇe skandhapañcakamapi nāsti, tannirupadhiśeṣaṃ nirvāṇam | nirgataḥ upadhiśeṣo 'sminniti kṛtvā | nihatāśeṣacauragaṇasya grāmamātrasyāpi vināśasādharmyeṇa | tadeva ca adhikṛtya ucyate-
abhedi kāyo nirodhi saññā vedanā pi ti dahaṃsu sabbā | vūpasamiṃsu saṃkhārā viññāṇamatthamagamā ti ||
tathā-
asaṃlīnena kāyena vedanāmadhyavāsayat | pradyotasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya cetasaḥ || iti |
tadevaṃ nirupadhiśeṣaṃ nirvāṇaṃ skandhānāṃ nirodhāllabhyate | etacca dvividhaṃ nirvāṇaṃ kathaṃ yujyate yadi kleśānāṃ skandhānāṃ ca nirodho bhavati? yadā tu sarvamidaṃ śūnyam, naiva kiṃcidutpadyate nāpi kiṃcinnirudhyate, tadā kutaḥ kleśāḥ, kuto vā skandhāḥ, yeṣāṃ nirodhe nirvāṇaṃ syāditi? tasmādvidyata eva bhāvānāṃ svabhāva iti || 1 ||
atrocyate | nanu evamapi sasvabhāvābhyupagame-
yadyaśūnyamidaṃ sarvamudayo nāsti na vyayaḥ | prahāṇādvā nirodhādvā kasya nirvāṇamiṣyate || 2 ||
svabhāvena hi vyavasthitānāṃ kleśānāṃ skandhānāṃ ca svabhāvasyānapāyitvāt kuto nivṛttiḥ, yatastannivṛttyā nirvāṇaṃ syāditi? tasmāt svabhāvavādināṃ naiva nirvāṇamupapadyate | na ca śūnyatāvādinaḥ skandhanivṛttilakṣaṇaṃ kleśanivṛttilakṣaṇaṃ vā nirvāṇamicchanti yatasteṣāmayaṃ doṣaḥ syāditi | ataḥ anupālambha evāyaṃ śūnyavādinām || 2 ||
yadi khalu śūnyatāvādinaḥ kleśānāṃ skandhānāṃ vā nivṛttilakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ necchanti, kiṃlakṣaṇaṃ tarhi icchanti? ucyate-
aprahīṇamasaṃprāptamanucchinnamaśāśvatam | aniruddhamanutpannametannirvāṇamucyate || 3 ||
yaddhi naiva prahīyate rāgādivat, nāpi prāpyate śrāmaṇyaphalavat, nāpyucchidyate skandhādivat, yaccāpi na nityamaśūnyavat, tat svabhāvato 'niruddhamanutpannaṃ ca sarvaprapañcopaśamalakṣaṇaṃ nirvāṇamuktam | tat kutastasminnitthaṃvidhe niṣprapañce kleśakalpanā yeṣāṃ kleśānāṃ prahāṇānnirvāṇaṃ bhavet? kuto vā skandhakalpanā tatra, yeṣāṃ skandhānāṃ nirodhāt tadbhavet? yāvaddhi etāḥ kalpanāḥ pravartante, tāvannāsti nirvāṇādhigamaḥ, sarvaprapañcaparikṣayādeva tadadhigamāt ||
atha syāt- yadyapi nirvāṇe na santi kleśāḥ, na cāpi skandhāḥ, tathāpi nirvāṇādarvāgvidyante | tatasteṣāṃ parikṣayānnirvāṇaṃ bhaviṣyatīti | ucyate | tyajyatāmayaṃ grāhaḥ, yasmānnirvāṇādarvāk svabhāvato vidyamānānāṃ na punarabhāvaḥ śakyate kartum | tasmānnirvāṇābhilāṣiṇā tyājyaiṣā kalpanā | vakṣyati hi-
nivāṇasya ca yā koṭiḥ koṭiḥ saṃsaraṇasya ca | na tayorantaraṃ kiṃcitsusūkṣmamapi vidyate || iti |
tadevaṃ nirvāṇe na kasyacit prahāṇaṃ nāpi kasyacinnirodha iti vijñeyam | tataśca niravaśeṣakalpanākṣayarūpameva nirvāṇam | uktaṃ ca bhagavatā-
nirvṛtti dharmāṇa ca asti dharmā ye neha astī na te jātu asti | astīti nāstīti ca kalpanāvatāmevaṃ carantāna na duḥkha śāmyati || iti |
asyā gāthāyā ayamarthaḥ- nivṛtau nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau dharmāṇāṃ kleśakarmajanmalakṣaṇānāṃ skandhānāṃ vā sarvathā astaṃgamādastitvaṃ nāsti, evaṃ ca sarvavādināmabhimatam | ye tarhi dharmā iha nirvṛtau na santi, pradīpodayādandhakāropalabdharajjusarpabhayādivat, na te jātu asti, na te dharmāḥ kleśakarmajanmādilakṣaṇāḥ kasmiṃścit kāle saṃsārāvasthāyāmapi tattvato (pp_229) vidyante | na hi rajjuḥ andhakārāvasthāyāṃ svarūpataḥ sarpo 'sti, sadbhūtasarpavat andhakāre 'pi āloke 'pi kāyacakṣurbhyāmagrahaṇāt | kathaṃ tarhi saṃsāraḥ iti cet, ucyate | ātmātmīyāsadgrahagrastānāṃ bālapṛthagjanānāmasatsvarūpā api bhāvāḥ satyataḥ pratibhāsante taimirikāṇāmiva asatkeśamaśakādaya iveti | āha-
astīti nāstīti ca kalpanāvatāmevaṃ carantāna na duḥkha śāmyati | iti |
astīti bhāvasadbhāvakalpanāvatāṃ jaiminīyakāṇādakāpilādīnāṃ vaibhāṣikaparyantānām| nāstīti ca kalpanāvatāṃ nāstikānāmapāyagatiniṣṭhānām | tadanyeṣāṃ ca atītānāgatasaṃsthānāṃ vijñaptiviprayuktasaṃskārāṇāṃ nāstivādināṃ tadanyadastivādinām, parikalpitasvabhāvasya nāstivādinām, paratantrapariniṣpannasvabhāvayorastivādinām, evamastināstivādināmevaṃ caratāṃ na duḥkhaṃ saṃsāraḥ śāmyatīti | tathā-
yatha śaṅkitena viṣasaṃjña abhyupeti no cāpi koṣṭha gantu āviṣṭa papadyate | evameva bālu 'pagato ..... jāyi mriyate sadā abhūto || iti |
tadevaṃ na kasyacinnirvāṇe prahāṇaṃ nāpi kasyacinnirodha iti vijñeyam | tataśca sarvakalpanākṣayarūpameva nirvāṇam | yathoktamāryaratnāvalyām-
na cābhāvo 'pi nirvāṇaṃ kuta evāsya bhāvanā | bhāvābhāvaparāmarśakṣayo nirvāṇamucyate || iti || 3 || ye tu sarvakalpanopaśamarūpaṃ nirvāṇamapratipadyamānāḥ bhāvābhāvatadubhayānubhayarūpaṃ nirvāṇaṃ parikalpayanti, tān prati ucyate-
bhāvastāvanna nirvāṇaṃ jarāmaraṇalakṣaṇam | prasajyetāsti bhāvo hi na jarāmaraṇaṃ vinā || 4 ||
tatraike bhāvato nirvāṇamabhiniviṣṭā evamācakṣate- iha kleśakarmajanmasaṃtānapravṛttiniyatarodhabhūto jalapravāharodhabhūtasetusthānīyo nirodhātmakaḥ padārthaḥ, tannirvāṇam | na ca avidyamānasvabhāvo dharmaḥ evaṃ kāryakārī dṛśyate | nanu ca yo 'syā nandīrāgasahagatāyāstṛṣṇāyāḥ kṣayo virāgo nirodho nirvāṇamityuktam, na ca kṣayamātraṃ bhāvo bhavitumarhati | tathā-
pradyotasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya cetasaḥ |
ityuktam | na ca pradyotasya nivṛttirbhāva ityupapadyate | ucyate | naitadevaṃ vijñeyaṃ tṛṣṇāyāḥ kṣayaḥ tṛṣṇākṣayaḥ iti | kiṃ tarhi tṛṣṇāyāḥ kṣayo 'sminniti nirvāṇākhye dharme sati bhavati, sa tṛṣṇākṣaya iti vaktavyam | pradīpaśca dṛṣṭāntamātram | tatrāpi yasmin sati cetaso vimokṣo bhavatīti veditavyamiti ||
evaṃ bhāve nirvāṇa vyavasthāpite ācāryo nirūpayati- bhāvastāvanna nirvāṇam | kiṃ kāraṇam? yasmājjarāmaraṇalakṣaṇaṃ prasajyeta, bhāvasya jarāmaraṇalakṣaṇāvyabhicāritvāt | tataśca nirvāṇameva tanna syāt, jarāmaraṇalakṣaṇatvādvijñānavat, ityabhiprāyaḥ ||
tāmeva ca jarāmaraṇalakṣaṇavyabhicāritāṃ spaṣṭayannāha- asti bhāvo hi na jarāmaraṇaṃ vineti | yo hi jarāmaraṇarahitaḥ, sa bhāva eva na saṃbhavati, khapuṣpavat, jarāmaraṇarahitatvāt || 4 ||
kiṃ cānyat-
bhāvaśca yadi nirvāṇaṃ nirvāṇaṃ saṃskṛtaṃ bhavet | nāsaṃskṛto hi vidyate bhāvaḥ kvacana kaścana || 5 ||
yadi nirvāṇaṃ bhāvaḥ syāt, tadā tannirvāṇaṃ saṃskṛtaṃ bhavet, vijñānādivat bhāvatvāt | yastu asaṃskṛtaḥ, nāsau bhāvaḥ, tadyathā kharaviṣāṇavaditi vyatirekamupadarśayannāha-
nāsaṃskṛto hi vidyate bhāvaḥ kvacana kaścana |
kvacanetyadhikaraṇe deśe kāle siddhānte vā | kaścanetyādheye | ādhyātmiko bāhyātmiko vetyarthaḥ || 5 ||
kiṃ cānyat-
bhāvaśca yadi nirvāṇamanupādāya tatkatham | nirvāṇaṃ nānupādāya kaścid bhāvo hi vidyate || 6 ||
yadi bhavanmatena nirvāṇaṃ bhāvaḥ syāt, tadupādāya bhavet, svakāraṇasāmagrīmāśritya bhavedityarthaḥ | na caivamupādāya nirvāṇamiṣyate, kiṃ tarhi anupādāya | tadyadi bhāvo nirvāṇamanupādāya, tat kathaṃ nirvāṇaṃ syāt? naiva anupādāya syāt, bhāvatvāt, vijñānādivat | vyatirekakāraṇamāha- nānupādāya kaścidbhāvo hi vidyate iti || 6 ||
atrāha- yadi bhāvo hi na nirvāṇam, yathoditadoṣaprasaṅgāt, kiṃ tarhi abhāva eva nirvāṇam, kleśajanmanivṛttimātratvāditi? ucyate | etadapyayuktam, yasmāt-
yadi bhāvo na nirvāṇamabhāvaḥ kiṃ bhaviṣyati | nirvāṇaṃ yatra bhāvo na nābhāvastatra vidyate || 7 ||
yadi bhāvo nirvāṇaṃ neṣyate, yadi nirvāṇaṃ bhāva iti neṣyate, tadā kimabhāvo bhaviṣyati nirvāṇam? abhāvo 'pi na bhaviṣyatītyarthaḥ | kleśajanmanorabhāvo nirvāṇamiti cet, evaṃ tarhi (pp_231) kleśajanmanoranityatā nirvāṇamiti syāt | anityataiva hi kleśajanmanorabhāvo nānyat, ityataḥ anityataiva nirvāṇaṃ syāt | na caitadiṣṭam, ayatnenaiva mokṣaprasaṅgādityuktamevaitat || 7 ||
kiṃ cānyat-
yadyabhāvaśca nirvāṇamanupādāya tatkatham | nirvāṇaṃ na hyabhāvo 'sti yo 'nupādāya vidyate || 8 ||
tatra abhāvaḥ anityatā vā bhāvamupādāya prajñapyate, kharaviṣāṇādīnāmanityatānupalambhāt | lakṣaṇamāśritya lakṣyaṃ prajñapyate, lakṣyamāśritya ca lakṣaṇam | ataḥ parasparāpekṣikyāṃ lakṣyalakṣaṇapravṛttau kuto lakṣyaṃ bhāvamapekṣya anityatā bhaviṣyati? tasmādabhāvo 'pyupādāya prajñapyate | tato yadi abhāvaśca nirvāṇam, tat kathamanupādāya nirvāṇaṃ bhavet? upādāyaiva tadbhavet, abhāvatvādvināśavat | etadeva spaṣṭayannāha- na hyabhāvo 'sti yo 'nupādāya vidyate iti ||
yadi tarhi abhāvaḥ anupādāya nāsti, kimidānīmupādāya bandhyāputrādayo 'bhāvā bhaviṣyanti? kenaitaduktaṃ vandhyāputrādayo 'bhāvā iti? uktaṃ hi pūrvam-
bhāvasya cedaprasiddhirabhāvo naiva sidhyati | bhāvasya hyanyathābhāvamabhāvaṃ bruvate janāḥ || iti |
tasmānna bandhyāputrādīnāmabhāvatvam | yaccāpyucyate-
ākāśaṃ śaśaśṛṅgaṃ ca vandhyāyāḥ putra eva ca | asantaścābhilapyante tathā bhāveṣu kalpanā || iti,
tatrāpi bhāvakalpanāpratiṣedhamātram, na abhāvakalpanā, bhāvatvāsiddhereveti vijñeyam | vandhyāputra iti śabdamātramevaitat, na asya arthaḥ upalabhyate, yasyārthasya bhāvatvamabhāvatvaṃ vā syāditi | kutaḥ anupalabhyamānasvabhāvasya bhāvābhāvakalpanā yokṣyate? tasmāt na bandhyāputro 'bhāva iti vijñeyam | tataśca sthitameva na hyabhāvo 'sti yo 'nupādāya vidyate iti || 8 ||
atrāha- yadi bhāvo nirvāṇaṃ na bhavati, abhāvo 'pi, kiṃ tarhi nirvāṇamiti? ucyate | iha hi bhagavadbhistathāgataiḥ-
ya ājavaṃjavībhāva upādāya pratītya vā | so 'pratītyānupādāya nirvāṇamupadiśyate || 9 ||
tatra ājavaṃjavībhāvaḥ āgamanagamanabhāvajanmamaraṇaparaṃparetyarthaḥ | sa cāyamājavaṃjavībhāvaḥ kadāciddhetupratyayasāmagrīmāśritya astīti prajñapyate dīrghahrasvavat | kadācidutpadyata iti prajñapyate pradīpaprabhāvad bījāṅkuravat | sarvathā yadyayamupādāya prajñapyate, yadi vā pratītya jāyata iti vyavasthāpyate, sarvathāsya janmamaraṇaparaṃparāprabandhasya apratītya vā anupādāya vā apravṛttistannirvāṇamiti (pp_232) vyavasthāpyate | na ca apravṛttimātraṃ bhāvo 'bhāvo veti parikalpitu pāryata iti | evaṃ na bhāvo nābhāvo nirvāṇam ||
athavā | yeṣāṃ saṃskārāḥ saṃsarantīti pakṣaḥ, teṣāṃ pratītya pratītya ya utpādaśca vināśaśca, so 'pratītyāpravartamāno nirvāṇamiti kathyate | yeṣāṃ tu pudgalaḥ saṃsarati, teṣāṃ tasya nityānityatvenāvācyasya tattadupādānamāśritya ya ājavaṃjavībhāvaḥ sa upādāya pravartate, sa evopādāyopādāya pravartayamānaḥ sannidānīmanupādāyāpravartayamāno nirvāṇamiti vyapadiśyate | na ca saṃskārāṇāṃ pudgalasya vā apravṛttimātrakaṃ bhāvo 'bhāvo veti śakyaṃ parikalpayitum | ityato 'pi na bhāvo nābhāvo nirvāṇamiti yujyate || 9 ||
kiṃ cānyat-
prahāṇaṃ cābravīcchāstā bhavasya vibhavasya ca | tasmānna bhāvo nābhāvo nirvāṇamiti yujyate || 10 ||
tatra sūtra uktam- ye kecidbhikṣavo bhavena bhavasya niḥsaraṇaṃ paryeṣante vibhavena vā, aparijñānaṃ [taṃ?] tatteṣāmiti | ubhayaṃ hyetat parityājyaṃ bhave tṛṣṇā vibhave tṛṣṇā ca | na caitannirvāṇaṃ prahātavyamuktaṃ bhagavatā, kiṃ tarhi aprahātavyam | tadyadi nirvāṇaṃ bhāvarūpaṃ syādabhāvarūpaṃ vā, tadapi prahātavyaṃ bhavet | na ca prahātavyam |
tasmānna bhāvo nābhāvo nirvāṇamiti yujyate ||
yeṣāmapi kleśajanmanostatrābhāvādabhāvarūpaṃ nirvāṇaṃ svayaṃ ca bhāvarūpatvādbhāvarūpamityubhayarūpam, teṣāmubhayarūpamiti nirvāṇaṃ nopapadyate, iti pratipādayannāha-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇamubhayaṃ yadi | bhavedabhāvo bhāvaśca mokṣastacca na yujyate || 11 ||
yadi bhāvābhāvobhayarūpaṃ nirvāṇaṃ syāt, tadā bhāvaśca abhāvaśca mokṣa iti syāt | tataśca yaḥ saṃskārāṇāmātmalābhaḥ tasya ca vigamaḥ, sa eva mokṣaḥ syāt | na ca saṃskārā eva mokṣa iti yujyate | ata evāha- tacca na yujyate iti || 11 ||
kiṃ cānyat-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇamubhayaṃ yadi | nānupādāya nirvāṇamupādāyobhayaṃ hi tat || 12 ||
yadi bhāvābhāvarūpaṃ nirvāṇaṃ syāt, tadā hetupratyayasāmagrīmupādāya āśritya bhavet, na anupādāya | kiṃ kāraṇam? yasmādupādāyobhayaṃ hi tat | bhāvamupādāya abhāvaḥ, abhāvaṃ copādāya bhāvaḥ, iti kṛtvā ubhayametad bhāvaṃ ca abhāvaṃ ca upādāyaiva bhavati, na anupādāya | evaṃ nirvāṇaṃ bhaved bhāvābhāvarūpam | na caitadevam, iti na yuktametat || 12 ||
kiṃ cānyat-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇamubhayaṃ katham | asaṃskṛtaṃ ca nirvāṇaṃ bhāvābhāvau ca saṃskṛtau || 13 ||
bhāvo hi svahetupratyayasāmagrīsaṃbhūtatvāt saṃskṛtaḥ | abhāvo 'pi [bhāvaṃ] pratītya saṃbhūtatvāt, jātipratyayajarāmaraṇavacanācca saṃskṛtaḥ | tadyadi bhāvābhāvasvabhāvaṃ nirvāṇaṃ syāt, tadā na asaṃskṛtam, [kiṃ tu] saṃskṛtameva | yasmānna ca saṃskṛtamiṣyate, tasmānna bhāvābhāvasvarūpaṃ nirvāṇaṃ yujyate || 13 ||
athāpi syāt- naiva hi nirvāṇaṃ bhāvābhāvasvarūpam, kiṃ tarhi nirvāṇe bhāvābhāvāviti | evamapi na yuktam | kutaḥ? yasmāt-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇe ubhayaṃ katham | [tayorekatra nāstitvamālokatamasoryathā] || 14 ||
bhāvābhāvayorapi parasparaviruddhayorekatra nirvāṇe nāsti saṃbhava iti, ataḥ,
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇe ubhayaṃ katham | naiva bhavedityabhiprāyaḥ || 14 || idānīṃ yathā naiva bhāvo naivābhāvo nirvāṇaṃ yujyate, tathā pratipādayannāha-
naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇamiti yāñjanā | abhāve caiva bhāve ca sā siddhe sati sidhyati || 15 ||
yadi hi bhāvo nāma kaścit syāt, tadā tatpratiṣedhena naiva bhāvo nirvāṇamityeṣā kalpanā, yadi kaścidabhāvaḥ syāt, tadā tatpratiṣedhena naivābhāvo nirvāṇaṃ syāt | yadā ca bhāvābhāvāveva na staḥ, tadā tatpratiṣedho 'pi nāstīti | tasmānnaiva bhāvo naivābhāvo nirvāṇamiti yā kalpanā, sāpi nopapadyata eva | iti na yuktametat || 15 ||
kiṃ cānyat-
naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇaṃ yadi vidyate | naivābhāvo naiva bhāva iti kena tadajyate || 16 ||
yadi etannirvāṇaṃ naivābhāvarūpaṃ naiva bhāvarūpamastīti kalpyate, kena tadānīṃ taditthaṃvidhaṃ nobhayarūpaṃ nirvāṇamastīti ajyate gṛhyate prakāśate vā? kiṃ tatra nirvāṇe kaścidevaṃvidhaḥ pratipattāsti, atha nāsti? yadi asti, evaṃ sati nirvāṇe 'pi tavātmā syāt | na ceṣṭam, nirupādānasyātmano 'stitvābhāvāt | atha nāsti, kenaitaditthaṃvidhaṃ nirvāṇamastīti paricchidyate? saṃsārāvasthitaḥ paricchinattīti cet, yadi saṃsārāvasthitaḥ paricchinatti, sa kiṃ vijñānena paricchinatti, utta jñānena? yadi vijñāneneti parikalpyate, tanna yujyate | kiṃ kāraṇam? (pp_234) yasmānnimittālambanaṃ vijñānam, na ca nirvāṇe kiṃcinnimittamasti, tasmānna tattāvadvijñānenālambyate | jñānenāpi na jñāyate | kiṃ kāraṇam? yasmād jñānena hi śūnyatālambanena bhavitavyam, tacca anutpādarūpameveti, kathaṃ tenāvidyamānasvarūpeṇa naivābhāvo naiva bhāvo nirvāṇamiti gṛhyate, sarvaprapañcātītarūpatvād jñānasyeti | tasmānna kenacinnirvāṇaṃ naivābhāvo naiva bhāva ityajyate | anajyamānamaprakāśyamānamagṛhyamāṇaṃ tadevamastīti na yujyate || 16 ||
sarvathā yathā ca nirvāṇe etāścatasraḥ kalpanā na saṃbhavanti, evaṃ nirvāṇādhigantaryapi tathāgate etāḥ kalpanā naiva saṃbhavantīti pratipādayannāha-
paraṃ nirodhādbhagavān bhavatītyeva nohyate | na bhavatyubhayaṃ ceti nobhayaṃ ceti nohyate || 17 ||
uktaṃ hi pūrvam-
ghanagrāhagṛhītastu yenāstīti tathāgataḥ | nāstīti vā kalpayan sa nirvṛtasya vikalpayet |
evaṃ tāvat paraṃ nirodhādbhavati tathāgato na bhavati ceti nohyate | etaddvayasyābhāvādubhayamityapi nohyate | ubhayasyābhāvādeva nobhayamiti nohyate na gṛhyate || 17|
na ca kevalaṃ paraṃ nirodhāccaturbhiḥ prakārairbhagavānnohyate, api ca-
tiṣṭhamāno 'pi bhagavān bhavatītyeva nohyate | na bhavatyubhayaṃceti nobhayaṃ ceti nohyate || 18 || yathā nājyaṃ na cohyaṃ tathā tathāgataparīkṣāyāṃ pratipāditam || 18 || ata eva-
na saṃsārasya nirvāṇātkiṃcidasti viśeṣaṇam | na nirvāṇasya saṃsārātkiṃcidasti viśeṣaṇam || 19 ||
yasmāttiṣṭhannapi bhagavān bhavatītyevamādinā nohyate, parinirvṛto 'pi nohyate bhavatītyevamādinā, ata eva saṃsāranirvāṇayoḥ parasparato nāsti kaścidviśeṣaḥ, vicāryamāṇayostulyarūpatvāt | yaccāpīdamuktaṃ bhagavatā- anavarāgro hi bhikṣavo jātijarāmaraṇasaṃsāra iti, tadapi ata evopapannam, saṃsāranirvāṇayorviśeṣasyābhāvāt || 19 ||
tathāhi-
nirvāṇasya ca yā koṭiḥ koṭiḥ saṃsaraṇasya ca | na tayorantaraṃ kiṃcitsusūkṣmamapi vidyate || 20 ||
na ca kevalaṃ saṃsārasya nirvāṇenāviśiṣṭatvāt pūrvāparakoṭikalpanā na saṃbhavati, yā apyetāḥ-
paraṃ nirodhādantādyāḥ śāśvatādyāśca dṛṣṭayaḥ | nirvāṇamaparāntaṃ ca pūrvāntaṃ ca samāśritāḥ || 21 ||
tā api ata eva nopapadyante, saṃsāranirvāṇayorubhayorapi prakṛtiśāntatvenaikarasatvāt ||
tatra paraṃ nirodhādityanenopalakṣaṇena catasro dṛṣṭayaḥ parigṛhyante | tadyathā- bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāta, bhavati ca na bhavati ca tathāgataḥ paraṃ maraṇāt, naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇāditi | etāścatasro dṛṣṭayo nirvāṇaparāmarśena pravṛttāḥ ||
antādyā api dṛṣṭayaḥ | tadyathā- antavān lokaḥ, anantavāṃśca, antavāṃścānantavāṃśca, naivāntavān nānantavān lokaḥ iti | etāścatasro dṛṣṭayo 'parāntaṃ samāśritya pravṛttāḥ | tatra ātmano lokasya vā anāgatamutpādamapaśyan antavān loka ityevaṃ kalpayan aparāntamālambya pravartate| evamanāgatamutpādaṃ paśyan anantavān loka ioti pravartate| paśyaṃśca apaśyaṃśca ubhayathā prātipadyate| dvayapratiṣedhena naivāntavān nānantavāniti pratipadyate | śāśvato lokaḥ, aśāśvato lokaḥ, śāśvataścāśāśvataśca, naivaśāśvato naivāśāśvāto lokaḥ, ityetāścatasro dṛṣṭayaḥ pūrvāntaṃ samāśritya pravartante| tatra ātmano lokasya vā atītamutpādaṃ paśyan śāśvato loka iti pratipadyate, apaśyannaśāśvata iti pratipadyate, paśyaṃśca apaśyaṃśca śāśvataścāśāśvataśceti pratipadyate, naiva paśyannaivāpaśyan naivaśāśvato nāśāśvataśceti pratipadyate pūrvāntamāaśritya | tāścaitā dṛṣṭayaḥ kathaṃ yujyante? yadi kasyacitpadārthasya kaścit svabhāvo bhavet, tasya bhāvābhāvakalpanāt syuretā dṛṣṭayaḥ | yadā tu saṃsāranirvāṇayoraviśeṣaḥ pratipāditaḥ, tadā-
śūnyeṣu sarvadharmeṣu kimanantaṃ kimantavat | kimanantamantavacca nānantaṃ nāntavacca kim || 22 ||
kiṃ tadeva kimanyatkiṃ śāśvataṃ kimaśāśvatam | aśāśvataṃ śāśvataṃ ca kiṃ vā nobhayamapyataḥ || 23 ||
caturdaśāpyetāni avyākṛtavastūni asati bhāvasvarūpe naiva yujyante| yastu bhāvasvarūpamadhyāropya tadvigamāvigamataḥ etā dṛṣṭīrutpādya abhiniviśate, tasyāyamabhiniveśo nirvāṇapuragāminaṃ panthānaṃ niruṇaddhi, sāṃsārikeṣu ca duḥkheṣu niyojayatīti vijñeyam || 23 ||
atrāha- yadi evaṃ bhavatā nirvāṇamapi pratiṣiddham, nanu ca ya eṣa bhavagatā anantacaritasattvarāśyanuvartakena viditāviparītasakalajagadāśayasvabhāvena mahākarūṇāparatantreṇa priyaikaputra kapremānugatāśeṣatribhuvanajanena caritapratipakṣānurūpo dharmo deśito lokasya nirvāṇādhigamārtham, (pp_236) sa evaṃ sati vyartha eva jāyate| ucyate- yadi kaściddharmo nāma svabhāvarūpataḥ syāt, kecicca sattvāstasya dharmasya śrotāraḥ syuḥ, kaścidvā deśitā buddho bhagavānnāma bhāvasvabhāvaḥ syāt, syādetadevam | yadā tu-
sarvopalambhopaśamaḥ prapañcopaśamaḥ śivaḥ | na kvacitkasyacitkaściddharmo buddhena deśitaḥ || 24 ||
tadā kuto 'smākaṃ yathoktadoṣaprasaṅgaḥ? iha hi sarveṣāṃ prapañcānāṃ nimittānāṃ ya upaśamo 'pravṛttistannirvāṇam | sa eva copaśamaḥ prakṛtyaivopaśāntatvācchivaḥ | vācāmapravṛttervā prapañcopaśamaścittasyāpravṛtteḥ śivaḥ | kleśānāmapravṛttyā vā janmano 'pravṛttyā śivaḥ | kleśaprahāṇena vā prapañcopaśamo niravaśeṣavāsanāprahāṇe śivaḥ | jñeyānupalabdhyā vā prapañcopaśamo jñānānupalabdhyā śivaḥ | yadā caivaṃ buddhā bhagavantaḥ sarvaprapañcopaśāntarūpe nirvāṇe śive 'sthānayogena nabhasīva haṃsarājāḥ sthitāḥ svapuṇyajñānasaṃbhārapakṣapātavāte vātagagane vā gaganasyākiṃcanatvāt, tadā sarvanimittānupalambhānna kvaciddeveṣu vā manuṣyeṣu vā na kasyaciddevasya vā manuṣyasya vā na kaściddharmaḥ sāṃkleśiko vā vaiyavadāniko vā deśita iti vijñeyam | yathoktamāryatathāgataguhyasūtre- "yāṃ ca rātriṃ śāntamate tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhaḥ, yāṃ ca rātrimanupādāya parinirvāsyati, atrāntare tathāgatenaikamapyakṣaraṃ nodāhṛtaṃ na vyāhṛtaṃ nāpi pravyāharati nāpi pravyāhariṣyati | atha ca yathādhimuktāḥ sarvasattvā nānādhātvāśayāstāṃ tāṃ vividhāṃ tathāgatavācaṃ niścarantīṃ saṃjānanti | teṣāmevaṃ pṛthak pṛthagbhavati- ayaṃ bhagavānasmabhyamimaṃ dharmaṃ deśayati, vayaṃ ca tathāgatasya dharmadeśanāṃ śṛṇumaḥ | tatra tathāgato na kalpayati na vikalpayati | sarvakalpavikalpajālavāsanāprapañcavigato hi śāntamate tathāgataḥ" | iti vistaraḥ ||
tathā-
avāca 'nakṣarāḥ sarvaśūnyāḥ śāntādinirmalāḥ | ya evaṃ jānati dharmān kumāro buddha socyate ||
yadi tarhyevaṃ na kvacitkasyacitkaściddharmo buddhena deśitaḥ, tatkathamime ete vicitrāḥ pravacanavyavahārāḥ prajñāyante? ucyate | avidyānidrānugatānāṃ dehināṃ svapnāyamānānāmiva svavikalpābhyudaya eṣaḥ- ayaṃ bhagavān sakalatribhuvanasurāsuranaranāthaḥ imaṃ dharmamasmabhyaṃ deśayatīti | yathoktaṃ bhagavatā-
tathāgato hi pratibimbabhūtaḥ kuśalasya dharmasya anāsravasya | naivātra tathatā na tathāgato 'sti bimbaṃ ca saṃdṛśyati sarvaloke || iti |
etacca tathāgatavāgguhyaparivarte vistareṇa vyākhyātam | tataśca nirvāṇārthaṃ dharmadeśanāyā abhāvāt kuto dharmadeśanāyāḥ sadbhāvena nirvāṇasyāstitvaṃ bhaviṣyati? tasmānnirvāṇamapi nāstīti siddham | uktaṃ ca bhagavatā-
anirvāṇaṃ hi nirvāṇaṃ lokanāthena deśitam | ākāśena kṛto granthirākāśenaiva mocitaḥ || iti |
tathā- na teṣāṃ bhagavan saṃsārasamatikramo ye nirvāṇaṃ bhāvataḥ paryeṣante | tatkasya hetoḥ? nirvāṇamiti bhagavan yaḥ praśamaḥ sarvanimittānāmuparatiḥ sarveñjitasamiñjitānām | tadime bhagavan mohapuruṣā ye svākhyāte dharmavinaye pravrajya tīrthikadṛṣṭau nipatitā nirvāṇaṃ bhāvataḥ paryeṣante tadyathā tilebhyastailaṃ kṣīrātsarpiḥ | atyantaparinirvṛteṣu bhagavan sarvadharmeṣu ye nirvāṇaṃ mārganti tānahamābhimānikān tīrthikāniti vadāmi | na bhagavan yogācāraḥ samyak pratipannaḥ kasyaciddharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā karoti, nāpi kasyaciddharmasya prāptimicchati nābhisamayamiti vistaraḥ ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau nirvāṇaparīkṣā nāma pañcaviṃśatitamaṃ prakaraṇam ||
26 dvādaśāṅgaparīkṣā ṣaḍviṃśatitamaṃ prakaraṇam |
atrāha- yaduktam-
yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe | sā prajñaptirupādāya pratipatsaiva madhyamā || iti,
kaḥ punarasau pratītyasamutpādaḥ, yaḥ śūnyatetyucyate?
athavā | yadetaduktam-
yaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyatīdaṃ sa paśyati | duḥkhaṃ samudayaṃ caiva nirodhaṃ mārgameva ca || iti,
tatkatamo 'sau pratītyasamutpādaḥ iti? atastadaṅgaprabhedavivakṣayedamucyate-
punarbhavāya saṃskārānavidyānivṛtastridhā | abhisaṃskurute yāṃstairgatiṃ gacchati karmabhiḥ || 1 ||
tatra avidyā ajñānaṃ tamo yathābhūtārthapracchādakaṃ stimitatā | avidyayā nivṛtaḥ chāditaḥ pudgalaḥ punarbhavāya punarbhavārthaṃ punarbhavotpattyarthamabhisaṃskaroti utpādayati yān kuśalādicetanāviśeṣāṃste punarbhavābhisaṃskārāt saṃskārāḥ | te ca trividhāḥ- kuśalā akuśalā ānejyāśca, yadi vā- kāyikā vācikā mānasāśceti | tāṃstrividhān karmalakṣaṇān saṃskārānavidyānivṛtaḥ pudgalaḥ karoti | taiśca saṃskārairabhisaṃskṛtaiḥ karmabhiḥ karmasaṃjñitaiḥ taddhetukāṃ gatiṃ gacchati || 1 ||
tato 'sya-
vijñānaṃ saṃniviśate saṃskārapratyayaṃ gatau |
kṛtopacitasaṃskārasyāsya pudgalasya saṃskārānurūpāyāṃ gatau devādikāyāṃ saṃskārahetukaṃ vijñānaṃ saṃniviśate praviśati upapadyate saṃsārānarthabījabhūtam | tata uttarakālam- saṃniviṣṭe 'tha vijñāne nāmarūpaṃ niṣicyate || 2 || tatra karmakleśāviddhaṃ tasmiṃstasminnupapattyāyatane nāmayatīti nāma, saṃjñāvaśena vā artheṣu nāmayatīti nāma |
catvāro 'rūpiṇaḥ skandhā nāmeti vyapadiśyate |
rūpyata iti rūpam | bādhyata ityarthaḥ | idaṃ ca rūpaṃ pūrvakaṃ ca nāma, ubhayametadabhisaṃkṣipya nāmarūpamiti vyavasthāpyate | tatra bimbapratibimbanyāyena svādhyāyadīpamudrāpratimudrādinyāyena vā māraṇāntikeṣu skandheṣu nirudhyamāneṣu ekasminneva kṣaṇe tulādaṇḍanāmonnāmanyāyenaiva aupapattyāṃśikāḥ (pp_239) skandhā yathākarmākṣepata upajāyante | evaṃ ca bimbapratibimbamudrāpratimudrānyāyena pratītyasamutpādaḥ sidhyati | tulādaṇḍanāmonnāmanyāyena tu yadvijñānaṃ saṃniviśate ityuktam, tad bālalokabodhānurodhena, samānakāla eva bhavapratisaṃdhiriti |
tathā samānena samānakālaṃ lokasya duḥkhaṃ ca sukhodayaṃ ca | hartuṃ ca kartuṃ ca sadāstu śaktistamaḥ prakāśaṃ ca yathaiva bhānoḥ || iti |
na tu punaḥ pratītyasamutpādasvarūpavicakṣaṇānāmevaṃ vaktuṃ yujyate sāhacaryāditvamekakṣaṇe tulādaṇḍanāmonnāmadṛṣṭānteneti |
janmonmukhaṃ na sadidaṃ yadi jāyamānaṃnāśonmukhaṃ sadapi nāma nirudhyamānam | iṣṭaṃ tadā kathamidaṃ tulayā samānaṃ kartrā vinā janiriyaṃ na ca yuktarūpā ||
ityādivacanāt | yathā bimbapratibimbamudrāpratimudrādinyāyena kṣaṇikatvaṃ neṣyate bhavadbhiḥ, tathā anyasyāpi bhāvasya utpādasamanantaradhvaṃsinaḥ kṣaṇikatvaṃ na yuktam | yataḥ jātijarāsthityanityatākhyāni catvāri saṃskṛtalakṣaṇāni utpadyamānasya bhāvasya bāhyasya ādhyātmikasya vā ekasminneva kṣaṇe bhavantītyabhidharmapāṭhaḥ | tatra jātijarayoḥ parasparavirodhāt sthityanityatayośca ekasminneva bhāve na yugapatsaṃbhava iṣyate sadbhiḥ |
kṣaṇike sarvathābhāvātkutaḥ kācitpurāṇatā | sthairyādakṣaṇike cāpi kutaḥ kācitpurāṇatā ||
yathānto 'sti kṣaṇasyaivamādimadhyaṃ ca kalpyatām | antakatvātkṣaṇasyaivaṃ na lokasya kṣaṇasthitiḥ ||
ādimadhyāvasānāni cintyāni kṣaṇavatpunaḥ | ādimadhyāvasānatvaṃ na svataḥ parato 'pi vā ||
iti madhyamakasiddhāntapāṭhāt kṣaṇikapadārthāsiddherasiddhiravaseyā | na ca jātimaraṇayoḥ parasparabhinnalakṣaṇayoḥ ekasmin kṣaṇe saṃbhavo bhavet, saṃśayaniścayajñānayorālokāndhakārayorjñānājñānayorbījāṅkurayormaraṇabhavopapattibhavayorbhinnalakṣaṇayorityādivat | parasparanirapekṣayoreva svahetupratyayasiddhayoḥ sahabhāvo yujyate savyetaragoviṣāṇayoryuvatistanayornarakarṇayorityādivat, na tu punaḥ kadācidapi parasparaviruddhayorvināśotpādayoḥ | yathoktaṃ rāgaraktaparīkṣāyām-
sahaiva punarudbhūtirna yuktā rāgaraktayoḥ | bhavetāṃ rāgaraktau hi nirapekṣau parasparam ||
naikatve sahabhāvo 'sti na tenaiva hi tatsaha | pṛthaktve sahabhāvo 'tha kuta eva bhaviṣyati ||
evaṃ raktena rāgasya siddhirna saha nāsaha | rāgavatsarvadharmāṇāṃ siddhirna saha nāsaha ||
iti pratiṣedhāt kutaḥ samānakālatā bhāvānāṃ maraṇabhavopapattibhavayoriti? ataḥ sahabhāvo vineyajanabodhānurodhapravṛtta eveti lakṣyate | tena naikasminneva kṣaṇe nāmonnāmau tulāyāḥ saṃbhavataḥ nāmonnāmayoḥ kālabhedāt | balavatpuruṣācchaṭāmātreṇa pañcaṣaṣṭiḥ kṣaṇā atikrāmantīti pāṭhāt, utpalapatraśatasahasravedhavat sūcyagreṇeti | tathāpi atra utpalapatraśatasahasravedhaḥ sūcyagreṇa kramaśo vedho 'vaseyaḥ kṣaṇānāmatisūkṣmatvāt | ekakṣaṇena ślokākṣarapadodāharaṇavat ||
kiṃ ca-
anirodhamanutpādamanucchedamaśāśvatam | anekārthamanānārthamanāgamamanirgamam ||
yaḥ pratītyasamutpādaṃ prapañcopaśamaṃ śivam |
iti pāṭhādutpādanirodhayorasaṃbhava eva pratipāditaḥ śāstre madhyamake | āgamasūtreṣu-
avināśamanutpannaṃ dharmadhātusamaṃ jagat | sattvadhātuṃ ca deśeti eṣā lokānuvartanā ||
trīṣu adhvasu sattvānāṃ prakṛtiṃ nopalambhati | sattvadhātuṃ ca deśeti eṣā lokānuvartanā || ityādi |
tathā-
phenapiṇḍopamaṃ rūpaṃ vedanā budbudopamā | marīcisadṛśī saṃjñā saṃskārāḥ kadalīnibhāḥ | māyopamaṃ ca vijñānamuktamādityabandhunā ||
evaṃ dharmān vīkṣamāṇo bhikṣurārabdhavīryavān | divā vā yadi vā rātrau saṃprajānan pratismṛtaḥ | pratividhyetpadaṃ śāntaṃ saṃskāropaśamaṃ śivam || iti |
etāśca gāthāḥ sarvanikāyaśāstrasūtreṣu paṭhayante | ataḥ phenapiṇḍādīnāṃ hetupratyayasāmagrīṃ prāpya pratītya samutpannānāṃ sāravastuvigatānāṃ kutaḥ kṣaṇikākṣaṇikacinteti? mahāyānasūtreṣu ca-
supinopamā bhavagatī sakalā na hi kaści jāyati na co mriyate | na ca karma naśyati kadāci kṛtaṃ phalu deti kṛṣṇaśubha saṃsarato ||
na ca śāśvataṃ na ca uccheda puno na ca karmasaṃcayu na cāpi sthitiḥ | na ca so 'pi kṛtva punarāspṛśatī na ca anyu kṛtva puna vedayate ||
yathā kumārī supināntarasmiṃ svaputra jātaṃ ca mṛtaṃca paśyati | jāte 'tituṣṭā mṛti daurmanasyitā tathopamān jānatha sarvadharmān ||
yathaiva grāmāntari lekhadarśanāt kriyāḥ pravartanti pṛthak śubhāśubhāḥ | na lekhasaṃkrānti girāya vidyate tathopamān jānatha sarvadharmān ||
mudrātpratimudra dṛśyate mudrasaṃkrānti na copalabhyate | na ca tatra na caiva sānyato evaṃ saṃskāra 'nucchedaśāśvatāḥ ||
bījasya sato yathāṅkuro na ca yo bīju sa caiva aṅkuro | na ca anyu tato na caiva tat evamanuccheda aśāśvata dharmatā ||
yatha muñja pratītya balbajaṃ rajju vyāyāmabalena vartitā | ghaṭiyantra sacakra vartate teṣu ekaikasu nāsti vartanā ||
tatha sarvabhavāṅgavartinī anyamanyopacayena niśritā | ekaikeṣu teṣu vartanī pūrvamaparāntatu nopalabhyate ||
ata evoktamācāryanāgārjunapādaiḥ-
svādhyāyadīpamudrādarpaṇaghoṣārkakāntabījāmlaiḥ | skandhapratisaṃdhirasaṃkramaśca vidvadbhirupadhāryau || iti |
śatakaśāstre ca āryadevapādairmahābodhicaryāsthiraprasthānasthitaiḥ-
alātacakranirmāṇasvapnamāyāmbucandrakaiḥ | dhūmikāntaḥ pratiśrutkāmarīcyabhraiḥ samo bhavaḥ || iti ||
tadevaṃ bimbapratibimbādinyāyena mātuḥ kukṣau vijñāne saṃmūrcchite vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ niṣicyate, kṣarati prādurbhavatītyarthaḥ | yadi iha gatau vijñānaṃ na saṃmūrchitaṃ syāt, tadā nāmarūpaprādurbhāvo na syāt |
sacedānanda vijñānaṃ mātuḥ kukṣiṃ nāvakrāmeta, na tat kalalaṃ kalalatvāya saṃvarteta | iti vacanāt || 2 ||
tadevam-
niṣikte nāmarūpe tu ṣaḍāyatanasaṃbhavaḥ |
duḥkhotpattyā āyadvārabhāvena darśanaśravaṇaghrāṇarasasparśamanaākhyaṃ ṣaḍāyatanaṃ nāmarūpahetukamupajāyate | sa cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyānyabhiniviśate, abhiniviṣṭaḥ san rāgajaṃ dvevajaṃ mohajaṃ karma karotītyādinā duḥkhotpattāvāyadvāratvaṃ ṣaṇṇāmāyatanānām | tadevaṃ saṃbhūte ṣaḍāyatane uttarakālam- ṣaḍāyatanamāgamya saṃsparśaḥ saṃpravartate || 3 || kaḥ punarayaṃ saṃsparśaḥ, kathaṃ vā saṃpravartate iti pratipādayannāha-
cakṣuḥ pratītya rūpaṃ ca samanvāhārameva ca | nāmarūpaṃ pratītyaivaṃ vijñānaṃ saṃpravartate || 4 ||
saṃnipātasrayāṇāṃ yo rūpavijñānacakṣuṣām | sparśaḥ saḥ
cakṣurindriyaṃ pratītya rūpāṇi ca samanvāhāraṃ ca pratītya manaskāraṃ viṣayādivilakṣaṇaṃ samanantarapratyayaṃ vijñānabījabhūtaṃ cakṣurvijñānamutpadyate | tatra cakṣuśca rūpāyatanaṃ ca rūpam | samanvāhāraścatuḥskandhalakṣaṇaṃ nāma | tadetattrayaṃ pratītyotpadyamānaṃ cakṣurvijñānaṃ nāmarūpaṃ pratītyotpadyate | tadevameṣāmindriyaviṣayavijñānānāṃ trayāṇāṃ yaḥ saṃnipātaḥ sahotpādaḥ anyonyopakāreṇa tulyaṃ yā pravṛttiḥ, sa spṛṣṭilakṣaṇaḥ sparśaḥ | tata uttarakālam- tasmātsparśācca vedanā saṃpravartate || 5 || iṣṭāniṣṭobhayaviparītaviṣayānubhūtirviṣayānubhavo vedanaṃ vittirvedanetyucyate | duḥkhā sukhā aduḥkhāsukhā ca trividhā | yathā caiṣāṃ rūpavijñānacakṣuṣāṃ trayāṇāṃ saṃnipātalakṣaṇaṃ sparśamāgamya (pp_243) vedanā uktā, evaṃ śeṣendriyaviṣayavijñānatrayasaṃnipātalakṣaṇasparśahetukā vedanā vyākhyeyā || 5 ||
tata uttarakālam-
vedanāpratyayā tṛṣṇā
saṃpravartate iti vartate | vedanā pratyayo yasyāstṛṣṇāyāḥ sā vedanāpratyayā | kiṃviṣayā punaḥ sā tṛṣṇā? vedanāviṣayaiva | kiṃ kāraṇam? yasmādasau tṛṣṇāluḥ
vedanārthaṃ hi tṛṣyate |
vedanānimittameva abhilāṣaṃ karotītyarthaḥ | kathaṃ kṛtvā? yadi tāvat sukhā vedanā asyopajāyate, sa tasyāḥ punaḥ punaḥ saṃyogārthaṃ paritṛṣyate | atha duḥkhā, tadā tasyā visaṃyogārthaṃ paritṛṣyate | atha aduḥkhāsukhā, tasyā api nityamaparibhraṃśārthaṃ paritṛṣyate | sa evam- tṛṣyamāṇa upādānamupādatte caturvidham || 6 || sa evaṃ vedanāsvabhiniviṣṭaḥ saktaḥ tṛṣṇāpratyayaṃ kāmadṛṣṭiśīlavratātmavādopādānākhyaṃ caturvidhaṃ karmākṣepakāraṇaṃ parigṛhṇāti | tadevamasya tṛṣṇāpratyayamupādānaṃ bhavati || 6 ||
tata uttarakālam-
upādāne sati bhava upādātuḥ pravartate | syāddhi yadyanupādāno mucyeta na bhavedbhavaḥ || 7 ||
pañca skandhāḥ sa ca bhavaḥ
caturvidhasya yathoktasya upādānasya upādātā grahītā utpādayitā | tasya upādātuḥ upādānapratyayo bhavaḥ upajāyate | kiṃ kāraṇam? yasmāt, yo hi anutpāditavedanātṛṣṇaḥ pratisaṃkhyānabalena tṛṣṇāmasvīkurvan, caturvidhamupādānaṃ pravihāya upādātā amalādvayajñānasaṃmukhībhāvāt syāddhi yadyanupādāno mucyeta saḥ | tadānīṃ tasya na bhavedbhavaḥ ||
kaḥ punarayaṃ bhavaḥ? pañca skandhāḥ sa ca bhavaḥ | yaḥ upādānāt pravartate, sa pañcaskandha svabhāvo veditavyaḥ | trividhamapi kāyikaṃ vācikaṃ mānasikaṃ ca karma bhavatyasmādanāgataṃ skandha pañcakaṃ bhavaḥ iti vyapadiśyate | tatra kāyikaṃ vācikaṃ karma rūpaskandhasvabhāvaṃ karmavijñaptitvāt | mānasaṃ tu catuḥskandhasvabhāvamiti | evaṃ sa bhavaḥ pañca skandhā iti vijñeyam | tasmāt-
bhavājjātiḥ pravartate |
anāgataskandhotpādo jātiḥ | sā ca bhavāt pravartate | tata uttarakālam- jarāmaraṇaduḥkhādi śokāḥ saparidevanāḥ || 8 || daurmanasyamupāyāsā jāteretatpravartate |
jātihetukā ete jarāmaraṇādayaḥ pravartante | eṣāṃ ca yathāsūtrameva vyākhyānaṃ veditavyam | tatra skandhaparipāko jarā | jīrṇasya skandhabhedo maraṇam | mriyamāṇasya vigacchataḥ saṃmūḍhasya sāmiṣaṅgo hṛdayasaṃtāpaḥ śokaḥ | śokasamutthito vākpralāpaḥ paridevaḥ | pañcendriyāsātanipāto (pp_244) duḥkham | manoniṣṭanipāto daurmanasyam | duḥkhadaurmanasyabahutvasaṃbhūtā upāyāsāḥ | iti | tadevaṃ yathopavarṇitena nyāyena kevalasyaivametasya duḥkhaskandhasya saṃbhavaḥ || 9 || kevalasyeti ātmātmīyasvabhāvavigatasya bālapṛthagjanaparikalpitamātrasya | duḥkhātmakasya sukhāvyāmiśrasyaivetyarthaḥ | evamiti hetupratyayamātrabalenaivetyarthaḥ | duḥkhaskandhasyeti duḥkhasamudāyasya duḥkhasamūhasya duḥkharāśerityarthaḥ || 9 ||
yataścaivaṃ yathopavarṇitādavidyādikādeva bhavāṅgānāṃ pravṛttiḥ, ataḥ-
saṃsāramūlānsaṃskārānavidvān saṃskarotyataḥ | avidvān kārakastasmānna vidvāṃstattvadarśanāt || 10 ||
tatra saṃsārasya vijñānādipravṛttilakṣaṇasya mūlaṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ saṃskārāḥ | tataśca saṃsāramūlān saṃskārānavidvān saṃskaroti ||
avidyānugato yaḥ pudgalo bhikṣavaḥ puṇyānapi saṃskārānabhisaṃskaroti, apuṇyānapi saṃskārānabhisaṃskaroti, āneñjyānapi saṃskārānabhisaṃskaroti ||
iti bhagavadvacanāt | yataścaivamavidvān kārakaḥ, tasmādavidvāneva pudgalaḥ kārako bhavati saṃskārāṇām, na vidvāṃstattvadarśī prahīṇāvidyaḥ | kiṃ kāraṇam? tattvadarśanāt tattvadarśane hi sarvapadārthanāmevānupalambhāt nāsti kiṃcid yadālambya karma kuryāditi || 10 ||
yataścaivamavidyāyāmeva satyāṃ saṃskārāḥ pravartante, asatyāṃ na pravartante, ataḥ-
avidyāyāṃ niruddhāyāṃ saṃskārāṇāmasaṃbhavaḥ |
hetuvaiyarthyāt | tasyāḥ punaravidyāyāḥ kuto nirodhaḥ ityāha- avidyāyā nirodhastu jñānenāsyaiva bhāvanāt || 11 || asyaiva pratītyasamutpādasya yathāvadaviparītabhāvanātaḥ avidyā prahīyate | yo hi pratītyasamutpādaṃ samyak paśyati, sa sūkṣmasyāpi bhāvasya na svarūpamupalabhate | pratibimbasvaprālātacakramudgādivattu svabhāvaśūnyatāṃ sarveṣāṃ bhāvānāmavatarati | sa eva svabhāvaśūnyatāṃ sarveṣāṃ bhāvānāmavatīrṇo na kiṃcidvastu upalabhate bāhyamādhyātmikaṃ vā | so 'nupalabhamāno na kvaciddharme muhyati, amūḍhaśca karma na karotīti | evaṃ pratītyasamutpādabhāvanayā tattvamavatarati |tattvadarśinoyogino niyatameva avidyā prahīyate | prahīṇāvidyasya saṃskārā nirudhyante || 11 ||
yathā caivamavidyānirodhāt saṃskārā nirudhyante, evam-
tasya tasya nirodhena tattannābhipravartate | duḥkhaskandhaḥ kevalo 'yamevaṃ samyaṅ nirudhyate || 12 ||
pūrvasya pūrvasya aṅgasya nirodhena utarasyottarasya aṅgasya nirodho bhavatīti vijñeyam | anayā cānupūrvyā ayaṃ yogī ātmātmīyādyadarśanāyāsanirastaḥ kārakavedakavirahitaṃ bhāvasvabhāvaśūnyaṃ duḥkharāśiṃ punaranutpattyā samyaṅnirodhayati | yathoktamāryaśālistambasūtre-
evamādhyātmiko 'pi pratītyasamutpādo dvābhyāmeva kāraṇābhyāmutpadyate | katamābhyāṃ dvābhyām? hetūpanibandhataḥ pratyayopanibandhataśca | tatrādhyātmikasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandhaḥ katamaḥ? yadidamavidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ, saṃskārapratyayaṃ vijñānam, vijñānapratyayaṃ nāmarūpam, nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam, ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ, sparśapratyayā vedanā, vedanāpratyayā tṛṣṇā, tṛṣṇāpratyayamupādānam, upādānapratyayo bhavaḥ, bhavapratyayā jātiḥ, jātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti | evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati | avidyā cennābhaviṣyannaiva saṃskārāḥ prajñāsyante | evaṃ yāvajjātiścennābhaviṣyajjarāmaraṇaṃ na prajñāsyate | athavā, satyāmavidyāyāṃ saṃskārāṇāmabhinirvṛttirbhavati | evaṃ yāvajjātyāṃ satyāṃ jarāmaraṇasyābhinirvṛttirbhavati | atrāvidyāyā naivaṃ bhavati ahaṃ saṃskārānabhinirvartayāmīti | saṃskārāṇāmapi naivaṃ bhavati vayamavidyayābhinirvartitā iti | evaṃ yāvajjāterapi naivaṃ bhavati ahaṃ jarāmaraṇamabhinirvartayāmīti | jarāmaraṇasyāpi naivaṃ bhavatyahaṃ jātyābhinirvartitamiti | atha ca satyāmavidyāyāṃ saṃskārāṇābhinirvṛtti rbhavati prādurbhāvaḥ | evaṃ yāvajjātyāṃ satyāṃ jarāmaraṇasyābhinirvṛttirbhavati prādurbhāvaḥ | evamādhyātmikasya pratītyasamutpādasya hetūpanibandho draṣṭavyaḥ ||
kathamādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pratyayopanibandho draṣṭavya iti? ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt | katameṣāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt? yadidaṃ pṛthivyaptejovāyvākāśavijñānadhātūnāṃ samavāyādādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pratyayopanibandho draṣṭavyaḥ | tatrādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pṛthivīdhātuḥ katamaḥ? yaḥ kāyasya saṃśleṣātkaṭhinabhāvamabhinirvartayati, ayamucyate pṛthivīdhātuḥ | yaḥ kāyasyānuparigrahakṛtyaṃ karoti, ayamucyate 'bdhātuḥ | yaḥ kāyasyāśitabhakṣitaṃ paripācayati, ayamucyate tejodhātuḥ | yaḥ kāyasya āśvāsapraśvāsakṛtyaṃ karoti, ayamucyate vāyudhātuḥ | yaḥ kāyasyāntaḥ śauṣīryamabhinirvartayati, ayamucyate ākāśadhātuḥ | yo nāmarūpamabhinirvartayati naḍakalāpayogena pañcavijñānakāyasaṃyuktaṃ sāsravaṃ ca manovijñānam, ayamucyate bhikṣavo vijñānadhātuḥ | tatra asatāmeṣāṃ pratyayānāṃ kāyasyotpattirna bhavati | yadā tvādhyātmikaḥ pṛthivīdhāturavikalo bhavati, evamaptejovāyvākāśavijñānadhātavaścāvikalā bhavanti, tataḥ sarveṣāṃ samavāyātkāyasyotpattirbhavati | tatra pṛthivīdhātornaivaṃ bhavati- ahaṃ kāyasya kaṭhinabhāvamabhinirvartayāmīti | abdhātornaivaṃ bhavati- ahaṃ kāyasyānuparigrahakṛtyaṃ karomīti | tejodhātornaivaṃ bhavati- ahaṃ kāyasyāśitapītakhāditaṃ paripācayāmīti | vāyudhātornaivaṃ bhavati- ahaṃ kāyasyāśvāsapraśvāsakṛtyaṃ karomīti | ākāśadhātornaivaṃ bhavati- ahaṃ kāyasyāntaḥśauṣīryamabhinirvartayāmīti | vijñānadhātornaivaṃ bhavati- ahaṃ kāyasya nāmarūpamabhinirvartayāmīti | kāyasyāpi naivaṃ bhavati ahamemiḥ pratyayairjanita iti | atha ca punaḥ satāmeṣāṃ pratyayānāṃ samavāyātkāyasyotpatti rbhavati | tatra pṛthivīdhāturnātmā na sattvo na jīvo na janturna manujo na mānavo na strī na pumān na napuṃsakaṃ na cāhaṃ na mama na cānyasya kasyacit | evamabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhāturnātmā (pp_246) na sattvo na jīvo na janturna manujo na mānavo na strī na pumān na napuṃsakaṃ na cāhaṃ na mama na cānyasya kasyacit ||
tatra avidyā katamā? yā eṣāmevaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāyamaiksaṃjñā piṇḍasaṃjñā nityasaṃjñā dhruvasaṃjñā śāśvatasaṃjñā sukhasaṃjñā ātmasaṃjñā sattvasaṃjñā jīvapudgalamanujamānavasaṃjñā ahaṃkārasaṃjñā mamakārasaṃjñā evamādi vividhamajñānam | iyamucyate 'vidyeti | evamavidyāyāṃ satyāṃ viṣayeṣu rāgadveṣamohāḥ pravartante | tatra ye rāgadveṣamohā viṣayeṣu, amī saṃskārā ityucyante | vastuprativijñaptirvijñānam | vijñānasahabhuvaścatvāraḥ skandhā arūpiṇaḥ upādānākhyāḥ, tannāmarūpaṃ catvāri mahābhūtāni, tāni copādāya rūpam | tacca nāma rūpam | aikadhyamabhisaṃkṣipya tannāmarūpam | nāmarūpasaṃniśritānīndriyāṇi ṣaḍāyatanam | trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ | sparśānubhavo vedanā | vedanādhyavasānaṃ tṛṣṇā | tṛṣṇāvaipulyamuipādānam | upādānanirjātaṃ punarbhavajanakaṃ karma bhavaḥ | bhavahetukaḥ skandhaprādurbhāvo jātiḥ | jātasya skandhasya paripāko jarā | jīrṇasya skandhasya vināśo maraṇam | mriyamāṇasya saṃmūḍhasya sābhiṣvaṅgasyāntardāhaḥ śokaḥ | śokotthamālapanaṃ paridevaḥ | pañcavijñānakāyasaṃyuktamasātamanubhavanaṃ duḥkham | manasā saṃyuktaṃ mānasaṃ duḥkhaṃ dārmanasyam | ye cāpyanye evamādaya upakleśāste upāyāsā iti ||
tatra mohāndhakārārthenāvidyā | abhisaṃskārārthena saṃskārāḥ | vijñāpanārthena vijñānam | anyonyopastambhanārthena nāmarūpam | āyadvārārthena ṣaḍāyatanam | sparśanārthena sparśaḥ | anubhavanārthena vedanā | paritarṣaṇārthena tṛṣṇā | upādānārthenopādānam | punarbhavārthena bhavaḥ | janmārthena jātiḥ | paripākārthena jarā | vināśārthena maraṇam | śocanārthena śokaḥ | paridevanārthena paridevaḥ kāyaparipīḍanārthena duḥkham | cittasaṃpīḍanārthena daurmanasyam | upakleśārthenopāyāsāḥ ||
athavā tattve 'pratipattirmithyāpratipattirajñānamavidyā | evamavidyāyāṃ satyāṃ trividhāḥ saṃskārā abhinirvartante puṇyopagā apuṇyopagā āneñjyopagāḥ | tatra puṇyopagānāṃ saṃskārāṇāṃ puṇyopagameva vijñānaṃ bhavati | apuṇyopagānāṃ saṃskārāṇāmapuṇyopagameva vijñānaṃ bhavati | āneñjyopagānāṃ saṃskārāṇāmāneñjyopagameva vijñānaṃ bhavati | idamucyate vijñānam | vijñānapratyayaṃ nāmarūpamiti vedanādayo 'rūpiṇaścatvāraḥ skandhāstatra tatra bhave nāmayantīti nāma | saharūpaskandhena ca nāma rūpaṃ ceti nāmarūpamucyate | nāmarūpavivṛddhayā ṣaḍbhirāyatanadvāraiḥ kṛtyakriyāḥ pravartante prajñāyante, tannāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanamityucyate | ṣaḍbhyaścāyataṃebhyaḥ ṣaṭ sparśakāyāḥ pravartante, ayaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśa ityucyate | yajjātīyaḥ sparśo bhavati tajjātīyā vedanā pravartate | iyamucyate bhikṣavaḥ sparśapratyayā vedaneti | yastāṃ vedanāṃ viśeṣeṇāsvādayati abhinandati adhyavasyati adhyavasāya tiṣṭhati, sā vedanāpratyayā tṛṣṇetyucyate | āsvādanābhinandanādhyavasānasthānādātmapriyarūpasātarūpairviyogo mā bhūnnityamaparityāgo bhavediti yaivaṃ prārthanā idamucyate bhikṣavastṛṣṇāpratyayamupādānam | yatra vastuni satṛṣṇastasya vastuno 'rjanāya viṭhapanāyopādānamupādatte, tatra tatra prārthayate, evaṃ prārthayamānaḥ punarbhavajanakaṃ karma samutthāpayati kāyena vācā manasā ca, sa upādānapratyayo bhava ityucyate | (pp_247) tatkarmanirjātānāṃ skandhānāmabhinirvṛtiryā sā bhavapratyayā jātirityucyate | jātyābhinirvṛttānāṃ skandhānāmupacayanaparipākādvināśo bhavati | tadidaṃ jātipratyayaṃ jarāmaraṇamityucyate ||
evamayaṃ dvādaśāṅgaḥ pratītyasamutpādo 'nyonyahetuko 'nyonyapratyayo naivānityo naiva nityo na saṃskṛto nāsaṃskṛto nāhetuko nāpratyayo na vedayitā nāvedayitā na pratītyasamutpanno nāpratītyasamutpanno na kṣayadharmo nākṣayadharmo na vināśadharmo nāvināśadharmo na nirodhadharmo nānirodhadharmo 'nādikālapravṛtto 'nucchinno 'nupravartate nadīsrotavat ||
yadyapyayaṃ dvādaśāṅgaḥ pratītyasamutpādo 'nucchinno 'nupravartate nadīsrotavat, atha cemānyasya dvādaśāṅgasya pratītyasamutpādasya catvāryaṅgāni saṃghātakriyāyai hetutvena pravartante | katamāni catvāri? yaduta avidyā tṛṣṇā karma vijñānaṃ ca | tatra vijñānaṃ bījasvabhāvatvena hetuḥ | karma kṣetrasvabhāvatvena hetuḥ | avidyā tṛṣṇā ca kleśasvabhāvatvena hetuḥ | karmakleśā vijñānabījaṃ janayanti | tatra karma vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karoti | tṛṣṇā vijñānabījaṃ snehayati | avidyā vijñānabījamavakirati | asatāṃ teṣāṃ pratyayānāṃ vijñānabījasyabhinirvṛttirna bhavati | tatra karmaṇo naivaṃ bhavati- ahaṃ vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karomīti | tṛṣṇāyā api naivaṃ bhavati- ahaṃ vijñānasya snehakāryaṃ karomiti | avidyāyā api naivaṃ bhavati- ahaṃ vijñānabījamavakirāmīti | vijñānabījasyāpi naivaṃ bhavati- ahamebhiḥ pratyayairjanitamiti ||
atha ca vijñānabījaṃ karmakṣetrapratiṣṭhitaṃ tṛṣṇāsnehābhiṣyanditamavidyayā svavakīrṇaṃ vibhajyamānaṃ virohati | tatratatropapattyāṃyatanapratisaṃdhau mātuḥ kukṣau nāmarūpāṅkuramabhinirvartayati | sa ca nāmarūpāṅkuro na svayaṃ kṛtoa na parakṛto nobhayakṛto neśvarakṛto na kālapariṇāmito na prakṛtisaṃbhūto na caikakāraṇādhīno nāpyahetusamutpannaḥ | atha ca mātāpitṛsaṃyogād, ṛtusamavāyād, anyeṣāṃ pratyayānāṃ samavāyād āsvādānuviddhaṃ vijñānabījaṃ mātuḥ kukṣau nāmarūpāṅkuramabhinirvartayati asvāmikeṣu dharmeṣvaparigraheṣvamameṣvākāśasameṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu hetupratyayānāmavaikalyāt ||
tadyathā pañcabhiḥ kāraṇaiścakṣurvijñānamutpadyate | katamaiḥ pañcabhiḥ? yaduta cakṣuḥ pratītya rūpaṃ cālokaṃ cākāśaṃ ca tajjamanasikāraṃ ca pratītyotpadyate cakṣurvijñānam | tatra cakṣurvijñānasya cakṣurāśrayakṛtyaṃ karoti | rūpamālambanakṛtyaṃ karoti | āloko 'vabhāsakṛtyaṃ karoti | ākāśamanāvaraṇakṛtyaṃ karoti | tajjamanasikāraḥ samanvāharaṇakṛtyaṃ karoti | asatāmeṣāṃ pratyayānāṃ cakṣurvijñānaṃ notpadyate | yadā tu cakṣurādhyātmikamāyatanamavikalaṃ bhavati, evaṃ rūpālokākāśatajjamanasikārāścāvikalā bhavanti, tataḥ sarveṣāṃ samavāyāccakṣurvijñānamutpadyate | tatra cakṣuṣo naivaṃ bhavati- ahaṃ cakṣurvijñānasyāśrayakṛtyaṃ karomīti | ālokasyāpi naivaṃ bhavati- ahaṃ cakṣurvijñānasyāvabhāsakṛtyaṃ karomīti | ākāśasyāpi naivaṃ bhavati- ahaṃ cakṣurvijñānasyānāvaraṇakṛtyaṃ karomiti | tajjamanasikārasyāpi naivaṃ bhavati- ahaṃ cakṣurvijñānasya samanvāharaṇakṛtyaṃ karomīti | cakṣurvijñānasyāpi naivaṃ bhavati- ahamebhiḥ pratyayairjanitamiti | atha ca satāmeṣāṃ pratyayānāṃ samavāyāccakṣurvijñānasyotpattirbhavati | evaṃ śeṣāṇāmindriyāṇāṃ yathāyogaṃ karaṇīyam ||
tatra na kaściddharmo 'smāllokātparalokaṃ saṃkrāmati | asti ca karmaphalaprativijñaptirhetupratyayānāmavaikalyāt | tadyathā bhikṣavaḥ supariśuddhe ādarśamaṇḍale mukhapratibimbakaṃ dṛśyate, na ca tatrādarśamaṇḍale mukhaṃ saṃkrāmati, asti ca mukhaprativijñaptirhetupratyayānāmavaikalyāt, evamasmāllokānna kaściccyuto nāpyanyatropapannaḥ, asti ca karmaphalaprativijñaptirhetupratyayānāmavaikalyāt | tadyathā bhikṣavaścandramaṇḍalaṃ catvāriṃśadyojanaśatamūrdhvaṃ vrajati, atha ca punaḥ parītte 'pyudakabhājane candrasya pratibimbaṃ dṛśyate, na ca tasmātsthānādūrdhvaṃ nabhasaścyutaṃ parītte udakasya bhājane saṃkrāntaṃ bhavati asti ca candramaṇḍalaprativijñaptirhetupratyayānāmavaikalyāt | evamasmāllokānna kaściccyuto nānyatropapannaḥ, asti ca karmaphalaprativijñaptirhetupratyayānāmavaikalyāt ||
tadyathā- agnirupādānapratyaye sati jvalati, upādānavaikalyānna jvalati, evameva bhikṣavaḥ karmakleśajanitaṃ vijñānabījaṃ tatratatropapattyāyatanapratisaṃdhau mātuḥ kukṣau nāmarūpāṅkuramabhinirvartayati asvāmikeṣu dharmeṣvaparigraheṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu amameṣu kṛtrimeṣu hetupratyayānāmavaikalyāt ||
tatrādhyātmikaḥ pratītyasamutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇairdraṣṭavyaḥ | katamaiḥ pañcabhiḥ? na śāśvatato nocchedato na saṃkrāntitaḥ parīttahetuvipulaphalābhinirvṛttitastatsadṛśānuprabandhataśceti | kathaṃ na śāśvatataḥ? yasmādanye māraṇāntikāḥ skandhāḥ, anye aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ | na tu ya eva māraṇāntikāḥ skandhāsta evaupapattyaṃśikāḥ | api tu māraṇāntikāḥ skandhā nirudhyante, tasminneva ca samaye aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti | ato na śāśvatataḥ | kathaṃ nocchedataḥ? na ca pūrvaniruddheṣu māraṇāntikeṣu skandheṣu aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti nāpyaniruddheṣu | api tu māraṇāntikāḥ skandhā nirudhyante, tasminneva ca samaye aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti tulādaṇḍonnābhāvanāmavat candrabimbapratibimbavat | ato nocchedataḥ | kathaṃ na saṃkrāntitaḥ? visadṛśāḥ sattvanikāyāḥ sabhāgāyāṃ jātyāṃ jātimabhinirvartayanti | ato na saṃkrāntitaḥ | kathaṃ parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ | parīttaṃ karma kriyate, vipulaḥ phalavipāko 'nubhūyate | ataḥ parīttahetuto vipulaphalābhinirvṛttitaḥ | kathaṃ tatsadṛśānuprabandhataḥ? yathāvedanīyaṃ karma kriyate, tathāvedanīyo vipāko 'nubhūyate | atastatsadṛśānuprabandhataśca | iti vistaraḥ ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau dvādaśāṅgaparīkṣā nāma ṣaḍviṃśatitamaṃ prakaraṇam ||
27 dṛṣṭiparīkṣā saptaviṃśatitamaṃ prakaraṇam |
yaścaivaṃ pratītyasamutpādaṃ yathābhūtaṃ samyak paśyati, sa na pūrvāntaṃ pratisarati, nāparāntaṃ pratisarati,- ityādi sūtre paṭhayate, tatra katamaḥ pūrvāntaḥ, katamo 'parāntaḥ, kathaṃ na pratisaratīti? tadvayutpatyarthamidamārabhyate | tatra vartamānamātmabhāvamapekṣya atītā ātmabhāvāḥ pūrvānta ityucyate | pūrvo hi janmaparaṃparāṃśaḥ pūrvāntaḥ | taṃ na pratisarati, dṛṣṭiprakārairnālambate | pratītyasamutpādasya yathāvadavasthitatattvadarśanāt nānyathāvasthitaṃ vastu anyathā abhiniviśate | tatra aṣṭau dṛṣṭayaḥ pūrvāntamālambya anyathā pravṛttāḥ | tadyathā-
abhūmatītamadhvānaṃ nābhūmiti ca dṛṣṭayaḥ | yāstāḥ śāśvatalokādyāḥ pūrvāntaṃ samupāśritāḥ || 1 ||
tatra itiśabdaḥ ādyarthaḥ | athavā dṛṣṭidvayopādānamupalakṣaṇārtham | catastrastvetā dṛṣṭayaḥ | tadyathā- kiṃ nvahamabhūvamatītamadhvānam, nābhūvamatītamadhvānam, abhūvaṃ ca nābhūvaṃ ca, naivābhūvaṃ na nābhūvam, iti | etāścatasro dṛṣṭayaḥ pūrvāntaṃ samāśritāḥ | aparā api catasra ityāha-
yāstāḥ śāśvatalokādyāḥ
pūrvaṃ prasaṅgena upavarṇitāḥ, tā api
pūrvāntaṃ samupāśritāḥ ||
tatra yadyapi pūrvāntād dṛṣṭicatuṣṭayāduttaraṃ dṛṣṭicatuṣṭayaṃ nātibhidyate, tathāpi tāvanmātraviśeṣamāśritya pṛthagupādīyate | tacca uttaratra vyākhyāsyāmaḥ | tatra śāśvato lokaḥ ityetat, abhūvamatītamadhvānam, ityetasmānnātibhidyate | athavā ayaṃ viśeṣaḥ- yacchāśvato lokaḥ ityeṣāṃ dṛṣṭiḥ sāmānyena pūrvāntamāśritā | abhūvamatītamadhvānam, ityeṣā tu ātmana eva pūrvāntaparāmarśena pravṛttā, na sāmānyeneti | evamanyāsvapi dṛṣṭiṣu viśeṣo vaktavyaḥ | ityevaṃ tāvat aṣṭāvetā dṛṣṭayaḥ pūrvāntaṃ samupāśritāḥ || 1 ||
uktaḥ pūrvāntastadālambikābhirdṛṣṭibhiḥ sārdham | idānīmaparānta ucyate | tatra vartamānamātmabhāvamapekṣya bhāvinaḥ ātmabhāvāḥ aparānta ityucyate | aparo hi janmaparaṃparāṃśo 'parāntaḥ, taṃ na pratisarati, dṛṣṭiprakārairnālambate | pratītyasamutpādasya yathāvadavasthitatattvadarśanāt, nānyathāvasthitaṃ vastu anyathābhiniviśate | tatra aṣṭau dṛṣṭayaḥ aparāntamālambya anyathā pravṛttāḥ | tadyathā-
dṛṣṭayo na bhaviṣyāmi kimanyo 'nāgate 'dhvani | bhaviṣyāmīti cāntādyā aparāntaṃ samāśritāḥ || 2 ||
ihāpi dṛṣṭidvayopādānamupalakṣaṇārtham | catastrastvetā dṛṣṭayaḥ | tadyathā- kiṃ nu bhaviṣyāmyanāgatamadhvānam, na bhaviṣyāmi, bhaviṣyāmi ca na bhaviṣyāmi ca, naiva (pp_250) bhaviṣyāmi na ca na bhaviṣyāmyanāgatamadhvānam, ityetāścatasro dṛṣṭayaḥ aparāntaṃ samāśritāḥ | kimetā eva catasro dṛṣṭayaḥ aparāntaṃ samāśritāḥ? netyāha | kiṃ tarhi aparā api catasro vidyante antādyā aparāntaṃ samāśritāḥ | tatra antādyāścatasro dṛṣṭayaḥ sāmānyena aparāntamāaśritya pravṛttāḥ, kiṃ tu bhaviṣyāmyanāgatamadhvānamityetāstu ātmana evāparāntamāśritya pravṛttāḥ, ityevaṃ dṛṣṭicatuṣṭayasya viśeṣa iti boddhavyam || 2 ||
tatra ādyasya tāvat pūrvāntālambikasya dṛṣṭicatuṣṭayasya yathā na saṃbhavaḥ, tathā pratipādayannāha-
abhūmatītamadhvānamityetannopapadyate | yo hi janmasu pūrveṣu sa eva na bhavatyayam || 3 ||
tatra ya eva atīteṣu janmasu babhūva, yadi sa evāyamadhunā syāt, tadā yuktamasya grahītum- abhūvamahamatītamadhvānamiti | na caitadevaṃ saṃbhavati nityatvaprasaṅgāt, nityasya ca saṃsaraṇānupapatteḥ, ekagatisthasyāpi nānāgatisaṃgṛhītatvaprasaṅgāt | iha hi pūrvaṃ yadi narakādigatiko bhūtvā idānīṃ karmavaicitryāt manuṣyeṣu upapannaḥ evaṃkalpayet- ahamevāsau nāraka āsam iti, tadasya na yuktam | kathaṃ hi nāma manuṣyaḥ san nārakādikaḥ syāt?
yattarhi idaṃ paṭhayate sūtre- ahameva sa tena kālena tena samayena māndhātā nāma rājā cakravartī abhūvam iti, tat kathaṃ veditavyamiti? anyatvapratiṣedhaparaṃ tadvacanaṃ naikatvapratipādakamiti vijñeyam | ata eva hi nānyaḥ sa tena kālena tena samayeneti paṭhayate | yadi punaḥ sa evāyamiti pūrvakasya cādhunātanasya ca ekatvaṃ syāt, ko doṣaḥ syāt? uktastāvadatra doṣaḥ- nityatvaṃ syāditi || 3 ||
tathāpi bhūya ucyate-
sa evātmeti tu bhavedupādānaṃ viśiṣyate |
yadi sa eva pūrvaka ātmāyamidānīṃ syāt, tadā upādānasya pañcaskandhalakṣaṇasya viśeṣo na syāt upādāturaviśeṣātpūrvāvasthāyāmiva | na caivamupādānāviśeṣo 'syātmanaḥ, kiṃ tarhi viśiṣyata eva upādānamupādātuḥ karmabhedāt kārakabhedācca | tataśca upādānaviśeṣāt sa evāyamātmeti na yujyate ||
atha manyase- viśiṣyatāmupādānam, ātmā tu eka eveti | ataḥ ātmano 'viśiṣṭatvādabhūmatītamadhvānamityetad bhaviṣyatyeva | ucyate- upādānavinirmukta ātmā te katamaḥ punaḥ || 4 || yadi hi anyadupādānam, anyaścātmā syāt, tadā upādānaviśeṣe 'pi ātmano 'viśeṣāt syādetadevam | na caitad bhedena darśayituṃ śakyam- ayamasāvātmā, idamasyopādānamiti, (pp_251) upādānaviśiṣṭasvabhāvatvādātmano 'hetukatvaprasaṅgāt, pṛthaggrahaṇaprasaṅgācca | yadā caivamupādānavinirmukta ātmā darśayituṃ na śakyate, tadā upādānaviśeṣe 'pi ātmāviśeṣa iti na śakyate kalpayitum || 4 ||
athāpi kaścit parikalpayet- satyam, upādānavinirmukta iti evaṃ na saṃbhavati, kimupādānameva ātmatvena parikalpyate iti? etadapi na yuktamiti pratipādayannāha-
upādānavinirmukto nāstyātmeti kṛte sati | syādupādānamevātmā nāsti cātmeti vaḥ punaḥ || 5 ||
yathā tāvadupādānamevātmā na saṃbhavati tathā pratipādayannāha-
na copādānamevātmā vyeti tatsamudeti ca | kathaṃ hi nāmopādānamupādātā bhaviṣyati || 6 ||
tatra yadetat pañcopādānaskandhākhyamupādānam, tat pratikṣaṇamutpadyate ca vinaśyati ca | na caivamātmā pratikṣaṇamutpadyate ca vinaśyati ca | ātmā skandhebhyastattvānyatvādinā ca nityānityatvenāpyaśakya eva vaktum, anekadoṣaprasaṅgāt | nityatve hi ātmanaḥ śāśvatavādaḥ syāt, anityatve ca ucchedavādaprasaṅgaḥ | tataśca tadubhayaṃ śāśvatocchedākhyaṃ mahānarthakaramiti nopagantavyam | ataḥ upādānamevātmeti tāvanna yujyate ||
api ca-
kathaṃ hi nāmopādānamupādātā bhaviṣyati |
iha upādīyate ityupādānaṃ karma | tasya ca avaśyamupādātrā upārjakena bhavitavyam | tasya copādānasya yadi ātmatvamiṣyate, tatra upādānameva upādātā ityapi vidyate | tataśca kartṛkarmaṇoraikye sati chetṛcchettavyaghaṭakumbhakārāgnīndhanādīnāmapi aikyaṃ syāt | na caitad dṛṣṭaṃ yuktaṃ vā iti pratipādayannāha-
kathaṃ hi nāmopādānamupādātā bhaviṣyati | iti | api tu atyantāsaṃbhava evāsya pakṣasyetyabhiprāyaḥ || 6 || atrāha- satyamupādānamātramātmā na yujyate, kiṃ tarhi upādānavyatirikta eva ātmā bhaviṣyati | etadapi na yuktam | kiṃ kāraṇam? yasmāt-
anyaḥ punarupādānādātmā naivopapadyate | gṛhyate hyanupādāno yadyanyo na ca gṛhyate || 7 ||
yadi upādānādātmā vyatiriktaḥ syāt, gṛhyeta sa upādānavyatiriktaḥ, ghaṭādiva paṭaḥ | na caivaṃ gṛhyate | tasmādupādānavyatirikto 'pi nāsti | anupādānaḥ upādānavyatirekeṇa agṛhyamāṇatvāt khapuṣpavat, ityabhiprāyaḥ || 7 ||
idānīṃ yathopapāditamarthaṃ nigamayannāha-
evaṃ nānya upādānānna copādānameva saḥ | ātmā nāstyanupādānaḥ
atha syāt- yadi ātmā upādānasvarūpo na bhavati, upādānopādātrorekatvaprasaṅgāt | udayavyayaprasaṅgācca | sa hi anyo 'pi na bhavati upādānamanapekṣya bhedena grahaṇaprasaṅgāt | na cāpyanupādānaḥ, upādānanirapekṣasya grahaṇaprasaṅgāt | evaṃ tarhi nāsti ātmetyastu | ucyate- nāpi nāstyeṣa niścayaḥ || 8 || yo hi nāma skandhānupādāya prajñapyate, sa kathaṃ nāstīti syāt? na hi avidyamāno vandhyātanayaḥ skandhānupādāya prajñapyate | kathaṃ sati upādāne upādātā nāstīti yujyate | tasmānnāstitvamapyasya na yujyate | tasmānnāsti ātmeti niścayo 'pyeṣa nopapadyate | asya tvātmano vyavasthānaṃ vistareṇa madhyamakāvatārādavaseyam | ihāpi ca pūrvameva sthānasthāneṣu kṛtā vyavastheti na punariha tadvayavasthāne yatna āsthīyate || 8 ||
evaṃ tāvadabhūvamatītamadhvānamityeṣā kalpanā nopapadyate | idānīṃ nābhūvamatītamadhvānamityedapi yathā nopapadyate tathā pratipādayannāha-
nābhūmatītamadhvānamityetannopapadyate | yo hi janmasu pūrveṣu tato 'nyo na bhavatyayam || 9 ||
yadi pūrvakādātmanaḥ asya adhunātanasya ātmano 'nyatvaṃ syāt, tadānīṃ nābhūmatītamadhvānamiti syāt | na caitadevaṃ saṃbhavati | tasmānnābhūvamatītamadhvānamityetannopapadyate || 9 ||
yadi punaḥ pūrvakādātmanaḥ asya anyatvaṃ syāt, ko doṣa iti? ucyate-
yadi hyayaṃ bhavedanyaḥ pratyākhyāyāpi taṃ bhavet | tathaiva ca sa saṃtiṣṭhettatra jāyeta vāmṛtaḥ || 10 ||
yadi hi ayamadhunātana ātmā pūrvakādātmanaḥ anyaḥ syāt, tadā taṃ pūrvakamātmānaṃ pratyākhyāya parityajya tannirapekṣaḥ ataddhetuka eva syāt | kiṃ cānyat | tathaiva ca sa saṃtiṣṭhettatra yadi pūrvakādātmanaḥ asya anyatvaṃ syāt, tadā anyatvād ghaṭotpāde paṭāvināśavat pūrvasyātmanā uttarasminnapi ātmani samutpadyamāne 'pi anirodhaḥ syāt | aniruddhatvācca yatra pūrvaṃ devamanuṣyādijanmasu upapannaḥ, yena varṇasaṃsthānādinā pūrvamupalabhyamānaḥ, tenaiva prakāreṇa tathaiva sa tatrāvatiṣṭheta tathaivāvatiṣṭheteti | tasmānnābhūvamatītamadhvānamityetannopapadyate ||
atrāha- tatra yaduktam-
yadi hyayaṃ bhavedanyaḥ pratyākhyāyāpi taṃ bhavet | iti,
yadi puna pūrvakamātmānaṃ pratyākhyāya [ayamiha bhavet, ko doṣaḥ syāt? tatra doṣā bahavaḥ syuḥ | kathamiti cet, yasmādevaṃ sati-
ucchedaḥ karmaṇāṃ nāśastathānyakṛtakarmaṇām | anyena paribhogaḥ syādevamādi prasajyate || 11 ||
yadi pūrvakamātmānaṃ pratyākhyāya ayamātmā bhavet, tadā] pūrvakasya ātmanaḥ tatra naṣṭatvād, iha ca anyasyaiva cotpādanātpūrvakasyātmana ucchedaḥ syāt | tasmiṃśca ātmani ucchinne karmaṇāmadattaphalānāmevāśrayavicchedena vicchedāt, bhoktaścābhāvānnāśa eva syāt | atha pūrvakenātmanā kṛtasya karmaṇaḥ uttareṇātmanā phalaparibhogaḥ parikalpyate, tathāpi anyena kṛtasya karmaṇaḥ phalasya anyenopabhogaḥ syāt | tataśca-
akṛtābhyāgamabhayaṃ syātkarmākṛtakaṃ yadi | ityevamādi aniṣṭamāpadyate || 11 || api ca | yadi ayamātmā pūrvakādātmanaḥ anya eva atropapannaḥ syāt, tadā pūrvamabhūtvā paścādutpanna iti syāt | na caitadyuktamiti pratipādayannāha-
nāpyabhūtvā samudbhūto doṣo hyatra prasajyate | kṛtako vā bhavedātmā saṃbhūto vāpyahetukaḥ || 12 ||
iti | yadi hi ātmā pūrvamabhūtvā paścādutpannaḥ syāt, tadā kṛtaka eva ātmā syāt | na ca kṛtaka ātmeṣyate, anityatvaprasaṅgāt | vyatiriktasya ca tanniṣpādakasya karturabhāvāt kutaḥ kṛtakatvamātmano yojyeta? kṛtake cātmani parikalpyamāne ādimān saṃsāraḥ syādeva, apūrvasattvasya prādurbhāvaśca | na caitadevam | tasmānna kṛtaka ātmā | api ca | saṃbhūto vāpyahetukaḥ | abhūtvā prāgātmā samutpadyamāno nirhetuka evopapadyate | pūrvaṃ hi ātmā nāstīti akṛtako nirhetukaḥ syāt | vāśabdo vikalpe | kṛtako vā bhavedātmā yadi vā nābhūvamatītamadhvānamityetannābhyupeyam | saṃbhūto vāpyahetukaḥ, yadi vā-
nābhūmatītamadhvānamityetannopapadyate | ityabhyupagamyatām || 12 || idānīṃ yathopavarṇitamevārthaṃ nigamayannāha-
evaṃ dṛṣṭiratīte yā nābhūmahamabhūmaham | ubhayaṃ nobhayaṃ ceti naiṣā samupapadyate || 13 ||
evaṃ yathopavarṇitena nyāyena abhūmatītamadhvānamiti yā dṛṣṭiḥ, eṣāpi naivopapadyate | etaddvayasyābhāvācca ubhayamapi nopapadyate | kiṃ kāraṇam? yasmād dvayaṃ hyetatsamāhatamubhayamiti kalpyate | ekaikasya ca pṛthakpṛthagabhāvāt kutastatsamāhāra iti ubhayamapi na saṃbhavati | (pp_254) ubhayasyābhāvāt kutastatpratiṣedhena nobhayaṃ bhaviṣyatīti? tasmānnaivābhūvaṃ na nābhūvamityetadapi nopapadyate || 13 ||
tadevaṃ pūrvāntaṃ samāśritasya dṛṣṭicatuṣṭayasya asaṃbhavamudbhāvya idānīmaparāntasamāśritasya pratiṣedhamāha-
adhvanyanāgate kiṃ nu bhaviṣyāmīti darśanam | na bhaviṣyāmi cetyetadatītenādhvanā samam || 14 ||
yathaiva hi atīte 'dhvani dṛṣṭicatuṣṭayaṃ niṣiddham, evamanāgate 'pyadhvani dṛṣṭicatuṣṭayaṃ niṣedhanīyamuktapāṭhaparivartanena | tadyathā-
adhvanyanāgate kiṃ nu bhaviṣyāmītyasaṃgatam | aiṣyajanmani yo bhāvo sa eva na bhavatyayam ||
ityevamādinā sarvaṃ samaṃ yojyamekatvapratiṣedhe | evamanyatvapratiṣedhe 'pi samaṃ yojyam-
na syāmanāgate kāle ityetannopapadyate aiṣya janmani yo bhāvo tato 'nyo na bhavatyayam || ityevamādinā pūrvaślokapāṭhaparivartanena || 14 || idānīṃ pūrvāntaṃ samāśritasya śāśvatādidṛṣṭicatuṣṭayasya pratiṣedhārthamāha-
sa devaḥ sa manuṣyaścedevaṃ bhavati śāśvatam | anutpannaśca devaḥ syājjāyate na hi śāśvatam || 15 ||
iha hi kaścinmanuṣyagatisthaḥ kuśalaṃ karma kṛtvā devagatiṃ gacchati | tatra yadi sa eva devaḥ sa eva manuṣya iti evamubhayoraikyaṃ syāt, tadā śāśvataṃ syāt | na caitadevaṃ yadeva eva manuṣyo bhavediti | ato nāsti kiṃcicchāśvatam | api ca | śāśvatavāde sati asamutpannaśca devaḥ syāt | kiṃ kāraṇam? yasmājjāyate na hi śāśvatam | yaddhi vastu śāśvatam, tadvidyamānatvānnaiva jāyate | tataśca anutpanno devaḥ syāt, anutpanno devo na yujyate iti || evaṃ tāvacchāśvataṃ na yujyate || 15 ||
idānīmaśāśvatamapi yathā na saṃbhavati tathā pratipādayannāha-
devādanyo manuṣyaścedaśāśvatamato bhavet | devādanyo manuṣyaścetsaṃtatirnopapadyate || 16 ||
yadi hi anyo devo 'nyaśca manuṣyaḥ syāt, tadā pūrvakasya manuṣyātmanastatra naṣṭatvādiha ca anyasyaivotpādāt sa pūrvako manuṣyātmā tatra vinaṣṭa ityaśāśvataṃ syāt | tatsaṃtānānuvṛttyā nāśāśvatamiti cet, ucyate-
devādanyo manuṣyaścetsaṃtatirnopapadyate |
yadi devādanyo manuṣyo bhavet, tadā yathā nimbasya na āmratarusaṃtāno bhavati, evaṃ manuṣyasya devaḥ ekasaṃtānapatito na syāt | tataśca pūrvakasya vināśādaśāśvatameva bhavet | athavā | (pp_255) yadi devādanyo manuṣyo bhavet, tadā saṃtānānuvṛttirna syāt | asti ceyaṃ saṃtānānuvṛttiḥ devasya manuṣyaḥ ekasaṃtānapatita iti | tasmāt saṃtānābhāvaprasaṅgāt devādanyo manuṣyo na bhavati | yataścaivam, ato 'śāśvatamapi nāsti || 16 ||
idānīṃ śāśvatāśāśvatapratiṣedhārthamāha-
divyo yadyekadeśaḥ syādekadeśaśca mānuṣaḥ aśāśvataṃ śāśvataṃ ca bhavettacca na yujyate || 17 ||
yadi ayaṃ manuṣyaḥ aṃśena manuṣyatāṃ vijahyāt, aṃśena vihāya manuṣyatāṃ devātmabhāvamupādadyāt, tadā ekadeśasya nāśādaśāśvataṃ syāt, ekadeśasya ca avasthānācchāśvataṃ syāt | etacca ayuktaṃ yadekasya divyagatisaṃgṛhītaḥ ekadeśaḥ syāt, ekadeśaśca manuṣyaḥ syāt | tasmācchāśvataṃ ca aśāśvataṃ ca etadubhayaṃ nopapadyate || 17 ||
idānīṃ naśāśvatanaivāśāśvatadṛṣṭipratiṣedhārthamāha-
aśāśvataṃ śāśvataṃ ca prasiddhamubhayaṃ yadi | siddhe na śāśvataṃ kāmaṃ naivāśāśvatamityapi || 18 ||
yadi śāśvataṃ kiṃcidvastu syāt, tadā paścādaśāśvatadarśanānnaiva śāśvatamiti syāt | evaṃ yadi kiṃcidaśāśvataṃ syāt, tadā tasya paścācchāśvatopapattito nāśāśvatamiti syāt | yadā tu śāśvatāśāśvatamevāprasiddham, tadā kutastatpratiṣedhena naivaśāśvataṃ nāśāśvatam syāditi? tasmādetadapyayuktam || 18 ||
atha syāt- anādijanmamaraṇaparaṃparāpravṛttamavicchinnakamaṃ saṃsāraprabandhamupalabhya śāśvata mātmānaṃ parikalpayāmaḥ | astyasau śāśvataḥ kaścit padārthaḥ, yo hi nāma evamanādimati saṃsāre paribhramannadyāpyupalabhyate iti | ucyate | etadapi nopapadyate | kiṃ kāraṇam? yo hi nāma-
kutaścidāgataḥ kaścitkiṃcidgacchetpunaḥ kvacit | yadi tasmādanādistu saṃsāraḥ syānna cāsti saḥ || 19 ||
yadi hi saṃskārāṇāmātmano va kutaścidgatyantarād gamanaṃ gatyantaramāgamanaṃ syāt, tataśca gantyantarāt punaḥ kvacid gamanaṃ syāt, tadānīmanādiḥ saṃsāraḥ syāt | na ca kutaścit kasyacidāgamanaṃ saṃbhavati, nityasya vā anityasya vā āgamanānupapatteḥ | na cāpi itaḥ punaḥ kasyacit kvacid gamanaṃ saṃbhavati, nityasya vā anityasya gamanānupapatteḥ | yadā caivaṃ na saṃbhavati, tadā kuto janmamaraṇaparaṃparāyā atidīrghatvena ādyanupalambhādanādimān saṃsāraḥ syāt? saṃsarturabhāvāt kutaḥ anādimattvamādimatvaṃ vā saṃsārasya saṃbhavet? yadā ca na saṃbhavati, tadā yaduktam- astyasau śāśvataḥ kaścitpadārthaḥ, yo hi nāma evamanādimati saṃsāre paribhramannadyāpyupalabhyate iti, tanna yuktam ||
ataśca, evaṃ yathoditanyāyena-
nāsti cecchāśvataḥ kaścit ko bhaviṣyatyaśāśvataḥ | śāśvato 'śāśvataścāpi dvābhyāmābhyāṃ tiraskṛtaḥ || 20 ||
yadā caivaṃ śāśvata eva padārtho na saṃbhavati, tadā kasya vigamanādaśāśvataḥ syāt | śāśvatāśāśvatānupalambhācca kutaḥ ubhayaṃ kuto nobhayamiti? tasmādevaṃ śāśvatādidṛṣṭicatuṣṭayaṃ pūrvānte saṃsārasya na saṃbhavati || 20 ||
idānīmantānantādicatuṣṭayamaparānte yathā na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
antavān yadi lokaḥ syātparalokaḥ kathaṃ bhavet | athāpyanantavāṃllokaḥ paralokaḥ kathaṃ bhavet || 21 ||
yadi hi antavān, vināśādūrdhvaṃ pūrvaloko na syāt, tadā paraloko na syāt asti ca paraloka iti antavāṃlloka iti nopapadyate | athāpi anantavāṃllokaḥ syāt, tadānīmapi paralokaḥ kathaṃ bhavet? naiva paralokaḥ syādityabhiprāyaḥ | na ca paraloko nāsti | ataḥ paralokasadbhāvādantavānapi loko na bhavati || 21 ||
idānīmantavattvamanantavatvaṃ ca ubhayametallokasya yathā na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
skandhānāmeṣa saṃtāno yasmāddīpārciṣāmiva | pravartate tasmānnāntānantavattvaṃ ca yujyate || 22 || pūrvottarahetuphalabhāvasaṃbandhanairantaryāvicchinnakamavartī yasmādayaṃ pradīpavat pratikṣaṇavināśī skandhasaṃtānaḥ pravartate, tasmāddhetuphalapravṛttidarśanānnāntavattvaṃ nānantavattvaṃ ca yujyate || 22 || kathaṃ kṛtvā?
pūrve yadi ca bhajyerannutpadyeranna cāpyamī | skandhāḥ skandhān pratītyemānatha loko 'ntavān bhavet || 23 ||
yadi pūrve manuṣyaskandhā naśyeyuḥ, tāṃśca pratītya uttare devagatyupapattisaṃgṛhītā nopapadyeran, tadā antavān loko bhavet tailavartikṣayaniruddhapradīpavat | uttarātmabhāvotpādānnāsti antavattvam || 23 ||
pūrve yadi na bhajyerannutpadyeranna cāpyamī | skandhāḥ skandhān pratītyemāṃlloko 'nanto bhavedatha || 24 ||
atha yadi pūrvakāḥ skandhā na naśyeṣuḥ, tān pratītya uttare phalabhūtāḥ skandhā notpadyeran tadā ananto 'vināśī lokaḥ syāt svarūpādapracyutatvāt | yadā tu pūrvakāḥ skandhā nirudhyante taddhetukāścāpare skandhā uttarakālaṃ jāyante, tadā pūrvakānāmanavasthānāt kuto 'nantavattvaṃ saṃsārasya syāt? || 24 ||
idānīṃ tṛtīyamubhayapakṣabhāvaṃ pratipādayannāha-
antavānekadeśaścedekadeśastvanantavān | syādantavānanantaśca lokastacca na yujyate || 25 ||
yadi hi kasyacidekadeśasya vināśaḥ syāt, ekadeśasya ca gatyantaragamanaṃ syāt, yāttadānīmantavāṃśca loko 'nantavāṃśca | na caitadevaṃ saṃbhavati yadekadeśo naśyati, ekadeśo na naśyatīti | ataḥ antavāṃśca anantavāṃśca loka iti na yujyate || 25 ||
kasmāt punarekadeśasya vināśaḥ ekadeśasya cāvasthānaṃ na yujyate iti pratipādayannāha-
kathaṃ tāvadupādāturekadeśo vinaṅkṣyate| na naṅkṣyate caikadeśa evaṃ caitanna yujyate || 26 ||
iha ekadeśasya vināśe ekadeśasya cāvasthāne parikalpyamāne yadi vā upādāturekadeśasya vināśaḥ avasthānaṃ vā parikalpyeta, yadi vā upādānasya? tatra yadi tāvadupādāturekadeśasya vināśaḥ ekadeśasya cāvasthānaṃ parikalpyate, tanna yujyate | kiṃ kāraṇam? yasmāt-
kathaṃ tāvadupādāturekadeśo vinaṅkṣyate | na naṅkṣyate caikadeśaḥ
naiva hi atra kācidupapattirasti yayā ekadeśasya vināśamekadeśasya cāvināśaṃ parikalpayiṣyāmaḥ | ata eva upapattimapaśyannācārya āha-
evaṃ caitanna yujyate || iti |
athavā | upādātā hi nāma ātmā | sa ca skandheṣu pañcadhā mṛgyamāṇo na saṃbhavati | yaśca na saṃbhavati, tasya kathamekadeśo vinaṅkṣyate, ekadeśaśca na naṅkṣyate? ata evāha- evaṃ caitanna yujyate iti | athavā yadi upādāturekadeśo naśyedekadeśaśca na naśyet, tadā ekasyaiva upādāturdevatvamaṃśenānyena manuṣyatvaṃ syāt | na caitadiṣyate ityāha- evaṃ caitanna yujyate iti | evaṃ tāvadupādāturantavattvamanantavattvaṃ ca na yuktamiti || 26 ||
idānīmupādānasyāpi yathā na saṃbhavati tathā pratipādayannāha-
upādānaikadeśaśca kathaṃ nāma vinaṅkṣyate | na naṅkṣyate caikadeśo naitadapyupapadyate || 27 || upādātṛvadetadapi vyākhyeyam || 27 || tadevamubhayadarśanāsaṃbhavaṃ pratipādya idānīṃ yathā nobhayamapi na saṃbhavati tathā pratipādayannāha-
antavaccāpyanantaṃ ca prasiddhamubhayaṃ yadi | siddhe naivāntavatkāmaṃ naivānantavadityapi || 28 ||
pratiṣedhyasya vastuno 'saṃbhavāt pratiṣedhasyāpyasaṃbhava iti | ataḥ antavattve ca anantavattve ca ubhayasminnapratīte kasya pratiṣedhena naivāntavān nānantavān lokaḥ iti dṛṣṭisaṃbhavaḥ syāditi || 28 ||
evaṃ tāvat sāṃvṛtaṃ pratibimbākāramupādātāramupādānaṃ cābhyupetyāpi śāśvatādidṛṣṭayasaṃbhavaṃ pratipādya idānīṃ sarvathā bhāvasvabhāvānupalambhena bandhyāputraśyāmagauratādivat śāśvatādidṛṣṭīnāmasaṃbhavaṃ pratipipādayiṣurāha-
athavā sarvabhāvānāṃ śūnyatvācchāśvatādayaḥ | kva kasya katamāḥ kasmātsaṃbhaviṣyanti dṛṣṭayaḥ || 29 ||
iha sarvabhāvānāṃ pratītyasamutpannatvāt śūnyatvaṃ sakalena śāstreṇa pratipāditam | tataśca sarvabhāvānāṃ śūnyatvāt katamāstāḥ sarvabhāvabāhyāḥ śāśvatādyā dṛṣṭayo bhaviṣyanti, yāḥ kaścid grahīṣyati yatastannirākaraṇamārapsyāmahe? tathā kiṃ vā ālambanaṃ yat sarvabhāvānantargataṃ yatraitā dṛṣṭaya utpatsyante yatraitā dṛṣṭīrnivārayiṣyāmaḥ? katamaścāsau bhāvaḥ pudgalo vā sarvabhāvabāhyāḥ yasyaitā dṛṣṭayaḥ utpatsyante yaṃ dṛṣṭibhyo nivārayiṣyāmaḥ? kiṃ vā dṛṣṭīnāmutpattikāraṇamālambananimittaṃ sarvabhāvabāhyaṃ yasmānnimittādutpadyamānāḥ śāśvatādikāḥ dṛṣṭīḥ vārayiṣyāmaḥ? sarveṣāmeva hi padārthānāṃ sarvabhāvāntargatatvāt śūnyatvam, śūnyatvācca sarve eva hi te padārthā nopalabhyanta iti,
kva kasya katamāḥ kasmātsaṃbhaviṣyanti dṛṣṭayaḥ |
naiva kāścit, naiva kvacit, naiva kasyacit, nāpi kenacidākāreṇa saṃbhaviṣyantītyabhiprāyaḥ | asaṃbhave ca sati āsāṃ parikalpanaiva notpadyate ityayuktā evaitā dṛṣṭayaḥ || 29 ||
tadevam-
sarvadṛṣṭiprahāṇāya yaḥ saddharmamadeśayat | anukampāmupādāya taṃ namasyāmi gautamam || 30 ||
tatra saṃsāranirvāṇaprahāṇādhigamopalambhaprapātapatanasaṃdhāraṇāt dharmaḥ | satāmāryāṇāṃ kṛtakāryāṇāṃ dharmaḥ saddharmaḥ | yadi vā śobhano dharmaḥ saddharmaḥ, sakalasaṃsāraduḥkhakṣayakaratvena praśaṃsanīyatvāt || yaḥ saddharmam-
anirodhamanutpādamanucchedamaśāśvatam | anekārthamanānārthamanāgamamanirgamam ||
prapañcopaśamaṃ śivaṃ pratītyasamutpādasaṃjñayā hi deśitavān sarvadṛṣṭiprahāṇārthaṃ jagatāmanukampāmupādāya mahākaruṇāmevāśritya priyaikaputrādhikatarapremapātrasakalatribhuvanajanaḥ na lābhasatkārapratyupakārādilipsayā, taṃ namasyāmi niruttaramadvitīyaṃ śāstāram | kiṃnāmadheyam? gautamam | paramarṣigotrasaṃbhūtamityarthaḥ ||
yathoktamāryaśālistambasūtre āryamaitreyeṇa mahābodhisattvena-
ya imaṃ pratītyasamutpādamevaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā satatasamitamajīvaṃ nirjīvaṃ yathāvadaviparītamajātamabhūtamakṛtamasaṃskṛtamapratighamanāvaraṇaṃ śivamabhayamanāhāryamavyayamavyupaśamasvabhāvaṃ paśyati asatastucchataḥ riktato 'sārato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghato 'nityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataḥ, na sa pūrvāntaṃ pratisarati | kiṃ nvahamabhūvamatīte 'dhvani, āhosvinnābhūvamatīte 'dhvani, ko nvahamabhūvamatīte 'dhvani, kathaṃ nvahamabhūvamatīte 'dhvani | aparāntaṃ vā punarna pratisarati kiṃ nvahaṃ bhaviṣyāmyanāgate 'dhvani, (pp_259) āhosvinna bhaviṣyāmyanāgate 'dhvani, ko nu bhaviṣyāmyanāgate 'dhvani, kathaṃ nu bhaviṣyāmyanāgate 'dhvani | pratyutpannaṃ vā punarna pratisarati kiṃ nvidaṃ kathaṃ nvidaṃ ke santaḥ ke bhaviṣyāmaḥ ayaṃ sattvaḥ kutaṃ āgataḥ, sa itaścyutaḥ kutra gamiṣyatīti yānyekeṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ pṛthagloke dṛṣṭigatāni bhaviṣyanti tadyathā- ātmavādapratisaṃyuktāni jīvavādapratisaṃyuktāni kautukamaṅgalapratisaṃyuktāni, tānyasya tasmin samaye prahīṇāni bhavanti parijñātāni samucchinnamūlāni tālamastakavadanābhāsagatāni āyatyāmanutpādānirodhadharmāṇi ||
atha khalvāyuṣmān śāriputro maitreyasya bodhisattvasya mahāsattvasya bhāṣitamabhinandya anupramodya utthāyāsanāt prakrāntaḥ, prakrāntāste ca bhikṣava iti ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau dṛṣṭiparīkṣā nāma saptaviṃśatitamaṃ prakaraṇaṃ samāptam ||
|| samāptaṃ cedaṃ madhyamakaśāstraṃ sakalalaukikalokottarapravacananītaneyārthavyākhyānanaipuṇya viśāradaṃ śrāvakapratyekabuddhānuttarasamyaksaṃbuddhabodhimaṇḍāsanadāyakamiti ||
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
