Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Prasannapada
- Tác giả
- Candrakīrti
- Thông tin
- GRETIL — P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10).CC BY-NC-SA 4.0
sthitasya nirodhaviruddhasya nāsti nirodhaḥ | nāsthitasyāpi bhāvasya nirodha upapadyate || 27 ||asthitasya abhāvasya avidyamānasya nirodho nāsti, iti sarvathā nāsti nirodhaḥ || 27 || kiṃ cānyat | yadi iha nirodhaḥ syāt, sa tayaivāvasthayā tasyā evāvasthāyāḥ syādanyayā vā anyasyā avasthāyāḥ syāt | sarvathā ca nopapadyate iti pratipādayannāha-
tayaivāvasthayāvasthā na hi saiva nirudhyate | anyayāvasthayāvasthā na cānyaiva nirudhyate || 28 ||
tayaiva tāvatkṣīrāvasthayā saiva kṣīrāvasthā na nirudhyate, svātmani kriyāvirodhāt | nāpyanyayā dadhyavasthayā kṣīrāvasthā nirudhyate | yadi hi kṣīradadhyavasthayoryaugapadyaṃ syāt, syāttayorvināśyavināśakabhāvaḥ | na tu dadhyavasthāyāṃ kṣīrāvasthā asti | yadā ca nāsti, tadā kāmasatī vināśayet? yadi vināśayet, kharaviṣāṇatīkṣṇatāmapi vināśayet | tasmādanyayāpyavasthayā naivānyāvasthā nirudhyate || 28 ||
atrāha- yadyapi tayaivāvasthayā saivāvasthyā, anyayā vā avasthayā anyāvasthā na nirudhyate, tathāpi kṣīrāvasthāyāstāvannirodho 'sti, tataśca utpādo 'pi syāditi | ucyate | aho bata atijaḍatāmātmano bhavān prakaṭayati | nanu ca pūrvoktena nyāyena
yadaivaṃ sarvadharmāṇāmutpādo nopapadyate |
ityuktam, tadaivaṃ sarvadharmāṇāṃ nirodho nopapadyate || 29 ||iti sphuṭatarameva pratipāditaṃ bhavati || 29 || api ca | nirodho nāma yadi kaścit syāt, sa sato vā bhāvasya syādasato vā | tatra-
sataśca tāvadbhāvasya nirodho nopapadyate |
svabhāvādapracyutasya bhāvasya nirodho na yuktaḥ | yasmāt- ekatve na hi bhāvaśca nābhāvaścopapadyate || 30 || nirodho hi nāma abhāvaḥ | sa yasya bhavati, sa naiva bhavati | tataśca sato bhāvasya nirodha iti bruvatā bhāvābhāvayorekādhikaraṇatā abhyupagatā bhavati | ekatve sati ubhayaṃ na yujyate | yadi tadānīṃ bhāvaḥ syāt, tadā nirodhenābhāvenāveśādbhāvavyapadeśo 'yuktaḥ | atha abhāvaḥ, so 'pyasya na yujyate, abhāvavirodhinā bhāvarūpeṇāviyogāt | tasmādekatve sati bhāvābhāvayoḥ sa padārtho naiva bhāvo nāpyabhāva iti yujyate | athavā, parasparaviruddhatvādālokāndhakāravadekatve sati na hi bhāvaśca nābhāvaścopapadyate | evaṃ tāvatsato bhāvasya nirodho na yuktaḥ || 30 ||
idānīm-
asato 'pi na bhāvasya nirodha upapadyate |
avidyamānasyābhāvasya na vināśo 'sti vandhyātanayasyeva, avidyamānatvāt | ata evāha- na dvitīyasya śirasacchedanaṃ vidyate yathā || 31 || prasiddhāsattvasyaiva narāṇāṃ dvitīyasya śiraso dṛṣṭāntatvenopādānānnirdeśāpūrṇatvānnāstīti nopāttam | tadevamasato bhāvasya nirodho na saṃbhavati, sato 'pi na | yaścobhayathāpi na saṃbhavati, sa kenātmanā sthitaḥ? nāstyeva nirodha iti pratīyatām || 31 ||
kiṃ cānyat | yadi nirodho nāma bhāvānāṃ nirodhaka iti kalpyate, tasyedānīṃ kimanyo nirodha iṣyate, uta na? yadi iṣyate tanna yujyate |
na svātmanā nirodho 'sti nirodho na parātmanā |
kathaṃ punarnāstīti pratipādayannāha- utpādasya yathotpādo nātmanā na parātmanā || 32 || tatra yathā-
anutpanno 'yamutpādaḥ svātmānaṃ janayetkatham |
ityādinā utpādaḥ svātmānaṃ notpādayati, evaṃ nirodho 'pi svātmānaṃ na nirodhayati | kathamiti? ucyate-
aniruddho nirodho 'yaṃ svātmānaṃ nāśayetkatham | atha naṣṭo nāśayati naṣṭe kiṃ nāśyate punaḥ ||
iti samamutpādena vaktavyam | evaṃ ca svātmanā na nirodho 'sti | nirodha idānīṃ parātmanāpi nāsti | katham? tatra yathā utpāde gaditam- 'anya utpādayatyenam'; ityādi, evaṃ nirodhe 'pi vaktavyam-
anyo vināśayatyenaṃ nāśo yadyanavasthitiḥ | athāvināśo naṣṭo 'yaṃ sarvaṃ naśyatu te tathā ||
iti | tadevaṃ parātmanāpi nirodho na saṃbhavatīti nāsti nirodhasya nirodhaḥ ||
atha manyase- nāstyeva nirodhasya nirodha iti, tadayuktam | yadi hi nirodhasya nirodho na syāta, tadā nirodharahitatvātsaṃskṛtalakṣaṇamavahīyate | tadevaṃ yadi vināśasya vināśaḥ parikalpyate tathāpi na yukto vināśaḥ | atha na parikalpyate, tathāpi na yukta iti | kathaṃ tvidānīṃ vināśo yokṣyate parasya? atha syāt- tathāpi evameva vicāre sati vināśo bhavato 'pi na yujyate, tataḥ ya ubhayordoṣaḥ, na tenaikaścodyo bhavatīti | ucyate | naivedaṃ codyaṃ mamāpatati | kiṃ kāraṇam? ye svātmanā niḥsvabhāvā bhāvāḥ, te ca niḥsvabhāvā eva santo bālānāmidaṃsatyābhiniveśināṃ vyavahārapathamupayānti avicāraprasiddhenaiva nyāyeneti teṣu nāsti yathoditavicārāvatāro 'smākam māyāsvapnagandharvanagarādivattu laukikāḥ padārthā nirupapattikā eva santaḥ sarvalokasyāvidyātimiropahatamatinayanasya prasiddhimupagatā iti parasparāpekṣayaiva kevalaṃ prasiddhimupagatā bālairabhyupagamyante | yathoktaṃ śatake-
alātacakranirmāṇasvapnamāyāmbucandrakaiḥ | dhūmikāntaḥpratiśrutkāmarīcyabhraiḥ samo bhavaḥ ||
tasmātsati utpāde utpādyam, sati utpādye utpādaḥ | sati nirodhe nirodhyam, sati nirodhye nirodhaḥ, ityevaṃ laukikasya vyavahārasyābhyupagamātkuto 'smatpakṣe samaprasaṅgitā bhavitumarhati |
yastu vināśasya ahetukatvamabhyupetya kṣaṇikatāṃ saṃskārāṇāmāha, tasya nirhetukatvāt | khapuṣpavadvināśābhāvāt kutaḥ kṣaṇikatvaṃ bhāvānāṃ setsyati, kuto vināśarahitānāṃ saṃskṛtatvamapīti sarvameva asamañjasaṃ tasya jāyate | jātipratyayaṃ jarāmaraṇaṃ saṃskṛtalakṣaṇānāṃ ca saṃskāraskandhāntarbhāva varṇayatā bhagavatā nanu sahetukatvaṃ spaṣṭamādarśitaṃ vināśasya | jātimātrāpekṣatvāccāsya kṣaṇabhaṅgo 'pi sukhasādhya iti sarvaṃ susthaṃ jāyate ||
atha syāt- vināśo hi nāma abhāvaḥ, yaśca abhāvaḥ, kiṃ tasya hetunā kartavyam | ato nirhetuko vināśa iti | nanu ca bhāve 'pi hetvabhāvaprasaṅgo bhavati | bhāvo hi nāma vidyamānaḥ, yaśca vidyamānaḥ tasya ca kiṃ hetunā prayojanam? na hi jātaṃ punarapi janyate | tasmātsarvatraiva hetvabhāvaprasaṅgādayuktametat ||
api ca | yathā utpādaḥ sahetukaḥ pūrvamabhāvātpaścācca bhāvāt, evaṃ vināśo 'pīṣyatām | vināśo hi na sarvadā bhavati, utpādātpūrvamabhāvātpaścācca bhāvāt | yaccocyate- yaścābhāvaḥ tasya (pp_73) kiṃ hetunā kartavyamiti, tadayuktam | yasmānna vayaṃ vināśasya hetunā kiṃcitkriyamāṇamicchāmaḥ, kiṃ tarhi vināśa eva kriyate iti varṇayāmaḥ | nanvevaṃ sati kriyamāṇatvādvināśo 'pi bhāvaḥ prāpnotīti cet, iṣyata evaitat | vināśo hi svarūpāpekṣayā bhāvaḥ, rūpādidharmanivṛttisvabhāvatvāttu na bhāvaḥ | api ca | maraṇamapi dvividhakāryapratyupasthāpanaṃ saṃskāravidhvaṃsanaṃ ca karoti | aparijñānānupacchedaṃ (?) cetyāgamāt kathaṃ na sahetuko vināśaḥ? api ca | kalpitābhāvalakṣaṇāyāśca śūnyatāyāḥ pareṇa bhāvarūpatāmabhyupagacchatā kathamabhāvasya bhāvatvaṃ nābhyupagataṃ bhavati? bhāvatvācca kathamasaṃskṛtatvaṃ śūnyatāyāḥ syāt? ataḥ sarvamabhyupetaṃ vihīyate bhavatā | ata eva vakṣyati-
bhavedabhāvo bhāvaśca nirvāṇamubhayaṃ katham | na saṃskṛtaṃ hi nirvāṇaṃ bhāvābhāvau ca saṃskṛtau ||
ityalaṃ prasaṅgena | prakṛtameva vyākhyāsyāmaḥ || 32 ||
atrāha- yadi utpādasthitibhaṅgāḥ saṃskṛtasya niṣiddhāḥ, tathāpi saṃskṛtamasti viśeṣalakṣaṇayuktam | tathāhi kāṭhinyādikaṃ sāsnādikaṃ ca tasya viśeṣalakṣaṇamupadiśyate | tasmātsaṃskṛtasya sadbhāvāttallakṣaṇamapyastīti | ucyate | syādevaṃ yadi saṃskṛtameva vastu syāt | kutaḥ? yasmāt-
utpādasthitibhaṅgānāmasiddhernāsti saṃskṛtam |
yadā yathoktena nyāyena utpādasthitibhaṅgā eva niṣiddhāḥ, tadā kutaḥ saṃskṛtaṃ vastu tadviśeṣalakṣaṇamapyastīti ||
atrāha- vidyata eva saṃskṛtam, tatpratipakṣāsaṃskṛtasadbhāvāt | ucyate | syādetadevam, yadi asaṃskṛtameva syāt | yasmāt- saṃskṛtasyāprasiddhau ca kathaṃ setsyatyasaṃskṛtam || 33 || atraike ākāśāpratisaṃkhyānirodhanirvāṇānyasaṃskṛtānīti kalpayanti | apare śūnyatāṃ tathatālakṣaṇāmasaṃskṛtāṃ parikalpayanti | tadetatsarvaṃ saṃskṛtasyāprasiddhau satyāṃ nāstyeveti spaṣṭamādarśitam || 33 ||
atrāha- yadi utpādasthitibhaṅgā na santītyavadhāritam, yattarhi idamanāvaraṇajñāninā muninā-
"saṃskṛtasya bhikṣavaḥ utpādo 'pi prajñāyate, vyayo 'pi, sthityanyathātvamapi"
ityudāhṛtam, tatkathaṃ veditavyamiti? ucyate-
yathā māyā yathā svapno gandharvanagaraṃ yathā | tathotpādastathā sthānaṃ tathā bhaṅga udāhṛtam || 34 ||
yathā māyādayaḥ svabhāvenānutpannā avidyamānā māyādiśabdavācyā māyādivijñānagamyāśca lokasya, evamete 'pi lokaprasiddhimātreṇa utpādādayaḥ svabhāvena avidyamānā api bhagavatā tathāvidhavineyajanānugrahacikīrṣuṇā nirdiṣṭā iti | ata evoktam-
tvaksnāyumāṃsāsthisamucchraye ca utpādya saṃjñāṃ mama patnireṣā | mūḍhā hi balā janayanti rāgaṃ striyo na jānanti yathaiva māyām ||
yathā kumārī supināntarasmiṃ sā putra jātaṃ ca mṛtaṃ ca paśyati | jāte 'tituṣṭā mṛti daurmanasthitā tathopamān jānatha sarvadharmān ||
yathaiva gandharvapuraṃ marīcikā yathaiva māyā supinaṃ yathaiva | svabhāvaśūnyā tu nimittabhāvanā tathopamān jānatha sarvadharmān ||
saṃskṛtāsaṃskṛtadharmaviviktā nāsti vikalpana teṣamṛṣīṇām | sarvagatīṣu asaṃskṛtaprāptā dṛṣṭigatehi sadaiva viviktā ||
nityamarakta aduṣṭa amūḍhāḥ tasya sabhāvasamāhitacittā | eṣa samādhibalī balavanto yo imu jānati śūnyakadharmān || iti || 34 ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacittāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau saṃskṛtaparīkṣā nāma saptamaṃ prakaraṇam ||
8
karmakārakaparīkṣā aṣṭamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyanta eva saṃskṛtasvabhāvato vijñānādayaḥ saṃskṛtā dharmāḥ, taddhetukakarmakārakasadbhāvāt | uktaṃ hi bhagavatā-
avidyānugato 'yaṃ bhikṣavaḥ puruṣapudgalaḥ puṇyānapi saṃskārānabhisaṃskaroti, apuṇyānapi, āniñjayānapi saṃskārānabhisaṃskaroti |
ityādinā karmaṇāṃ kārako vyapadiṣṭaḥ, tatkarmaphalaṃ ca vijñānādikamupadiṣṭam | yasya ca kārako 'sti, tadasti, tadyathā ghaṭaḥ | yannāsti, na tasya kārakaḥ, tadyathā kūrmaromaprāvārasyeti | ucyate | syādvijñānādikaṃ saṃskṛtaṃ yadi tasya niṣpādakakarmakārakau syātām | na tu staḥ | yasmāt-
sadbhūtaḥ kārakaḥ karma sadbhūtaṃ na karotyayam | kārako nāpyasadbhūtaḥ karmāsadbhūtamīhate || 1 ||
tatra karotīti kārakaḥ kartā | kurvāṇasyaiva kiṃcit kārakavyapadeśo nākurvāṇasya | tacca karaṇaṃ sadbhūtasya vā kartuḥ parikalpyeta, asadbhūtasya vā, sadasadbhūtasya vā? kriyate iti karma karturīpsitatamam | tadapi trividham, sadbhūtamasadbhūtaṃ sadasadbhūtaṃ ca | tatra sadbhūtaḥ kārakaḥ kriyāyuktaḥ sadbhūtaṃ kriyāyuktaṃ karma na karotītyekā pratijñā | idānīmasadbhūto 'pi kriyākārakarahito 'sadbhutaṃ kriyārahitaṃ karma na karotītyaparā pratijñā || 1 ||
tatrādyāṃ prasādhayitumāha-
sadbhūtasya kriyā nāsti karma ca syādakartṛkam |
kriyānibandhanatvātkārakavyapadeśasya, karoti kriyāyukta eva kaścitsadbhūtaḥ kārakavyapadeśaṃ labhate, tataśca tasyaivaṃvidhasya kriyāhetukalabdhakārakavyapadeśasya aparā kriyā nāsti yayā karma kuryāt | kriyābhāvācca yadā kārakaḥ karma na karoti, tadā kārakanirapekṣamakartṛkaṃ karma syāt | na cākartṛkaṃ karma saṃbhavati bandhyāsūnoriva ghaṭakaraṇamiti | evaṃ tāvat
sadbhūtasya kriyā nāsti karma ca syādakartṛkam |
iti doṣaprasaṅgāt sadbhūtaḥ kārakaḥ karma na karoti |
idānīṃ sadbhūtamapi karma kārako na karotīti pratipādayannāha- sadbhūtasya kriyā nāsti kartā ca syādakarmakaḥ || 2 || sadbhūtaṃ nāma karma kriyāyuktam | tasyedānīṃ kriyānibandhanalabdhakarmavyapadeśasya aparā kriyā nāsti yayā karma kriyeteti | evaṃ tāvatsadbhūtasya karmaṇaḥ kriyā nāsti | yadā nāsti parā kriyā, tadā kārakastatsadbhūtaṃ karma naiva karoti | yadā ca na karoti karmaṇo dvitīyakriyābhāvāt, tadā (pp_76) akarmaka eva avidyamānakarmaka eva tasya karmaṇaḥ kārakaḥ syāt | na caitadyaktam | na hi akṛtānantaryakarmaṇaḥ ānantaryakarmakārakatvaṃ dṛṣṭamiti || 2 ||
evaṃ sadbhūtaḥ kārakaḥ sadbhūtaṃ karma na karoti iti saṃsādhya idānīṃ yathā asadbhūtamapi karma asadbhūtaḥ kārako na karoti tathā pratipādayannāha-
karoti yadyasadbhūto 'sadbhūtaṃ karma kārakaḥ | ahetukaṃ bhavetkarma kartā cāhetuko bhavet || 3 ||
asadbhūtaḥ kārako yaḥ kriyārahitaḥ | kriyā ca kārakavyapadeśe heturiti kriyārahita kārako 'pi nirhetukaḥ syāt | karmāpyasadbhūtaṃ nirhetukaṃ syāt || 3 ||
sati ca ahetukavādābhyupagame kāryaṃ ca kāraṇaṃ ca sarvamapoditaṃ syādityāha-
hetāvasati kāryaṃ ca kāraṇaṃ ca na vidyate |
satyeva hi hetorabhyupagame hetunā yanniṣpādyate tat kāryam, tasya ca yo niṣpādakaḥ tatkāraṇamiti yujyate | tadyathā ghaṭasya mṛd hetuḥ, ghaṭaḥ kāryam, tasya ca cakrādayaḥ sahakārikāraṇam | ahetukavādābhyupagame tu hetvanapekṣatvānmaṇḍūkajaṭāśiromaṇimayaghaṭavanna syādayaṃ ghaṭaḥ | asati ghaṭe kutastatkāraṇamiti | evam-
hetāvasati kāryaṃ ca kāraṇaṃ ca na vidyate |
tataśca- tadabhāve kriyā kartā karaṇaṃ ca na vidyate || 4 || tadabhāve kāryakāraṇabhāve, kiṃ kurvāṇasya kriyā saṃbhavet, kasyāṃ vā kriyāyāṃ kumbhakārasya svātantryātkartṛtvaṃ syāt? na cāpi mṛdāṃ tādātmyapravṛttyā sādhakatamatvena karaṇatvaṃ yujyata iti evaṃ tāvat-
tadabhāve kriyā kartā karaṇaṃ ca na vidyate ||
tataśca-
dharmādharmau na vidyete kriyādīnāmasaṃbhave |
iha yadā devadattaḥ prāṇātipātaviratikriyāsvātantryātkartā san svatantrakāryeṇa karaṇabhūtena prāṇātipātaviratikriyāṃ karoti, tadāsya dharma upajāyate | evaṃ daśasvapi kuśaleṣu karmapatheṣu kuśalakriyāniṣpādyeṣu ratnatrayamātāpitṛtadanyapūjyapūjādilakṣaṇeṣu ca kuśaladharmaprārambheṣu yojyam | evamadharme 'pi prāṇātipātādilakṣaṇe kuśalaviparyayeṇa kriyākartṛkaraṇānāmabhāve sati karmaṇāmabhāvaprasaṅga udbhāvanīyaḥ ||
yadā caivaṃ dharmādharmau na saṃbhavataḥ, tadā tatphalamapi nāstyeveti pratipādayannāha- dharme cāsatyadharme ca phalaṃ tajjaṃ na vidyate || 5 ||dharmādharmajanitamiṣṭāniṣṭaphalaṃ sugatidurgatyordharmādharmayorabhāve sati na syāt || 5 || tataśca-
phale 'sati na mokṣāya na svargāyopapadyate | mārgaḥ
yadi hi phalamiṣṭāniṣṭaṃ syāta, syāllaukikasya mārgasya dhyānārūpyasamādhisamāpattilakṣaṇaṃ svargaḥ, tadānīṃ tadarthaṃ laukikamārgabhāvanā jyāyasī syāt, kugatigamanakarmapathaviratisāphalyaṃ ca syāt | yadi ca mokṣalakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ phalaṃ syāt, tadartha lokottarāryāṣṭāṅgamārgabhāvanāsāphalyaṃ syāt | yadā tu phalaṃ nāsti, tadā-
phale 'sati na mokṣāya na svargāyopapadyate | mārgaḥ |
kiṃ ca | evaṃ phalābhāve sati- sarvakriyāṇāṃ ca nairarthakyaṃ prasajyate || 6 || yā api hyetāḥ kṛṣivāṇijyabala (bhṛti?) gatādikāḥ kriyāḥ phalārtha prārabhyante, tā api sarvāḥ phalābhāve sati nopapadyanta iti | evaṃ sarvakriyāṇāṃ nairarthakyaṃ prasajyate bhavatām | na cāsāṃ nairarthakyam | tasmānniravaśeṣadoṣaviṣavṛkṣākarabhūto 'yaṃ svargāpavargāpavādī narakādimahāpāyaprapātavartanahetuḥ dṛṣṭādṛṣṭahetupadārthavirodhīti kṛtvā, saddhiḥ asadbhūtaḥ kārako 'sadbhūtaṃ karma karotīti pakṣo nikṛṣṭa eveti tyājyaḥ || 6 ||
tadevaṃ pratijñādvayaṃ saṃsādhya idānīmubhayarūpaḥ kārakaḥ, ubhayarūpamapi karma na karotītyāha-
kārakaḥ sadasadbhūtaḥ sadasatkurute na tat |
tatra yadetadasadbhūtaṃ karma kriyāyuktamakriyāyuktaṃ ca, tat sadasadbhūtaḥ kārako na karotīti | yasmāt- parasparaviruddhaṃ hi saccāsaccaikataḥ kutaḥ || 7 || ekaḥ padārthaḥ ekasmin kāle kriyāyuktaścākriyāyuktaśceti na yujyata evaitat | tataśca sadasadbhūto 'pi kārakaḥ sadasadbhūtaṃ karma na karoti, avidyamānatvādityabhiprāyaḥ || 7 ||
evaṃ same pakṣe dūṣaṇamudbhāvya viṣamapakṣasyāpi nirācikīrṣayā āha-
satā ca kriyate nāsannāsatā kriyate ca sat | kartrā
satā sadbhūtena tāvatkartrā kriyāyuktena asadbhūtamasadakriyāyuktaṃ karma na kriyate | yasmāt- sarve prasajyante doṣāstatra ta eva hi || 8 || sadbhūtasya kriyā nāsti karma ca syādakartṛkam |
ityevaṃ tāvat sadbhūtaḥ kārakaḥ karma na karoti, nāpyasadbhūtaṃ karma kriyate | asadbhūtaṃ hi karma ahetukaṃ bhavet | tataśca-
hetāvasati kāryaṃ ca kāraṇaṃ ca na vidyate ||
ityādinā sarvaṃ dūṣaṇamāpadyate | tasmātpūrvoktaireva hetubhirdūṣitatvādasya viṣamapakṣasya na punarhetorupādānamanuṣṭhīyate | yathā caitat satā kartrā asatkarma na kriyate iti pratipāditam, evamasatā kartrā akriyāyuktena satkarma na kriyate iti vyākhyeyamuktapathānusāreṇa || 8 ||
evaṃ tāvadviṣamapakṣe ekaikapadaparāmarśena dūṣaṇamabhidhāya idānīmekaikasya padasya padadvaya parāmarśena dūṣaṇābhidhānamāha-
nāsadbhūtaṃ na sadbhūtaḥ sadasadbhūtameva vā | karoti kārakaḥ karma pūrvoktaireva hetubhiḥ || 9 ||
sa kārakaḥ sadbhūtaḥ asadbhūtaṃ karma sadasadbhūtameva vā na karotīti | kathamityāha- pūrvoktaireva hetubhiriti | tatra 'sadbhūtasya kriyā nāsti'; ityādinā sadbhūtaḥ kārako na karoti | asadbhūtamapi karma na kriyate 'ahetukaṃ bhavetkarma'; 'hetāvasati kāryaṃ ca'; ityādinā vihitadoṣāt | sadasadbhūtamapi karma na kriyate-
parasparaviruddhaṃ hi saccāsaccaikataḥ kutaḥ
iti vacanāt | evaṃ tāvatsadbhūtaḥ kārako 'sadbhūtaṃ sadasadbhutaṃ ca karma na karoti || 9 ||
idānīmasadbhūto 'pi kārakaḥ sadbhūtaṃ karma sadasadbhūtaṃ ca karma na karotītyāha-
nāsadbhūto 'pi sadbhūtaṃ sadasadbhūtameva vā | karoti kārakaḥ karma pūrvoktaireva hetubhiḥ || 10 ||
asadbhūtaḥ kārako nirhetuko bhavet | 'hetāvasati kāryaṃ ca'; ityādinā uktadoṣādasadbhūtaḥ kārako na karoti |
sadbhūtasya kriyā nāsti kartā ca syādakarmakaḥ |
iti prasaṅgāt sadbhūtaṃ karma na kriyate | sadasadbhūtamapi karma na kriyate,
parasparaviruddhaṃ hi saccāsaccaikataḥ kutaḥ | iti vacanāt || 10 || idānīṃ sadasadbhūto 'pi kārakaḥ ekaika evobhayarūpaḥ san yathā sadbhūtamasadbhūtaṃ ca bhinnasaṃketaṃ karma na karoti tathā pratipādayannāha-
karoti sadasadbhūto na sannāsacca kārakaḥ | karma tattu vijānīyātpūrvoktaireva hetubhiḥ || 11 ||
parasparaviruddhaṃ hi saccāsaccaikataḥ kutaḥ |
iti vacanātsadasadbhūtaḥ kārako na karoti |
sadbhūtasya kriyā nāsti kartā ca syādakarmakaḥ |
iti prasaṅgātsadbhūtaṃ karma na kriyate | asadbhūtamapi karma ahetukaṃ 'hetāvasati kārya ca'; ityādinoktadoṣānna kriyate | yataścaivaṃ samapakṣeṣu viṣamapakṣeṣu ca kartuḥ karmaṇaśca sarvathā siddhirayuktā, tasmādyaduktaṃ vidyanta eva vijñānādayaḥ saṃskṛtā dharmāḥ saṃskṛtasvabhāvāḥ taddhetukakarmakārakasadbhāvāditi, tadayuktam ||
atrāha- kimavadhāritametadbhavatā na santi bhāvā iti? na hi | bhavatastu sasvabhāvavādinaḥ svabhāvasya bhāvānāṃ vaidhuryātsarvabhāvāpavādaḥ saṃbhāvyate | vayaṃ tu pratītyotpannatvātsarvabhāvānāṃ svabhāvamevanopalabhāmahe, tatkasyāpavādaṃ kariṣyāmaḥ? yathoktamāryaratnāvalyām-
marīci toyamityetaditi matvāgato 'tra san | yadi nāstīti tattoyaṃ gṛhṇīyānmūḍha eva saḥ ||
marīcipratimaṃ lokamevamastīti gṛhṇataḥ | nāstīti cāpi moho 'yaṃ sati mohe na mucyate ||
ajñānakalpitaṃ pūrvaṃ paścāttatvārthanirṇaye | yadā na labhate bhāvamevābhāvastadā kuha || iti || 11 ||
tadevaṃ niḥsvabhāvānāṃ sarvabhāvānāṃ kuto yathoktaprakārasiddhiḥ? tasmāllaukikaṃ viparyāsamabhyupetya sāṃvṛtānāṃ padārthānāṃ marīcikājalakalpānāmidaṃpratyayatāmātrābhyupagamenaiva prasiddhirnānyenetyāha-
pratītya kārakaḥ karma taṃ pratītya ca kārakam | karma pravartate, nānyatpaśyāmaḥ siddhikāraṇam || 12 ||
iha akurvāṇasya karmanirapekṣasya kārakatvābhāvāt karmāpekṣya kārakasya kārakatvaṃ bhavati | kārakeṇa cākriyamāṇasya kasyacitkarmatvābhāvāt kriyamāṇasyaiva karmavyapadeśāt, taṃ kārakaṃ pratītya karma pravartate ityevaṃ karmakārakayoḥ parasparāpekṣikīṃ siddhiṃ muktvā nānyatsiddhikāraṇaṃ paśyāmaḥ || 12 ||
yathā ca karmakārakayoḥ parasparāpekṣikī siddhiḥ, evamanyeṣāmapi bhāvānāmityatidiśannāha-
evaṃ vidyādupādānaṃ vyutsargāditi karmaṇaḥ | kartuśca
evamityanena anantarāṃ karmakārakaprajñaptiṃ darśayati | upāttirupādānam | anena copāttikriyāmāha | sā ca svasādhanaṃ kartāramupādātāraṃ karma copādānaṃ saṃnidhāpayati | tayośca upādeyopādātroḥ parasparāpekṣayoḥ karmakārakavadeva siddhirna svābhāvikī | kasmātpunaḥ svābhāvikī na bhavati ityāha- vyutsargāditi karmaṇaḥ, kartuśceti | itiśabdo hetuparāmarśī | vyutsargo vyudāsaḥ | tataśca ayamartha upapadyate- yaireva hetubhiḥ karmaṇaśca vyutsargo 'smābhiruktaḥ, taireva hetubhiḥ upādātā upādeyaṃ ca pratiṣiddhaṃ veditavyam | na ca kevalamanayoranyonyāpekṣikī siddhiḥ katurśca karmaṇaśca pratiṣedhenāvaseyā, api ca karmakartṛbhyāṃ śeṣān bhāvān vibhāvayet || 13 || prājña iti vākyaśeṣaḥ | karmakārakopādeyopādātṛvyatiriktā ye 'nye bhāvā janyajanakagantṛgamanadraṣṭavyadarśanalakṣyalakṣaṇotpādyotpādakāḥ, tathā avayavāvayaviguṇaguṇipramāṇaprameyādayo niravaśeṣā bhāvāḥ, teṣāṃ kartṛkarmavicāreṇa svabhāvato 'stitvaṃ pratiṣidhya parasparāpekṣikīmeva siddhi prājño nirmumukṣurjātijarāmaraṇādibandhanebhyo mokṣāya vibhāvayet ||
eṣāṃ ca vistareṇa vicāro madhyamakāvatārādibhyo 'vaseyaḥ ||
nanu ca śeṣān bhāvān vibhāvayedityanenaiva upādānopādānnoradhigatatvādupādānopādānaṃ punarayuktam | satyametat | tathāpi tattvavicāre prādhānyajñāpanārthamupādānopādātrobhedenopādānam, tathā hi uttareṣu prakaraṇeṣu bhūyasā anayoreva vicāro bhaviṣyatīti | ata evoktaṃ bhagavatā āryopāliparipṛcchāyām-
bhaya darśita nairayikaṃ me sattvasahasra savejita naike | na ca vidyati kaściha sattva yo cyutu gacchati ghoramapāyam ||
na ca kāraku kāraṇaṃ santi yehi kṛtā asitomaraśastrāḥ | kalpavaśena tu paśyati tatra kāyi patanti apāyita śastrāḥ ||
citramanorama sajjitapuṣpāḥ svarṇavimāna jalanti manojñāḥ | teṣvapi kāraku nāstiha kaści te 'pi ca sthāpita kalpavaśena ||
kalpavaśena vikalpitu lokaḥ saṃjñagaheṇa vikalpitu bālaḥ | so ca gaho agaho asabhūto māyamarīcisamā hi vikalpāḥ || iti || 13 ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau karmakārakaparīkṣā nāma aṣṭamaṃ prakaraṇam ||
9
pūrvaparīkṣā navamaṃ prakaraṇam |
atrāha- yaduktam- 'evaṃ vidyādupādānaṃ vyutsargāditi karmaṇaḥ | kartuśca'; iti, tadayuktam | yasmāt-
darśanaśravaṇādīni vedanādīni cāpyatha | bhavanti yasya prāgebhyaḥ so 'stītyeke vadantyuta || 1 || yasya upādātuḥ darśanaśravaṇaghrāṇarasanādīni vedanāsparśamanaskārādīni ca bhavanti, sa upādātā pūrvamebhya upādānebhyo 'stīti sāṃmitīyā vadanti || 1 || kiṃ kāraṇam? yasmāt-
kathaṃ hyavidyamānasya darśanādi bhaviṣyati | bhāvasya tasmātprāgebhyaḥ so 'sti bhāvo vyavasthitaḥ || 2 ||
iha vidyamāna eva devadatto dhanopādānaṃ kurute nāvidyamāno vandhyātanayaḥ | evaṃ yadi tāvatpudgalo darśanādibhyaḥ pūrvaṃ vyavasthito na syāt, nāsau darśanādikasyopādānamakariṣyat | tasmādasti asau dhanātprāgeva sthitadevadattavat darśanādibhyaḥ pūrvaṃ pudgalo yo 'sya upādānaṃ kariṣyatīti || 2 ||
ucyate-
darśanaśravaṇādibhyo vedanādibhya eva ca | yaḥ prāgvyavasthito bhāvaḥ kena prajñapyate 'tha saḥ || 3 ||
yau 'sau pudgalo darśanādibhyaḥ pūrvamastīti vyavasthāpyate, sa kena prajñapyatām? pudgalaprajñapterhi darśanādikaṃ kāraṇam | sa yadi tebhyaḥ prāgvyavasthito 'stīti kalpyate, tadā darśananirapekṣaḥ syād ghaṭādiva paṭaḥ | yaśca svakāraṇanirapekṣaḥ sa nirhetuko dhanādinirapekṣaḥ dhanikavannāstītyabhiprāyaḥ || 3 ||
kiṃ cānyat-
vināpi darśanādīni yadi cāsau vyavasthitaḥ | amūnyapi bhaviṣyanti vinā tena na saṃśayaḥ || 4 ||
yadi manyase- darśanādibhyaḥ pūrvaṃ pudgalo nāmāsti, sa darśanādikamupādānamupādatte iti | nanvevaṃ sati nirastasaṃśayamamūnyapi darśanādīni vinā pudgalena bhaviṣyanti | tathāhi devadatto dhanasaṃbandhātpūrvaṃ dhanavyatirikto vyavasthitaḥ san arthāntarabhūtameva pṛthaksiddhaṃ dhanamupādatte | evamupādāturapi svātmavyatirekeṇārthāntarabhūtaṃ darśanādikamupādānaṃ syāt || 4 ||
na tu saṃbhavatītyāha- ajyate kenacitkaścit kiṃcitkenacidajyate | kutaḥ kiṃcidvinā kaścit kiṃcitkaṃcidvinā kutaḥ || 5 ||
iha bījākhyena kāraṇena kiṃcitkāryamabhivyajyate 'ṅkurākhyam, tena ca kāryeṇa kiṃcit kāraṇamabhivyajyate bījākhyam- asyedaṃ kāraṇamidamasya kāryamiti | evaṃ yadi kenaciddarśanādikenopādānena kaścidātmasvabhāvo 'bhivyajyate asyāyamupādāteti, kenaciccātmanā kiṃcidupādānaṃ darśanādikamabhivyajyate idamasyopādānamiti, tadānīṃ syātparasparāpekṣayorupādānopādātroḥ siddhiḥ yadā tu upādātāraṃ vinā pṛthak siddhaṃ darśanādikamabhyupagamyate, tadā tannirāśrayamasadeva tasmānnāstyubhayorapi siddhiḥ, iti na yuktametat- darśanādibhyaḥ pṛthagavasthita upādāteti || 5 ||
atrāha- yaduktaṃ darśanaśravaṇādibhya ityādi, atrocyate | yadi sarvebhyo darśanādibhya prāgavasthita ityabhyupagataṃ syāt, syādeṣa doṣaḥ | yadā tu-
sarvebhyo darśanādibhyaḥ kaścitpūrvo na vidyate |
kiṃ tarhi ekaikasmātpūrvo vidyate | yadā caivam, tadā- ajyate darśanādīnāmanyena punaranyadā || 6 ||yadā darśanena draṣṭetyabhivyajyate, na tadā śravaṇādīnyupādāya prajñapyate, tataśca pūrvoktadoṣānavasara iti || 6 || ucyate | etadapi na yuktaṃ darśanādirahitasya nirupādānasya nirhetukasya nirañjanasyāstitvāsaṃbhavāt |
sarvebhyo darśanādibhyo yadi pūrvo na vidyate |
iti parikalpyate, evamapi- ekaikasmātkathaṃ pūrvo darśanādeḥ sa vidyate || 7 || yo hi sarvebhyaḥ pūrvo na bhavati, sa ekaikasmādapi na bhavati | tadyathā sarvebhyo vṛkṣebhya prāg vanaṃ nāsti, tadā ekaikasmādapi nāsti | sarvāsāṃ ca sikatānāṃ tailajananābhāve sati ekaikasyā api sikatāyāstailaṃ nāsti | api ca | yo hyekaikasmātpūrvo bhavati, nanu sa sarvebhyo 'pi pūrvaṃ evetyabhyupagataṃ bhavati | ekaikavyatirekeṇa sarvasyābhāvāt | tasmānna yuktamekaikasmātpūrvo vidyata iti || 7 ||
itaśca na yuktam- yasmāt-
draṣṭā sa eva sa śrotā sa eva yadi vedakaḥ |
tadā-
ekaikasmādbhavetpūrvaṃ
na ca yuktaṃ vaktuṃ sa eva draṣṭā sa eva śroteti | yadi syāt, tadā darśanakriyārahitasyāpi śroturdraṣṭṭatvaṃ syāt, śravaṇakriyārahitasyāpi draṣṭuḥ śrotṛtvaṃ syāt | na caivaṃ dṛṣṭaṃ yaddarśanakriyārahito 'pi draṣṭā syāt, śravaṇakriyārahitaśca śroteti | ata evāha- evaṃ caitanna yujyate || 8 || iti | pratikriyaṃ ca kārakabhedātkuta etadevaṃ bhaviṣyatīti pratipādayannāha- evaṃ caitanna yujyata iti ||
ācāryabuddhapālitastu vyācaṣṭe- ekatve hi ātmanaḥ indriyāntaragamanaprasaṅgaḥ puruṣasya syāt, vātāyanāntaropagamanavaditi | asya ācāryabhāvaviveko dūṣaṇamāha- sarvagatasyātmano nendriyāntaragamanamastītyayuktaḥ prasaṅgadoṣa iti | tadetadayuktaṃ svayūthyaparikalpitapudgalavādanirāsasya prastutatvāt, tasya ca sarvagatatvāpratijñānāt | tasmād yukta eva prasaṅgadoṣa || 8 ||
athāpi yathoktadoṣaparijihīrṣayā-
draṣṭānya eva śrotānyo vedako 'nyaḥ punaryadi |
parikalpyate, tadapi na yuktam | evaṃ hīṣyamāṇe- sati syād draṣṭari śrotā bahutvaṃ cātmanāṃ bhavet || 9 || tadyathā goranyo 'śvaḥ na hi gavi sati na bhavati yaugapadyena, evaṃ yadi draṣṭuranyaḥ śrotā syāt, sadraṣṭaryapi sati syādyaugapadyena | na caivamiṣyate iti nāstyanyatvam | api ca | evaṃ sati bahava evātmānaḥ prāpnuvanti draṣṭṭaśrotṛvedakādīnāṃ pṛthak pṛthak siddhayupagamāt | tasmādekaikasmādapi darśanādeḥ pūrvaṃ nāsti pudgalo nāma kaścit || 9 ||
atrāha- vidyata eva pūrvaṃ sa sarvebhyo darśanādibhya ātmā | atha matam- yadyasti, kena prajñapyate sa iti yaducyate, iha darśanādibhyaḥ pūrvaṃ nāmarūpāvasthāyāṃ catvāri mahābhūtāni santi yataḥ kramānnāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanamiti darśanaśravaṇādīnyutpadyante | tasmāddarśanādibhyaḥ pūrvaṃ caturmahābhūtopādānamevāstīti | evamapi-
darśanaśravaṇādīni vedanādīni cāpyatha | bhavanti yebhyasteṣveṣa bhūteṣvapi na vidyate || 10 ||
yebhyo mahābhūtebhyo darśanādikamutpadyate, teṣvapi mahābhūtopādānanimittako 'pyeṣa na yujyate pūrveṇaiva hetunetyabhiprāyaḥ | tatra yathā pūrvamuktam-
kutaḥ kiṃcidvinā kaścitkiṃcitkaṃcidvinā kutaḥ |
iti, ihāpi tathaiva vaktavyam | mahābhūtopādānādyaścātmā pūrvaṃ siddhaḥ syāt, sa mahābhūtānyupādāya syāt | na caivam, nirhetukatvāt | yaśca nāsti, sa kathaṃ mahābhūtānyupādāsyati? iti darśanopādānavadbhūtopādāne 'pi dūṣaṇamuktameveti na punarucyate || 10 ||
atrāha- yadyapyevamātmā pratiṣiddhaḥ, tathāpi darśanādikamasti, apratiṣedhāt | na ca anātmasvabhāvānāṃ ghaṭādīnāṃ darśanādisaṃbandho 'sti | tasmātsaṃbandhī vidyata evātmeti | ucyate | syādātmā yadi darśanādīnyeva syuḥ | na tu santi | yasya darśanādīnyupādānaṃ sa yadā nāstīti (pp_84) pratipāditam, tadā tasminnātmani upādātari asati, kuto darśanādīnāmupādānabhūtānāmastitvamityāha-
darśanaśravaṇādīni vedanādīni cāpyatha | na vidyate cedyasya sa na vidyanta imānyapi || 11 ||
yasya darśanādīni parikalpyante sa yadā nāstītyuktam, nanu tadaiva darśanādikamapi nāstīti spaṣṭamādarśitaṃ bhavati | tataśca darśanādyabhāvānnāstyevātmeti || 11 ||
atrāha- kiṃ khalu bhavato niścitametannāstyevātmeti? kena etaduktam? nanu ca anantaramevoktaṃ darśanādyabhāvādātmāpi nāstīti | uktametadesmābhiḥ | na tu asyārtho bhavatā samyagniścitaḥ | yato bhāvarūpa ātmeti parikalpitaḥ, sa svabhāvato na vidyate, tasya ca mayā svabhāvābhiniveśanivartakameva vacanamuktamasadviparyāsapratipakṣeṇa, na tu asya abhāvaḥ parikalpitaḥ | dvayaṃ hyetat parityājyaṃ yaśca bhāveṣvabhiniveśaḥ, yaśca abhāveṣu abhiniveśa iti | yathoktamāryadevena-
yastavātmā mamānātmā tenātmāniyamānna saḥ | nanvanityeṣu bhāveṣu kalpanā nāma jāyate || iti || 11 || etadeva pratipādayannāha-
prāk ca yo darśanādibhyaḥ sāṃprataṃ cordhvameva ca | na vidyate 'sti nāstīti nivṛttāstatra kalpanāḥ || 12 ||
prāk tāvaddarśanādibhya ātmā nāsti, tatra hi tasyāstitvābhāvāt | darśanādisahabhūto 'pi nāsti, pṛthakpṛthagasiddhayoḥ sahabhāvādarśanāt śaśaśṛṅgayoriva | ātmopādānayośca parasparanirapekṣayo pṛthakpṛthagasiddhatvāt sāṃpratamapi nāsti | urdhvamapi | yadi hi pūrvaṃ darśanādīni syuḥ, uttarakālamātmā syāt, tadānīmūrdhvaṃ saṃbhavet | na caivam, akartṛkasya karmaṇo 'siddhatvāt | yaścaivamātmā darśanādibhyaḥ prāk paścād yugapacca parīkṣyamāṇo nāsti, tasya idānīmanupalabdhasvabhāvasya astitvaṃ nāstitvaṃ vā kaḥ parikalpayetprājñaḥ? tasmātkarmakārakavadeva upādānopādātroḥ parasparāpekṣā siddhirna svābhāvikīti sthitam ||
ata evoktaṃ bhagavatā āryasamādhirājabhaṭṭārake-
tahi kāli so daśabalo anagho jinu bhāṣate imu samādhivaram | supinopamā bhagavatī sakalā na hi kaści jāyati na co mriyate ||
na ca sattvu labhyati na jīvu naro imi dharma phenakadalīsadṛśāḥ | māyopamā gaganavidyusamā dakacandrasaṃnibha marīcisamāḥ ||
na ca asmi loki mṛtu kaści naro paraloka saṃkramati gacchati vā | na ca karma naśyati kadāci kṛtaṃ phalu deti kṛṣṇaśubha saṃsarato ||
na ca śāśvataṃ na ca uccheda puno na ca karmasaṃcayu na cāpi sthitiḥ | na ca so 'pi kṛtva punarāspṛśati na ca anyu kṛtva puna vedayate ||
na ca saṃkramo na ca punāgamanaṃ na ca sarvamasti na ca nāsti punaḥ | na ca dṛṣṭisthānagatiśuddhiriha na ca sattvacārasupaśāntagati ||
anutpāda śānta animittapadaṃ sugatāna gocara jināna guṇā | bala dhāraṇī daśabalāna balaṃ buddhāniyaṃ vṛṣamitā paramā ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau pūrvaparīkṣā nāma navamaṃ prakaraṇam ||
10 agnīndhanaparīkṣā daśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- yadidamuktaṃ tasmātkarmakārakavadeva upādānopādātrorapi na svābhāvikī siddhiriti, tadayuktam, sāpekṣāṇāmapi padārthānāṃ sasvābhāvyadarśanāt | tathā hi agnirindhanamapekṣya bhavati | na ca niḥsvabhāvo 'gniḥ, tasya auṣṇyadāhakatvādisvabhāvakāryopalambhāt | evamagnimapekṣya indhanaṃ bhavati | na ca tanniḥsvabhāvam, bāhyamahābhūtacatuṣṭayasvabhāvatvāt | evamupādānasāpekṣo 'pyupādātā svabhāvato bhaviṣyati, upādātṛsāpekṣaṃ copādānamityagnīndhanavadetau bhaviṣyata upādānopādātārāviti | ucyate | syādetadevam, yadi agnīndhane eva syātām, na tu staḥ | katham? iha yadi agnīndhane syātām, niyataṃ te ekatvena vā syātāmanyatvena vā? ubhayathā tu na yujyata ityāha-
yadindhanaṃ sa cedagnirekatvaṃ kartṛkarmaṇoḥ | anyaścedindhanādagnirindhanādapyṛte bhavet || 1 ||
tatra idhyate yat tadindhanam, dāhyaṃ kāṣṭhādikasaṃbhūtam | tasya dagdhā kartā agniḥ | tatra yadi tāvad yadindhanaṃ sa evāgniriti parikalpyate, tadā kartṛkarmaṇorekatvaṃ syāt | na caivaṃ dṛṣṭam, ghaṭakumbhakārayośchettṛcchettavyayoścaikatvaprasaṅgāt, tasya cānabhyupagamāt | atha anyatvam, evamapi yadi indhanādanyo 'gniḥ syāt, tadā indhananirapekṣasyāgnerupalabdhiḥ syāt | na hi ghaṭādanyaḥ paṭastannirapekṣo na dṛṣṭaḥ | na caivamindhananirapekṣo 'gniriti na yuktametat || 1 ||
api ca | yadi indhanādanyo 'gniḥ syāt, tadānīm-
nityapradīpta eva syādapradīpanahetukaḥ | punarārambhavaiyarthyamevaṃ cākarmakaḥ sati || 2 || indhanātpṛthagbhūto 'gniriṣyamāṇo nityapradīpta eva syāt, apradīpanahetukaśca syāt punarārambhavaiyarthyaṃ ca syāt, evaṃ ca sati akarmaka eva syāt || 2 || amumevārthaṃ pratipādayitukāma āha-
paratra nirapekṣatvādapradīpanahetukaḥ | punarārambhavaiyarthyaṃ nityadīptaḥ prasajyate || 3 ||
iti | tatra pradīpyate taditi pradīpanamindhanam | pradīpanaṃ heturasyeti pradīpanahetuka, na pradīpanahetukaḥ apradīpanahetukaḥ | yadi pradīpanādanyo 'gniḥ syāt, tadā indhananirapekṣaḥ syāt | yo hi yasmādanyaḥ, sa tannirapekṣo dṛṣṭaḥ, ghaṭādiva paṭaḥ | tataśca paratra nirapekṣatvādapradīpanahetukaḥ syāt, pradīpanasāpekṣasya hi agneḥ tadabhāve syānnirvāṇam | yadā tu pradīpananirapekṣa, tadā nirvāṇapratyayavaikalyānnityapradīpta eva bhavet | nityapradīpte cāgnau sati agneraparinirvāṇārthaṃ (pp_87) cāsya upādānasaṃdhukṣaṇādikaṃ vyarthameva syāt | evaṃ ca sati akarmako 'gniḥ kartā syāt | na ca avidyamānakarmakasya kartṛtvaṃ vandhyāsutasyeva | tasmādindhanādagneranyatvamiti na yujyate || 3 ||
atrāha- yadetaduktam-
anyaścedindhanādagnirindhanādapyṛte bhavet |
iti, tadayuktam | ihānyatve 'pi sati agnīndhanayorna vinaiva indhanena agnerastitvam | yasmājjvālāparigato 'rtho dāhyatvalakṣaṇaḥ indhanam | tadāśrayeṇa ca agnirupalabhyate na pṛthak | yadā caitadevam, agnisaṃbandhādevendhanavyapadeśo bhavati, indhanāśrayeṇa cāgnirupalabhyate na pṛthak, tadā anyaścedindhanādagnirityādidoṣaprasaṅgasya nāstyevāvasara iti | asya pakṣasyāṣyayuktatāmudbhāvayannāha-
tatraitasmādidhyamānamindhanaṃ bhavatīti cet | kenedhyatāmindhanaṃ tattāvanmātramidaṃ yadā || 4 ||
yadi manyase jvālāparigato 'rtho dāhyalakṣaṇaḥ indhanam, tadāśrayaścāgniriti, evamapi parikalpyamāne indhanamagnirdahatīti nopapadyate | yasmāt
kenedhyatāmindhanaṃ tattāvanmātramidaṃ yadā |
ihendhanamagnirdahatīti parikalpyamāne jvālāparigataṃ dāhyamindhanamiti, na caitadvayatirekeṇāparamagniṃ paśyāmo yenendhanaṃ dahyeta | yasmādetāvanmātramidamupalabhyate yaduta jvālāparigataṃ dāhyamātram | yadā caitadvayatirikto nāstyagniḥ, tadā kena tadindhanaṃ dāhyatām? tāvanmātramidaṃ yadā, idhyamānamātramidaṃ yadetyarthaḥ | tasmānnāgnirindhanaṃ dahati tadvayatiriktāgnyabhāvāt | yadā caivam, tadā kutaḥ kasyacijjvālāparigatiriti sa eva doṣo na vepate || 4 ||
api ca | anyatvābhyupagame 'gnīndhanayoridhyamānavyapadeśābhāvātkuta idhyamānamindhanam, kuto vā indhanamagnirdhakṣyatīti pratipādayannāha-
anyo na prāpsyate 'prāpto na dhakṣyatyadahan punaḥ | na nirvāsyatyanirvāṇaḥ sthāsyate vā svaliṅgavān || 5 ||
yadi indhanādanyo 'gniḥ syāt, so 'nyatvādandhakāramivendhanaṃ na prāpnuyāt | na ca dhakṣyati aprāptatvādviprakṛṣṭadeśāvasthitamivetyabhiprāyaḥ | evaṃ ca idhyamānamindhanaṃ bhavatīti nopapannameva | tataśca agnernirvāṇaṃ na syāt | anirvāṇaśca svaliṅgavāneva sthāsyati, pradīpta ityarthaḥ | vāśabdo 'vadhāraṇe draṣṭavyo vikalpārtho vā | svaliṅgavāneva agniḥ sthāsyati, yadi vā nāstyanyatvamagnerindhanāditi | samuccaye vā | anyo na prāpsyati na dhakṣyati na ca nirvāsyati svaliṅgavāṃśca sthāsyati | tasmādayuktamindhanādanyatvamagneḥ || 5 ||
atrāha- ayuktamagnīndhanayoranyatvam, yasmānna prāpsyate 'prāpto na dhakṣyatyadahan punarityādi, tadayuktam | dṛṣṭā hi anyatve strīpuruṣayoḥ prāptiḥ, evamagnīndhanayorapi bhaviṣyatīti | ucyate-
anya evendhanādagnirindhanaṃ prāpnuyādyadi | strī saṃprāpnoti puruṣaṃ puruṣaśca striyaṃ yathā || 6 || syādetadevam, yadi strīpuruṣavatparasparānapekṣā agnīndhanayoḥ siddhiḥ syāt || 6 || na tvastītyāha-
anya evendhanādagnirindhanaṃ kāmamāpnuyāt | agnīndhane yadi syātāmanyonyena tiraskṛte || 7 ||
na tvevaṃ saṃbhavati yadindhananirapekṣo 'gniḥ syāt, agninirapekṣaṃ cendhanamiti | tasmād dṛṣṭāntavaiyarthyam | anyonyāpekṣādhīnajanmanāṃ satyanyatve yeṣāṃ prāptiḥ siddhā, teṣāmeva dṛṣṭāntatvenopādānaṃ nyāyyaṃ syāt | te ca na saṃbhavantīti na yuktametadanyatve sati prāptirastīti || 7 ||
atrāha- yadyapi agnīndhanayoḥ strīpuruṣavatparasparanirapekṣā siddhirnāsti, tathāpi parasparāpekṣā tāvadasti | tataśca astyevāgnīndhanayoḥ svarūpasiddhiḥ parasparasāpekṣatvāt | na hi avidyamānayorvandhyāputraduhitroḥ parasparāpekṣatā dṛṣṭeti | ucyate | evamapi-
yadīndhanamapekṣyāgnirapekṣyāgniṃ yadīndhanam | kataratpūrvaniṣpannaṃ yadapekṣyāgnirindhanam || 8 ||
asyendhanasya ayamagnirdāhakaḥ kartā, ityevaṃ yadi indhanamapekṣyāgnirvyavasthāpyate, asyāgneridamindhanaṃ karmetyevamagnimapekṣya yadīndhanam, tat kataradanayoḥ pūrvaniṣpannam? kimindhanaṃ yadapekṣyāgni syāt, uta agniryamapekṣyendhanaṃ syāt? tatra yadi indhanaṃ pūrvaniṣpannamiti kalpyate, tadayuktam, agninirapekṣasya anidhyamānasyendhanatvābhāvāt, tṛṇādeḥ sarvasya caiva indhanatvaprasaṅgāt | atha pūrvamagniḥ paścādindhanamiti, tadapyayuktam, indhanātpūrvasiddhasyāgnerasaṃbhavāt, nirhetukatvaprasaṅgāt | paścāccāpekṣayā niṣprayojanatvāt | tasmānnāsti atra kiṃcitpūrvasiddhaṃ yadapekṣya itarasya siddhi syāt || 8 ||
athāpi manyase- pūrvamindhanaṃ paścādagniriti, evamapi
yadīndhanamapekṣyāgniragneḥ siddhasya sādhanam |
bhaviṣyati | yadi indhanamapekṣyāgnirbhaviṣyatīti parikalpyate, evaṃ tarhi siddhasya sato 'gneḥ punarapi sādhanaṃ syāt | vidyamānasyaiva padārthasya siddharūpasyāpekṣā yujyate | na hi avidyamāno devadatto gṛhe kaṃcidapekṣate | evaṃ yadi agnirvidyamāno na syāt, nāsāvindhanamapekṣate | tasmādastitvamagne rambhupeyam | tadā ca kimasya indhanasyāpekṣayā punaḥ kartavyam? na hi siddho 'gniḥ punarindhanena (pp_89) kartavyo yadarthamindhanāpekṣāsāphalyaṃ syāt | tasmādindhanamapekṣyāgnirbhavatīti na yuktam |
api ca | yadi indhanamapekṣyāgnirbhavatīti parikalpyate- evaṃ satīndhanaṃ cāpi bhaviṣyati niragnikam || 9 || yadi indhanamasiddhaṃ syāt, naiva tadagninā apekṣyeta, asiddhasyāpekṣāyogāt | tasmānniragnikasyendhanasya siddhirabhyupeyā, na caivametaditi na yuktametaditi || 9 ||
atha matam- yaugapadyenaiva indhanasiddhayā agnisiddhiḥ, agnisiddhayā ca indhanasiddiḥ | tataśca ekasyāpi pūrvasiddhayanabhyupagamāt, tatra yaduktam-
kataratpūrvaniṣpannaṃ yadapekṣyāgnirindhanam |
iti, tadayuktamiti | ucyate | evamapīṣyamāṇe ubhayasyāpi nāsti siddhiḥ | yasmāt-
yo 'pekṣya sidhyate bhāvastamevāpekṣya sidhyati | yadi yo 'pekṣitavyaḥ sa sidhyatāṃ kamapekṣya kaḥ || 10 ||
tatra yadi yaḥ agnyākhyo bhāvaḥ yamindhanākhyaṃ bhāvamapekṣya sidhyati, indhanākhyaśca bhāvaḥ yo 'gninā ātmasiddhayarthamapekṣitavyaḥ, sa yadi tameva agnyākhyaṃ padārthamapekṣya sidhyati, kathyatāmidānīṃ sidhyatāṃ kamapekṣya kaḥ iti | yadā ca agnyabhāve sati indhanasya siddhireva nāsti, tadā akāraṇasyendhanasyābhāvāt kutastaddhetuko 'gniḥ prasetsyati? evaṃ ya indhanākhyo bhāvaḥ yamagnyākhyaṃ bhāvamapekṣya sidhyati, agnyākhyaśca bhāvo yaḥ indhanākhyena ātmasiddhayarthamapekṣitavyaḥ, sa yadi tamevendhanākhyaṃ bhāvamapekṣya sidhyati, kathyatāṃ kimidānīṃ sidhyatāṃ kamapekṣya kaḥ iti | yadā hi indhanābhāve sati agneḥ siddhirnāsti, tadā niṣkāraṇasyāgnerabhāvāt kutastaddhetukamindhanam? || 10 ||
itaśca agnīndhanayoḥ parasparāpekṣayāpi siddhirasatī, siddhāsiddhayorapekṣābhāvāditi pratipādayannāha-
yo 'pekṣya sidhyate bhāvaḥ so 'siddho 'pekṣate katham | athāpyapekṣate siddhastvapekṣāsya na yujyate || 11 ||
yo hi agnyākhyo bhāvaḥ indhanākhyaṃ bhāvamapekṣya sidhyati, saḥ asiddho vā indhanamapekṣate siddho vā? yadi asiddhaḥ, tadā asiddhatvāt kharaviṣāṇavannendhanamapekṣeta | atha siddhaḥ, siddhatvāt kimasyendhanāpekṣayā? na hi siddhaṃ punarapi sādhyate vaiyarthyāt | evamindhane 'pi vācyam | tasmānnāgnīndhanayoḥ parasparāpekṣayā yaugapadyena vā siddhiriti || 11 ||
yataścaivam, tasmāt-
apekṣyendhanamagnirna
atha syāt- anapekṣyāgnistarhi bhaviṣyatīti | etadapi na yuktamityāha-
nānapekṣyāgnirindhanam |
anyatvapratiṣedhādahetukatvaprasaṅgācca | yathā ca agnirapekṣya vā anapekṣya vā indhanaṃ saṃbhavati, evamindhanamapītyāha- apekṣyendhanamagniṃ na nānapekṣyāgnimindhanam || 12 ||etacca anantarameva gatārthatvānna punarucyate || 12 || atrāha- kimanayā asmākamatisūkṣmekṣikayā prayojanam, ye vayaṃ brūmaḥ- yasmādagninā idhyamānamindhanaṃ pratyakṣata upalabhyate, tasmātte eva agnīndhane iti | ucyate | syādetadevam, yadi agnirindhanaṃ dahet | yadi indhane 'gniḥ saṃbhavet, sa indhanaṃ dahet | na tu saṃbhavatītyāha-
āgacchatyanyato nāgnirindhane 'gnirna vidyate |
indhanavyatiriktāttāvatkutaścidanyato 'gnerāgamanaṃ nāsti, tasya adṛṣṭatvāt | nirindhanasya cāhetukasyāgnerāgamanābhāvāt, sendhanasya cāgamane prayojanābhāvāt, tatrāpi cendhane tulyaparyanuyogāt, anavasthāprasaṅgācca āgacchatyanyato nāgniḥ | tathā indhane 'pyagnirna saṃbhavati tatrānupalabhyamānatvāt |
atha syāt- vidyamānasyāpi mūlodakādivadabhivyañjakapratyayavaikalyātpūrvamanupalabhyamānatvam, araṇinigharṣaṇādabhivyañjakapratyayasaṃbhavāttu paścādupalabdhiriti | idameva tāvatsaṃpradhāryate- kiṃ punarmūlodakādīnāmabhivyañjakaiḥ pratyayaiḥ kriyata iti | tatra svarūpaṃ tāvanna kriyate vidyamānatvāt abhivyaktiḥ kriyata iti cet, keyamabhivyaktirnāma? prakāśateti cet, evaṃ tarhi saiva kriyate pūrvamavidyamānatvādasyāḥ | satkāryavādatyāgaścaivaṃ jāyate abhivyakteḥ pūrvamavidyamānatvātpaścācca bhāvāt | svarūpasya cotpattipratyayanirapekṣatvātkhapuṣpavadabhivyaktipratyayasāpekṣatāpi na syāt | api ca iyamabhivyaktirabhivyaktasya vā bhāvasya parikalpyeta anabhivyaktasya vā? tatra tāvad yadabhivyaktaṃ tannābhivyajyate, tasyābhivyaktivaiyarthyāt aniṣṭadoṣaprasaṅgācca | anabhivyaktamapi nābhivyajyate khapuṣpavadanabhivyaktatvāt | ityevamabhivyaktirna saṃbhavati ||
athāpi syāt- vidyamānasyaiva pratyayaiḥ sthaulyaṃ kriyate iti, evamapi yadeva sthaulyaṃ pūrvaṃ nāstīti tadeva kriyata iti kutaḥ sthaulyāpādanamabhivyaktiḥ? saukṣmyasya ca nirhetukasyāsaṃbhavāt kasya sthūlatāpādanādabhivyaktiḥ syāditi | tadevaṃ sarvathā indhane agnerna saṃbhava iti indhane 'gnirna vidyate | na cāvidyamānāgninā indhanasya dahanamupajāyate ityasatyamevaitadupalabhate bhavān |
api ca | yathā pūrvaṃ gatāgatagamyamānānāṃ dūṣaṇamuktam- atrendhane śeṣamuktaṃ gamyamānagatāgataiḥ || 13 || agninā indhanaṃ dahyamānamupalabhyate ityatra indhanaprastāve śeṣaṃ dūṣaṇaṃ gamyamānagatāgatadūṣaṇena veditavyam, uktapāṭhaviparyayeṇa-
dagdhaṃ na dahyate tāvadadagdhaṃ naiva dahyate | dagdhādagdhavinirmuktaṃ dahyamānaṃ na dahyate ||
ityādinā | yata evam, ato nāstyagninā indhanasya dahanamiti veditavyam || 13 ||
idānīṃ yathopapāditamarthaṃ nigamayannāha-
indhanaṃ punaragnirna nāgniranyatra cendhanāt | nāgnirindhanavānnāgnāvindhanāni na teṣu saḥ || 14 ||
tatra
yadindhanaṃ sa cedagnirekatvaṃ kartṛkarmaṇoḥ |
bhavet, ityanena agnīndhanayorakatvapratiṣedhāt
indhanaṃ punaragnirna, anyaścedindhanādagnirindhanādapyṛte bhavet |
ityādinā anyatvasya pratiṣedhāt
nāgniranyatra cendhanāt |
tattvānyatvobhayapakṣapratiṣedhādeva tadvatpakṣādhārādheyapakṣāṇāmapyarthataḥ pratiṣiddhatvāttānapi nigamayannāha-
nāgnirindhanavānnāgnāvindhanāni na teṣu saḥ |
iti | tatrāgnirindhanavānna bhavati | indhanamasyāsmin vā vidyata iti vyatirekeṇa vā vyutpādena avyatirekeṇa vā | tatra vyatirekeṇa- tadyathā gomān devadattaḥ | avyatirekeṇa- buddhimān devadatto rūpavānityādi | agnīndhanayośca pakṣadvayasyāpi pratiṣiddhatvādindhanavānagniriti pratiṣedho vihitaḥ | anyacca | kuṇḍaṃ dadhna ādhāratāṃ pratipadyate | na cendhanādanyatvamagnerastīti nāgnāvindhanānīti yujyate | nāpi indhane 'styagniḥ, anyatvapratiṣedhāditi | evamādhārādheyatāpratiṣedho 'pyarthata upapādita eva || 14 ||
yathā cāgniḥ pañcadhā vicāryamāṇo na saṃbhavati, evamātmāpi, ityatidiśannāha-
agnīndhanābhyāṃ vyākhyāta ātmopādānayoḥ kramaḥ | sarvo niravaśeṣeṇa
tatra upādīyate ityupādānaṃ pañcopādānaskandhāḥ | yastānupādāya prajñapyate, sa upādātā grahītā niṣpādaka ātmetyucyate | ahaṃkāraviṣayatvādāhita utpādito 'haṃmāno 'sminniti | tadasyātmana upādānasya ca yaḥ kramaḥ siddhiḥ, sa sarvo 'gnīndhanābhyāṃ vyākhyāto 'vagantavyo niravaśeṣeṇa ||
kaḥ punaḥ sarvasya niravaśeṣasya ca bhedaḥ? sarvagrahaṇenaiva pañca pakṣāḥ samanantaraprakrānta abhisaṃbadhyante | sarve ete pañcāpi pakṣāḥ agnīndhanavadātmopādānayorapyavikalā ḍhaukanīyāḥ | yaścaiyā pratipādane upapattikramaḥ prāgupavarṇitaḥ, tena niravaśeṣeṇa ātmopādānayoḥ pratiṣedho veditavyaḥ ityanena sarvātmanā pratiṣedhasāmyamagnīndhanābhyāmātmopādānayorveditavyamityupadarśanārthaṃ sarvo nirava śeṣeṇetyāha | tatra yadevopādānaṃ sa eva ātmā, ityevaṃ kartṛkarmaṇorekatvaprasaṅgānna yujyate nāpyanyadupādānamanya upādātā, skandhavyatirekeṇāpyātmopalabdhiprasaṅgāt, paratra nirapekṣatvādityādiprasaṅgācca | ekatvānyatvapratiṣedhācca skandhavānaṣyātmā na bhavati | anyatvābhāvācca nātmani skandhā na skandheṣvātmā | yata evaṃ pañcasu prakāreṣu ātmano na sattvam, tasmātkarmakārakavadeva ātmopādānayoḥ parasparāpekṣikī siddhiriti sthitam ||
yaścāyamātmopādānayoḥ kramaḥ, sa nānayoreva, kiṃ tarhi- sārdhaṃ ghaṭapaṭādibhiḥ || 15 || niravaśeṣaiḥ padārthaiḥ sarvathā vyākhyāto veditavyaḥ | ghaṭādayo hi kāryakāraṇabhūta avayavāvayavibhūtā lakṣaṇalakṣyabhūtā guṇnaguṇibhūtā vā syuḥ | tatra mṛddaṇḍacakrasūtrasalilakulālakaravyāyāmādayo ghaṭasya kāraṇabhūtāḥ, ghaṭaḥ kāryabhūtaḥ | kapālādayo nīlādayo vā avayavabhūtāḥ ghaṭo 'vayavī | pṛthubudhnalambauṣṭhadīrghagrīvatvādīni lakṣaṇāni ghaṭo lakṣyaḥ| śyāmatvādayo guṇāḥ, ghaṭo guṇī | ityevaṃ vyavasthāpya agnīndhanavat kramo yojyaḥ | eṣāṃ ca ghaṭādīnāmātmopādānayośca madhyamakāvatāraprakaraṇād vyākhyānamavaseyam || 15 ||
tadevaṃ karmakārakavadātmopādānayorghaṭādīnāṃ ca parasparāpekṣikyāṃ siddhau vyavasthitāyāṃ tathāgatavacanāviparītārthāvabodhābhimānitayā tīrthyamatopakalpitapadārthavyavasthāṃ saugatapravacanārthatvenopanīya atimūḍhatayā-
ātmanaśca satattvaṃ ye bhāvānāṃ ca pṛthakpṛthak | nirdiśanti na tānmanye śāsanasyārthakovidān || 16 ||
tatra saha tena vartata iti satat, satato bhāvaḥ satattvam, apṛthaktvam, ananyatvam ekatvamityarthaḥ | tadetat satattvaṃ ye varṇayanti, na tānācāryaḥ śāsanārthapaṇḍitān manyate | tadyathā- ātmā upādānena prajñapyate yena, sahaiva tenopādānena saṃbhavati | sa na pṛthak | avyatirekeṇaiva bhavatītyarthaḥ | evaṃ yena kāraṇena mṛdādinā ghaṭaḥ prajñapyate, tadavyatirekeṇaiva sa bhavati, na pṛthak | evamātmano bhāvānāṃ ca satattvaṃ ye varṇayanti, na te paramagambhīrasya pratītyasamutpādastha śāśvatocchedarahitasya upādāyaprajñaptyabhidhānasya tattvaṃ paśyanti | pṛthak pṛthak ca ye nirdiśanti, pṛthagityātmānam, pṛthagupādānam, pṛthak kāryam, pṛthak kāraṇam, ityādinā anyatvaṃ paśyanti, amūnapi na śāsanasyārthakovidānācāryo manyate | yathoktam-
ekatvānyatvarahitaṃ pratiśrutkopamaṃ jagat | saṃkrāntimāsādya gataṃ buddhavāṃstvamaninditaḥ ||
evaṃ ca agnīndhanaparīkṣayā adhigatadharmatattvaparamasya yoginaḥ kalpenākālālipsitairapi naiva vapurdahyate rāgadveṣamohahutāśanairapi vā iti | yathoktaṃ bhagavatā-
yatha gagaṇu na jātu dagdhapūrvaṃ subahubhi kalpaśatairhi dahyamānam | gaganasama vijānamāna dharmān so 'pi na dahyati jātu sāgnimadhye ||
sarvi hi jvalamāṇi buddhakṣetre praṇidhi karoti samādhiye sthihitvā | jvalata ayu praśāmyatāmaśeṣa pṛthivi vinaśyipi naivasyānyathātvam ||
tathā araṇiṃ yatha cottarāraṇiṃ hastavyāyāmu trayebhi saṃgatiḥ | iti pratyayato 'gni jāyate jātu kṛtu kārya laghū nirudhyate ||
atha paṇḍitu kaści mārgate kuta ayamāgatu kutra yāti vā | vidiśo diśa sarvi mārgato nāgatirnāsya gatiśca labhyati ||
skandhāyatanāni dhātavaḥ śūnya ādhyātmika śūnya bāhirāḥ | sarvātmaviviktanālayā dharma ākāśasabhāvalakṣaṇāḥ ||
imu īdṛśa dharmalakṣaṇā buddha dīpaṃkaradarśane tvayā ||
anubuddha yatha tvayātmanā tatha bodhehi sadevamānuṣān ||
viparītaabhūtakalpitai rāgadoṣaiḥ paridahyate jagat | kṛpameghaśamāmbuśītalāṃ muñca dhārāmamṛtasya nāyaka ||
iti vistaraḥ ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau agnīndhanaparīkṣā nāma daśamaṃ prakaraṇam ||
11 pūrvāparakoṭiparīkṣā ekādaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva ātmā, saṃsārasadbhāvāt | yadi hi ātmā na syāt, kasya pañcagatike ājavaṃjavībhāvena janmamaraṇaparaṃparayā saṃsaraṇaṃ syāt? uktaṃ hi bhagavatā- anavarāgro hi bhikṣavo jātijarāmaraṇasaṃsāraḥ iti | avidyānīvaraṇānāṃ sattvānāṃ tṛṣṇāsaṃyojanānāṃ tṛṣṇāgaṇḍurabaddhānāṃ saṃsaratāṃ saṃdhāvatāṃ pūrvā koṭirna prajñāyata iti | yadā ca bhagavadupadeśātsaṃsāro 'sti, tadā saṃsartāpyasti | sa ca ātmā ucyata iti | ucyate | syādātmā, yadā saṃsāra eva syāt | katham? yasmādasya-
pūrvā prajñāyate koṭirnetyuvāca mahāmuniḥ | saṃsāro 'navarāgro hi nāsyādirnāpi paścimam || 1 ||
koṭirbhāgo deśa iti paryāyāḥ | pūrvā koṭiḥ pūrvo deśa ityarthaḥ | yadi hi saṃsāro nāma kaścit syāt, niyataṃ tasya pūrvamapi syāt, paścimamapi, ghaṭādīnāmiva | uktaṃ ca bhagavatā- anavarāgro hi bhikṣavo jātijarāmaraṇasaṃsāra iti | yadeva avarāgre na staḥ, saṃsārasya anavarāgravacanāt, saṃsāra eva nāstīti nanu spaṣṭamādeśayāmāsa bhagavān | tasmānnāsti saṃsāraḥ, pūrvāparakoṭayanupalambhāt, alātacakravat, iti sthitam ||
atredaṃ vicāryate- yadi pūrvaṃ cāparaṃ ca saṃsārasya niṣiddhaṃ bhagavatā, kathaṃ punaridamāha- tasmāttarhi saṃsārakṣayāya pratipatsyāmaha ityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam, iti? ucyate | avidyānīvaraṇānāṃ sattvānāmityādiviśeṣaṇopādānātteṣāmevāyamanavarāgraḥ saṃsāra iti pratīyate, na punastattvajñānānilabalāt samunmūlitāvidyānīvaraṇatarūṇām | teṣāṃ tu lokottaramārgajñānāgninā dagdhāśeṣakleśavāsanāmūlaniḥśeṣapādapānāṃ bhavatyeva antaḥ iti vijñeyam ||
kathaṃ punarādirahitānāmantopadeśa iti yāvat | dṛṣṭametad bāhyeṣu vrīhyādiṣu ādyabhāve 'pi dahanādisaṃparkādantasadbhāvaḥ | yathoktamāryadevapādaiḥ-
yathā bījasya dṛṣṭo 'nto na cādistasya vidyate | tathā kāraṇavaikalyājjanmano 'pi na saṃbhavaḥ || iti |
sa ca antopadeśo laukika eva vyavahāre sthitvā saṃsāracārakāvabaddhānāmutsāhanārthaṃ sattvānāṃ deśito laukikajñānāpekṣayā | vastukacintāyāṃ tu saṃsāra eva nāsti, tatkuto 'sya parikṣayaḥ? pradīpāvasthāyāṃ rajjūragaparikṣayavat ||
atrāha- yadyevaṃ laukikajñānāpekṣayā antavad ādirapi kiṃ nocyate? ucyate | ahetukadoṣaprasaṅgāt laukikajñānāpekṣayāpi saṃsārasyāderabhāva ityubhayathāpyāderabhāva eveti vijñeyam || 1 ||
atrāha- yadyāpi avarāgre na staḥ saṃsārasya, tathāpi madhyamasti, apratiṣedhāt | tataśca asti saṃsāro madhyasadbhāvāt | iha yannāsti, na tasya madhyamasti tadyathā kūrmaromaprāvaraṇasyeti | hāsyaḥ khalvasi | nanu ca bhoḥ,
naivāgraṃ nāvaraṃ yasya tasya madhyaṃ kuto bhavet |
agramiti ādiḥ, pūrvam, prathamam ucyate | avaramiti avasānam, antaḥ, vyavaccheda ucyate | yasya saṃsārasya ādirantaśca pratiṣiddhaḥ, tasya kuto madhyaṃ bhaviṣyati? tataśca saṃjñāmātrakameva viparyāsaparavaśamānasānāṃ saṃsāraḥ ādimadhyāvasānavirahitatvādākāśavadalātacakrādivaditi bhāvaḥ | saṃsārābhāvācca nāsti ātmeti | yata evaṃ saṃsārasyādimadhyāvasānāni na santi, ata eva saṃsārābhāvājjātijarāmaraṇādīnāṃ pūrvāparasahakramā api naiva santītyāha- tasmānnātropapadyante pūrvāparasahakramāḥ || 2 || yathā ca nopapadyante tathā pratipādayannāha-
pūrvaṃ jātiryadi bhavejjarāmaraṇamuttaram | nirjarāmaraṇā jātirbhavejjāyeta cāmṛtaḥ || 3 ||
yadi pūrvaṃ jātirbhavet, tadā maraṇasahitā syāt | na ca jarādirahitā jātiryujyate, asaṃskṛtatvaprasaṅgāt | jarāmaraṇarahitasya bhāvasya jātau parikalpyamānāyāmanyatra amṛtasyaiva devadattasya prathamamiha jātiḥ parikalpyamānā syāt | tataśca ādimān saṃsāraḥ syādahetukadoṣaśca | abhūvamatītamadhvānam, ityevaṃ pūrvāntakalpanā ca na syāt | abhūtvā ca pūrvaṃ paścādihotpādaḥ syāt ||
atha syāt- āmrādīnāṃ yathā pūrvaṃ vināpi jarāmaraṇasaṃbandhāt prathamameva utpādo dṛṣṭaḥ, evamātmāno 'pīti | naivam | sādhyasamatvāt | āmrādīnāmapi hi svabījanirodhe samutpadyamānatvāt nānyatrāvinaṣṭānāmutpāda iti samametat pūrveṇa ||
atha syāt- anyadeva vṛkṣādbījam, ato 'nyatrāvināśapūrvaka eva vṛkṣasyotpāda iti naivam | kāryakāraṇayoranyatvasyāsiddhatvāt | tathā ca vakṣyati-
pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat | na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam ||
na ca bījādvṛkṣasyānyatvam | ataḥ sādhyasamametat | yataśca anyatrāmṛtasya ihotpādo nāsti, na pūrvaṃ jātirabhyupeyā || 3 ||
atha pūrvaṃ jarāmaraṇam, paścājjātiḥ, evamapi-
paścājjātiryadi bhavejjarāmaraṇamāditaḥ | ahetukamajātasya syājjarāmaraṇaṃ katham || 4 ||
jātipratyayaṃ jarāmaraṇamiti vacanājjātihetukaṃ jarāmaraṇamuktaṃ bhagavatā | yadi etatpūrvaṃ syāttadā nirhetukaṃ syāt | tasmānna yuktametat | yato 'pyuktam-
yatha ukkhitte loḍhammi ukkheve atthi kāraṇaṃ | ṣaḍane kāraṇaṃ ṇatthi aṇṇaṃ ukkhevakāraṇā || iti |
yathāṣyatrotkṣepaḥ patanakāraṇaṃ nānyat, evamihāpi jātimevakāraṇatvena vināśasya varṇayāmo nānyat, iti nāstyahetukatā vināśasya | jātihetukatvāccāsyodgamanameva vināśasya heturiti kṛtvā eṣāpi gāthā sunītā bhavati-
evime saṃkhatā dhammā saṃbhavanti sakāraṇā | sa bhāva eva dhammāṇaṃ yaṃ vibhonti samuggatā || iti || 4 || idānīṃ sahabhāvenāpi jātijarāmaraṇānāmasadbhāvaṃ pratipādayannāha-
na jarāmaraṇenaiva jātiśca saha yujyate | mriyeta jāyamānaśca syāccāhetukatobhayoḥ || 5 ||
yadi sahabhāvo jātijarāmaraṇānāṃ syāt, tadā jāyamānasya maraṇaṃ syāt | na caitadyuktam | na ca parasparaviruddhatvādālokāndhakāravadekakālatā yuktā | na caivaṃ loke dṛṣṭaṃ yajjāyamāna eva mriyate iti | api ca | ahetukatvaṃ jātyādīnāṃ sahabhāvakalpanāyāṃ syāt | na hi sahabhūtayoḥ savyetaragoviṣāṇayoranyonyahetukatā dṛṣṭeti na yuktametat || 5 ||
tadevam-
yatra na prabhavantyete pūrvāparasahakramāḥ | prapañcayanti tāṃ jātiṃ tajjarāmaraṇaṃ ca kim || 6 ||
yasyāṃ jātau yatra jarāmaraṇe ete pūrvāparasahakramāḥ na santi, tāṃ jātimanupalabhamānā āryāḥ kiṃ prapañcayanti? kiṃśabdo 'saṃbhave | naiva prapañcayantītyarthaḥ | athavā | evamavidyamāneṣu jātyādiṣu tāṃ jātibhavidyamānāṃ bālāḥ kiṃ prapañcayanti tacca jarāmaraṇaṃ yanna saṃvidyate? tasmādavastuka eva bālānāṃ prapañca ityabhiprāyaḥ || 6 ||
yathā ca saṃsārasya pūrvā koṭirnāsti, evamanyeṣāmapi bhāvānāmityāha-
kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva lakṣyaṃ lakṣaṇameva ca | vedanā vedakaścaiva santyarthā ye ca kecana || 7 ||
pūrvā na vidyate koṭiḥ saṃsārasya na kevalam | sarveṣāmapi bhāvānāṃ pūrvā koṭirna vidyate || 8 ||
tatra yadi pūrvaṃ kāraṇaṃ paścātkāryaṃ syāt, akāryakaṃ kāraṇaṃ nirhetukaṃ syāt | atha pūrvaṃ kāryaṃ paścātkāraṇam, evamapi kāraṇātpūrvaṃ kāryaṃ nirhetukameva syāt | atha yugapatkāryakāraṇe syātām, evamubhayamapyahetukaṃ syāt | evaṃ lakṣyalakṣaṇe vedanāvedakau ca yojyau | na ca kevalaṃ saṃsārasya vyākhyānena kāryakāraṇādikaṃ vyākhyātaṃ veditavyam, api ca ye 'pyante padārthā jñānajñeyapramāṇaprameyasādhanasādhyāvayavāvayaviguṇaguṇyādayaḥ, teṣāmapi pūrvā koṭirna vidyata iti yojyam || ata eva āryaratnameghasūtre āryasarvanīvaraṇaviṣkambhiṇā mahābodhisattvena bhagavān stutaḥ-
ādiśāntā hyanutpannāḥ prakṛtyaiva ca nirvṛtāḥ | dharmāste vivṛtā nātha dharmacakrapravartane || iti
tathā-
ādita śūnya anāgata dharmā no gata asthita sthānaviviktāḥ | nityamasāraka māyasabhāvāḥ śuddha viśuddha nabhopama sarvi ||
yaṃ ca pabhāṣati dharma jinasya taṃ ca na paśyati so 'kṣayatāya | ādinirātma nisattvimi dharmāstāṃśca ca pabhāṣati no ca kṣapeti | kalpita buccati kalpitamātraṃ antu na labhyati saṃsaramāṇe | koṭi alakṣaṇa yā puri āsīdeti anāgati pratyayatāye ||
karma kriyā ca pravartati evaṃ hīnautkṛṣṭatayā samudenti | jaḍḍaka dharma sadā prakṛtīye śūnya nirātma vijānatha sarvān ||
ityādi || |
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau pūrvāparakoṭiparīkṣā nāmaikādaśamaṃ prakaraṇam ||
12 duḥkhaparīkṣā dvādaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva ātmā, tatsaṃbandhiduḥkhasadbhāvāt | iha hi pañcopādānaskandhā duḥkhamityucyate, tacca asti, tena ca duḥkhena kasyacidbhavitavyaṃ na nirāśrayeṇeti, ato vidyata eva duḥkhasyāśrayaḥ, sa cātmeti | ucyate | syādātmā yadi duḥkhameva syāt | taddhi bhavet svayaṃ kṛtaṃ vā parakṛtaṃ vā ubhayakṛtaṃ vā heturahitaṃ vā | sarvathā ca iṣyamāṇaṃ tatkāryameva nāstīti pratipādayannāha-
svayaṃ kṛtaṃ parakṛtaṃ dvābhyāṃ kṛtamahetukam | duḥkhamityeka icchanti tacca kāryaṃ na yujyate || 1 ||
tatraike vādinaḥ svayaṃ kṛtaṃ duḥkhamiti pratipannāḥ | apare punaḥ parakṛtam, anye ca ubhayakṛtam| kecidahetusamutpannameva duḥkhamiti pratipannāḥ | sarvathā ca tadduḥkhamiṣyamāṇaṃ kāryaṃ kartavyaṃ na yujyate, tadetatpratijñāmātrakamiti || 1 ||
tatpratipādayannāha-
svayaṃ kṛtaṃ yadi bhavetpratītya na tato bhavet | skandhānimānamī skandhāḥ saṃbhavanti pratītya hi || 2 || yasmādimān maraṇāntikān skandhān pratītya ime aupapattyāṃśikāḥ skandhā utpadyante tasmātsvayaṃ kṛtaṃ duḥkhamiti nopapadyate || 2 || idānīṃ parakṛtamapi duḥkhaṃ yathā na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
yadyamībhya ime 'nye syurebhyo vāmī pare yadi | bhavetparakṛtaṃ duḥkhaṃ parairebhiramī kṛtāḥ || 3 ||
yadā amībhyo maraṇāntikebhyaḥ skandhebhyaḥ ime aupapattyāṃśikāḥ skandhā anye syuḥ, ebhyo vā aupapattyāṃśikebhyaḥ amī maraṇāntikā skandhāḥ pare syuḥ, syāttadānīṃ parakṛtaṃ duḥkham | na caiṣāmanyatvaṃ dṛṣṭaṃ hetuphalasaṃbandhāvasthānāt | vakṣyati hi-
pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat | na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam || iti |
ataḥ parakṛtamapi duḥkhaṃ na saṃbhavati | yadi hi anyatvaṃ syāt, tadā sati anyatve etaiḥ parabhūtaiḥ skandhairamī parabhūtāḥ kṛtā iti yuktaṃ vaktuṃ syāt | na caitadevam| iti parakṛtamapi duḥkhaṃ na saṃbhavati || 3 ||
atha syāt- na brūmo yasmādduḥkhenaiva duḥkhaṃ kṛtam, ataḥ svayaṃ kṛtamiti | kiṃ tarhi svapudgalena yasmātsvayameva kṛtam, nāpareṇa kṛtvā dattam, ityataḥ svayaṃ kṛtaṃ duḥkhamiti brūmaḥ | ucyate-
svapudgalakṛtaṃ duḥkhaṃ yadi duḥkhaṃ punarvinā | svapudgalaḥ sa katamo yena duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam || 4 ||
yadetanmanuṣyaduḥkhaṃ pañcopādānaskandhalakṣaṇaṃ svayaṃ pudgalena kṛtamiti parikalpyate, kalpyatāmasau pudgalo yena tadduḥkhaṃ svayaṃ kṛtam | yadi tāvadyena duḥkhena svapudgalaḥ prajñapyate, tadeva duḥkhaṃ tena kṛtamiti, sa bhedena kathyatāmidaṃ tadduḥkhamayamasya karteti | athāpi manuṣyaduḥkhopādānena pudgalena tadeva duḥkhaṃ kṛtaṃ syāt, na tarhi svapudgalakṛtaṃ tat, parapudgalakṛtameva syāt | athopādānabhede 'pi pudgalābheda iṣyate, etacca nāsti, upādānavyatiriktasya bhinnasya pudgalasya darśayitumaśakyatvāt | evaṃ tāvat svapudgalakṛtaṃ duḥkhaṃ na bhavati || 4 ||
atrāha- ka evamāha svapudgalakṛtaṃ duḥkhamiti? kiṃ tarhi parapudgalajaṃ duḥkham | anya eva devaduḥkhānmanuṣyapudgalaḥ, manuṣyapudgalaśca devaduḥkhaṃ kṛtvā yasmāddevapudgalāya dadāti, tena ca devaduḥkhena devapudgalaḥ prajñapyate, tasmāttasya pudgalasya tadduḥkhaṃ parapudgalajameva bhavati | ucyate-
parapudgalajaṃ duḥkhaṃ yadi yasmai pradīyate | pareṇa kṛtvā tadduḥkhaṃ sa duḥkhena vinā kutaḥ || 5 ||
yadi devaduḥkhaṃ manuṣyapudgalakṛtam, tena ca manuṣyapudgalena tadduḥkhaṃ kṛtvā parasmai devapudgalāya pradīyata iti sa devapudgalo devaduḥkhavinirmuktaḥ kuto yasmai pradīyeteti | evaṃ tāvadaparapudgalajasya duḥkhasya pratigrāhaka eva nāsti || 5 ||
idānīṃ yaśca dadāti, asāvapi nāstītyāha-
parapudgalajaṃ duḥkhaṃ yadi kaḥ parapudgalaḥ | vinā duḥkhena yaḥ kṛtvā parasmai prahiṇoti tat || 6 || yenopādānena sa manuṣyapudgalaḥ prajñapyate, sa manuṣyopādānavyatiriktaḥ katamo yo devapudgalāya devaduḥkhaṃ kṛtvā praheṣyati? tasmātparapudgalajamapi duḥkhaṃ na saṃbhavati || 6 || tataśca-
svayaṃkṛtasyāprasiddherduḥkhaṃ parakṛtaṃ kṛtaḥ | paro hi duḥkhaṃ yatkuryāttattasya syātsvayaṃ kṛtam || 7 ||
yadi devapudgaladuḥkhaṃ manuṣyapudgalena kṛtatvātparakṛtaṃ bhavati, nanu, manuṣyapudgalasya svayaṃkṛtameva tadbhavati | etacca nāstītyuktam | tataḥ svayaṃkṛtasyāprasiddheryadā manuṣyapudgalena svayaṃ tadduḥkhaṃ na kṛtam, tadā kutaḥ parapudgalasya devākhyasya tadduḥkhaṃ parakṛtaṃ bhaviṣyatīti | ato 'pi parakṛtaṃ duḥkhaṃ na saṃbhavati || 7 ||
idānīṃ prakaraṇāntareṇāpi pakṣadvayāsaṃbhavaṃ pratipādayannāha-
na tāvatsvakṛtaṃ duḥkhaṃ na hi tenaiva tatkṛtam | paro nātmakṛtaścetsyādduḥkhaṃ parakṛtaṃ katham || 8 ||
itaśca svaparābhyāṃ duḥkhasya karaṇaṃ na yujyate, yasmānna tāvatsvakṛtaṃ duḥkham | kiṃ kāraṇam? yasmānna tenaiva hi tat kṛtam, svātmani vṛttivirodhāt, ataḥ svakṛtaṃ nāsti | na parakṛtamapi, yasmādyo 'sau paraḥ karotīti parikalpyate, sa eva tāvannātmanā kṛto nātmanā niṣpannaḥ tasyāpi hetvantarāpekṣaṇāt | yaśca svātmanā na niṣpannaḥ, sa kathamavidyamānasvabhāvaḥ san paraṃ kariṣyatīti na yuktametat || 8 ||
idānīmubhayakṛtamapi duḥkhamasadityāha-
syādubhābhyāṃ kṛtaṃ duḥkhaṃ syādekaikakṛtaṃ yadi |
yadi hi ekaikena duḥkhasya karaṇaṃ syāt syāttadānīmubhābhyāṃ kṛtaṃ duḥkham | na caikaikakṛtaṃ tat, uktadoṣāt | na caikaikena prāṇātipāte kṛte dvābhyāṃ kṛta iti vyapadeśo dṛṣṭaḥ ||
idānīṃ nirhetukamapi duḥkhaṃ yathā nāsti, tathā pratipadayannāha- parākārāsvayaṃkāraṃ duḥkhamahetukaṃ kutaḥ || 9 || pareṇa akāro akaraṇaṃ yasyeti parākāram | na svayaṃkāro 'syetyasvayaṃkāram | yadi duḥkhaṃ svayaṃkṛtaṃ nāsti, parakṛtamapi nāsti yathoktena nyāyena, tadidānīṃ kuta eva nirhetukaṃ bhaviṣyati khapuṣpasaugandhyavat? duḥkhābhāvātkutastasyāśrayabhūta ātmā || 9 ||
yathā ca caturdhā vicāryamāṇaṃ duḥkhamasat, evaṃ bāhyā api bījāṅkuraghaṭapaṭādayo bhāvā veditavyāḥ, iti pratipādayannāha-
na kevalaṃ hi duḥkhasya cāturvidhyaṃ na vidyate |
sarveṣāṃ bāhyānāmapi bhāvānāṃ cāturvidhyaṃ na vidyate || 10 || pūrvavatsarva samaṃ yojyam | yadi khalveṣāṃ duḥkhādīnāṃ cāturvidhyāsaṃbhavaḥ, tatkatamena tarhi idānīṃ prakāreṇa eṣāṃ siddhiriti | ucyate | svabhāvato yadi etāni duḥkhādīni syuḥ, niyatameṣāṃ caturṇāṃ prakārāṇāmanyatamena prakāreṇa siddhiḥ syāt | na tvasti | tasmātsvabhāvato na santi duḥkhādīnītyavasīyate | atha viparyāsamātralabdhātmasattākāyā duḥkhādisaṃvṛteḥ pratītyasamutpādavyavasthā (pp_103) mṛgyate, tadā karmakārakaparīkṣāprakaraṇavihitavidhinā yathoditapakṣacatuṣṭayatiraskāreṇa idaṃpratyayatāmātrārthapratītyasamutpādasiddhayā siddhirabhyupeyā | yathoktam-
svayaṃkṛtaṃ parakṛtaṃ dvābhyāṃ kṛtamahetukam | tārkikairiṣyate duḥkhaṃ tvayā tūktaṃ pratītyajam || iti ||
uktaṃ ca bhagavatā āryopālipṛcchāyām-
tathā
saṃvṛti bhāṣitu dharma jinena saṃskṛta 'saṃskṛta paśyatha eva | nāstiha bhūtatu ātma naro vā ettaku lakṣaṇa sarvajagasya ||
kṛṣṇaśubhaṃ ca na naśyati karma ātmana kṛtva ca vedayitavyam | no 'pi tu saṃkrama karmaphalasya no ca ahetuka pratyanubhoti ||
sarvi bhavā alikā vasikāśca riktaka tucchaka phenasamāśca | māyamarīcisamā sada śūnyā deśituḥ saṃvṛtu te ca viviktāḥ ||
śailaguhāgiridurganadīṣu yadva pratiśruka jāyi pratītya | evimu saṃskṛta sarvi vijāna māyamarīcisamaṃ jagu sarvam || ityādi || 10 || ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau duḥkhaparīkṣā nāma dvādaśamaṃ prakaraṇam ||
13 saṃskāraparīkṣā trayodaśamaṃ prakaraṇam |
yataścaivaṃ samanantarātikrāntaprakaraṇavidhinā svaparobhayakṛtatvamahetusamutpanatvaṃ ca nirūpyamāṇaṃ bhāvānāmasat, anyaścotpādako vidhirasan, utpannarūpatvena caite bhāvā avidyātimiropahatamatinayanānāṃ bālapṛthagjanānāṃ khyānti, tasmānniḥsvabhāvā eva santo bālānāṃ visaṃvādakā māyākarituragādivat tadanabhijñānāṃ na tu vijñānām | ata eva sarvadharmasvābhāvāvyāparokṣadhīnayanaḥ samunmūlitāśeṣāvidyāvāsanaḥ caturviparyāsaviparyastātrāṇasattvaparitrāṇāya aviparītanaiḥ svābhāvyopadeśatatparo buddho jagadvibodhako mahākāruṇikaḥ-
tanmṛṣā moṣadharma yadbhagavānityabhāṣata | sarve ca moṣadharmāṇaḥ saṃskārāstena te mṛṣā || 1 ||
sūtre uktam- tanmṛṣā moṣadharma yadidaṃ saṃskṛtam | etaddhi khalu bhikṣavaḥ paramaṃ satyaṃ yadidamamoṣadharma nirvāṇam | sarvasaṃskārāśca mṛṣā moṣadharmāṇaḥ iti | tathā- nāstyatra tathatā avitathatā vā | moṣadharmakamapyetat | pralopadharmakamapyetat iti | tadanena nyāyena yanmoṣadharma tanmṛṣetyevaṃ yasmāduktavāṃstathāgato bhagavān, sarve ca moṣadharmāṇaḥ saṃskārāḥ, tasmānmoṣadharmakatvena te saṃskārā mṛṣā bhavanti citrakarayantradārikāvat, lakṣaṇopetayantramayavāraṇavañcitodayanavatsarājavat | tatra visaṃvādakaṃ moṣadharmakaṃ vitathakhyātyālātacakravat | ato niḥsvabhāvatvena mṛṣā sarvasaṃskārāḥ moṣadharmakatvāt marīcikādijalavat | yattu satyaṃ na tanmoṣadharmakam, tadyathā nirvāṇamekam | tataśca vihitayā upapattyā asmāccāgamāt siddhaṃ sarvabhāvānāṃ naiḥsvābhāvyam | śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogena iti ca prajñāpāramitā- ardhaśatikāpāṭhāt || 1 ||
atrāha- yadyevaṃ moṣadharmakatvena sarvasaṃskārāṇāṃ mṛṣātvaṃ pratipāditaṃ bhavatā, nanvevaṃ sati na santi sarve bhāvā iti sarvapadārthāpavādinī mithyādṛṣṭireva syāt | ucyate | satyaṃ moṣadharmakāḥ sarvasaṃskārāḥ, ye 'dyāpi bhavantaṃ muṣṇanti | nanu ca bhoḥ,
tanmṛṣā moṣadharma yadyadi kiṃ tatra muṣyate |
yadā asmābhiḥ tanmṛṣā moṣadharmakam ityuktam, tadā kiṃ tatra muṣyate? kiṃ tatrābhāvo bhavati? kaścidyadi padārtho 'bhaviṣyat, syāttasyāpavādādabhāvadarśanānmithyādṛṣṭiḥ | yadā tu padārthameva kaṃcinna paśyāmaḥ, tadā kiṃ tatra muṣyate? naiva kiṃcidabhāvo bhavatītyayukto 'yamupālambho bhavataḥ |
atrāha- yadi abhāvadarśanamapi na pratipādyate, kiṃ punaranenāgamena pratipādyata iti? ucyate- etattūktaṃ bhagavatā śūnyatāparidīpakam || 2 || yadetaduktaṃ bhagavatā, tanna bhāvānāmabhāvaparidīpakam kiṃ tarhi śūnyatāparidīpakam svabhāvānutpādaparidīpakamityarthaḥ | yathoktamanavataptahradāpasaṃkramaṇasūtre-
yaḥ pratyayairjāyati sa hyajāto no tasya utpādu sabhāvato 'sti | yaḥ pratyayādhīnu sa śūnya ukto yaḥ śūnyatāṃ jānati so 'pramattaḥ || iti || 2 || atrāha- nāyamāgamo bhāvasvabhāvānutpādaṃ paridīpayati, kiṃ tarhi niḥsvabhāvatvam, svabhāvasyānavasthāyitvam, vināśitvam, iti | kuta etaditi cet,
bhāvānāṃ niḥsvabhāvatvamanyathābhāvadarśanāt |
vicāryamāṇānāmanyathātvaṃ vipariṇāmadarśanāt ityarthaḥ | etaduktaṃ bhavati- yadi bhāvānāṃ svabhāvo na syāt, tadānīṃ naivaiṣāmanyathātvamupalabhyeta | upalabhyate ca pariṇāmaḥ | tasmātsvabhāvānava sthāyitvameva sūtrārtha iti vijñeyam ||
itaścaitadevam | yasmāt- asvabhāvo bhāvo nāsti bhāvānāṃ śūnyatā yataḥ || 3 || yo hyasvabhāvo bhāvaḥ, sa nāsti | bhāvānāṃ ca śūnyatā dharma iṣyate | na ca asati dharmiṇi tadāśrito dharma upapadyate | na hi asati vandhyātanaye tacchayāmatopapadyata iti | tasmādastyeva bhāvānāṃ svabhāva iti || 3 ||
api ca-
kasya syādanyathābhāvaḥ svabhāvaścenna vidyate |
yadi bhāvānāṃ svabhāvo na syāt, yo 'yaṃ vipariṇāmalakṣaṇaḥ anyathābhāvaḥ, sa kasya syāditi? atrocyate | evamapi parikalpyamāne kasya syādanyathābhāvaḥ svabhāvo yadi vidyate || 4 || iha yo dharmo yaṃ padārthaṃ na vyabhicarati, sa tasya svabhāva iti vyapadiśyate, aparapratibaddhatvāt | agnerauṣṇyaṃ hi loke tadavyabhicāritvāt svabhāva ityucyate | tadeva auṣṇyamapsūpalabhyamānaṃ parapratyayasaṃbhūtatvātkṛtrimatvānna svabhāva iti | yadā caivamavyabhicāriṇā svabhāvena bhavitavyam, tadā asya avyabhicāritvādanyathābhāvaḥ syādabhāvaḥ | na hi agniḥ śaityaṃ pratipadyate | evaṃ bhāvānāṃ sati svabhāvābhyupagame 'nyathātvameva na saṃbhavet | upalabhyate caiṣāmanyathātvam | ato nāsti svabhāvaḥ || 4 ||
api ca | ayamanyathābhāvo bhāvānāṃ naiva saṃbhavati, yaddarśanātsasvabhāvatā syāt | yathā ca na saṃbhavati, tathā pratipādayannāha-
tasyaiva nānyathābhāvo nāpyanyasyaiva yujyate | yuvā na jīryate yasmādyasmājjīrṇo na jīryate || 5 ||
tasyaiva tāvat prāgvat prāgavasthāyāṃ vartamānasya bhāvasyānyathātvaṃ nopapadyate | tathā hi yūno yuvāvasthāyāmeva vartamānasya nāsti anyathātvam | athāpi avasthāntaraprāptasyaiva anyathātvaṃ parikalpyate, tadapi nopapadyate | anyathātvaṃ nāma jarāyāḥ paryāyaḥ | tadyadi yūno neṣyate, anyasyaiva jīrṇasya bhavatīti, tadapi na yujyate | yasmānna hi jīrṇasya punarjarayā saṃbandhaḥ, niṣprayojanatvāt | kiṃ hi jīrṇasya punarjarayā saṃbandhaḥ kuryāt? tadāgamanāntareṇa jīrṇatābhāvājjīrṇo jīryata iti na yujyate | atha yūna evānyathābhāvaḥ, tadayuktam, aprāptajarāvasthasya yuveti vyapadeśāt, avasthādvayasya ca parasparaviruddhatvāt || 5 ||
api ca |
tasya cedanyathābhāvaḥ kṣīrameva bhaveddadhi |
atha syāt- kṣīrāvasthāparityāgena dadhyavasthā bhavati, ataḥ na kṣīrameva dadhi bhavatīti | ucyate | yadi kṣīraṃ dadhi bhavatīti neṣyate parasparavirodhāt- kṣīrādanyasya kasyātha dadhibhāvo bhaviṣyati || 6 || kimudakasya dadhibhāvo bhavatu? tasmādasaṃbaddhameva tadanyasya dadhibhāvo bhaviṣyatīti | tadevamanyathātvāsaṃbhavāt kutastaddarśanāt sasvabhāvatā bhāvānāṃ prasetsyatīti na yuktametat | yathoktamāryaratnākaramahāyānasūtre-
yo na pi jāyati no cupapadyī no cyavate na pi jīryati dharmaḥ | taṃ jinu darśayatī narasiṃha tatra nideśayi sattva maharṣī ||
yasya svabhāva na vidyati kaści no 'parabhāvatu kenaci labdhaḥ | nāntarato na pi bāhirato vā labhyati tatra niveśayi nāthaḥ ||
śānta gatī kathitā sugatena no ca gatī upapadyati kāci | tatra ca vyoharasī gatimukto muktaku mocayasī bahusattvān ||
sarvi vadesi nirātmaka dharmān sattvatu grāhatu mocasi lokam | mukta svayaṃ gatito gatimukto tenasi pāragato na ca tīrṇaḥ ||
pāragato 'si bhavārṇavatīrṇaḥ pāragato na ca labhyati kaści | pāru na vidyati nāpi apāru pāragato 'smi vadesi ca vākyam ||
vāca na vidyati yāṃ ca vadesi yaṃ pi vadesi na vidyati taṃ pi | yasya vadesi na vidyati so 'pi yo 'pi vijānati so 'pi asanto ||
tatra praṇaṣṭu jagaṃ imu sarvaṃ vitathavikalpaniveśavaśena | śānta vijānati yo naru dharmāṃ stehi tathāgatu dṛṣṭa svayaṃbhūḥ ||
śānta prajānati dharma praṇītān prīti sa vindati toṣati sattvān | so bhavatī jinu jitvena kleśān ātma ............ | tena vijānita bodhi jinānāṃ buddhiya bodhayate sa jagaṃ pi | ityādi || 6 || yaccoktam- asvabhāvo bhāvo naivāsti, śūnyatā ca bhāvānāmiṣyate, tasmādasti śūnyatāaśrayo bhāvasvabhāva iti, etadapi na yujyate ityāha-
yadyaśūnyaṃ bhavetkiṃcitsyācchūnyamiti kiṃcana | na kiṃcidastyaśūnyaṃ ca kutaḥ śūnyaṃ bhaviṣyati || 7 ||
yadi śūnyatā nāma kācit syāt, tadā tadāśrayo bhāvasvabhāvaḥ syāt | na tvevam | iha hi śūnyatā nāmeti sarvadharmāṇāṃ sāmānyalakṣaṇamityabhyupagamāt aśūnyadharmābhāvādaśūnyataiva nāsti | yadā ca aśūnyāḥ padārthā na santi, aśūnyatā ca nāsti, tadā pratipakṣanirapekṣatvācchūnyatāpi (pp_108) khapuṣpamālāvannāstītyavasīyatām | yadā ca śūnyatā nāsti, tadātadāśrayā api padārthā na santīti sthitamavikalam || 7 ||
atrāha- trīṇi vimokṣamukhāni śūnyatānimittāpraṇihitākhyāni vimuktaye vineyebhyo bhagavatā nirdiṣṭāni sarvatīrthikasamayāsādhāraṇāni saugata eva pravacane samupalabhyante | yeṣāmupadeśārthameva buddhā bhagavanto 'śeṣatīrthyavādamahāmohāndhakārānugatajagati jagadekapradīpā nairātmyopadeśāvicchinnaśikhā utpadyante | sa bhavāṃstathāgatapravacanavyākhyānavyājena idānīṃ tāmeva śūnyatāṃ pratikṣeptumārabdhavān, ityalaṃ bhavatā svargāpavargamārgasamucchedakeneti | ucyate | aho vata bhavānatyunmukha iva atyantaviparyāsānnirvāṇapuragāminaṃ śivamṛjuṃ paramaṃ panthānamavadhūya bhāvābhiniveśavyā, kulitaṃ saṃsārakāntārānugameva mārgaṃ mokṣapuragāmitvena samāśrito nirmumukṣuḥ san saṃsārāṭavīkāntāraḥ sadbhirupālabhya eva san abhimānābhiniveśagrahapavaraśatayā tānevopālabhate | nanu bhoḥ, niravaśeṣakleśavyādhicikitsakairmahāvaidyarājaiḥ-
śūnyatā sarvadṛṣṭīnāṃ proktā niḥsaraṇaṃ jinaiḥ | yeṣāṃ tu śūnyatā dṛṣṭistānasādhyān babhāṣire || 8 ||
iha sarveṣāmeva dṛṣṭikṛtānāṃ sarvagrahābhiniveśānāṃ yaniḥsaraṇamapravṛttiḥ sā śūnyatā | na ca dṛṣṭikṛtānāṃ nivṛttimātraṃ bhāvaḥ | ye tu tasyāmapi śūnyatāyāṃ bhāvābhiniveśinaḥ, tān prati avācakā vayamiti kuto 'smadupadeśāt sakalakalpanāvyāvṛttyā mokṣo bhaviṣyati? yaḥ nakiṃcidapi te paṇyaṃ dāsyāmītyuktaḥ, sa cet 'dehi bhostadeva mahyaṃ nakiṃcinnāma paṇyam,'; iti brūyāt, sa kenopāyena śakyaḥ paṇyābhāvaṃ grāhayitum? evaṃ yeṣāṃ śūnyatāyāmapi bhāvābhiniveśaḥ, kenedānīṃ sa teṣāṃ tasyāṃ bhāvābhiniveśo niṣidhyatāmiti? ato mahābhaiṣajye 'pi doṣasaṃjñitvāt paramacikitsakairmahāvaidyaistathāgataiḥ pratyākhyātā eva te | yathoktaṃ bhagavatā āryaratnakūṭasūtre-
yanna śūnyatayā dharmān śūnyān karoti, api tu dharmā eva śūnyāḥ | yannānimittena dharmānanimittān karoti, api tu dharmā evānimittāḥ | yannāpraṇihitena dharmānapraṇihitān karoti, api tu dharmā evāpraṇihitāḥ | yaivaṃ pratyavekṣā, iyamucyate kāśyapa madhyamā pratipaddharmāṇāṃ bhūtapratyavekṣā | ye hi kāśyapa śūnyatopalambhena śūnyatāṃ pratisaranti, tānahaṃ naṣṭapraṇaṣṭāniti vadāmi ||
iti pravacanāt ||
tathā-
varaṃ khalu kāśyapa sumerumātrā pudgaladṛṣṭirāśritā, na tveva abhāvābhiniveśikasya śūnyatādṛṣṭiḥ | tatkasya hetoḥ? sarvadṛṣṭikṛtānāṃ hi kāśyapa śūnyatā niḥsaraṇam | yasya khalu punaḥ śūnyataiva dṛṣṭiḥ, tamahamacikitsyamiti vadāmi | tadyathā kāśyapa glānaḥ puruṣaḥ syāt | tasmai (pp_109) vaidyo bhaiṣajyaṃ dadyāt | tasya tadbhaiṣajyaṃ sarvadoṣānuccārya svayaṃ koṣṭhagataṃ na niḥsaret | tatkiṃ manyase kāśyapa api tu sa puruṣastato glānyānmukto bhavet? no hīdaṃ bhagavan | gāḍhataraṃ tasya puruṣasya glānyaṃ bhavet, yasya tadbhaiṣajyaṃ sarvadoṣānuccārya koṣṭhagataṃ na niḥsaret | bhagavānāha- evameva kāśyapa sarvadṛṣṭikṛtānāṃ śūnyatā niḥsaraṇam | yasya khalu punaḥ śūnyataiva dṛṣṭiḥ, tamahamacikitsyamiti vadāmi || iti || 8 ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau saṃskāraparīkṣā nāma trayodaśamaṃ prakaraṇam ||
14 saṃsargaparīkṣā caturdaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- astyeva bhāvasvabhāvaḥ, tatsaṃsargopadeśāt | iha yannāsti, na tasya saṃsargaḥ, tadyathā vandhyāsutaduhitroḥ | asti ca saṃskārāṇāṃ saṃsargopadeśaḥ | cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānam, trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ, sparśasahajā vedaneti vistaraḥ | tathā saṃjñā ca vedanā ca saṃsṛṣṭāvetau dharmau nāsaṃsṛṣṭāviti saṃskārāṇāṃ saṃsargopadeśaḥ | tadevaṃ saṃsargopadeśādvidyata eva bhāvasvabhāva iti | ucyate | syādetadevam, yadi saṃsarga eva bhavato bhavet, na tvasti, yasmāt-
draṣṭavyaṃ darśanaṃ draṣṭā trīṇyetāni dviśo dviśaḥ | sarvaśaśca na saṃsargamanyonyena brajantyuta || 1 ||
tatra draṣṭavyaṃ rūpam,darśanaṃ cakṣuḥ, draṣṭā vijñānam | eṣāṃ trayāṇāṃ dviśo dviśaḥ saṃsargo nāsti | cakṣuṣo rūpasya ca, cakṣuṣo vijñānasya ca, vijñānasya rūpasya ca saṃsargo nāsti | ityevaṃ dviśo dviśaḥ saṃsargo na bhavati | sarvaśo 'pi trayāṇāmapyeṣāṃ yugapacca saṃsargo nāsti || 1 ||
yathā ca draṣṭavyadarśanadraṣṭaṇāṃ dviśo dviśaḥ sarvaśaśca saṃsargābhāvaḥ,
evaṃ rāgaśca raktaśca rañjanīyaṃ ca dṛśyatām |
rāgasya raktasya ca saṃsargo nāsti, rāgasya rañjanīyasya ca, trayāṇāmapi yugapatsaṃsargo nāsti | yathā caiṣām, evam- traidhena śeṣāḥ kleśāśca śeṣāṇyāyatanāni ca || 2 || anyonyena saṃsargaṃ na vrajanti | trayaḥ prakārāstridhā, tridhābhāvastraidham | tena traidhena śeṣāḥ kleśā dveṣamohādayaḥ, te ete dveṣadviṣṭadveṣaṇīyādinā traidhena śrotraśrotṛśrotavyādinā ca || 2 ||
kasmātpunareteṣāṃ saṃsargo nāstītyāha-
anyenānyasya saṃsargastaccānyatvaṃna vidyate | draṣṭavyaprabhṛtīnāṃ yanna saṃsargaṃ vrajantyataḥ || 3 ||
yadityayaṃ yasmādarthe | yadi draṣṭavyādīnāṃ parasparamanyatvaṃ syāt, tadā kṣīrodakayoriva anyena anyasya saṃsargaḥ syāt | taccānyatvaṃ yasmādeṣāṃ draṣṭavyaprabhṛtīnāṃ na saṃbhavati, ato naite saṃsarga brajanti || 3 ||
api ca |
na ca kevalamanyatvaṃ draṣṭavyāderna vidyate | kasyacitkenacitsārdhaṃ nānyatvamupapadyate || 4 || na ca kevalaṃ kāryakāraṇabhāvasthitānāṃ draṣṭavyādīnāmanyatvaṃ na saṃbhavati, ghaṭapaṭādīnāmapi padārthānāṃ sarveṣāṃ naiva saṃbhavatītyavasīyatām || 4 || yathā caiṣāṃ draṣṭavyaprabhṛtīnāṃ parasparato 'nyatvamasat, tathā pratipādayannāha-
anyadanyatpratītyānyannānyadanyadṛte 'nyataḥ | yatpratītya ca yattasmāttadanyannopapadyate || 5 ||
iha yadetad ghaṭākhyaṃ vastu paṭādanyaditi vyapadiśyate, tadetadanyadanyatpratītya anyadbhavati | anyavastunaḥ ṛte, ṛte 'nyataḥ, vinā anyat, anyadanyanna bhavati | yacca paṭākhyaṃ vastu anyad ghaṭākhyaṃ vastu pratītya anyadbhavati, tasmātpaṭākhyādvastunaḥ tad ghaṭākhyaṃ vastu nānyadbhavatītyavasīyatām | yasmāt, yatpratītya yadbhavati, tasmāttadanyanna bhavati, sāpekṣatvād bījāṅkuravat hrasvadīrghavacceti | tathā ca vakṣyati-
pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat | na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatat || iti || 5 || atrāha- yadi ghaṭādanyaḥ paṭaḥ syāt, taṃ ca pṛthagbhūtaṃ paṭamapekṣya anyo ghaṭaḥ syāt, tadā ko doṣa iti | ucyate-
yadyanyadanyadanyasmādanyasmādapyṛte bhavet | tadanyadanyadanyasmādṛte nāsti ca nāstyataḥ || 6 ||
eko 'tra anyaśabda upadarśane, aparaśca arthāntaraparāmarśī, anyaśca prasiddhoccāraṇam, iti anyaśabdatrayopādānam | yadi hi etad ghaṭākhyaṃ vastu paṭādanyasmādanyat syāt, tad ghaṭākhyaṃ vastu anyasmādapi paṭākhyādṛte anyadbhavet, tadā ca paṭanirapekṣasyaiva ekaikasya ghaṭasya anyatvaṃ bhavet | yaddhi yasmādanyat, tattena vināpi siddhayati | tadyathā | sa eva ghaṭo na svarūpaniṣpattāvanyaṃ paṭamapekṣate | evamanyatvamapi yadi ghaṭasya anyasmātpaṭādṛte bhavet, tadānīṃ paṭanirapekṣasya ghaṭasya paratvaṃ syāt | na tu ekaikasya paṭanirapekṣasya ghaṭasyānyatvaṃ dṛṣṭam| tasmādanyadbhavatīti bruvatā yadapekṣya yadanyat, tatastadanyanna bhavatīti sphuṭamabhyupetaṃ bhavati ||
atrāha- yadi khalu anyatvamevaṃ kutaścitkasyacinnāsti, nanu idamapi tadā na saṃbhavati vaktum- yasmādanyatpratītya anyadanyadbhavatīti, tasmādeva tadanyadanyanna bhavatīti | ucyate | yata eva hi parasparāpekṣikī bhāvānāmanyatvasiddhiḥ, ata eva anyadityucyate laukike vyavahāre sthitvā | vastutastu parīkṣyamāṇamanyatvaṃ na saṃbhavatīti brūmaḥ ||
yadi tarhi evamapyavidyamāne 'pyanyatve lokasaṃvṛtyā paṭādanyo ghaṭa iti vyapadiśyate, atha kasmād bījāṅkurayorapi evamanyatvaṃ na vyapadiśyate? ucyate | naiva hi loko ghaṭapaṭayoriva bījāṅkurayoranyatvaṃ pratipadyate, ghaṭapaṭayoriva janyajanakatvābhāvaprasaṅgāt, yaugapadyabhāvaprasaṅgāt | api ca | yasmādbījamātramu tvā bījakāryaṃ vṛkṣamupadarśayati pumān loke- ayaṃ vṛkṣo mayopta iti, tasmālloke 'pi kāryakāraṇabhūtānāṃ nāstyeva paratvamiti vyavasthāpyate || 6 ||
atrāha- yadi padārthāntare padārthāntarasāpekṣā parabuddhiḥ syāt, syādeṣa doṣaḥ- tasmāttadanyanna bhavatīti | na tvevaṃ brūmaḥ | kiṃ tarhi iha anyatvaṃ nāma sāmānyaviśeṣo 'sti, tadyatra samavetam sa padārthaḥ padārthāntaranirapekṣayāpi para ityucyate, tasmāduktadoṣānavasaro 'smatpakṣe iti | ucyate syādetadevam, yadi anyatvameva syāt, na tvasti | ihedamanyatvaṃ kalpyamānamanyasmin vā kalpyeta ananyasmin vā? ubhayathā ca nopapadyata iti pratipādayannāha-
nānyasmin vidyate 'nyatvamananyasminna vidyate |
tatra anyasminnanyatvamastīti kalpyate, kiṃ tadānīmanyatvaparikalpanayā? anyavyapadeśasiddhayarthaṃ hi bhavatā anyatvaṃ parikalpyate | sa ca anyavyapadeśo vināpyanyatvena siddha eva, yasmāllabdhānyavyapadeśa eva padārthe 'nyasmin anyatvaṃ kalpyate, ityevaṃ tāvadanyasminnanyatvaṃ na saṃbhavati idānīmananyasminnapi anyatvaṃ nāsti, yasmādananya ucyate ekaḥ, tatra ca anyatvaviruddhamekatvamastīti yataḥ virodhādananyasminnapi anyatvaṃ na saṃbhavati | yacca idānīṃ nānyasminnananyasmin vidyate tadvayatiriktasya padārthāntarasyāsaṃbhavād etadvayatirikte 'pi padārthe na saṃbhavati, tatraivāsti | yadā caivamanyatvameva nāsti, tadā anyatvasamavāyanibandhanaḥ anyabuddhidhvanipravṛttiheturanyo 'pi padārtho nāstīti siddham ||
atrāha- yadyapi anyatvaṃ nāsti, tathāpi anyastāvadasti | na ca asati anyatve anyo bhavitumarhati, ato 'nyatvaṃ bhaviṣyatīti | ucyate- avidyamāne cānyatve nāstyanyadvā tadeva vā || 7 || yadā anyatvameva nāstīti prāk pratipāditam, tadā kutaḥ asati anyatve anyadvā tadeva vā bhaviṣyati? tadeveti ananyatvamityarthaḥ | tasmānnāsti anyadvā tadeva vā || 7 ||
atrāha- vidyanta eva darśanādayaḥ, saṃsargasadbhāvāt | iha darśanādīnāṃ yadyapi anyatvaṃ nāstīti pratipāditam, tathāpi trayāṇāṃ saṃnipātaḥ saṃgatiḥ sparśa iti saṃsargo 'sti | tataśca saṃsargasadbhāvād vidyanta eva darśanādaya iti | ucyate | syurevam, yadi teṣāṃ saṃsarga eva syāt | na tvasti | yathā ca nāsti, tathā pratipādayannāha-
na tena tasya saṃsargo nānyenānyasya yujyate |
iha yadi darśanādīnāṃ saṃsargaḥ syāt, sa ekatvena vā parikalpyeta anyatvena vā? tatra ekatve nāsti saṃsargaḥ | na hi ekakaṃ kṣīramudakanirapekṣamudakena saṃsṛjyata ityucyate | pṛthaktve 'pi saṃsargo nāsti | na hi udakātpṛthagavasthitaṃ kṣīramudakena saṃsṛjyata iti kathyate | evaṃ darśanādīnāṃ yadi ekatve sati saṃsargaḥ parikalpyate, so 'nupapannaḥ | ekakasyāpi cakṣuṣaḥ saṃsṛṣṭiprasaṅgāt | atha pṛthaktvam, evamapyanupapannaḥ | ekakasyāpi cakṣuṣo rūpādibhyaḥ pṛthagbhūtasya saṃsṛṣṭiprasaṅgāt | asati saṃsarge nāsti darśanādikamiti siddham ||
atrāha- yadyapi saṃsargo nāsti, tathāpi saṃsṛjyamānaṃ saṃsṛṣṭaṃ saṃsraṣṭā cāsti, tadapratiṣedhāt | na ca saṃsargamantareṇa saṃsṛjyamānaṃ saṃsṛṣṭaṃ saṃsraṣṭā ca saṃbhavati | tasmātsaṃsargo 'pi bhaviṣyatīti | ucyate | etadapi na yuktam | yasmādyadā saṃsarga eva nāstīti pratipāditam, asati ca (pp_113) saṃsarge tadā kutaḥ saṃsṛjyamānādikam? tatra vartamānasaṃsargakriyāsādhanakarmabhūtaṃ saṃsṛjyamānam, saṃsṛṣṭaṃ niṣpannasaṃsargakriyam, saṃsraṣṭā kartā kriyāniṣpattau svātantryeṇāvasthitaḥ | tadatra saṃsargābhāvādeva saṃsṛjyamānādikamapaśyaṃstatpratiṣedhaṃ nigamayannāha- saṃsṛjyamānaṃ saṃsṛṣṭaṃsaṃsraṣṭā ca na vidyate || 8 || iti | yathoktaṃ bhagavatā [upāliparipṛcchāyām]
sarvasayogi tu paśyati cakṣustatra na paśyati pratyayahīnam | [naiva ca] cakṣu papaśyati [rūpaṃ] tena sayogaviyogavikalpaḥ ||
ālokasamāśrita paśyati cakṣu rūpa manorama citravicitram | yena ca yogasamāśrita cakṣustena na paśyati cakṣu kadāci ||
te parinirvṛta laukika śūrā yehi svabhāvata jñātibhi dharmāḥ | kāmaguṇairhi caranti asaṅgāḥ saṅga vivarjiya sattva vinenti ||
no pi ca sattva na jīviha kaści sattvahitaṃ ca karonti jinendrāḥ | ............. sattvu na asti karonti ca artham ||
saṅgu na vidyati atra kadāci .............. | ............. tasya na vidyati vedana loke ||
tathā-
bhāvitu mārga pavartitu jñāna śūnyaka dharma nirātmaka sarvi | yena vibhāvita bhontimi dharmāstasya bhavetpratibhānamanantam ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau saṃsargaparīkṣā nāma caturdaśamaṃ prakaraṇam ||
15 svabhāvaparīkṣā pañcadaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva bhāvānāṃ svabhāvaḥ, tanniṣpādakahetupratyayopādānāt | iha yannāsti na tasya niṣpādakahetupratyayopādānamasti yathā khapuṣpasya | upādīyante ca bījāvidyādayo hetupratyayā aṅkarasaṃskārādīnāṃ niṣpādakāḥ, ityato vidyata eva bhāvasvabhāva iti | ucyate | yadi bhāvānāṃ saṃskārāṅkurādīnāṃ svabhāvo 'sti, kimidānīṃ vidyamānānāṃ hetupratyayaiḥ prayojanam | yathā vartamānībhūtānāṃ saṃskārāṅkurādīnāṃ bhūyoniṣpattaye avidyābījādīnāmupādānaṃ kriyate evamanyadapi tadutpattaye na kartavyaṃ syāt, tatsvabhāvasya vidyamānatvāditi pratipādayannāha-
na saṃbhavaḥ svabhāvasya yuktaḥ pratyayahetubhiḥ |
atha syāt- naivotpādātpūrvaṃ kasyacidbhāvasya svabhāvo 'sti yato 'sya vidyamānatvādutpattivaiyarthyaṃ syāt, kiṃ tarhi utpādātpūrvamavidyamānasyaiva svabhāvasya hetupratyayān pratītya paścādutpādo bhavatīti | evamapīḥyamāṇe- hetupratyayasaṃbhūtaḥ svabhāvaḥ kṛtako bhavet || 1 || atha syāt- iṣyata eva hetupratyayasaṃbhūtatvātsvabhāvasya kṛtakatvam, tasmātkṛtakasyaiva svabhāvasyābhyupagamāt kṛtakatvaprasaṅgo nāsmākaṃ bādhaka iti, etadapi na yuktamityāha-
svabhāvaḥ kṛtako nāma bhaviṣyati punaḥ katham |
kṛtakaśceti svabhāvaśceti parasparaviruddhatvādasaṃgatārthametat | iha hi svo bhāvaḥ svabhāva iti vyutpatteḥ, yaḥ kṛtakaḥ padārthaḥ, sa loke naiva svabhāva iti vyapadiśyate, tadyathā apāmauṣpyaṃ dhātupiśācapratyayaniṣpāditaḥ karkeṭanādīnāṃ padmarāgādibhāvaśca | yastu akṛtakaḥ sa svabhāvaḥ, tadyathā agnerauṣṇyaṃ jātānāṃ padmarāgādīnāṃ padmarāgādisvabhāvaśca | sa hi teṣāṃ padārthāntarasaṃparkājanitatvātsvabhāva ityucyate | tadevamakṛtakaḥ svabhāva iti lokavyavahāre vyavasthite vayamidānīṃ brūmaḥ- yadetadauṣṇyaṃ tadaṣyagneḥ svabhāvo na bhavatīti gṛhyatāṃ kṛtakatvāt, iha maṇīndhanādityasamāgamādaraṇinirdharṣaṇādeśca agnerhetupratyayasāpekṣataiva upalabhyate | na ca agnivyatiriktamauṣṇyaṃ saṃbhavati | tasmādauṣṇyamapi hetupratyayajanitam, tataśca kṛtakam, kṛtakatvāccāpāmauṣṇyavat svabhāvo naiva bhavatīti sphuṭamavasīyate ||
nanu ca gopālāṅganājanaprasiddhametad agnerauṣṇyaṃ svabhāva iti | kiṃ khalu asmābhiruktaṃ na prasiddhamiti? etattu vayaṃ brūmaḥ- nāyaṃ svabhāvo bhavitumarhati svabhāvalakṣaṇaviyuktatvāt | avidyāviparyāsānugamāttu loko niḥsvabhāvameva bhāvajātaṃ sasvabhāvatvena pratipannaḥ | yathā hi (pp_115) taimirikāḥ timirapratyayādasantameva keśādisvabhāvaṃ sasvabhāvatvenābhiniviṣṭāḥ, evamavidyātimiropahatamatinayanatayā bālā niḥsvabhāvaṃ bhāvajātaṃ sasvabhāvatvenābhiniviṣṭā yathābhiniveśaṃ lakṣaṇamācakṣate agnerauṣṇyaṃ svalakṣaṇam | tato 'nyatrānupalambhādasādhāraṇatvena svameva lakṣaṇamiti kṛtvā | bālajanaprasiddhayaiva ca bhagavatā tadevaiṣāṃ sāṃvṛtaṃ svarūpamabhidharme vyavasthāpitam | sādhāraṇaṃ tvanityatvādikaṃ sāmānyalakṣaṇamiti coktam | yadā tu vigatāvidyātimirāvadātaprajñācakṣuṣāṃ darśanamapekṣyate, tadā vitimiraiḥ taimirikopalabdhakeśādarśanavat bālajanamatiparikalpitānupalabdhasvabhāvairāryaiḥ pura ucyate parahitavyāpāraiḥ, nāyaṃ svabhāvo bhāvānāmiti | yathoktamāryalaṅkāvatārasūtre-
keśoṇḍukaṃ yathā mithyā gṛhyate taimirikairjanaiḥ | tathā bhāvavikalpo 'yaṃ mithyā bālairvikalpyate ||
na svabhāvo na vijñaptirna ca vastu na cālayaḥ | bālairvikalpitā hyete śavabhūtaiḥ kutārkikaiḥ || iti |
tathā-
svabhāvānutpattiṃ saṃdhāya mahāmate mayā sarvadharmā anutpannā ityuktāḥ || iti vistaraḥ ||
atrāha- yadi khalu idamagnyāderauṣṇyādikaṃ hetupratyayasaṃbhūtatvena kṛtakatvānniḥsvabhāvamityucyate, kimidānīṃ tatsvabhāvasya lakṣaṇaṃ kaścāsau svabhāva iti vaktavyam | ucyate- akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca || 2 || iha svo bhāvaḥ svabhāva iti yasya padārthasya yadātmīyaṃ rūpaṃ tattasya svabhāva iti vyapadiśyate | kiṃ ca kasyātmīyaṃ yadyasyākṛtrimam, yattu kṛtrimaṃ na tattasyātmīyaṃ tadyathā apāmauṣṇyam | yacca yasyāyattaṃ tadapi tadātmīyaṃ tadyathā sve bhṛtyāḥ, svāni dhanāni | yattu yasya parāyattaṃ na tattasyātmīyaṃ tadyathā tāvatkālikāyācitakamasvatantram | yataścaivaṃ kṛtrimasya parasāpekṣasya ca svabhāvatvaṃ neṣṭam, ata eva auṣṇyamagnerhetupratyayapratibaddhatvātpūrvaṃmabhūtvā paścādutpādena kṛtakatvānna svabhāva iti yujyate | yataścaitadevam, ato yadevāgneḥ kālatraye 'pyavyabhicāri nijaṃ rūpamakṛtrimam, pūrvamabhūtvā paścādyanna bhavati, yacca hetupratyayasāpekṣaṃ na bhavati apāmauṣṇyavat pārāvāravat dīrghahrasvavadvā, tat svabhāva iti vyapadiśyate | kiṃ khalu agneḥ taditthaṃ svarūpamasti? na tadasti, na cāpi nāsti svarūpataḥ | yadyapi evam, tathāpi śrotṛṇāmuttrāsaparivarjanārthaṃ saṃvṛtyā samāropya tadastīti brūmaḥ | yathoktaṃ bhagavatā-
anakṣarasya dharmasya śrutiḥ kā deśanā ca kā | śrūyate deśyate cāpi samāropādanakṣaraḥ || iti |
ihāpi ca vakṣyati-
śūnyamiti na vaktavyamaśūnyamiti vā bhavet | ubhayaṃ nobhayaṃ ceti prajñaptyarthaṃ tu kathyate ||
yadi khalu tadadhyāropādbhavadbhirastītyucyate, kīdṛśaṃ tat? yā sā dharmāṇāṃ dharmatā nāma, saiva tatsvarūpam | atha keyaṃ dharmāṇāṃ dharmatā? dharmāṇāṃ svabhāvaḥ | ko 'yaṃ svabhāvaḥ? prakṛtiḥ | kā ceyaṃ prakṛtiḥ? yeyaṃ śūnyatā | keyaṃ śūnyatā? naiḥsvābhāvyam | kimidaṃ naiḥsvābhāvyam? tathatā | keyaṃ tathatā? tathābhāvo 'vikāritvaṃ sadaiva sthāyitā | sarvathānutpāda eva hyagnyādīnāṃ paranirapekṣatvādakṛtrimatvātsvabhāva ityucyate ||
etaduktaṃ bhavati- avidyātimiraprabhāvopalabdhaṃ bhāvajātaṃ yenātmanā vigatāvidyātimirāṇāmāryāṇāmadarśanayogena viṣayatvamupayāti, tadeva svarūpameṣāṃ svabhāva iti vyavasthāpyate | tasya cedaṃ lakṣaṇam- akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca | iti vyavasthāpayāṃbabhūvurācāryā iti vijñeyam | sa caiṣa bhāvānāmanutpādātmakaḥ svabhāva akiṃcittvena abhāvamātratvādasvabhāva eveti kṛtvā nāsti bhāvasvabhāva iti vijñeyam | yathoktaṃ bhagavatā-
bhāvānabhāvāniti yaḥ prajānati sa sarvabhāveṣu na jātu sajjate | yaḥ sarvabhāveṣu na jātu sajjate sa ānimittaṃ spṛśate samādhim || iti || 2 || atrāha- yadyapi svabhāvo nāsti bhāvānām, tathāpi parabhāvastāvadasti, tadapratiṣedhāt sati ca parabhāve svabhāvo 'pi bhaviṣyati | svabhāvamantareṇa parabhāvāprasiddheriti | ucyate-
kutaḥ svabhāvasyābhāve parabhāvo bhaviṣyati | svabhāvaḥ parabhāvasya parabhāvo hi kathyate || 3 ||
iha svabhāva eva hi loke kaścitsvabhāvāntarāpekṣayā para iti vyapadiśyate | yadi hi agnerauṣṇyaṃ svabhāvaḥ syāt, dravasvabhāvasalilasāpekṣayā parabhāva iti vyapadiśyeta | yadā tu mumukṣubhirvicāryamāṇasya kasyacitsvabhāva eva nāsti, tadā kutaḥ paratvaṃ syāt? parabhāvācca svabhāvo 'pi nāsti iti siddham || 3 ||
atrāha- yadyapi svabhāvaparabhāvau na staḥ, tathāpi bhāvastāvadasti, apratiṣedhāt | sa ca bhāvo bhavan svabhāvo vā bhavet, parabhāvo vā | tasmātsvabhāvaparabhāvāvapi bhaviṣyata iti | ucyate-
svabhāvaparabhāvābhyāmṛte bhāvaḥ kutaḥ punaḥ | svabhāve parabhāve vā sati bhāvo hi sidhyati || 4 ||
bhāvo hi parikalpyamānaḥ svabhāvo vā bhavet, parabhāvo vā | tau ca pūrvoktavidhinā na staḥ, iti tayorabhāvādbhāvo 'pi nāstītyavadhāryatām || 4 ||
atrāha- yadyapi bhavatā bhāvaḥ pratiṣiddhaḥ, tathāpyabhāvo 'sti, pratiṣedhābhāvāt | tataśca bhāvo 'pi bhaviṣyati pratidvandvisadbhāvāt, abhāvavaditi | ucyate | syādbhāvaḥ, yadi abhāva eva syāt | na tvastītyāha-
bhāvasya cedaprasiddhirabhāvo naiva sidhyati | bhāvasya hyanyathābhāvamabhāvaṃ vruvate janāḥ || 5 ||
iha hi yadi bhāvo nāma kaścidabhaviṣyat, syāttasyānyathābhāvādabhāvaḥ | ghaṭādayo hi vartamānāvasthāyāḥ pracyutāḥ santaḥ anyathābhāvamāpannāḥ abhāvadhvanivācyā bhavanti loke | yadā tvamī ghaṭādayo bhāvarūpatvenaivāsiddhāḥ, tadā kuto 'vidyamānasvabhāvānāmanyathātvamiti | ataḥ abhāvo 'pi nāsti || 5 ||
tadevaṃ sarvathā svabhāvaparabhāvabhāvābhāveṣu anupapadyamāneṣu avidyātimiropahatamatinayanatayā viparītam-
svabhāvaṃ parabhāvaṃ ca bhāvaṃ cābhāvameva ca | ye paśyanti na paśyanti te tattvaṃ buddhaśāsane || 6 ||
ye hi tathāgatapravacanāviparītavyākhyānābhimānitayā pṛthivyāḥ kāṭhinyaṃ svabhāvaḥ, vedanāyā viṣayānubhavaḥ, vijñānasya viṣayaprativijñaptiḥ svabhāvaḥ, ityevaṃ svabhāvaṃ bhāvānāṃ varṇayanti, anyadvijñānam, anyadrūpam, anyaiva ca vedanā, ityevaṃ parabhāvaṃ varṇayanti, vartamānāvasthaṃ ca vijñānādikaṃ bhāvatvena ye varṇayanti, vijñānādikameva ca atītatāmāpannamabhāva iti, na te paramagambhīrasya pratītyasamutpādasya tattvaṃ varṇayanti | yasmādyathoditopapattiviruddhaṃ svabhāvaparabhāvādīnāmastitvam, na copapattiviruddhaṃ padārthasvabhāvamanuvarṇayanti tathāgatāḥ | svayamaviparītāśeṣapadārthatattvasaṃbodhāt | ata eva buddhānāmeva bhagavatāṃ vacanaṃ pramāṇamityupavarṇayanti vicakṣaṇāḥ, sopapattikatvenāvisaṃvādakatvāt | ata eva ca āptebhyaḥ prahīṇāśeṣadoṣebhya āgatatvāt, āgamayatīti samantāt tattvaṃ gamayatīti vā, āmimukhyādgamanādvā tadāśrayeṇa lokasya nirvāṇagamanāt saṃbuddhavacanasyaiva āgamatvaṃ vyavasthāpyate | tadanyamatānāṃ tu upapattiviyuktatvānna prāmāṇyam, āgamābhāsatvaṃ ca vyavasthāpyate || 6 ||
yasmācca etāni svabhāvaparabhāvabhāvābhāvadarśanāni yuktividhuratvānna tattvāni, ata eva mumukṣūṇāṃ vineyajanānām-
kātyāyanāvavāde cāstīti nāstīti cobhayam | pratiṣiddhaṃ bhagavatā bhāvābhāvavibhāvinā || 7 ||
uktaṃ hi bhagavatā āryakātyāyanāvavādasūtre-
yadbhūyasā kātyāyana ayaṃ loko 'stitāṃ vā abhiniviṣṭo nāstitāṃ ca | tena na parimucyate | jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyo na parimucyate | pāñcagatikātsaṃsāracārakāgārabandhanānna parimucyate | mātṛmaraṇasaṃtāpaduḥkhānna parimucyate | pitṛmaraṇasaṃtāpaduḥkhāditi vistaraḥ ||
idaṃ ca sūtraṃ sarvanikāyeṣu paṭhayate | tadasmādāgamāt yathopavarṇitāyāścopapatternārhati prājñasvabhāvaparabhāvabhāvābhāvadarśanaṃ tathāgatavacanādatyantaviruddhamāsthātum | bhagavatā pratiṣiddhatvāt | kiṃviśiṣṭena bhagavatā? bhāvābhāvavibhāvinā | bhāvābhāvau vibhāvayituṃ śīlamasyeti bhāvābhāvavibhāvī | yathāvasthitabhāvābhāvāviparītasvabhāvaparijñānād bhāvābhāvavibhāvīti bhagavānevocyate | tena bhagavatā bhāvābhāvavibhāvinā yasmādastitvaṃca nāstitvaṃ ca ubhayametat pratiṣiddham, tasmānna yuktaṃ bhāvābhāvadarśanaṃ tattvamityāsthātum ||
tathā-
astīti kāśyapa ayameko 'ntaḥ | nāstīti kāśyapa ayameko 'ntaḥ | yadenayorantayormadhyam, tadarūpyamanidarśanamapratiṣṭhamanābhāsamaniketamavijñaptikam | iyamucyate kāśyapa madhyamāṃ pratipad bhūtapratyavekṣā iti ||
tathā-
astīti nāstīti ubhe 'pi antā śuddhī aśuddhīti ime 'pi antā | tasmādubhe anta vivarjayitvā madhye 'pi sthānaṃ na karoti paṇḍitaḥ ||
astīti nāstīti vivāda eṣaḥ śuddhī aśuddhīti ayaṃ vivādaḥ | vivādaprāptyā na duḥkhaṃ praśāmyati avivādaprāptyā ca duḥkhaṃ nirudhyate || iti |
atrāha- yadi punarevamagnyādīnāṃ svabhāvata evāstitvaṃ syāt, ko doṣaḥ syāt? uktadoṣaḥ-
hetupratyayasaṃbhūtaḥ svabhāvaḥ kṛtako bhavet | ityādinā || 7 || api ca | yadi ayameṣāmagnyādīnāṃ svabhāvaḥ syāt, tasya vidyamānasya sato na syāt punaranyathātvamiti pratipādayannāha-
yadyastitvaṃ prakṛtyā syānna bhavedasya nāstitā |
yadi agnyāderbhāvasya prakṛtyā svabhāvato 'stitvam, tadā asya svabhāvasya prakṛtyā vidyamānasya punaranyathātvaṃ na syāt | yasmāt- prakṛteranyathābhāvo na hi jātūpapadyate || 8 || yadi eṣāmagnyādīnāmiyameva prakṛtiḥ syāt, svabhāvaḥ syāt, tadā prakṛteravikāriṇītvānna kadācitpunaranyathābhāva upapadyeta | na hi ākāśasyānāvaraṇatvaṃ kadācidapyanyathātvaṃ pratipadyate | evamagnyādīnāmapi prakṛtyā vidyamānānāṃ punaranyathātvaṃ na syāt | upalabhate ca bhavāneṣāmanyathātvaprabandhoparamalakṣaṇaṃ vināśam | tasmādvipariṇāmadharmitvādapāmauṣṇyavat nāyameṣāṃ svabhāva iti pratīyatām || 8 ||
atrāha- yadi prakṛtyā vidyamānasyānyathātvāsaṃbhavādanyathātvasya ca upalabhyamānatvāt prakṛtireṣāṃ bhāvānāṃ nāstītyucyate, nanu ca evamapi-
prakṛtau kasya cāsatyāmanyathātvaṃ bhaviṣyati |
kasya idānīṃ prakṛtyā svarūpeṇāvidyamānasya khapuṣpasyeva anyathātvaṃ bhaviṣyati? tasmādavidyamānaprakṛtikasya anyathātvānupalambhāt, anyathātvasya ca darśanāt, astyeva svabhāva iti | ucyate | yadi tāvakena matena prakṛtyā svabhāvena asaṃvidyamānasya anyathātvābhāvād anyathātvasya ca darśanātprakṛtirityucyate, evamapi- prakṛtau kasya ca satyāmanyathātvaṃ bhaviṣyati || 9 || kasyedānīṃ prakṛtyā svabhāvena vidyamānasya vartamānasyaiva anyathātvaṃ bhaviṣyati? tasmāt prakṛtyā vidyamānasya anyathātvaṃ nāstīti sarvathā anyathātvāsaṃbhava eva | tataśca nāsti prakṛtirbhāvānāmioti vijñeyam || 9 ||
yaccāpyuktam- anyathātvasya darśanānnāsti prakṛtiriti, tadapi paraprasiddhayā anyathātvadarśanamadhikṛtyoktam, na tvasmābhiḥ kadācidapi kasyacidanyathātvamabhyupetam | tadevamatyantataḥ prakṛtāvasaṃvidyamānāyāṃ sarvadharmeṣu asaṃvidyamāneṣu asvabhāveṣu tadanyathātve ca asaṃvidyamāne yo hi idānīmastitvaṃ nāstitvaṃ ca bhāvānāṃ parikalpayati, tasya evaṃ parikalpayato niyatameva-
astīti śāśvatagrāho nāstītyucchedadarśanam |
prasajyata iti vākyaśeṣaḥ | taccaitat śāśvatocchedadarśanaṃ svargāpavargamārgāntarāyakaratvād yasmānmahānarthakaram, tasmādastitvanāstitve nāśrīyeta vicakṣaṇaḥ || 10 || kasmātpunarbhāvābhāvadarśane sati śāśvatocchedadarśanaprasaṅgo bhavatīti? yasmāt-
asti yaddhi svabhāvena na tannāstīti śāśvatam | nāstīdānīmabhūtpūrvamityucchedaḥ prasajyate || 11 ||
yat svabhāvena astītyucyate, svabhāvasyānapāyitvānna tat kadācidapi nāstīti, evaṃ bhāvasyāstitvābhyupagame sati śāśvatadarśanamāpadyate | pūrvaṃ ca vartamānāvasthāyāṃ bhāvasvarūpamabhyupetya idānīṃ tadvinaṣṭatvānnāstiti paścādabhyupagacchataḥ ucchedadarśanaṃ prasajyate | yasya tu bhāvasvabhāva eva nopapadyate, na tasya śāśvatocchedadarśanaprasaṅgaḥ, bhāvasvabhāvānupalambhāt ||
nanu ca bhāvānāṃ svabhāvo nāstītyabhyupagacchato mā bhūdbhāvadarśanābhāvācchāśvatadarśanam, ucchedadarśanaṃ tu niyataṃ prasajyate iti | naivamabhāvadarśanaṃ bhavati | yo hi pūrvaṃ bhāvasvabhāvamabhyupetya paścāt tannivṛttimālambate, tasya pūrvopalabdhasvabhāvāpavādāt syādabhāvadarśanam | yastu taimirikopalabdhakeśeṣviva vitaimiriko na kiṃcidupalabhate, sa nāstīti bruvan kiṃcinnāstīti brūyāt pratiṣedhyābhāvāt | viparyastānāṃ tu mithyābhiniveśanivṛttyarthamataimirikā iva vayaṃ brūmaḥ- na santi sarvabhāvāḥ iti | na caivaṃ bruvatāmasmākaṃ parahitavyāpāraparāyaṇānāmucchedadarśanaprasaṅgaḥ | yathoktaṃ sūtre-
yo hi bhagavan pūrvaṃ rāgadveṣamohabhāvābhyupagamaṃ kṛtvā paścānna santi rāgadveṣamohabhāvā iti bravīti, sa bhagavan vai nāstiko bhavati | iti vistaraḥ ||
yastu paratantracittacaittavastumātramabhyupetya tasya parikalpitasvabhāvābhāvādastitvadarśanaṃ pariharati, saṃkleśavyavadānanibandhanasya ca paratantravastumātrasadbhāvānnāstitvadarśanaṃ pariharati, tasya parikalpitasyāvidyamānatvāt paratantrasya ca vidyamānatvād astitvanāstitvadarśanadvayasyāpi upanipātāt kuto 'ntadvayaparihāraḥ? hetupratyayajanitasya ca sasvabhāvenāyuktatvapratipādanādayuktamevāsya vyākhyānam | tadevaṃ madhyamakadarśane eva astitvanāstitvadvayadarśanasyāprasaṅgaḥ, na vijñānavādidarśanādiṣviti | vijñeyam | ata evoktamāryaratnāvalyām-
sasāṃkhyaullūkyanirgranthapudgalaskandhavādinam | pṛccha lokaṃ yadi vadatyastināstivyatikramam ||
dharmayautakamityasmādastināstivyatikramam | viddhi gambhīramityukta buddhānāṃ śāsanāmṛtam || iti ||
tathāvidhavineyajanabodhānurodhāttu paramārthadarśanasya upāyabhūtatvāt neyārthatvena bhagavatā mahākaruṇāparatantratayā vijñānādivādo deśitaḥ sāṃmitīyapudgalavādavat, na nītārthaḥ iti vijñeyam | yathoktamāryasamādhirājabhaṭṭārake-
nītārthasūtrāntaviśeṣa jānati yathopadiṣṭā sugatena śūnyatā | yasmin punaḥ pudgala sattva pūruṣo neyārthato jānati sarvadharmān ||
etacca āryākṣayamatinirdeśādiṣu vistareṇa boddhavyamiti | bhāvābhāvadarśanadvayaprasaṅgo yāvat tāvatsaṃsāra ityavetya mumukṣubhiretaddarśanadvayanirāsena sadbhirmadhyamā pratipad bhāvanīyā yathāvaditi | etaccoktaṃ bhagavatā-
bhāva abhāva vibhāvayi jñānaṃ sarvi acintiya sarvi abhūtaṃ | ye puna cittavaśānuga bālāḥ te dukhitā bhavakoṭiśateṣu ||
bhāvānabhāvāniti yaḥ prajānatī sa sarvabhāveṣu na jātu sajjate | yaḥ sarvabhāveṣu na jātu sajjate sa ānimittaṃ spṛśate samādhim || iti |
tathā-
smarāmyahaṃ pūrvamatīta adhvani acintiye kalpi narāṇamuttamaḥ | utpannu lokārthakaro maharṣī nāmena so 'bhāvasamudgato 'bhūt ||
sa jātamātro gagane sthihitvā sarvāṇa dharmāṇabhāva deśayi | tadānurūpaṃ kṛta nāmadheyaṃ śabdena sarvaṃ trisahasra vijñayī ||
devāpi sarve pramumocu śabdaṃ abhāvanāmeti jino bhaviṣyati | yo jātamātraḥ pada sapta prakraman abhāva dharmāṇa samaṃ prakāśayī ||
buddho yadā bheṣyati dharmarājaḥ sarvāṇa dharmāṇa prakāśako muniḥ | tṛṇagulmavṛkṣauṣadhiśailaparvate abhāva dharmāṇa ravo bhaviṣyati ||
yāvanti śabdāstahi lokadhātau sarve hyabhāvā na hi kaści bhāvaḥ | tāvanti kho tasya tathāgatasya ravu niścarī lokavināyakasya || iti |
bhavatīti bhāvaḥ sattā | na vidyate sattā svabhāvaḥ sarvabhāvānāmityabhāvāḥ sarvadharmāḥ, śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogeneti prajñāpāramitāpāṭhāt bhāvasvabhāvasyānupapatteḥ |
abhāva dharmāṇa ravo bhaviṣyati
ityādinā sūtrārtho 'vagantavyaḥ ||
yāvanti śabdāstahi lokadhātau sarve hyabhāvā na hi kaści bhāvaḥ | ityādi |
bhūtvā abhāvapratiṣedhavivakṣitatvād bhāvābhāvārtha eva svabhāvābhāvārthaḥ ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau svabhāvaparīkṣā nāma pañcadaśamaṃ prakaraṇam ||
16 bandhamokṣaparīkṣā ṣoḍaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva bhāvānāṃ svabhāvaḥ, saṃsārasadbhāvāt | iha saṃsaraṇaṃ saṃsṛtiḥ gatergatyantaragamanaṃ saṃsāra ityucyate | yadi bhāvānāṃ svabhāvo na syāt, kasya gatergatyantaragamanaṃ saṃsāraḥ syāt? na hi avidyamānānāṃ vandhyāsūnusaṃskārāṇāṃ saṃsaraṇaṃ dṛṣṭam | tasmāt saṃsārasadbhāvāt vidyata eva bhāvānāṃ svabhāva iti | ucyate | syādbhāvānāṃ svabhāvaḥ, yadi saṃsāra eva bhavet | na tvasti | iha yadi saṃsāraḥ syāt, sa niyataṃ saṃskārāṇāṃ vā bhavet sattvasya vā? kiṃ cātaḥ? ubhayathā ca doṣa ityāha-
saṃskārāḥ saṃsaranti cenna nityāḥ saṃsaranti te | saṃsaranti ca nānityāḥ sattve 'pyeṣa samaḥ kramaḥ || 1 ||
tatra yadi saṃskārāḥ saṃsarantīti parikalpyate, kiṃ te nityāḥ saṃsaranti uta anityāḥ? tatra na nityāḥ saṃsaranti niṣkriyatvāt, anityānāṃ ca ghaṭādīnāṃ sakriyatvopalambhāt | atha anityāḥ, ye hi akriyāḥ, te utpādasamanantarameva vinaṣṭāḥ | ye ca vinaṣṭāḥ, kutasteṣāmavidyamānatvādvandhyāsūnusaṃskārāṇāmiva kvacid gamanam? ityevamanityānāmapi nāsti saṃsāraḥ ||
athāpi syāt- anityā eva santo hetuphalasaṃbandhaparaṃparayā avicchinnakramāḥ saṃtānena ca pravartamānāḥ saṃskārāḥ saṃsarantīti | etadapi nopapadyate | kutaḥ? yat tāvadutpadyate kāryam, tasya saṃsāro nāsti, kutaścidanāgamanāt kvaciccāgamanāt | yacca kāraṇaṃ naṣṭam, tasyāpi saṃsāro nāsti, kutaścidanāgamanāt kvaciccāgamanāt | saṃskāramātravyatirekeṇa atītānāgatayorasiddhatvāt, naṣṭājātatvena avidyamānatvāt ||
uttarasmin kṣaṇe utpanne pūrvaḥ saṃsaratīti cet, yadi pūrvottarayoḥ kṣaṇayorekatvaṃ syāt, syādetadevam | na tu ekatvamasti kāryakāraṇabhāvāt, cakṣūrūpacakṣurvijñānānāṃ nāsti ca | kiṃ ca ekatve sati pūrvottarakṣaṇavācyataiva na syāt | na hi eko devadattaḥ ekadā pūrvaścottaraśceti vyapadiśyate | evamihāpi ekatvāt pūrvottarakṣaṇavyapadeśa eva na syāt | api ca pūrvakṣaṇo naṣṭa iti na syāduttarakṣaṇavadavyatiriktatvāt | uttarakṣaṇa utpanna iti na syāt, pūrvakṣaṇavadavyatiriktatvāt | atha anyatve sati saṃsaraṇaṃ syāt, evaṃ sati arhatāmapi saṃsaraṇaṃ syāt | anyasya pṛthagjanasya saṃsārotpattisadbhāvāt | nirvṛtaśca pradīpaḥ pradīpāntare jvalatīti syāt | kiṃ cānyat | naṣṭādvā pūrvakṣaṇāduttarasya kṣaṇasyodayaḥ syādanaṣṭānnaśyamānādvā? tatra yadi naṣṭādiṣyate, vahnidagdhādapi bījādaṅkurodayaḥ syāt, tataśca nirhetukaḥ syāt | atha anaṣṭāt, evamapi avikṛte 'pi bīje 'ṅkurodayaḥ syāt, kāryakāraṇayośca yaugapadyaṃ syāt, nirhetukaścotpādaḥ syāt | naśyamānāditi cet | naṣṭānaṣṭavyatirekeṇa naśyamānābhāvāt, naṣṭānaṣṭayośca (pp_124) vihitadoṣatvānnaśyamānādapi nāstyutpattiriti, kutaḥ kāryakāraṇavyavasthā pūrvottarakṣaṇavyavasthā vā bhaviṣyati? yadā ca pūrvottarakṣaṇavyavasthā kāryakāraṇavyavasthā ca nāsti, tadā saṃtāno 'pi nāsti, tadabhāvānnāsti bhavatāṃ saṃsāra iti anityānāmapi saṃskārāṇāṃ nāsti saṃsāra iti ||
atraike varṇayanti- satyaṃ saṃskārā na saṃsaranti utpattividhuratvāt, kiṃ tarhi sattvaḥ saṃsaratīti | ucyate | sattve 'pyeṣa samaḥ kramaḥ | sattvaḥ saṃsaratītyucyamāne kimasau nityaḥ saṃsarati, uta anityaḥ, iti vicāryamāṇe ya eva saṃskārāṇāṃ saṃsaraṇānupapattikramaḥ, sa samatvātsattve 'pi samo nipatati | tasmātsattvo 'pi na saṃsarati || 1 ||
atrāha- naiva hi sattvasaṃskārāṇāṃ saṃsārānupapattikramaḥ samo bhavitumarhati, yasmādiha saṃskārāṇāṃ nityānityabhūtānāṃ saṃsaraṇaṃ nāstītyuktam | na caivamātmā nityānityabhūtaḥ | tasya hi skandhebhyastattvānyatvāvaktavyatāvat nityatvenānityatvenāpyavaktavyatā vyavasthāpyate | tasmādātmaiva saṃsaratīti na coktadoṣaprasaṅga iti | ucyate-
pudgalaḥ saṃsarati cetskandhāyatanadhātuṣu | pañcadhā mṛgyamāṇo 'sau nāsti kaḥ saṃsariṣyati || 2 ||
yadi pudgalo nāma kaścit syāt, sa saṃsaret | na tvasti | yasmāt skandhāyatanadhātuṣu pañcadhā mṛgyamāṇo nāsti | kathaṃ kṛtvā?
indhanaṃ punaragnirna nāgniranyatra cendhanāt | nāgnirindhanavānnāgnāvindhanāni na teṣu saḥ ||
agnīndhanābhyāṃ vyākhyāta ātmopādānayoḥ kramaḥ ||
ityevaṃ skandhāyatanadhātusvabhāva ātmā na bhavati | nāpi tebhyo vyatiriktaḥ | na skandhāyatanadhātumān | na skandhāyatanadhātuṣvātmā | nātmani skandhāyatanadhātavaḥ | ityevaṃ pañcadhā mṛgyamāṇa ātmā na saṃbhavati pūrvoditena nyāyena | yaścedānīṃ skandhāyatanadhātuṣvevaṃ vicāryamāṇaḥ pañcadhā na saṃbhavati, sa kathamavidyamānaḥ san saṃsariṣyatīti? evamātmano 'pi nāsti saṃsāraḥ, vandhyāsutasyeva avidyamānatvāt || 2 ||
api ca | ayamātmā-
upādānādupādānaṃ saṃsaran vibhavo bhavet | vibhavaścānupādānaḥ kaḥ sa kiṃ saṃsariṣyati || 3 ||
bhavatu kāmamātmanaḥ saṃsāraḥ, yadi anupādānasya sato 'sya saṃsāro yuktaḥ syāt | kathaṃ punarasya anupādānatā prasajyata iti pratipādayannāha-
upādānādupādānaṃ saṃsaran vibhavo bhavet iti |
iha hi manuṣyopādānāddevopādānaṃ gacchan parityajya vā manuṣyopādānaṃ devopādānaṃ gacchedaparityajya vā? yadi tāvatparityajya gacchatītyucyate, tadā pūrvopādānasya parityāgāduttarasya cānupādānāttadantarāle vibhavaḥ syāt | vigato bhavo vibhavaḥ | bhavaḥ pañcopādānaskandhāḥ, tadrahitaḥ syāt | yaśca vibhavo 'nupādānaḥ, sa skandharahitatvāt prajñaptyupādānakāraṇarahitatvānnirhetukaḥ syāt | yaśca anupādāno nirañjano 'vyakto nirhetukaḥ, kaḥ saḥ? na kaścit saḥ | nāstyeva sa ityarthaḥ | tasmiṃścāsati tadabhāvādeva upādānamapi nirupādātṛkaṃ nāstīti kiṃ saṃsariṣyati? nāstyeva tat, yatsaṃsariṣyatītyarthaḥ | athavā, kimityetat saṃsaraṇakriyāviśeṣaṇam | tataśca avidyamānatvāt naiva saṃsaraṇakriyāṃ kariṣyati | evaṃ tāvatpūrvopādānaparityāgena saṃsaraṇamayuktam | atha aparityāgena, tathāpi nopapadyate | kiṃ kāraṇam? pūrvasyāparityāgāduttarasya ca grahaṇād yasmādekasyātmano dvayātmakatā syāt | na caitadiṣyata iti | tasmādaparityāgenāpi saṃsaraṇaṃ nāsti ||
atha pūrvottarayorbhavayormadhye āntarābhavikaskandhasaṃbhavāt, taiśca sopādānatvāt sopādānaṃ saṃsarato 'pi na vibhavatāprasaṅga iti | tadapi na yuktam, pūrvabhavaparityāgāparityāgābhyāmāntarāmavikaskandhasaṃsāre 'pi tulyaprasaṅgatvāt ||
yugapattyāgopādānādadoṣa iti cet, ucyate | kimekadeśena pūrvopādānaṃ tyajate ekadeśenāntarābhavopādānaṃ saṃcarati, atha sarvātmanā? tatra yadi avayaveneti parikalpyate, tadā dvayātmakatāprasaṅgādityuktadoṣaḥ | atha sarvātmanā, evamapi sa eva vibhavatāprasaṅga āpadyate | etāvāṃstu viśeṣaḥ yadantarābhavasaṃcāre 'tisāmīpyāt sūkṣmaṃ kālamanupādānaḥ syāt | na ca sarvātmanā ekasya padārthasya abhinnapadārthasya viṣaye yugapat tyāgopādāne dṛṣṭe | na hi ekasya devadattasya sarvātmanā gṛhādgṛhaṃ saṃcarataḥ ekadā tyāgopādānakriye dve saṃbhavataḥ | atha ekena pādena ekasya parityāgādaparasya copādānād yugapattyāgopādāne parikalpyete, nanu evaṃ sati pādadvayavad dvayātmakatā ātmanaḥ syāt | aṃśena pūrvatrāvasthānādaṃśena cottaratrāvasthānādanekāvayavatā prasajyeta | tasmād yaugapadyenāpi tyāgopādāne na saṃbhavataḥ ityaparihāra evāyam | tasmādantarābhavopādāne 'pi sa eva doṣaprasaṅga iti sarvathā ātmano 'pi nāsti saṃsāraḥ || yadā ca saṃskārāṇāmātmanaśca saṃsāro nāsti, tadā nāstyeva saṃsāra iti sthitam || 3 || atrāha- vidyata eva saṃsāraḥ, pratidvandvisadbhāvāt | iha yo nāsti, na tasya pratidvandvī vidyate, tadyathā vandhyāsūnoriti | asti ca saṃsārasya pratidvandvi nirvāṇam | tasmādasti saṃsāra iti | ucyate | syātsaṃsāraḥ, yadi tatpratidvandvi nirvāṇaṃ syāt | na tvastītyāha-
saṃskārāṇāṃ na nirvāṇaṃ kathaṃcidupapadyate | sattvasyāpi na nirvāṇaṃ kathaṃcidupapadyate || 4 ||
yadi nirvāṇaṃ nāma kiṃcit syāt, tat parikalpyamānaṃ saṃskārāṇāṃ nityānāṃ vā parikalpyeta anityānāṃ vā? tatra nityānāmavikāriṇāṃ kiṃ nirvāṇaṃ kuryāt? anityānāmapi asaṃvidyamānānāṃ kiṃ nirvāṇaṃ kuryāditi sarvaṃ pūrveṇa tulyam | na kathaṃciditi na kenāpi prakāreṇetyarthaḥ ||
atha sattvasya nirvāṇaṃ parikalpyate, tadapi nityasya vā anityasya vā pūrvavannopapadyate ||
atha nityānityatvenāvācyasya parikalpyate, nanvevaṃ sati nirvāṇe 'pyātmāstītyabhyupeta bhavati saṃsāra iva | api ca | sopādānasyaivātmanaḥ avācyatā yujyate | na ca nirvāṇe upādānamastīti kuto 'sya avācyatā? bhavatu vā tattvānyatvāvācyatā ātmanaḥ, api tu kimasau nirvāṇe 'sti uta nāsti? yadi asti, tadā mokṣe 'pi tasya sadbhāvānnityatā syāt | atha nāsti, tadā anitya ātmā syāt | tataśca tattvānyatvāvācyatāvannityānityatvenāpi ātmanaḥ avaktavyateti na syāt | atha nirvāṇe 'pi ātmanaḥ astitvanāstitvenāvācyataiva iṣyate, evamapi kimasau vijñeyaḥ, atha na? yadi vijñeyaḥ, na tarhi nirupādāno 'sāvātmā nirvāṇe vijñeyatvāt saṃsāra iva | atha na vijñāyate, tatrāsau avijñeyasvarūpatvāt khapuṣpavannāstyeveti kuto 'sya avācyatā? tadevaṃ nirvāṇamapi nāsti | tadabhāvānnāsti saṃsāra iti | ata evoktaṃ bhagavatyāmaṣṭasāhasrikāyām-
nirvāṇamapyāyuṣman subhūte māyopamaṃ svapnopamam | buddhadharmā āyuṣman subhūte māyopamāḥ svapnopamā ityādi | saceta kulaputra nirvāṇādapyadhikataro 'nyo dharmo 'bhaviṣyat, tamapyahaṃ māyopamaṃ svapnopamamiti vadāmi ||
tathā āryasamādhirājabhaṭṭārake-
paramārthasatya supinena samaṃ nirvāṇaṃ svapnasamotaratī | mana evamotarati yena vidu manasaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam ||
tathā-
nirodhasatyaṃ supinaṃ yathaiva svapnasvabhāvāmatha nirvṛtiṃ ca | yeneha vācottari bodhisattvo ayaṃ khu so vuccati vācasaṃvaraḥ ||
atrāha- yadyapi tvayā saṃsāranirvāṇe pratiṣiddhe, tathāpi bandhamokṣau vidyete | na cāvidyamānasya bhāvasvabhāvasya bandhamokṣau saṃbhavataḥ | tasmād bandhamokṣasadbhāvād vidyata eva bhāvānāṃ svabhāva iti | ucyate | syādbhāvānāṃ svabhāvaḥ, yadi bandhamokṣāveva syātām | na tu staḥ ityāha-
na badhyante na mucyante udayavyayadharmiṇaḥ | saṃskārāḥ pūrvavatsattvo badhyate na na mucyate || 5 ||
iha ya ime rāgādayaḥ kleśāḥ baddhānāmasvatantrīkaraṇe bandhanamiti vyapadiśyate, yaiśca baddhāḥ pṛthagjanāḥ traidhātukaṃ nātikramantīti vyavasthāpyate, tadetadrāgādikaṃ bandhanatvena parikalpyamānamudayavyayadharmiṇāṃ tāvat kṣaṇikānāṃ saṃskārāṇāmutpādānantaradhvaṃsināṃ naṣṭānāmasattvānna saṃbhavati | rāgādibandhanavicchedalakṣaṇo 'pi mokṣaḥ anityānāṃ saṃskārāṇāmavidyamānatvānnaiva saṃbhavati | pūrvavat pūrvoktavidhinetyarthaḥ | yathā ca pūrvoktavidhinā saṃskārāṇāṃ bandhamokṣau na saṃbhavataḥ, evaṃ pūrvavadeva sattvo 'pi na badhyate nāpi mucyate, ityevaṃ bandhamokṣāvapi na staḥ || 5 ||
atrāha- yadyapi saṃskārāṇāṃ sattvasya vā bandho nāsti, tathāpi rāgādikamupādānākhyaṃ bandhanabhūtamasti, tatsadbhāvādbandho 'pi bhaviṣyatīti | ucyate | syādupādānam, bandhanaṃ yadi kaṃcitpadārthaṃ badhnīyāt, na tu badhnāti | yathā ca na badhnāti, tathā pratipādayannāha-
bandhanaṃ cedupādānaṃ sopādāno na badhyate | badhyate nānupādānaḥ kimavastho 'tha badhyate || 6 ||
tatra vidyamānopādānaḥ sopādānaḥ, sa tāvadbhāvo na badhyate | yo hi sopādānaḥ, sa baddha eva | tasya punarapi bandhanayogaḥ kiṃ kuryāt? yaścāpi anupādānaḥ bandhanarahitaḥ, asāvapi bandhanarahitatvāt tathāgatavanna badhyate | anupādānaḥ bandhanarahitaḥ badhyata iti parasparaviruddhatvāccāyuktametat | yaścaivaṃ nirūpyamāṇaḥ sopādāno nirupādāno vā na badhyate, sa idānīṃ kimavastho badhyatām? nāstyevāsau kācidaparā asyāvasthā, yasyāṃ badhyetetyabhiprāyaḥ | yadā caivaṃ nirūpyamāṇaṃ bandhanaṃ na kaṃcidapi badhnāti, tadā kaṃcidapyabadhnata upādānasya rāgādeḥ kuto bandhanatvamiti | tasmād bandhanamapi nāsti || 6 ||
api ca |
badhnīyādbandhanaṃ kāmaṃ bandhyātpūrvaṃ bhavedyadi | na cāsti tat
iha bandhyavyatirekeṇa bandhanaṃ nigaḍādikaṃ pūrvasiddhaṃ sat bandhyaṃ devadattaṃ badhnātīti dṛṣṭam | evaṃ yadi bandhyebhyaḥ saṃskārebhyaḥ pudgalādvā bandhyātpūrvaṃ rāgādikaṃ bandhanaṃ siddhaṃ syāt, tena pūrvasiddhena bandhanaṃ syāt saṃskārāṇāṃ pudgalasya vā | taccaitanna saṃbhavati nirāśrayasya rāgādikasya asiddhatvāt | pūrvasiddhasya ca bandhanasya paścād bandhyena saha saṃbandhasya niṣprayojanatvāt | (pp_128) bandhyasya ca bandhanātpṛthaksiddhasya pūvabandhanāpekṣāniṣprayojanatvācca nāsti bandhyādbandhanasya pūrvasiddhiḥ | tasmānnaiva bandhanaṃ kaṃcidapi badhnāti | na ca kaṃcidapyabadhnato bandhanatvaṃ yuktamiti nāsti bandhanam| bandhanābhāvācca bandhyo 'pi nāstīti siddham | yatpunaratra śeṣaṃ dūṣaṇaṃ tat- śeṣamuktaṃ gamyamānagatāgataiḥ || 7 || iti veditavyam | ślokapāṭhaparivartanena-
baddho na badhyate tāvadabaddho naiva badhyate | baddhābaddhavinirmukto badhyamāno na badhyate || ityādinā yojyam || 7 || atrāha- yadyapi bhavatā bandhanaṃ pratiṣiddham, tathāpi saṃsāracārakāgārāvabaddhānāmatrāṇānāṃ sattvānāṃ mahākāruṇikaistathāgataiḥ śīlasamādhiprajñātmakarakandhatrayopadeśo yadarthamuktaḥ, sa tāvanmokṣo 'sti | na ca abaddhasya puṃso mokṣaḥ | tasmād bandho 'pyastīti | ucyate | syādbandhayadi mokṣa eva syāt | ihāyaṃ mokṣaḥ parikalpyamānaḥ baddhasya vā parikalpyeta abaddhasya vā? kicātaḥ? ubhayathā ca na yujyata ityāha-
baddho na mucyate tāvadabaddho naiva mucyate | syātāṃ baddhe mucyamāne yugapadbandhamokṣaṇe || 8 ||
tatra baddhasya mokṣo na saṃbhavati baddhatvāt | atha baddhasya paścādupāyena mokṣa iti kṛtvā baddha eva mucyate iti syāt, na tarhi baddho mucyata iti vaktavyam, kiṃ tarhi mokṣyata iti | vartamānasāmīpyādeva mucyata iti cet, yadi kadācidapi mokṣaḥ saṃbhavet, tadā samīpe syāt yadā tu kasyāṃcidapyavasthāyāṃ mokṣe iṣyamāṇe baddhasya mokṣāsaṃbhavena mokṣābhāvaḥ pratipipādayiṣita tadā kuto vartamānasamīpatā? evaṃ tāvad baddho na mucyate iti sthitam ||
idānīmabaddho 'pi na mucyate | sa hi mukta eva | tasya punarapi mokṣaḥ kiṃ kuryāt | muktānāṃ cārhatāṃ punarapi mokṣāpekṣatvād baddhataiva syāt, tataścārhato 'pi bandhaḥ syāt ||
atha syāt- abaddhasya mokṣāsaṃbhavād baddha eva mucyate iti, evaṃ sati baddhe mucyamāne parikalpyamāne baddhatvānmucyamānatvācca yaugapadyena bandhamokṣaṇe syātām | na ca parasparaviruddhatvādālokāndhakāravadekasmin kāle bandhamokṣaṇe upapadyete | yataścaivaṃ baddhābaddhayormokṣāsaṃbhava, tasmānmokṣo 'pi nāsti, tadabhāvācca bandhanamapi nāstīti siddham ||
atrāha- yadi bhavataiva saṃsāranirvāṇe niṣiddhe, bandhamokṣau ca pratiṣiddhau, ya eṣa saṃsāravinirmumukṣūṇāmavidyāsāndrāndhakāravividhakudarśanakaṭhinātidīrghalatāsaṃchāditasatpathaṃ jātyādivividhā paryantavyasanāniṣṭataravipulavipākaphaladānuśayaviṣavṛkṣasaṃkulaṃ viṃśatiśikharasamunnatatarātipṛthusatkāyadṛṣṭimahāśailapariveṣṭitasarvadiṅmukhaṃ (pp_129) viṣayasukhāśātipicchilavipulamahātaṭavivaravāhitṛṣṇānadīmahāparikhaṃ saṃsāramahāṭavīkāntāraṃ nistitīrṣūṇāṃ paramāśvāsakaraḥ kuśalo mahādharmacchandaḥ, kadā nu khalvahamanupādāno nirvāsyāmi, kadā nu me nirvāṇaṃ bhaviṣyatīti, nanu sa vyarthaka eva saṃjāyate, yaścāpyevamutpāditakuśalāmalavipuladharmacchandānāṃ kalyāṇamitrasaṃsevādānaśīlaśrutacintābhāvanādikramo nirvāṇaprāptaye, nanu tamyāpi vaiyarthyaṃ syāditi ucyate | yo hyevaṃ niḥsvabhāveṣu sarvabhāveṣu pratibimbamarīcikājalālātacakrasvapnamāyendrajālasadṛśeṣu ātmātmīyasvabhāvarahiteṣu viparyāsamātrānugamāt tāmeva satkāyadṛṣṭim ahaṃ mametyahaṃkāramamakārasamudācāraparigraheṇotpādya manyate-
nirvāsyāmyanupādāno nirvāṇaṃ me bhaviṣyati | iti yeṣāṃ grahasteṣāmupādānamahāgrahaḥ || 9 ||
ahamanupādānaḥ sarvopādānarahito nirvāsyāmi, mama caivaṃ pratipannasya nirvāṇaṃ bhaviṣyatīti, evaṃ yeṣāṃ mumukṣūṇāṃ grāho bhavati, nanu tadeva ahaṃkāramamakārākhyaṃ satkāyadṛṣṭayupādānameṣāṃ mahāgraho bhavati, na caivaṃvidhamahāgrahābhiniviṣṭānāṃ śāntiḥ saṃbhāvyate | niravaśeṣagrahaprahāṇenaiva mokṣāvāptaye yāvadahaṃmameti grāhābhiniveśaḥ, yāvacca nirvāṇaṃ nāma astīti grāhābhiniveśaḥ, yāvacca upādānatyāgābhiniveśaḥ, tāvanniyatameva anupāyena nirvāṇaṃ prārthayatāṃ sarva evārambhā vyarthā bhavanti | tasmānmumukṣuṇā sarvametat parityājyam | yathoktaṃ bhagavatā āryadhyāyitamuṣṭisūtre-
atha khalu bhagavān mañjuśriyaṃ kumārabhūtametadavocat- caturṇāmāryasatyānāṃ yathābhūtārthādarśanāccaturbhirviparyāsairviparyastacittāḥ satvāḥ evamimamabhūtaṃ saṃsāraṃ nātikrāmanti | evamukte mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- deśayatu bhagavān kasyopalambhataḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti | bhagavānāha- ātmātmīyopalambhānmañjuśrīḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti | tat kasya hetoḥ? yo hi mañjuśrīrātmānaṃ paraṃ ca samanupaśyati, tasya karmābhisaṃskārā bhavanti | bālo mañjuśrīraśrutavān pṛthagjanaḥ atyantāparinirvṛtān sarvadharmānaprajānānaḥ ātmānaṃ paraṃ ca upalabhate | upalabhya abhiniviśate | abhiniviṣṭaḥ san rajyate duṣyate muhyate | sa rakto duṣṭo mūḍhaḥ san trividhaṃ karma abhisaṃskaroti kāyena vācā manasā | saḥ asatsamāropeṇa vikalpayati- ahaṃ raktaḥ, ahaṃ dviṣṭaḥ, ahaṃ mūḍhaḥ iti | tasya tathāgataśāsane pravrajitasya evaṃ bhavati- ahaṃ śīlavān, ahaṃ brahmacārīti | ahaṃ saṃsāraṃ samatikramiṣyāmi | ahaṃ nirvāṇamanuprāpsyāmi | ahaṃ duḥkhebhyo mokṣyāmi | sa vikalpayati- ime kuśalā dharmāḥ, ime 'kuśalā dharmāḥ, ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ, duḥkhaṃ parijñātavyam, samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavyaḥ | sa vikalpayati- anityāḥ sarvasaṃskārāḥ, ādīptāḥ sarvasaṃskārāḥ, yannvahaṃ sarvasaṃskārebhyaḥ palāyeyam | tasya evamavekṣamāṇasya utpadyate nirvitsahagato manasikāraḥ animittapurogataḥ | tasyaivaṃ bhavati- eṣā sā duḥkhaparijñā (pp_130) yeyameṣāṃ dharmāṇāṃ parijñā | tasyaivaṃ bhavati- yannvahaṃ samudayaṃ prajaheyam
| sa ebhyo dharmebhya ārtīyate jehrīyate vitarati vijugupsate uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsamāpadyate | tasyaivaṃ bhavati- iyameṣāṃ dharmāṇāṃ sākṣātkriyā | idaṃ samudayaprahāṇaṃ yadidamebhyo dharmebhyo 'rtīyanā vijugupsanā | tasyaiva bhavati- nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ | samudayaṃ kalpayitvā nirodhe saṃjānāti | tasyaivaṃ bhavati- eṣā sā nirodhasākṣātkriyā | tasyaivaṃ bhavati- yannūnamahaṃ mārgaṃ bhāvayeyam | sa eko rahogataḥ tān dharmān manasi kurvan śamathaṃ pratilabhate | tasya tena nirvitsahagatena manasikāreṇa śamatha utpadyate | tasya sarvadharmeṣu cittaṃ pratilīyate prativahati pratyudāvartate, tebhyaścārtīyate jehrīyate, anabhinandanācittamutpadyate | tasyaivaṃ bhavati- mukto 'smi sarvaduḥkhebhyaḥ | na mama bhūya uttariṃ kiṃcitkaraṇīyam | arhannasmi | ityātmānaṃ saṃjānāti | samaraṇakālasamaye utpattimātmanaḥ samanupaśyati | tasya kāṅkṣā ca vicikitsā ca bhavati buddhabodhau | sa vicikitsāpatitaḥ kālagato mahānirayeṣu prapatati | tatkasya hetoḥ? yathāpīdamanutpannān sarvadharmān vikalpayitvā tathāgate vicikitsāṃ vimatiṃ cotpādayati ||
atha khalu mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- kathaṃ punarbhagavaṃścatvāri āryasatyāni draṣṭavyāni? bhagavānāha- yena mañjuśrīranutpannāḥ sarvasaṃskārā dṛṣṭāḥ, tena duḥkhaṃ parijñātam | yena asamutthitāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tasya samudayaḥ prahīṇaḥ | yena atyantaparinirvṛtāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena nirodhaḥ sākṣātkṛtaḥ | yena atyantaśūnyāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena mārgo bhāvitaḥ | yena mañjuśrīrevaṃ catvāri āryasatyāni dṛṣṭāni, sa na kalpayati na vikalpayati- ime kuśalā dharmāḥ, ime 'kuśalā dharmāḥ | ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ | duḥkhaṃ parijñātavyam | samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavya iti | tatkasya heto? tathāhi sa taṃ dharmaṃ na samanupaśyati yaṃ parikalpayet | bālapṛthagjanāstu etān dharmān kalpayanto rajyanti ca dviṣanti ca muhyanti ca | sa na kaṃciddharmamāvyūhati nirvyūhati | tasya evamanāvyūhato 'nirvyūhataḥ traidhātuke citta na sajjati, ajāta sarvatraidhātukaṃ samanupaśyati || iti vistaraḥ || 9 ||
ata eva asmādāgamāt paramārthasatya ucyate-
na nirvāṇasamāropo na saṃsārāpakarṣaṇam | yatra kastatra saṃsāro nirvāṇaṃ kiṃ vikalpyate || 10 ||
yatra hi nāma paramārthasatye naivaṃ na nirvāṇasamāropaḥ na nirvāṇādhyāropaḥ saṃbhavati, anupalabhyamānatvāt, nāpi saṃsārāpakarṣaṇaṃ saṃsāraparikṣayo na saṃbhavati, kastatra saṃsāraḥ yo vikalpyate kṣayārtham, kiṃ vā tatra nirvāṇaṃ yatprāpyarthaṃ vikalpyate? athavā | yatra nirvāṇe kasyacit sattvasya saṃsārādapakarṣaṇamapanayanaṃ nirvāṇe ca samāropaṇaṃ prayatnavatāpi na śakyate kartuṃ saṃsāranirvāṇayorapyanupalabhyamānatvāt, tatra kiṃ nirvāṇaṃ vikalpyate? naiva hi kiṃcidvikalpayituṃ (pp_131) yuktam | avikalpayataśca niyataṃ yathoditasaṃsārāṭavīkāntārātikramo nirvāṇapuraprāptiśca bhaviṣyatīti | ata evoktamāryamāradamanasūtre-
atha mañjuśrīḥ kumārabhūtaḥ tasyāṃ velāyāṃ tathārūpaṃ samanvāhāraṃ samanvāharati sma, yanmāraḥ pāpīyānindrakīlabandhanabaddho dharaṇītalaprapatitaḥ utkrośati sma- gāḍhabandhanabaddho 'smi | mañjuśrīrāha- asti pāpīyannetasmādbandhanādgāḍhataraṃ bandhanaṃ yena tvaṃ nityabaddho na punarbadhyase? tatpunaḥ katamat? yadidamasmimānaviparyāsabandhanaṃ tṛṣṇādṛṣṭibandhanam, idaṃ pāpīyan bandhanam | ato bandhanād gāḍhataraṃ bandhanaṃ na saṃvidyate | tena tvaṃ nityabaddho na punarbadhyase | peyālam | āha- kiṃ tvaṃ pāpīyannāttamanā bhūyāḥ yadi mucyethāḥ | āha- āttamanā bhaveyam, paramāttamanā bhaveyam ||
atha khalu suyāmo devaputro mañjuśriyaṃ kumārabhūtametadavocat- utsṛja mañjuśrīrmāraṃ pāpīyāṃsam | gacchatu svabhavanam | atha khalu mañjuśrīḥ kumārabhūto māraṃ pāpīyāṃsametadavocat- kenāsi pāpīyan baddho yadātmānamutsṛjasi? āha- na jāne mañjuśrīḥ- kenāsmi baddhaḥ iti | āha- yathā tvaṃ pāpīyan abaddho baddhasaṃjñī, evameva sarvabālapṛthagjanā anitye nityasaṃjñinaḥ, duḥkhe 'duḥkha saṃjñinaḥ, aśubhe śubhasaṃjñinaḥ, anātmani ātmasaṃjñinaḥ, arūpe rūpasaṃjñinaḥ, avedanāyāṃ vedanāsaṃjñinaḥ, asaṃjñāyāṃ saṃjñāsaṃjñinaḥ, asaṃskāre saṃskārasaṃjñinaḥ, avijñāne vijñānasaṃjñinaḥ | api tu khalu punaḥ pāpīyan, yastvaṃ mokṣyase, kuto mokṣyase? āha- nāhaṃ jāne kutaścinmokṣye | āha- evameva pāpīyan ye 'pi mokṣyante, nate kutaścidvimokṣyante, anyatra yā asau asadbhūtasaṃjñā | tāṃ parijānanti, tāṃ parijñāya vimuktā ityucyante || iti || ata eva āgamād asadviparyāsakalpanāmātralatābandhanavicchedo vimokṣo nirvāṇamityucyate svapnopalabdhadahanajvālānirvāpaṇavat tadanilasalilairiti || 10 || ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau bandhamokṣaparīkṣā nāma ṣoḍaśamaṃ prakaraṇam ||
17 karmaphalaparīkṣā saptadaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva saṃsāraḥ, karmaphalasaṃbandhāśrayatvāt | yadi iha saṃtānāvicchedakrameṇa janmamaraṇaparaṃparayā hetuphalabhāvapravṛttyā saṃskārāṇāmātmano vā saṃsaraṇaṃ syāt, syāttadānīṃ karmaphalasaṃbandhaḥ | yathāvarṇite saṃsārābhāve tu utpattyanantaravināśitvāccittasya karmākṣepakāle ca vipākasyāsadbhāvāt karmaphalasaṃbandhābhāva eva syāt | saṃsārasadbhāve tu sati iha kṛtasya karmaṇe janmāntare 'pi vipākaphalasaṃbandhāt karmaṇāṃ phalasaṃbandho na virodhito bhavati | tasmādvidyata eva saṃsāraḥ karmaphalasaṃbandhāśrayatvāditi | kāni punastāni karmāṇi kiṃ vā tatphalamiti tatprabheda vivakṣayedamucyate-
ātmasaṃyamakaṃ cetaḥ parānugrāhakaṃ ca yat | maitraṃ sa dharmastadbījaṃ phalasya pretya ceha ca || 1 ||
tatra āhitaḥ utpāditaḥ ahaṃmāno 'sminnityātmā | skandhānupādāya prajñapyamānaḥ pudgalaātmetyucyate | cinoti upacinoti śubhamaśubhaṃ karma vipākadānasāmarthye niyamayatīti cetaḥ | cittaṃ manaḥ vijñānamiti tasyaiva paryāyāḥ | ātmānaṃ saṃyamayati viṣayeṣvasvatantrayati rāgādikleśavaśena pravṛttiṃ nivārayatītyātmasaṃyamakam | tadetadātmasaṃyamakaṃ kuśalaṃ cetaḥ prāṇātipātādiṣu pravṛttividhārakaṃ durgatigamanāddhārayatīti dharma ityucyate ||
dharmaśabdo 'yaṃ pravacane tridhā vyavasthāpitaḥ | svalakṣaṇadhāraṇārthena kugatigamanavidhāraṇārthena pāñcagatikasaṃsāravidhāraṇārthena | tatra svalakṣaṇadhāraṇārthena sarve sāsravā anāsravāśca dharmā ityucyante | kugatigamanavidhāraṇārthena daśakuśalādayo dharmā ityucyante |
dharmacārī sukhaṃ śete asmiṃlloke paratra ca ||
pāñcagatikasaṃsāragamanavidhāraṇārthena nirvāṇe dharma ityucyate, dharmaṃ śaraṇaṃ gacchatītyatra| iha tu kugatigamanavidhāraṇārthenaiva dharmaśabdo 'bhipretaḥ ||
kiṃ punarātmasaṃyamakamevaikaṃ cetaḥ dharma iti? netyāha | kiṃ tarhi parānugrāhakaṃ ca maitraṃ ca yaccetaḥ, asāvapi dharmaḥ | maitramityatra caśabdo luptanirdiṣṭo veditavyaḥ | tatra paramanugṛhṇātīti parānugrāhakaṃ cetaḥ, catuḥsaṃgrahavastupravṛttaṃ bhayaparitrāṇapravṛttaṃ ca yaccetaḥ, asāvapi dharmaḥ | mitre bhavamaviruddhaṃ sattveṣu yaccetaḥ, tanmaitraṃ cetaḥ | maitraṃ yaccetaḥ, tanmaitracetaḥ, maitramevaṃ vā | yaccaitat trividhaṃ ceto nirdiṣṭam, sa dharma ityucyate| viparyayādadharmo yojyaḥ ||
yaccaitannirdiṣṭaprabhedaṃ cetaḥ, tadbījaṃ phalasya | asādhāraṇaṃ phalābhinirvṛttau yatkāraṇam, tadeva bījamityucyate | tadyathā śālyaṅkurasya śālibījam | yattu sādhāraṇaṃ kṣityādi na tadbījaṃ kāraṇametat | yathaitadevam, ihāpi iṣṭasya vipākasyābhinirvṛttau trividhaṃ ceto bhavati bījam | puruṣakārādayastu kāraṇameva ||
kasmin punaḥ kāle bījasya phalaniṣpattirityāha- pretya ceha ca | pretyeti adṛṣṭe janmani, iheti dṛṣṭe janmanītyarthaḥ | etacca āgamādvistareṇa boddhavyam || 1 ||
evaṃ tāvat cittātmakamevaikaṃ dharmaṃ vyavasthāpya punarapi dvividhaṃ bhagavatā-
cetanā cetayitvā ca karmoktaṃ paramarṣiṇā |
paramārthadarśanādṛṣiḥ | paramaścāsau ṛṣiśceti paramarṣiḥ sarvākāratayā paramārthagamanāt śrāvakapratyekabuddhabhyo 'pi utkṛṣṭatvāt paramarṣiḥ saṃbuddho bhagavān | tena paramarṣiṇā cetanā karma, cetayitvā ca karmetyuktaṃ sūtre ||
yaccaitad dvividhaṃ karmoktam- tasyānekavidho bhedaḥ karmaṇaḥ parikīrtitaḥ || 2 || kathaṃ kṛtvā?
tatra yaccetanetyuktaṃ karma tanmānasaṃ smṛtam | cetayitvā ca yattūktaṃ tattu kāyikavācikam || 3 ||
manasi bhavaṃ mānasam | manodvāreṇaiva niṣṭhāgamanāt kāyavākpravṛttinirapekṣatvācca manovijñānasaṃprayuktaiva cetanā mānasaṃ karmetyucyate | tatraśabdo nirdhāraṇe | yattu dvitīyaṃ cetayitvā ca karmetyuktam, tatpunaḥ kāyikaṃ vācikaṃ ca veditavyam | evaṃ ca evaṃ ca kāyavāgbhyāṃ pravartiṣye ityevaṃ cetasā saṃcintya yat kriyate, taccetayitvā karmetyucyate | tatpunardvividham, kāyikaṃ vācikaṃ ca | kāyavācorbhavatvāt taddvāreṇa ca niṣṭhāgamanāt | evaṃ ca trividham- kāyikaṃ vācikaṃ mānasaṃ ca || 3 ||
etadapi trividhaṃ karma punarbhidyamānaṃ saptavidhaṃ saṃjāyate, ityevaṃ tasya karmaṇo bhagavatā bahuprakāro bhedo 'nuvarṇitaḥ | kathaṃ kṛtvā?
vāgviṣpando 'viratayo yāścāvijñaptisaṃjñitāḥ | avijñaptaya evānyāḥ smṛtā viratayastathā || 4 ||
paribhogānvayaṃ puṇyamapuṇyaṃ ca tathāvidham | cetanā ceti saptaite dharmāḥ karmāñjanāḥ smṛtāḥ || 5 ||
tatra vyaktavarṇoccāraṇaṃ vāk | viṣpandaḥ śarīraṃceṣṭā | tatra kuśalākuśalā vā vāk sarvaiva viratyaviratilakṣaṇā vijñaptisamutthāpikā sāmānyena vāgiti gṛhyate | evaṃ kuśalo 'kuśalo vā viratyaviratilakṣaṇo vijñaptisamutthāpako viṣpandaḥ sāmānyena gṛhyate || yathā caitadvijñapterdvidhā bhedaḥ, (pp_134) evamavijñapterapi | aviratilakṣaṇā avijñaptayaḥ viratilakṣaṇāśceti kṛtvā | tatra aviratilakṣaṇā avijñaptayaḥ tadyathā adyaprabhṛti mayā prāṇinaṃ hatvā cauryaṃ kṛtvā jīvikā parikalpayitavyeti pāpakarmābhyupagamātprabhṛti tadakāriṇo 'pi akuśalakarmābhyupagamahetukāḥ satatasamitamavijñaptayaḥ samupajāyante | kaivartādīnāṃca jālādiparikarmakālātprabhṛti tadakāriṇāmapi yā avijñaptaya upajāyante, tā etā aviratilakṣaṇā avijñaptaya ityucyante | yathā caitāstathā anyāḥ viratilakṣaṇāḥ kuśalasvabhāvā avijñaptayaḥ | tadyathā- adyaprabhṛti prāṇātipātādibhyaḥ prativiramāmīti kāyavāgvijñaptiparisamāptikālakṣaṇātprabhṛti taduttarakālaṃ pramattādyavasthasyāpi yāḥ kuśalopacayasvabhāvā avijñaptaya upajāyante, tā etā viratilakṣaṇā avijñaptaya ityucyante | etā rūpakriyāsvabhāvā api satyo vijñaptivat parānna vijñāpayantītyavijñaptayaḥ ||
tathā paribhogānvayaṃ puṇyam, kuśalamityarthaḥ | paribhogena anvayaḥ asyeti paribhogānvayam | paribhogaḥ parityaktasya vastunaḥ saṃghādibhirupabhogaḥ | anvayaḥ anugamaḥ | dāyakasaṃtānajaḥ kuśalopacaya ityarthaḥ ||
apuṇyaṃ ca tathāvidham, paribhogānvayamityarthaḥ | tadyathā devakulādipratiṣṭhāpanam, yatra sattvā hanyante | yathā yathā hi tatkīrtau prāṇino hanyante, tathā tathā taddevakulādyupabhogāt tatkartṛṇāṃ saṃtāne paribhogānvayamapuṇyamapi jāyate, ityevamapuṇyaṃ ca tathāvidhaṃ bhavati ||
cittābhisaṃskāramanaskarmalakṣaṇā cetanā ceti ||
saṃkṣepeṇa etatsaptavidhaṃ karma bhavati- kuśalākuśalā vāk, kuśalākuśalo viṣpandaḥ, kuśalamavijñaptilakṣaṇam, akuśalamavijñaptilakṣaṇam, paribhogānvayaṃ puṇyam, paribhogānvayamapuṇyam, cetanā ceti || ete ca sapta dharmāḥ karmāñjanāḥ karmatvenābhivyaktāḥ karmalakṣaṇāḥ smṛtāḥ || 5 || atraike paricodayanti- yadetat karma bahuvidhamuktam, tat kimā vipākakālādavatiṣṭhate, atha na tiṣṭhati utpattyanantaravināśitvāt? yadi tāvat-
tiṣṭhatyā pākakālāccetkarma tannityatāmiyāt | niruddhaṃ cenniruddhaṃ satkiṃ phalaṃ janayiṣyati || 6 ||
yadi utpannaṃ sat karma āvipākakālaṃ svarūpeṇāvatiṣṭhate iti parikalpyate, tad iyantaṃ kālamasya nityatā āpadyate vināśarahitatvāt | paścādvināśasadbhāvānna nityatvamiti cet, naitadevam, pūrvaṃ vināśarahitasya ākāśādivat paścādapi vināśena saṃbandhābhāvāt | vināśarahitasya ca asaṃskṛtatvaprasaṅgāt, asaṃskṛtānāṃ ca vipākādarśanāt, avipākatvena sadaivāvasthānāt nityatābhyupagama eva karmaṇāmupapadyate | ityevaṃ tāvannityatve doṣaḥ | atha utpādānantaravināśitvameva karmaṇāmabhyupetam, nanu evaṃ sati-
niruddhaṃ cenniruddhaṃ sat kiṃ phalaṃ janayiṣyati | abhāvībhūtaṃ sat karma avidyamānasvabhāvatvānnaiva phalaṃ janayiṣyatītyabhiprāyaḥ || 6 || tatraike nikāyāntarīyāḥ parihāraṃ varṇayanti- utpattyanantaravināśitvātsaṃskārāṇām, anityatvadoṣastāvadasmākaṃ nopapadyate | yaccāpyuktam-
niruddhaṃ cenniruddhaṃ sat kiṃ phalaṃ janayiṣyati |
iti, atrāpi parihāraṃ brūmaḥ-
yo 'ṅkuraprabhṛtirbījātsaṃtāno 'bhipravartate | tataḥ phalamṛte bījātsa ca nābhipravartate || 7 ||
iha bījaṃ kṣaṇikamapi sat svajātīyabhāviphalaviśeṣaniṣpattisāmarthyaviśeṣayuktasyaiva saṃtānasya aṅkurakāṇḍanālapatrādyabhidhānasya hetubhāvamapyupagamya nirudhyate | yaścāyamaṅkuraprabhṛtirbījātsaṃtānaḥ pravartate, tasmāt krameṇa sahakārikāraṇavaikalye sati svalpādapi hetorvipulaphalapracaya upajāyate | ṛte bījāt vinā bījāt sa ca aṅkurādisaṃtānaḥ nābhipravartate | tadevaṃ tadbhāve bhāvitvena tadabhāve ca abhāvitvena bījahetukatvamaṅkurādisaṃtānasya phalasyopadarśitaṃ bhavati || 7 ||
tadevam-
bījācca yasmātsaṃtānaḥ saṃtānācca phalodbhavaḥ | bījapūrvaṃ phalaṃ tasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam || 8 ||
yadi iha bījamaprasūya aṅkurādisaṃtānaṃ jvālāṅgārādivirodhipratyayasāṃnidhyānnirudhyeta, tadā tatra kāryasaṃtānapravṛttyadarśanāt syāducchedadarśanam | yadi ca bījaṃ na nirudhyeta, aṅkurādisaṃtānaśca pravarteta, tadā bījasyānirodhābhyupagamācchāśvatadarśanaṃ syāt, na caitadevam, ityato nāsti bījasya śāśvatocchedadarśanaprasaṅgaḥ || 8 ||
yathā ca bīje ayaṃ kramo 'nuvarṇitaḥ, evam-
yastasmāccittasaṃtānaścetaso 'bhipravartate | tataḥ phalamṛte cittātsa ca nābhipravartate || 9 ||
tasmāt kuśalākuśalacetanāviśeṣasaṃprayuktāccittād yaḥ cittasaṃtānastaddhetukaḥ pravartate, tasmāt kuśalākuśalacetanāparibhāvitāccittasaṃtānāt sahakārikāraṇasaṃnidhānāvaikalye sati iṣṭamaniṣṭaṃ phalamupajāyate sugatidurgatiṣu | ṛte tu taccitāt cittamantareṇa sa ca nābhipravartate || 9 ||
tadevam-
cittācca yasmātsaṃtānaḥ saṃtānācca phalodbhavaḥ | karmapūrvaṃ phalaṃ tasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam || 10 ||
yadi arhaccaramacittamiva taddhetuphalapāraṃparyāvicchinnakramavartino bhāvinaścittasaṃtānasya hetubhāvamanupagamya kuśalaṃ cittaṃ nirudhyeta, tadā ucchinnaṃ tatkarma syāt | athāpi anāgatasaṃtānasya hetubhāvamupagamya svarūpādapracyutaṃ syāt, syāttadānīṃ karma śāśvatam | na caitadevamiti | tasmāt kṣaṇikakarmābhyupagame 'pi nāsti ucchedaśāśvatadarśanadvayaprasaṅga iti || 10 ||
tadatra yathoditakarmaprabhedavyākhyāne daśa kuśalāḥ karmapathā vyākhyātāḥ | te ca-
dharmasya sādhanopāyāḥ śuklāḥ karmapathā daśa | phalaṃ kāmaguṇāḥ pañca dharmasya pretya ceha ca || 11 ||
ta ete daśa kuśalāḥ karmapathā dharmasya sādhanopāyā niṣpattihetubhūtā ityarthaḥ ||
kaḥ punarasau kuśalakarmapathavyatirikto dharmo nāma, yasyaite sādhanopāyatvena vyavasthāpyante? ucyate | cittaviśeṣa eva kaścit dharmaśabdenoktaḥ ||
ātmasaṃyamakaṃ cetaḥ parānugrāhakaṃ ca yat | maitraṃ sa dharmaḥ
ityanena | athavā | pariniṣṭhitarūpā ete daśa kuśalāḥ karmapathā dharmaśabdavācyā bhavanti, kriyamāṇarūpāstu kuśalakarmapathavācyā bhavanti | tadasya uktalakṣaṇasya ete daśa kuśalāḥ karmapathā niṣpattau hetutvena vyavasthāpyante | kathaṃ punaratra prakrānte karmavibhāge daśa kuśalāḥ karmapathā iti? ucyate-
vāgviṣpando 'viratayo yāścāvijñaptisaṃjñitāḥ |
ityādinā kāyikāsrayaḥ karmapathāḥ vācikāścatvāro vyākhyātāḥ| cetanā cetyanena abhidhyāvyāpādasamyagdṛṣṭayākhyāsrayo mānasā vyākhyātāḥ | ityevaṃ daśāpi kuśalāḥ karmapathā atra vyākhyātāḥ | te ca yathoditasya dharmasya niṣpattihetavo bhavanti | asya ca dharmasya rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyalakṣaṇāḥ pañca kāmaguṇāḥ | pretya ca adṛṣṭe paraloke ityarthaḥ, iha ceti ihaloke ityarthaḥ, phalamupabhujyate iti || 11 ||
evaṃ tāvadaikanikāyikairākṣepaparihāre varṇite sati, tān prati apare doṣamudbhāvya anyākṣepaparihāraṃ varṇayantaḥ āhuḥ-
bahavaśca mahāntaśca doṣāḥ syurapi kalpanā | yadyeṣā tena naivaiṣā kalpanātropapadyate || 12 ||
yadi bījāṅkurasādharmyeṇa cittasaṃtāne śāśvatocchedadarśanadvayadoṣaprasaṅgaparihāraḥ syāt, tadā bahavaśca doṣāḥ saṃkhyābahutvena mahāntaśca dṛṣṭādṛṣṭavirodhena parapakṣe prāpruvanti | kathaṃ kṛtvā? yadi hi bījasaṃtānadṛṣṭāntena śālibījāt śālyaṅkurādisaṃtāna eva pravartate, na vijātīyaḥ, śālyaṅkurādisaṃtānācca śāliphalameva upajāyate, na bilvaphalam, bhinnajātīyatvāt, evamihāpi kuśalacittāt kuśalacittasaṃtāna eva syāt, samānajātīyatvāt, na akuśalāvyākṛtacittasaṃtānaḥ, vijātīyatvāt | evamakuśalāvyākṛtacittādakuśalāvyākṛtacittasaṃtāna eva syānnānyaḥ, bhinnajātīyatvāt | kāmarūpārūpyāvacarānāsravacittebhyaḥ sadṛśānāmeva cittānāṃ kāmarūpārūpyāvacarānāsravāṇāmutpādaḥ (pp_137) syāt, na bhinnajātīyānām | manuṣyacittānmanuṣyacittameva syānna devanārakatiryagādyanyacittam | tataśca yo devaḥ sa deva eva syāt, yo manuṣyaḥ sa manuṣya eva syādityādi | tataśca akuśalamapi kurvatāṃ devamanuṣyāṇāṃ gatiyonivarṇabuddhīndriyabalarūpabhogādi vaicitryaṃ na syādapāyapatanaṃ ca | iṣyate caitatsarvamiti | evaṃ bahavaśca mahāntaśca doṣā yasmādbījasaṃtānasādharmyakalpanāyāṃ prasajyante, tasmānnaiṣā kalpanā atropapadyate || 12 ||
imāṃ punaḥ pravakṣyāmi kalpanāṃ yātra yojyate | buddhaiḥ pratyekabuddhaiśca śrāvakaiścānuvarṇitām || 13 ||
kā cāsau kalpanetyāha-
patraṃ yathāvipraṇāśastatharṇamiva karma ca | caturvidho dhātutaḥ sa prakṛtyāvyākṛtaśca saḥ || 14 ||
iha kuśalaṃ karma kṛtaṃ sat utpādānantarameva nirudhyate, na ca tasminniruddhe phalābhāvaprasaṅgaḥ | yasmād yadaiva tatkarma utpadyate, tadā etasya karmaṇo 'vipraṇāśo nāma viprayukto dharmaḥ kartuḥ saṃtāne samupajāyate ṛṇapatrasthānīyaḥ | tadevaṃ patraṃ yathā avipraṇāśaḥ tathā veditavyaḥ | yasya ca asau avipraṇāśākhyo dharma utpadyate, ṛṇamiva tatkarma veditavyam | yathā ca ṛṇapatrāvasthānāt prayukte 'pi dhane dhanino na dhananāśo bhavati, saṃbadhyata eva sa kālāntareṇa pañcamena dhanaskandhena, tathā vinaṣṭe 'pi karmaṇi avipraṇāśākhyadharmāntarāvasthānāt tannimittakena phalena abhisaṃbadhyata eva kartā | yathā ca ṛṇapatraṃ dāturdhanābhyāgamaṃ kṛtvā nirmuktaṃ sat punarapi vidyamānaṃ vā avidyamānaṃ vā na dhanābhyāgame samartham, evamavipraṇāśo 'pi dattavipākaḥ san vidyamāno vā avidyamāno vā na śaknoti nirmuktapatravat kartuḥ punarapi vipākasaṃbandhaṃ kartum ||
yaścāyamavipraṇāśo 'smābhiruktaḥ sūtrāntaroktaḥ, caturvidho dhātutaḥ sa kāmarūpārūpyāvacarānāsravabhedāt, prakṛtyā avyākṛtaśca saḥ | kuśalākuśalatvena avyākaraṇādavyākṛta evāvipraṇāśaḥ | yadi asau akuśalānāṃ karmaṇāmakuśalaḥ syāt, tadā kāmaṃ vītarāgāṇāṃ na syāt | yadi ca kuśalānām, kuśalaḥ syāt, samucchinnakuśalamūlānāṃ sa na syāt | tasmāt prakṛtyavyākṛta evāsau || 14 ||
kiṃ ca |
prahāṇato na praheyo bhāvanāheya eva vā |
sa cāyamavipraṇāśaḥ prahāṇato na praheyaḥ | pārthagjanikāni karmāṇi darśanamārgeṇaiva prahīyante mā bhūdāryaḥ pṛthagjanakarmasamanvāgata iti | avipraṇāśastu tatkarmaprahāṇe 'pi darśanamārgeṇa na prahīyate, kiṃ tu bhāvanāmārgeṇa vā tasyā prahāṇaṃ bhavati | dhātusamatikramaṇapraheya eveti vāśabdo vikalpārthaḥ ||
yataścaivamavipraṇāśaḥ karmavināśe 'pi na naśyati, karmaprahāṇe 'pi na prahīyate, tasmādavipraṇāśena jāyate karmaṇāṃ phalam || 15 || yadi punarapi asya avipraṇāśasya karmaṇaḥ prahāṇena prahāṇātprahāṇataḥ prahāṇaṃ syāt karmaṇaśca saṃkrameṇa karmaṇo vināśena karmāntarasaṃmukhībhāvena vināśaḥ syāt, ko doṣaḥ syāditi? ucyate-
prahāṇataḥ praheyaḥ syātkarmaṇaḥ saṃkrameṇa vā | yadi doṣāḥ prasajyeraṃstatra karmavadhādayaḥ || 16 ||
yadi darśanamārgeṇa pārthagjanikakarmavadavipraṇāśaḥ prahīyeta, tadā karmaṇo vināśa eva syāt | karmavināśācca āryāṇāmiṣṭāniṣṭakarmaphalavipākaḥ pūrvakarmaphalahetuko na syāt | akṛtasyaiva karmaṇaḥ phalodayaḥ syāt | karmaphalābhāvadarśanācca mithyādarśanaṃ syāditi | evaṃ karmavadhādayo doṣāḥ prasajyante prahāṇataḥ praheyatvābhyupagame sati avipraṇāśasya | evaṃ karmaṇaḥ saṃkrame 'pi yojyam || 16 ||
sarveṣāṃ viṣabhāgānāṃ sabhāgānāṃ ca karmaṇām | pratisaṃdhau sadhātūnāmeka utpadyate tu saḥ || 17 ||
bhinnajātīyāni karmāṇi viṣabhāgāni | sadṛśāni sabhāgāni | teṣāṃ sarveṣāmeva sabhāgānāṃ ca viṣabhāgānāṃ ca karmaṇāṃ kāmarūpārūpyadhātupratisaṃdhiṣu sarvakarmāpamardanaḥ eka eva avipraṇāśa utpadyate | sa cāpi sadhātūnāṃ samānadhātukānāmeva utpadyate na viṣabhāgadhātukānām || 17 ||
karmaṇaḥ karmaṇo dṛṣṭe dharma utpadyate tu saḥ | dviprakārasya sarvasya vipakke 'pi ca tiṣṭhati || 18 ||
sa cāyamavipraṇāśākhyo dharmaḥ sarvasyaiva karmaṇaḥ cetanācetayitvāsvabhāvasya sāsravānāsravabhedena vā dviprakārabhinnasya dṛṣṭe dharme ihaiva janmani karmaṇaḥ karmaṇaḥ ekaiko 'vipraṇāśa utpadyate | sa cāyamavipraṇāśo vipakke 'pi vipāke nāvaśyaṃ nirudhyate, nirbhuktapatravacca vidyamāno 'pi san na śaknoti punarapi vipaktum || 18 ||
phalavyatikramādvā sa maraṇādvā nirudhyate | anāsravaṃ sāsravaṃ ca vibhāgaṃ tatra lakṣayet || 19 ||
tatra phalavyatikramānnirudhyate | yathoktam- bhāvanāheya eveti | maraṇānnirudhyate | yathoktam-
pratisaṃdhau sadhātūnāmeka utpadyate tu saḥ | iti | sa cāyaṃ sāsravāṇāṃ sāsravaḥ, anāsravāṇāmanāsravaḥ ityevaṃ vibhāgaṃ lakṣayet || 19 || tadevam-
śūnyatā ca na cocchedaḥ saṃsāraśca na śāśvatam | karmaṇo 'vipraṇāśaśca dharmo buddhena deśitaḥ || 20 ||
yasmāt karma kṛtaṃ sat nirudhyate, na svabhāvenāvatiṣṭhate, tasmāt karmaṇaḥ svabhāvenāvasthānāt śūnyatā copapadyate | na caivaṃ karmaṇo 'navasthānāducchedadarśanaprasaṅgaḥ, avipraṇāśaparigraheṇa karmavipākasadbhāvāt | vipākābhāve hi karmaṇaḥ ucchedadarśanaṃ syāt | avipraṇāśadharmasadbhāvāt (pp_139) bījasaṃtānasādharmyaparikalpanābhāvācca nānāgatijātiyonidhātubhedabhinnaśca pāñcagatikaḥ saṃsāro vicitraḥ siddho bhavati | na ca śāśvatavādaprasaṅgaḥ, karmaṇaḥ svarūpeṇāvasthānānabhyupagamāt | karmaṇāṃ ca avipraṇāśaḥ, avipraṇāśasadbhāvāt, iti | evaṃ niravaśeṣāvidyānidrāpagamādvibuddhena bhagavatā yasmādayaṃ dharmo deśitaḥ, tasmād yatpūrvaṃmuktaṃ pareṇa-
tiṣṭhatyā pākakālāccet karma tannityatāmiyāt | niruddhaṃ cenniruddhaṃ sat kiṃ phalaṃ janayiṣyati || iti,
tadasmatpakṣe nopapadyate iti | tasmādasmābhirupavarṇitakalpanaiva nyāyyā iti || 20 ||
atrocyate- kimiha bhavanto gandharvanagaraprākārapatanātiśaṅkitayā atīvodvignāḥ tatparirakṣāpariśramāyāsamāpannāḥ, ye nāma yūyaṃ karmaṇyanupapadyamāne tatphalanimittaṃ vipravadadhvam? yadi hi karmaṇaḥ svarūpeṇaivotpādaḥ syāt, tasya āvipākamavasthānānnityatvaṃ syāt, vināśāducchedaḥ syāt | yadā tu karma naivotpadyate svabhāvaśūnyatvāt, tadā tasya kuto 'vasthānaṃ vināśo vā, yata eṣā cintā syāt? atrāha-
karma notpadyate kasmāt
ācārya āha-
niḥsvabhāvaṃ yatastataḥ |
yasmānniḥsvabhāvaṃ karma tasmānnotpadyate | yadi khalvevaṃ niḥsvabhāvatvātkarma notpadyate, tat kathamevamuktaṃ bhagavatā-
na praṇaśyanyi karmāṇi kalpakoṭiśatairapi | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām || iti?
ucyate- yasmācca tadanutpannaṃ na tasmādvipraṇaśyati || 21 || ityevaṃ bhagavato 'bhiprāya iti | ato nāyamasmākaṃ bādhako vidhiriti |21 ||
avaśyaṃ caitadevaṃ vijñeyam- niḥsvabhāvaṃ karmeti | anyathā hi-
karma svabhāvataścetsyācchāśvataṃ syādasaṃśayam | akṛtaṃ ca bhavetkarma kriyate na hi śāśvatam || 22 ||
yadi hi karma svabhāvataḥ syāt, muktasaṃśayaṃ tacchāśvataṃ syāt, svabhāvasyānyathābhāvābhāvāt | tataśca akṛtameva karma bhavet | kartuḥ svatantrasya kriyayā yadīpsitatamaṃ tatkarma | etacca na yujyate | kiṃ kāraṇam? yasmāt kriyate na hi śāśvatam | śāśvataṃ hi nāma tad yadvidyamānasattākam | yacca vidyamānaṃ tasya karaṇānupapatteḥ tannaiva kāraṇamapekṣata iti || 22 ||
śubhāśubhe karmaṇi akṛta eva sakalasya lokasya vipāko yasmāt, tataśca-
akṛtābhyāgamabhayaṃ syātkarmākṛtakaṃ yadi | abrahmacaryavāsaśca doṣastatra prasajyate || 23 ||
yadi hi akṛtaṃ karma bhavet, tadā akṛtābhyāgamabhayaṃ syāt | yenāpi hi prāṇātipātādikaṃ na kṛtam, tasyāpi akṛtamapi sat tat karma astyeveti tenāpyasya saṃbandhādakṛtābhyāgamabhayaṃ syāt | abrahmacaryavāsaśca tatra pakṣe prāpnoti | kiṃ kāraṇam? pariśuddhabrahmacaryavāsānna kasyacinnirvāṇena bhavitavyaṃ syāt || 23 ||
kiṃ cātaḥ?
vyavahārā virudhyante sarva eva na saṃśayaḥ | puṇyapāpakṛtornaiva pravibhāgaśca yujyate || 24 ||
ye hi ete kṛṣivāṇijyagorakṣādayaḥ kriyārambhāḥ phalārthamārabhyante, teṣāṃ sarveṣāmakṛtānāmeva vidyamānatvāt prārambhavaiyarthyaṃ syāt | ghaṭaṃ kuru, paṭaṃ kuru, ityevamādayaśca sarva eva laukikavyavahārā virudhyante, ghaṭādīnāṃ sarveṣāmeva vidyamānatvāt | puṇyakṛdayam, pāpakṛdayam, iti ca pravibhāgo na prāpnoti, ubhayorapi puṇyapāpakṛtoḥ akṛtayorapi puṇyapāpayoḥ pratyekaṃ vidyamānatvāt || 24 ||
kiṃ ca-
tadvipakvavipākaṃ ca punareva vipakṣyati | karma vyavasthitaṃ yasmāttasmātsvābhāvikaṃ yadi || 25 ||
vipakvavipākasyāpi karmaṇaḥ punarvipākadānamāpadyate svarūpādapracyutatvāt, avipakvavipākāvasthāyāmiva | tadevaṃ yadi karma svābhāvikamiti manyase, yasmāt tatkarma vyavasthitamasti tasmānniḥsaṃśayaṃ yathopavarṇitā doṣāḥ prāpnuvanti sasvabhāvatve | tasmānniḥsvabhāvaṃ karma, yataśca niḥsvabhāvaṃ karma, tasmācchāśvatocchedadarśanaprasaṅgo naivāsmākamevaṃ vyācakṣamāṇānāmāpadyate iti || 25 ||
atrāha- vidyata eva svabhāvataḥ karma, tatkāraṇasadbhāvāt | iha yannāsti, na tasya kāraṇamasti [kūrma] romakūpaprāvārasyeva | asti ca karmaṇaḥ kāraṇaṃ kleśāḥ | avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ, ..... upādānapratyayo bhavaḥ, iti vacanāt | tasmādvidyata eva karma svabhāvataḥ iti | ucyate | ayuktameva | kiṃ kāraṇam? yasmāt-
karma kleśātmakaṃ cedaṃ te ca kleśā na tattvataḥ | na cette tattvataḥ kleśāḥ karma syāttattvataḥ katham || 26 ||
ihedaṃ karma kleśātmakaṃ kleśahetukam | te ca kleśāstattvato na santi | vakṣyati hi-
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
