Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Prasannapada
- Tác giả
- Candrakīrti
- Thông tin
- GRETIL — P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10).CC BY-NC-SA 4.0
Candrakīrti: Prasannapada
nāgārjunīyaṃ madhyamakaśāstram |
ācāryacandrakīrtiviracitayā prasannapadākhyavyākhyayā saṃvalitam | 1
1
pratyayaparīkṣā nāma prathamaṃ prakaraṇam | āryamañjuśriye kumārabhūtāya namaḥ |
yo 'ntadvayāvāsavidhūtavāsaḥ saṃbuddhadhīsāgaralabdhajanmā | saddharmatoyasya gabhīrabhāvaṃ yathānubuddhaṃ kṛpayā jagāda || 1 ||
yasya darśanatejāṃsi paravādimatendhanam | dahantyadyāpi lokasya mānasāni tamāṃsi ca || 2 ||
yasyāsamajñānavacaḥśaraughā nighnanti niḥśeṣabhavārisenām | tridhāturājyaśriyamādadhānā vineyalokasya sadevakasya || 3 ||
nāgārjunāya praṇipatya tasmai tatkārikāṇāṃ vivṛtiṃ kariṣye | uttānasatprakriyavākyanaddhāṃ tarkānilāvyākulitāṃ prasannām || 4 ||
tatra 'na svato nāpi parato na dvābhyām'; ityādi vakṣyamāṇaṃ śāstram | tasya kāni saṃbandhābhidhānaprayojanāni iti praśne, madhyamakāvatāravihitavidhinā advayajñānālaṃkṛtaṃ mahākaruṇopāyapuraḥsaraṃ prathamacittotpādaṃ tathāgatajñānotpattihetumādiṃ kṛtvā yāvadācāryanāgārjunasya viditāviparītaprajñāpāramitānīteḥ karuṇayā parāvabodhārthaṃ śāstrapraṇayanam, ityeṣa tāvacchāstrasya saṃbandhaḥ-
yacchāsti vaḥ kleśaripūnaśeṣānsaṃtrāyate durgatito bhavācca | tacchāsanāttrāṇaguṇācca śāstrametadvayaṃ cānyamateṣu nāsti ||
iti | svayameva cācāryo vakṣyamāṇasakalaśāstrābhidheyārtha saprayojanamupadarśayan, tadaviparītasaṃprakāśatvena māhātmyamudbhāvya tatsvabhāvāvyatirekavartine paramagurave tathāgatāya śāstrapraṇayananimittakaṃ praṇāmaṃ kartukāma āha-
anirodhamanutpādamanucchedamaśāśvatam | anekārthamanānārthamanāgamamanirgamam ||
yaḥ pratītyasamutpādam
ityādi | tadatrānirodhādyaṣṭaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ pratītyasamutpādaḥ śāstrābhidheyārthaḥ | sarvaprapañcopaśamaśivalakṣaṇaṃ nirvāṇaṃ śāstrasya prayojanaṃ nirdiṣṭam |
taṃ vande vadatāṃ varam |
ityanena praṇāmaḥ | ityeṣa tāvacchokadvayasya samudāyārthaḥ ||
avayavārthastu vibhajyate | tatra niruddhirnirodhaḥ | kṣaṇabhaṅgo nirodha ityucyate | utpādanamutpādaḥ | ātmabhāvonmajjanamityarthaḥ | ucchittirucchedaḥ | prabandhavicchittirityarthaḥ | śāśvato nityaḥ | sarvakāle sthāṇurityarthaḥ | ekaścāsāvarthaścetyekārtho 'bhinnārthaḥ | na pṛthagityarthaḥ | nānārtho bhinnārthaḥ | pṛthagityarthaḥ | āgatirāgamaḥ, viprakṛṣṭadeśāvasthitānāṃ saṃnikṛṣṭadeśāgamanam | nirgatirnirgamaḥ, saṃnikṛṣṭadeśāvasthitānāṃ viprakṛṣṭadeśagamanam | etirgatyarthaḥ, pratiḥ prāptyarthaḥ | upasargavaśena dhātvarthavipariṇāmāt-
upasargeṇa dhātvartho balādanyatra nīyate | gaṅgāsalilamādhuryaṃ sāgareṇa yathāmbhasā ||
pratītyaśabdo 'tra lyabantaḥ prāptāvapekṣāyāṃ vartate | samutpūrvaḥ padiḥ prādurbhāvārtha iti samutpādaśabdaḥ prādurbhāve vartate | tataśca hetupratyayāpekṣo bhāvānāmutpādaḥ pratītyasamutpādārthaḥ ||
apare tu bruvate- itirgamanaṃ vināśaḥ | itau sādhava ityāḥ | pratirvīpsārthaḥ | ityevaṃ taddhitāntamityaśabdaṃ vyutpādya prati prati ityānāṃ vināśināṃ samutpāda iti varṇayanti | teṣāṃ "pratītyasamutpādaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi", "yaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyati sa dharma paśyati" ityevamādau viṣaye vīpsārthasya saṃbhavāt samāsasadbhāvācca syājjyāyasī vyutpattiḥ | iha tu "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi ca utpadyate cakṣurvijñānam" ityevamādau viṣaye sākṣādaṅgīkṛtārthaviśeṣe cakṣuḥ pratītyeti pratītyaśabda ekacakṣurindriyahetukāyāmapyekavijñānotpattāvabhīṣṭāyāṃ kuto vīpsārthatā? prāptyarthastvanaṅgīkṛtārthaviśeṣe 'pi pratītyaśabde saṃbhavati- prāpya saṃbhavaḥ, pratītya samutpāda iti | aṅgīkṛtārthaviśeṣe 'pi saṃbhavati- cakṣuḥ pratītya, cakṣuḥ prāpya, cakṣū rūpaṃ cāpekṣyeti vyākhyānāt | taddhitānte cetyaśabde "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi ca utpadyate cakṣurvijñānam" ityatra pratītyaśabdasyāvyayatvābhāvāt samāsāsadbhāvācca vibhaktiśrutau satyāṃ cakṣuḥ pratītya vijñānaṃ rūpāṇi ca iti nipātaḥ syāt | na caitadevam | ityavyayasyaiva lyabantasya vyutpattirabhyupeyā |
yastu- "vīpsārthatvātpratyupasargasya, eteḥ prāptyarthatvāt, samutpādaśabdasya ca saṃbhavārtha tvāt, tāṃstān pratyayān pratītya samutpādaḥ prāpya saṃbhava ityeke | prati prati vināśināmutpādaḥ pratītyasamutpāda ityanye"- iti paravyākhyānamanūdya dūṣaṇamabhidhatte, tasya parapakṣānuvādākauśalatvameva tāvatsaṃbhāvyate | kiṃ kāraṇam? yo hi prāptyarthaṃ pratītyaśabdaṃ vyācaṣṭe, nāsau pratiṃ vīpsārthaṃ vyācaṣṭe, nāpyetiṃ prāptyartham, kiṃ tarhi pratiṃ prāptyartham, samuditaṃ ca pratītyaśabdaṃ prāptāveva varṇayati ||
tena idānīṃ prāpya saṃbhavaḥ pratītyasamutpāda ityevaṃ vyutpāditena pratītyasamutpādaśabdena yadi niravaśeṣasaṃbhavipadārthaparāmarśo vivakṣitaḥ, tadā tāṃ tāṃ hetupratyayasāmagrīṃ prāpya saṃbhava pratītya samutpāda iti vīpsāsaṃbandhaḥ kriyate | atha viśeṣaparāmarśaḥ, tadā cakṣuḥ prāpya rūpāṇi ceti na vīpsāyāḥ saṃbandha iti || evaṃ tāvadanuvādākauśalamācāryasya ||
etadvā ayuktam | kiṃ ca | ayuktametat "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi ca utpadyate cakṣurvijñānam" iti, atrārthadvayāsaṃbhavāt iti yaduktaṃ dūṣaṇam, tadapi nopapadyate | kiṃ kāraṇam? kathamanenaiva tatprāpteḥ saṃbhava iti yuktyanupādānena pratijñāmātratvāt | athāyamabhiprāyaḥ syāt arūpitvādvijñānasya cakṣuṣā prāptirnāsti, rūpiṇāmeva tatprāptidarśanāditi, etadapi na yuktam, 'prāptaphalo 'yaṃ bhikṣuḥ'; ityatrāpi prāptyabhyupagamāt | prāpyaśabdasya ca apekṣyaśabdaparyāyatvāt | prāptyarthasyaiva ācāryāryanāgārjunena pratītyaśabdasya
tattatprāpya yadutpannaṃ notpannaṃ tatsvabhāvataḥ |
ityabhyupagamāt | tato dūṣaṇamapi nopapadyate ityapare ||
yaccāpi svamataṃ vyavasthāpitam- "kiṃ tarhi, asmin sati idaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate, iti idaṃpratyayatārthaḥ pratītyasamutpādārtha iti", tadapi nopapadyate, pratītyasamutpādaśabdayoḥ pratyekamarthaviśeṣānabhidhānāt, tadvyutpādasya ca vivakṣitatvāt ||
athāpi rūḍhiśabdaṃ pratītyasamutpādaśabdamabhyupetya araṇyetilakādivadevamucyate, tadapi nopapannam, avayavārthānugatasyaiva pratītyasamutpādasya ācāryeṇa
tattatprāpya yadutpannaṃ notpannaṃ tatsvabhāvataḥ |
ityabhyupagamāt | atha
asminsatīdaṃ bhavati hrasve dīrghaṃ yathā sati |
iti vyākhyāyamānena nanu tadevābhyupagataṃ bhavati, hrasvaṃ pratītya, hrasvaṃ prāpya, hrasvamapekṣya dīrghaṃ bhavatīti | tataśca yadeva dūṣyate tadevābhyupagamyate iti na yujyate | ityalaṃ prasaṅgena ||
tadevaṃ hetupratyayāpekṣaṃ bhāvānāmutpādaṃ paridīpayatā bhagavatā ahetvekahetuviṣamahetusaṃbhūtatvaṃ svaparobhayakṛtatvaṃ ca bhāvānāṃ niṣiddhaṃ bhavati, tanniṣedhācca sāṃvṛtānāṃ padārthānāṃ yathāvasthitaṃ sāṃvṛtaṃ svarūpamudbhāvitaṃ bhavati | sa evedānīṃ sāṃvṛtaḥ pratītyasamutpādaḥ svabhāvenānutpannatvād āryajñānāpekṣayā nāsminnirodho vidyate yāvannāsminnirgamo vidyate ityanirodhādibhiraṣṭābhirviśe ṣaṇairviśiṣyate | yathā ca nirodhādayo na santi pratītyasamutpādasya tathā sakalaśāstreṇa pratipādayiṣyati ||
anantaviśeṣaṇasaṃbhave 'pi pratītyasamutpādasya aṣṭānāmevopādānameṣāṃ prādhānyena vivādāṅgabhūtatvāt | yathāvasthitapratītyasamutpādadarśane sati āryāṇāmabhidheyādilakṣaṇasya prapañcasya sarvathoparamāt, prapañcānāmupaśamo 'sminniti sa eva pratītyasamutpādaḥ prapaḥcopaśama ityucyate | cittacaittānāṃ ca tasminnapravṛttau jḥānajḥeyavyavahāranivṛttau jātijarāmaraṇādiniravaśeṣopadravarahitatvāt śivaḥ | yathābhihitaviśeṣaṇasya pratītyasamutpādasya deśanākriyayā īpsitatamatvāt karmaṇā nirdeśaḥ ||
anirodhamanutpādamanucchedamaśāśvatam | anekārthamanānārthamanāgamamanirgamam || 1 ||
yaḥ pratītyasamutpādaṃ prapañcopaśamaṃ śivam | deśayāmāsa saṃbuddhastaṃ vande vadatāṃ varam || 2 ||
yathopavarṇitapratītyasamutpādāvagamācca tathāgatasyaivaikasyāviparītārthavāditvaṃ paśyan sarvaparapravādāṃśca bālapralāpānivāvetya atīva prasādānugata ācāryo bhūyo bhagavantaṃ viśeṣayati- vadatāṃ varamiti ||
atra ca nirodhasya pūrvaṃ prativedhaḥ utpādanirodhayoḥ paurvāparyāvasthāyāḥ siddhayabhāvaṃ dyotayitum | vakṣyati hi-
pūrvaṃ jātiryadi bhavejjarāmaraṇamuttaram | nirjarāmaraṇā jātirbhavejjāyeta cāmṛtaḥ ||
iti | tasmānnāyaṃ niyamo yat pūrvamutpādena bhavitavyaṃ paścānnirodheneti ||
idānīmanirodhādiviśiṣṭapratītyasamutpādapratipipādayiṣayā utpādapratiṣedhena nirodhādi pratiṣedhasaukarya manyamāna ācāryaḥ prathamamevotpādaprativedhamārabhate | utpādo hi paraiḥ parikalpyamānaḥ svato vā parikalpyeta, parataḥ, ubhayataḥ, ahetuto vā parikalpyeta | sarvathā ca nopapadyata iti niścityāha-
na svato nāpi parato na dvābhyāṃ nāpyahetutaḥ | utpannā jātu vidyante bhāvāḥ kvacana kecana || 3 ||
tatra jātviti kadācidityarthaḥ | kvacanaśabda ādhāravacanaḥ kvacicchabdaparyāyaḥ kecanaśabda ādheyavacanaḥ kecicchabdaparyāyaḥ | tataścaivaṃ saṃbandhaḥ- naiva svata utpannā jātu vidyante bhāvāḥ, kvacana, kecana | evaṃ pratijñātrayamapi yojyam ||
nanu ca- naiva svata utpannā ityavadhāryamāṇe parata utpannā ityaniṣṭaṃ prāpnoti | na prāpnoti prasajyapratiṣedhasya vivakṣitatvāt, parato 'pyutpādasya pratiṣetsyamānatvāt | yayā copapattyā svata utpādo na saṃbhavati, sā-
tasmāddhi tasya bhavane na guṇo 'sti kaścij- jātasya janma punareva ca naiva yuktam |
ityādinā madhyamakāvatārādidvāreṇāvaseyā ||
ācāryabuddhapālitastvāha- na svata utpadyante bhāvāḥ, tadutpādavaiyarthyāt, atiprasaṅgadoṣācca | na hi svātmanā vidyamānānāṃ padārthānāṃ punarutpāde prayojanamasti | atha sannapi jāyeta, na kadācinna jāyeta iti ||
atraike dūṣaṇamāhuḥ- tadayuktam, hetudṛṣṭāntānabhidhānātparoktadoṣāparihārācca | prasaṅga vākyatvācca prakṛtārthaviparyayeṇa viparītārthasādhyataddharmavyaktau parasmādutpannābhāvājanmasāphalyāt janmaniro(bo?)dhācceti kṛtāntavirodhaḥ syāt ||
sarvametaddūṣaṇamayujyamānaṃ vayaṃ paśyāmaḥ | kathaṃ kṛtvā? tatra yattāvaduktaṃ hetudṛṣṭāntānabhidhānāditi, tadayuktam | kiṃ kāraṇam? yasmātparaḥ svata utpattimabhyupagacchan, pṛcchayate- svata iti hetutvena tadeva cotpadyate iti? na ca vidyamānasya punarutpattau prayojanaṃ paśyāmaḥ, anavasthāṃ ca paśyāmaḥ | na ca tvayā utpannasya punarutpāda iṣyate 'navasthā cāpyaniṣṭeti | tasmānnirupapattika eva tvadvādaḥ svābhyupagamavirodhaśceti | kimiti codite paronābhyupaiti yato hetudṛṣṭāntopādānasāphalyaṃ syāt? atha svābhyupagamavirodhacodanayāpi paro na nivartate, tadā nirlajjatayā hetudṛṣṭāntābhyāmapi naiva nivarteta | na conmattakena sahāsmākaṃ vivāda iti | tasmātsarvathā priyānumānatāmevātmanaḥ ācāryaḥ prakaṭayati asthāne 'pyanumānaṃ praveśayan | na ca mādhyamikasya sataḥ svatantramanumānaṃ kartuṃ yuktaṃ pakṣāntarābhyupagamābhāvāt | tathoktamāryadevena-
sadasatsadasacceti yasya pakṣo na vidyate | upālambhaścireṇāpi tasya vaktuṃ na śakyate ||
vigrahavyāvartanyāṃ coktam-
yadi kācana pratijñā syānme tata eva me bhaveddoṣaḥ | nāsti ca mama pratijñā tasmānnaivāsti me doṣaḥ ||
yadi kiṃcidupalameyaṃ pravartayeyaṃ nivartayeyaṃ vā | pratyakṣādibhirarthaistadabhāvānme 'nupālambhaḥ ||
iti | yadā caivaṃ svatantrānumānānabhidhāyitvaṃ mādhyamikasya, tadā kutaḥ "nādhyātmikānyāyatanāni svata utpannāni" iti svatantrā pratijñā yasyāṃ sāṃkhyāḥ pratyavasthāpyante | ko 'rya pratijñārthaḥ kiṃ kāryātmakatvātsvata uta kāraṇātmakatvāditi | kiṃ cātaḥ? kāryātmakāccet siddha sādhanam, kāraṇātmakāccet viruddhārthatā, kāraṇātmanā vidyamānasyaiva sarvasyotpattimata utpādāditi | kuto 'smākaṃ vidyamānatvāditi heturyasya siddhasādhanaṃ viruddhārthatā vā syāt, yasya siddhasādhanasya yasyāśca viruddhārthatāyāḥ parihārārthaṃ yatnaṃ kariṣyāmaḥ | tasmātparoktadoṣāprasaṅgādeva tatparihāraḥ ācāryabuddhapālitena na varṇanīyaḥ ||
athāpi syāt- mādhyamikānāṃ pakṣahetudṛṣṭāntānāmasiddheḥ svatantrānumānānabhidhāyitvāt svata utpattipratiṣedhapratijñātārthasādhanaṃ mā bhūdubhayasiddhena vānumānena parapratijñānirākaraṇam | parapratijñāyāstu svata evānumānavirodhacodanayā svata eva pakṣahetudṛṣṭāntadoṣarahitaiḥ pakṣādibhirbhavitavyam | tataśca tadanabhidhānāt taddoṣāparihārācca sa eva doṣa iti | ucyate | naitadevam | kiṃ kāraṇam? yasmād yo hi yamarthaṃ pratijānīte, tena svaniścayavadanyeṣāṃ niścayotpādanecchayā yayā upapattyā asāvartho 'dhigataḥ saivopapattiḥ parasmai upadeṣṭavyā | tasmādeṣa tāvannyāyaḥ- yatpareṇaiva svābhyupagatapratijñātārthasādhanamupādeyam | na cāyaṃ (cānena?) paraṃ prati | hetudṛṣṭāntāsaṃbhavāt pratijñānusāratayaiva kevalaṃ svapratijñātārthasādhanamupādatta iti nirupapattikapakṣābhyupagamāt svātmānamevāyaṃ kevalaṃ visaṃvādayan na śaknoti pareṣāṃ niścayamādhātumiti | idamevāsya spaṣṭataraṃ dūṣaṇaṃ yaduta svapratijñātārthasādhanāsāmarthyamiti kimatrānumānabādhodbhāvanayā prayojanam? athāpyavaśyaṃ svato 'numānavirodhadoṣa udbhāvanīyaḥ, so 'pyudbhāvita evācāryabuddhapālitena | kathamiti cet, na svata utpadyante bhāvāḥ, tadutpādavaiyarthyāditi vacanāt, atra hi tadityanena svātmanā vidyamānasya parāmarśaḥ | kasmāditi cet, tathā hi tasya saṃgraheṇoktavākyasyaitadvivaraṇavākyam, na hi svātmanā vidyamānānāṃ punarutpāde prayojanamiti | anena ca vākyena sādhyasādhanadharmānugatasya paraprasiddhasya sādharmyadṛṣṭāntasyopādānam | tatra svātmanā vidyamānasyetyanena hetuparāmarśaḥ |
utpādavayarthyādityanena sādhyadharmaparāmarśaḥ || tatra yathā- anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt | kṛtakatvamanityaṃ (pp_7) dṛṣṭaṃ yathā ghaṭaḥ | tathā ca kṛtakaḥ śabdaḥ | tasmātkṛtakatvādanitya iti kṛtakatvamatra upanayābhivyakto hetuḥ | evamihāpi- na svata utpadyante bhāvāḥ, svātmanā vidyamānānāṃ punarutpādavaiyarthyāt | iha hi svātmanā vidyamānaṃ puro 'vasthitaṃ ghaṭādikaṃ punarutpādānapekṣaṃ dṛṣṭam, tathā ca mṛtpiṇḍādyavasthāyāmapi yadi svātmanā vidyamānaṃ ghaṭādikamiti manyase, tadāpi tasya svātmanā vidyamānasya nāstyutpāda iti | evaṃ svātmanā vidyamānatvena upanayābhivyaktena punarutpādapratiṣedhāvyabhicāriṇā hetunā svata eva sāṃkhyasyānumānavirodhodbhāvanamanuṣṭhitameveti | tatkimucyate tadayuktaṃ hetudṛṣṭāntānabhidhānāditi?
na ca kevalaṃ hetudṛṣṭāntānabhidhānaṃ na saṃbhavati, paroktadoṣāparihāradoṣo na saṃbhavati | kathaṃ kṛtvā? sāṃkhyā hi naiva abhivyaktarūpasya puro 'vasthitasya ghaṭasya punarabhivyaktimicchanti | tasyaiva ca iha dṛṣṭāntatvenopādānam, siddharūpatvāt | anabhivyaktarūpasya ca śaktirūpāpannasya utpattipratiṣedhaviśiṣṭasādhyatvāt kutaḥ siddhasādhanapakṣadoṣāśaṅkā, kuto vā hetorviruddhārthatāśaṅketi | tasmātsvato 'numānavirodhacodanāyāmapi yathopavarṇitadoṣābhāvātparoktadoṣāparihārāsaṃbhava eva | ityasaṃbaddhamevaitaddūṣaṇamiti vijñeyam ||
ghaṭādikamityādiśabdena niravaśeṣotpitsupadārthasaṃgrahasya vivakṣitatvādanaikāntikatāpi paiṭādibhirnaiva saṃbhavati ||
athavā | ayamanyaḥ prayogamārgaḥ- puruṣavyatiriktāḥ padārthāḥ svata utpattivādinaḥ | tata eva na svata utpadyante | svātmanā vidyamānatvāt | puruṣavat | itīdamudāharaṇamudāhāryam ||
yadyapi ca abhivyaktivādina utpādapratiṣedho na bādhakaḥ, tathāpi abhivyaktāvutpādaśabdaṃ nipātya pūrvaṃ paścācca anupalabdhyupalabdhisādharmyeṇa utpādaśabdenābhivyakterevābhidhānādayaṃ pratiṣedho na abādhakaḥ ||
kathaṃ punarayaṃ yathoktārthābhidhānaṃ vinā vyastavicāro labhyata iti cet, taducyate | atha vākyāni kṛtāni, tāni mahārthatvādyathoditamarthaṃ saṃgṛhya pravṛttāni | tāni ca vyākhyāyamānāni yathoktamarthātmānaṃ prasūyanta iti nātra kiṃcidanupāttaṃ saṃbhāvyate ||
prasaṅgaviparītena cārthena parasyaiva saṃbandho nāsmākam | svapratijñāyā abhāvāt | tataśca siddhāntavirodhāsaṃbhavaḥ | parasya ca yāvadbahavo doṣāḥ prasaṅgaviparītāpattyā āpadyante, tāvadasmābhirabhīṣyata eveti | kuto nu khalu aviparītācāryanāgārjunamatānusāriṇaḥ ācāryabuddhapālitasya sāvakāśavacanābhidhāyitvam, yato 'sya paro 'vakāśaṃ labheta? niḥsvabhāvabhāvavādinā sasvabhāvabhāvavādinaḥ prasaṅge āpa(pā?)dyamāne kutaḥ prasaṅgaviparītārthaprasaṅgitā? na hi śabdāḥ dāṇḍapāśikā iva vaktāramasvatantrayanti, kiṃ tarhi satyāṃ śaktau vakturvivakṣāmanuvidhīyante | tataśca (pp_8) parapratijñāpratiṣedhamātraphalatvātprasaṅgāpādanasya nāsti prasaṅgaviparītārthāpattiḥ | tathā ca ācāryo bhūyasā prasaṅgāpattimukhenaiva parapakṣaṃ nirākaroti sma | tadyathā-
nākāśaṃ vidyate kiṃcitpūrvamākāśalakṣaṇāt | alakṣaṇaṃ prasajyeta syātpūrvaṃ yadi lakṣaṇāt ||
rūpakāraṇanirmukte rūpe rūpaṃ prasajyate | āhetukaṃ na cāstyarthaḥ kaścidāhetukaḥ kvacit ||
bhāvastāvanna nirvāṇaṃ jarāmaraṇalakṣaṇam | prasajyetāsti bhāvo hi na jarāmaraṇaṃ vinā ||
ityādinā | atha arthavākyatvādācāryavākyānāṃ mahārthatve sati anekaprayoniṣpattihetutvaṃ parikalpyate, ācāryabuddhapālitavyākhyānānyapi kimiti na tathaiva parikalpyante?
atha syāt- vṛttikārāṇāmeṣa nyāyaḥ, yatprayogavākyavistarābhidhānaṃ kartavyamiti, etadapi nāsti, vigrahavyāvartanyā vṛttiṃ kurvatāpyācāryeṇa prayogavākyānabhidhānāt ||
api ca | ātmanastarkaśāstrātikauśalamātramāviścikīrṣayā aṅgīkṛtamadhyamakadarśanasyāpi yatsvatantraprayogavākyābhidhānaṃ tadatitarāmanekadoṣasamudāyāspadamasya tārkikasyopalakṣyate | kathaṃ kṛtvā? tatra yattāvadevamuktam- atra prayogavākyaṃ bhavati- na paramārthataḥ ādhyātmikānyāyatanāni svata utpannāni, vidyamānatvāt, caitanyavaditi | kimartha punaratra paramārthata iti viśeṣaṇamupādīyate? lokasaṃvṛtyābhyupagatasya utpādasya apratiṣidhyamānatvāt, pratiṣedhe ca abhyupetabādhāprasaṅgāditi cet, naitadyuktam | saṃvṛtyāpi svata utpattyanabhyupagamāt | yathoktaṃ sūtre-
"sa cāyaṃ bījahetuko 'ṅkura utpadyamāno na svayaṃkṛto na parakṛto nobhayakṛto nāpyahetusamutpanno niśvarakālāṇuprakṛtisvabhāvasaṃbhūtaḥ" iti |
tathā-
bījasya sato yathāṅkuro na ca yo bīju sa caiva aṅkuro | na ca anyu tato na caiva tadevamanucchedaaśāśvatadharmatā ||
ihāpi vakṣyati-
pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat | na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatam ||
iti ||
paramatāpekṣaṃ viśeṣaṇamiti cet, tadayuktam | saṃvṛtyāpi tadīyavyavasthānabhyupagamāt | satyadvayāviparītadarśanaparibhraṣṭā eva hi tīrthikā yāvadubhayathāpi niṣidhyante tāvad guṇa eva saṃbhāvyata iti | evaṃ paramatāpekṣamapi viśeṣaṇābhidhānaṃ na yujyate ||
na cāpi lokaḥ svatautpattiṃ pratipannaḥ, yatastadapekṣayāpi viśeṣaṇasāphalyaṃ syāt | loko hi svataḥ parata ityevamādikaṃ vicāramanavatārya kāraṇātkāryamutpadyate ityetāvanmātraṃ pratipannaḥ | evamācāryo 'pi vyavasthāpayāmāsa | iti sarvathā viśeṣaṇavaiphalyameva niścīyate ||
api ca | yadi saṃvṛtyā utpattipratiṣedhanirācikīrṣuṇā viśeṣaṇametadupādīyate, tadā svato 'siddhādhāre pakṣadoṣaḥ, āśrayāsiddhau vā hetudoṣaḥ syāt | paramārthataḥ svataścakṣurādyāyatanānāmanabhyupagamāt | saṃvṛtyā cakṣurādisadbhāvādadoṣa iti cet, paramārthata ityetattarhi kasya viśeṣaṇam? sāṃvṛtānāṃ cakṣurādīnāṃ paramārthata utpattipratiṣedhād utpattipratiṣedhaviśeṣaṇe paramārthagrahaṇamiti cet, evaṃ tarhi evameva vaktavyaṃ syāt- sāṃvṛtānāṃ cakṣurādīnāṃ paramārthato nāstyutpattiriti | na caivamucyate | ucyamāne 'pi parairvastusatāmeva cakṣurādīnāmabhyupagamāt, prajñaptisatāmanabhyupagamāt parato 'siddhādhāraḥ pakṣadoṣaḥ syāditi na yuktametat ||
atha syāt- yathā anityaḥ śabda iti dharmadharmisāmānyameva gṛhyate na viśeṣaḥ, viśeṣagrahaṇe hi sati anumānānumeyavyavahārābhāvaḥ syāt | tathā hi- yadi cāturmahābhautikaḥ śabdo gṛhyate, sa parasyāsiddhaḥ | athākāśaguṇo gṛhyate, sa bauddhasya svato 'siddhaḥ | tathā vaiśeṣikasya śabdānityatāṃ pratijānānasya yadi kāryaḥ śabdo gṛhyate, sa parato 'siddhaḥ | atha vyaṅgayaḥ, sa svato 'siddhaḥ | evaṃ yathāsaṃbhavaṃ vināśo 'pi yadi sahetukaḥ, sa bauddhasya svato 'siddhaḥ | atha nirhetukaḥ, sa parasyāsiddha iti | tasmād yathātra dharmadharmisāmānyamātrameva gṛhyate, evamihāpi dharmimātramutsṛṣṭaviśeṣaṇaṃ grahīṣyata iti cet, naitadevam | yasmād yadaivotpādapratiṣedho 'tra sādhyadharmo 'bhipretaḥ, tadaiva dharmiṇastadādhārasya viparyāsamātrāsāditātmabhāvasya pracyutiḥ svayamevānenāṅgīkṛtā | bhinnau hi viparyāsāviparyāsau | tadyadā viparyāsena asatsattvena gṛhyate, taimirikeṇeva keśādi, tadā kutaḥ sadbhūtapadārthaleśasyāpyupalabdhiḥ? yadā ca aviparyāsādabhūtaṃ nādhyāropitaṃ vitaimirikeṇeva keśādi, tadā kuto 'sadbhūtapadārthaleśasyāpyupalabdhiḥ, yena tadānīṃ saṃvṛtiḥ syāt? ata evoktamācāryapādaiḥ-
yadi kiṃcidupalameyaṃ pravartayeyaṃ nivartayeyaṃ vā | pratyakṣādibhirarthaistadabhāvānme 'nupālambhaḥ || iti ||
yataścaivaṃ bhinnau viparyāsāviparyāsau, ato viduṣāmaviparītāvasthāyāṃ viparītasyāsaṃbhavātkutaḥ sāṃvṛtaṃ cakṣuḥ yasya dharmitvaṃ syāt? iti na vyāvartate 'siddhādhāre pakṣadoṣaḥ, āśrayāsiddho vā hetudoṣaḥ | ityaparihāra evāyam ||
nidarśanasyāpi nāsti sāmyam | tatra hi śabdasāmānyamanityatāsāmānyaṃ ca avivakṣitaviśeṣaṃ dvayorapi saṃvidyate | na tvevaṃ cakṣuḥ sāmānyaṃ śūnyatāśūnyatāvādibhyāṃ saṃvṛtyā aṅgīkṛtaṃ nāpi paramārthataḥ | iti nāsti nidarśanasya sāmyam ||
yaścāyamasiddhādhārapakṣadoṣodbhāvane vidhiḥ, eṣa eva sattvādityasya hetorasiddhārthatodbhāvane 'pi yojyaḥ ||
itthaṃ caitadevam, yatsvayamaṣyanenāyaṃ yathokto 'rtho 'bhyupagatastārkikeṇa | santyevādhyātmikāyatanotpādakā hetvādayaḥ, tathā tathāgatena nirdeśāt | yaddhi yathā tathāgatenāsti nirdiṣṭaṃ tattathā, tadyathā śāntaṃ nirvāṇamiti ||
asya paropakṣiptasya sādhanasyedaṃ dūṣaṇamabhihitamanena- ko hi bhavatāmabhipreto 'tra hetvarthaḥ? saṃvṛtyā tathā tathāgatena nirdeśāt, uta paramārthata iti? saṃvṛtyā cet, svato hetorasiddhārthatā | paramārthataścet,
na sannāsanna sadasaddharmo nirvartate yadā |
sadasadubhayātmakakāryapratyayatvanirākaraṇāt, tadā-
kathaṃ nirvartako heturevaṃ sati hi yujyate ||
naivāsau nirvartako heturiti vākyārthaḥ | tataśca paramārthato nirvartyanirvartakatvāsiddheḥ asiddhārthatā viruddhārthatā vā hetoriti ||
yataścaivaṃ svayamevāmunā nyāyena hetorasiddhiraṅgīkṛtānena, tasmātsarveṣvevānumāneṣu vastu dharmopanyastahetukeṣu svata evaṃ hetvādīnāmasiddhatvāt sarvāṇyeva sādhanāni vyāhanyante | tadyathā- na paramārthataḥ parebhyastatpratyayebhyaḥ ādhyātmikāyatanajanma, paratvāt, tadyathā paṭasya | athavā- na pare paramārthena vivakṣitāḥ cakṣurādyādhyātmikāyatananirvartakāḥ pratyayā iti pratīyante, paratvāt, tadyathā tantvādaya iti | paratvādikamatra svata evāsiddham ||
yathā cānena- utpannā eva ādhyātmikā bhāvāḥ, tadviṣayiviśiṣṭavyavahārakaraṇāt- ityasya parābhihitasya hetorasiddhārthatāmudbhāvayiṣuṇā idamuktam, atha samāhitasya yoginaḥ prajñācakṣuṣā bhāvayāthātmyaṃ paśyataḥ utpādagatyādayaḥ santi paramārthata iti sādhyate, tadā tadviṣayiviśiṣṭavyavahārakaraṇāditi hetorasiddhārthatā, gaterapyutpādaniṣedhādeva niṣedhāditi | evaṃ svakṛtasādhane 'pi paramārthato 'gataṃ naiva gamyate, adhvatvāt, gatādhvavaditi adhvatvahetoḥ svata evāsiddhārthatā yojyā ||
na paramārthataḥ sabhāgaṃ cakṣū rūpaṃ paśyati, cakṣurindriyatvāt, tadyathā tatsabhāgam | tathā- na cakṣuḥ prekṣate rūpam, bhautikatvāt, rūpavat | kharasvabhāvā na mahī, bhūtatvāt, tadyathānirlaḥ, ityādiṣu hetvādyasiddhiḥ svata eva yojyā ||
sattvāditi cāyaṃ hetuḥ parato 'naikāntikaḥ | kiṃ sattvāt caitanyavannādhyātmikānyāyatanāni svata utpadyantām, utāho ghaṭādivat svata utpadyantāmiti ghaṭādīnāṃ sādhyasamatvānnānaikāntikateti cet, naitadevam, tathānabhidhānāt ||
nanu ca yathā parakīyeṣvanumāneṣu dūṣaṇamuktam, evaṃ svānumāneṣvapi yathoktadūṣaṇaprasaṅge sati sa eva asiddhādhārāsiddhahetvādidoṣaḥ prāpnoti, tataśca yaḥ ubhayordoṣaḥ, na tenaikaścodyo bhavatīti sarvametaddūṣaṇamayuktaṃ jāyata iti | ucyate | svatantramanumānaṃ bruvatāmayaṃ doṣo jāyate | na vayaṃ svatantramanumānaṃ prayuñjmamahe parapratijñāniṣedhaphalatvādasmadanumānānām | tathā hi- paraḥ cakṣuḥ paśyatīti pratipannaḥ | sa tatprasiddhenaivānumānena nirākriyate- cakṣuṣaḥ svātmādarśanadharmamicchasi, paradarśanadharmāvinābhāvitvaṃ cāṅgīkṛtam, tasmād yatra yatra svātmādarśanaṃ tatra tatra paradarśanamapi nāsti, tadyathā ghaṭe, asti ca cakṣuṣaḥ svātmādarśanam, tasmāt paradarśanamapyasya naivāsti | tataśca svātmādarśanaviruddhaṃ nīlādiparadarśanaṃ svaprasiddhenaivānumānena virudhyata iti etāvanmātramasmadanūmānairudbhāvyata iti kuto 'smatpakṣe yathoktadoṣāvatāraḥ, yataḥ samānadoṣatā syāt?
kiṃ punaḥ- anyataraprasiddhenāpyanumānenāstyanumānabādhā | asti, sā ca svaprasiddhenaiva hetunā, na paraprasiddhena, lokata evaṃ dṛṣṭatvāt | kadāciddhi loke arthipratyarthibhyāṃ pramāṇīkṛtasya sākṣiṇo vacanena jayo bhavati parājayo vā, kadācit svavacanena | paravacanena tu na jayo nāpi parājayaḥ | yathā ca loke, tathā nyāye 'pi | laukikasyaiva vyavahārasya nyāyaśāstre prastutatvāt | ata eva kaiściduktam- na parataḥ prasiddhibalādanumānabādhā, paraprasiddhereva nirācikīrṣitatvāditi | yastu manyate- ya eva ubhayaniścitavādī, sa pramāṇaṃ dūṣaṇaṃ vā, nānyataraprasiddhasaṃdigdhavācī iti, tenāpi laukikīṃ vyavasthāmanurudhyamānena anumāne yathokta eva nyāyo 'bhyupeyaḥ ||
tathā hi nobhayaprasiddhena vā āgamena bādhā, kiṃ tarhi svaprasiddhenāpi ||
svārthānumāne tu sarvatra svaprasiddhireva garīyasī, nobhayaprasiddhiḥ | ata eva tarkalakṣaṇābhidhānaṃ niṣprayojanam, yathāsvaprasiddhayā upapattyā buddhaistadanabhijñavineyajanānugrahāt | ityalaṃ prasaṅgena | prakṛtameva vyākhyāsyāmaḥ ||
parato 'pi notpadyante bhāvāḥ | parābhāvādeva etacca-
na hi svabhāvo bhāvānāṃ pratyayādiṣu vidyate |
ityatra pratipādayiṣyati | tataśca parābhāvādeva nāpi parata utpadyante | api ca-
anyatpratītya yadi nāma paro 'bhaviṣya- jjāyeta tarhi bahulaḥ śikhino 'ndhakāraḥ | sarvasya janma ca bhavetkhalu sarvataśca tulyaṃ paratvamakhile 'janake 'pi yasmāt ||
ityādinā [madhyamakāvatārāt] parata utpattipratiṣedho 'vaseyaḥ ||
ācāryabuddhapālitastu vyācaṣṭe- na parata utpadyante bhāvāḥ, sarvataḥ sarvasaṃbhavaprasaṅgāt ācāryabhāvaviveko dūṣaṇamāha- tadatra prasaṅgavākyatvāt sādhyasādhanaviparyayaṃ kṛtvā, svataḥ ubhayataḥ ahetuto vā utpadyante bhāvāḥ, kutaścitkasyacidutpatteḥ, iti prākpakṣavirodhaḥ | anyathā sarvataḥ sarvasaṃbhavaprasaṅgāt ityasya sādhanadūṣaṇānantaḥpātitvādasaṃgatārthametat [iti] | etadapyasaṃgatārtham | pūrvameva pratipāditatvād dūṣaṇāntaḥpātitvācca parapratijñātārthadūṣaṇeneti yatkiṃcidetaditi na punaryatna āsthīyate ||
dvābhyāmapi nopajāyante bhāvāḥ, ubhayapakṣābhihitadoṣaprasaṅgāt pratyekamutpādāsāmarthyācca | vakṣyati hi-
syādubhābhyāṃ kṛtaṃ duḥkhaṃ syādekaikakṛtaṃ yadi | iti ||
ahetuto 'pi notpadyante-
hetāvasati kāryaṃ ca kāraṇaṃ ca na vidyate |
iti vakṣyamāṇadoṣaprasaṅgāt,
gṛhyeta naiva ca jagadyadi hetuśūnyaṃ syādyadvadeva gaganotpalavarṇagandhau ||
ityādidoṣaprasaṅgācca ||
ācāryabuddhapālitastvāha- ahetuto notpadyante bhāvāḥ, sadā ca sarvataśca sarvasaṃbhavaprasaṅgāt | atrācāryabhāvaviveko dūṣaṇamāha- atrāpi prasaṅgavākyatvāt yadi viparītasādhyasādhanavyaktivākyārtha iṣyate, tadā etaduktaṃ bhavati- hetuta utpadyante bhāvāḥ, kadācit kutaścit kasyacidutpatteḥ, ārambhasāphalyācca | seyaṃ vyākhyā na yuktā prāguktadoṣāditi | tadetadayuktam, pūrvoditaparihārādityapare ||
yaccāpi īśvarādīnāmupasaṃgrahārtham, tadāpi na yuktam | īśvarādīnāṃ svaparobhayapakṣeṣu yathābhyupagamamantarbhāvāditi ||
tasmāt prasādhitametannāstyutpāda iti | utpādāsaṃbhavācca siddho 'nutpādādiviśiṣṭa pratītyasamutpāda iti ||
atrāha- yadyevamanutpādādiviśiṣṭaḥ pratītyasamutpādo vyavasthito bhavadbhiḥ, yattarhi bhagavatoktam- avidyāpratyayāḥ saṃskārā avidyānirodhātsaṃskāranirodha iti, tathā- anityāśca te (bata?) saṃskārā utpādavyayadharmiṇaḥ | utpadya hi nirudhyante teṣāṃ vyupaśamaḥ sukhaḥ ||
tathā- utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā, eko dharmaḥ sattvasthitaye yaduta catvāra āhārāḥ, dvau dharmau lokaṃ pālayato hrīścāpatrāpyaṃ cetyādi, tathā- paralokādihāgamanamihalokācca paralokagamanamiti, evaṃ nirodhādiviśiṣṭaḥ pratītyasamutpādo deśito bhagavatā, sa kathaṃ na ni (vi?) rudhyata iti? yata evaṃ nirodhādayaḥ pratītyasamutpādasyopalabhyante, ata evedaṃ madhyamakaśāstraṃ praṇītamācāryeṇa neyanītārthasūtrāntavibhāgopadarśanārtham | tatra ya ete pratītyasamutpādasyotpādādaya uktāḥ, na te vigatāvidyātimirānāsravaviṣayasvabhāvāpekṣayā, kiṃ tarhi avidyātimiropahatamatinayanajñānaviṣayāpekṣayā ||
tattvadarśanāpekṣayā tūktaṃ bhagavatā- etaddhi bhikṣavaḥ paramaṃ satyaṃ yaduta amoṣadharma nirvāṇam, sarvasaṃskārāśca mṛṣā moṣadharmāṇaḥ iti | tathā- nāstyatra tathatā vā avitathatā vā | moṣadharmaka mapyetat, pralopadharmakamapyetat, mṛṣāpyetat, māyeyaṃ bālalāpinī iti | tathā-
phenapiṇḍopamaṃ rūpaṃ vedanā budbudopamā | marīcisadṛśī saṃjñā saṃskārāḥ kadalīnibhāḥ | māyopamaṃ ca vijñānamuktamādityabandhunā || iti ||
evaṃ dharmān vīkṣamāṇo bhikṣurārabdhavīryavān | divā vā yadi vā rātrau saṃprajānan pratismṛtaḥ | pratividhyetpadaṃ śāntaṃ saṃskāropaśamaṃ śivam || iti ||
nirātmakatvācca dharmāṇāmityādi ||
yasyaivaṃ deśanābhiprāyānabhijñatayā saṃdehaḥ syāt- kā hyatra deśanā tattvārthā, kā nu khalu ābhiprāyikīti, yaścāpi mandabuddhitayā neyārthāṃ deśanāṃ nītārthāmavagacchati, tayorubhayorapi vineyajanayoḥ ācāryo yuktyāgamābhyāṃ saṃśayamithyājñānāpākaraṇārthaṃ śāstramidamārabdhavān ||
tatra 'na svataḥ'; ityādinā yuktirupavarṇitā ||
tanmṛṣā moṣadharma yadbhagavānityabhāṣata | sarve ca moṣadharmāṇaḥ saṃskārāstena te mṛṣā ||
pūrvā prajñāyate koṭirnetyuvāca mahāmuniḥ | saṃsāro 'navarāgro hi nāstyādirnāpi paścimam ||
kātyāyanāvavāde ca asti nāstīti cobhayam | pratiṣiddhaṃ bhagavatā bhāvābhāvavibhāvinā ||
ityādinā āgamo varṇitaḥ ||
uktaṃ ca āryākṣayamatisūtre-
katame sūtrāntā neyārthāḥ katame nītārthāḥ? ye sūtrāntā mārgavatārāya nirdiṣṭāḥ, ima ucyanteḥ neyārthāḥ | ye sūtrāntāḥ phalāvatārāya nirdiṣṭāḥ, ima ucyante neyārthāḥ | yāvad ye sūtrāntāḥ śūnyatānimittāpraṇihitānabhisaṃskārājātānutpādābhāvanirātmaniḥ sattvanirjīvaniḥ pudgalāsvāmikavimokṣamukhā nirdiṣṭāḥ ta ucyante nītārthāḥ | iyamucyate bhadanta śāradvatīputra nītārthasūtrāntapratiśaraṇatā, na neyārthasūtrāntapratiśaraṇatā iti ||
tathā ca āryasamādhirājasūtre-
nītārthasūtrāntaviśeṣa jānati yathopadiṣṭā sugatena śūnyatā | yasmin punaḥ pudgalasattvapūruṣā neyārthato jānati sarvadharmān ||
tasmādutpādādideśanāṃ mṛṣārthāṃ pratipādayituṃ pratītyasamutpādānudarśanamārabdhavānācāryaḥ ||
nanu ca- utpādādīnāmabhāve sati yadi sarvadharmāṇāṃ mṛṣātvapratipādanārthamidamārabdhavānācāryaḥ nanvevaṃ sati yanmṛṣā na tadastīti na santyakuśalāni karmāṇi, tadabhāvānna santi durgatayaḥ, na santi kuśalāni karmāṇi, tadabhāvānna santi sugatayaḥ, sugatidurgatyasaṃbhavācca nāsti saṃsāraḥ, iti sarvārambhavaiyarthyameva sthāt | ucyate | saṃvṛtisatyavyapekṣayā lokasya idaṃsatyābhiniveśasya pratipakṣabhāvena mṛṣārthatā bhāvānāṃ pratipādyate 'smābhiḥ | naiva tvāryāḥ kṛtakāryāḥ kiṃcidupalabhante yanmṛṣā amṛṣā vā syāditi | api ca | yena hi sarvadharmāṇāṃ mṛṣātvaṃ parijñātaṃ kiṃ tasya karmāṇi santi, saṃsāro vā asti? na cāpyasau kasyaciddharmassya astitvaṃ nāstitvaṃ vopalabhate | yathoktaṃ bhagavatā āryaratnakūṭasūtre-
cittaṃ hi kāśyapa parigaveṣyamāṇaṃ na labhyate | yanna labhyate tannopalabhyate | yannopalabhyate tannaiva atītaṃ na anāgataṃ na pratyutpannam | yannaivātītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam, tasya nāsti svabhāvaḥ | yasya nāsti svabhāvaḥ, tasya nāstyutpādaḥ | yasya nāstyutpādaḥ, tasya nāsti nirodhaḥ || iti vistaraḥ ||
yastu viparyāsānugamānmṛṣātvaṃ nāvagacchati, pratītya bhāvānā svabhāvamabhiniviśate, sa dharmeṣvidaṃsatyābhiniveśādabhiniviṣṭaḥ san karmāṇyapi karoti, saṃsāre 'pi saṃsarati, viparyāsāvasthitatvānna bhavyo nirvāṇamadhigantum ||
kiṃ punaḥ- mṛṣāsvabhāvā api padārthāḥ saṃkleśavyavadānanibandhanaṃ bhavanti | tadyathā māyāyuvatistatsvabhāvānabhijñānām, tathāgatanirmitaśca upacitakuśalamūlānām | uktaṃ hi dṛḍhādhyāśayaparipṛcchāsūtre-
tadyathā kulaputra māyākāranāṭake pratyupasthite māyākāranirmitāṃ striyaṃ dṛṣṭvā kaścidrāgaparītacittāḥ parṣacchāradyabhayena utthāyāsanādapakrāmet, so 'pakramya tāmeva striyamaśubhato manasikuryāt, anityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmato manasikuryāt | iti vistaraḥ ||
vinaye ca-
yantrakārakāritā yantrayuvatiḥ sadbhūtayuvatiśūnyā sadbhūtayuvatirūpeṇa pratibhāsate, tasya ca citrakārasya kāmarāgāspadībhūtā | tathā mṛṣāsvabhāvā api bhāvā bālānāṃ saṃkleśavyavadānanibandhanaṃ bhavanti ||
tathā āryaratnakūṭasūtre-
atha khalu tāni pañcamātrāṇi bhikṣuśatāni bhagavato dharmadeśanāmanavatarantyanavagāhamānānyanadhimucyamānāni utthāyāsanebhyaḥ prakrāntāni | atha bhagavān [tasyāṃ velāyāṃ] yena mārgeṇaite bhikṣavo gacchanti sma, tasmin mārge dvau bhikṣū nirmimīte sma ||
atha tāni pañca bhikṣuśatāni yena [mārgeṇa] tau dvau bhikṣū [nirmitakau] tenopasaṃkrāmanti sma | upasaṃkramya tāvavocan- kutrāyuṣmantau gamiṣyathaḥ? nirmitakāvavocatām- gamiṣyāva āvāmaraṇyāyataneṣu, tatra dhyānasukhasparśavihārairvihariṣyāvaḥ | yaṃ hi bhagavān dharmaṃ deśayati, tamāvāṃ nāvatarāvo nāvagāhāvahe nādhimucyāmahe uttrasyāvaḥ saṃtrāsamāpadyāvahe | atha tāni pañca bhikṣuśatānyetadavocan- vayamapyāyuṣmanto bhagavato dharmadeśanāṃ nāvatarāmo nāvagāhāmahe nādhimucyāmahe uttrasyāmaḥ saṃtrasyāmaḥ saṃtrāsamāpadyāmahe | tena vayamaraṇyāyataneṣu dhyānasukhasparśavihārairvihariṣyāmaḥ | nirmitakāvavocatām- tena hi āyuṣmantaḥ saṃgāsyāmo na vivadiṣyāmaḥ | avivādaparamā hi śramaṇasya dharmāḥ | kasyāyuṣmantaḥ prahāṇāya pratipannāḥ? tānyavocan- rāgadveṣamohānāṃ prahāṇāya vayaṃ pratipannāḥ | nirmitakāvavocatām- kiṃ punarāyuṣmatāṃ saṃvidyante rāgadveṣamohā yān kṣapayiṣyatha? tānyavocan- na te 'dhyātmaṃ na bahirdhā nobhayamantareṇopalabhyante, nāpi te 'parikalpitā utpadyante | nirmitakāvavocatām- tena hi āyuṣmanto mā kalpayata, [mā vikalpayata] | yadā cāyuṣmanto na kalpayiṣyatha na vikalpayiṣyatha, tadā na raṃkṣyatha na viraṃkṣyatha | yaśca na rakto na viraktaḥ, sa śānta ityucyate | śīlamāyuṣmanto na saṃsarati na parinirvāti | samādhiḥ prajñā vimuktirvimuktijñānadarśanamāyuṣmanto (pp_16) na saṃsarati na parinirvāti | ebhiścāyuṣmanto dharmairnirvāṇaṃ sūcyate | ete ca dharmāḥ śūnyāḥ prakṛtiviviktāḥ | prajahītaitāmāyuṣmantaḥ saṃjñāṃ yaduta parinirvāṇamiti | mā ca saṃjñāyāṃ saṃjñā kārṣṭa, mā ca saṃjñāyāṃ saṃjñāṃ parijñāsiṣṭa | yo hi saṃjñāyāṃ saṃjñāṃ parijānāti, saṃjñā bandhanamevāsya tadbhavati | saṃjñāvedayitanirodhasamāpattimāyuṣmantaḥ samāpadyadhvam | saṃjñāvedayitanirodhasamāpattisamāpannasya bhikṣornāstyuttarīkaraṇīyamiti vadāvaḥ ||
atha teṣāṃ pañcānāṃ bhikṣuśatānāmanupādāyāśravebhyaścittāni vimuktānyabhūvan | tāni vimuktacittāni yena bhagavāṃstenopasaṃkrāntāni | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandyaikānte nyasīdan |
athāyuṣmān subhūtistān | bhikṣūnetadavocat- kutrāyuṣmanto gatāḥ kuto vāgatāḥ te 'vocan- na kvacidgamanāya na kutaścidāgamanāya bhadanta subhūte bhagavatā dharmo deśitaḥ āha- ko nāmāyuṣmatāṃ śāstā? āhuḥ- yo notpanno na parinirvāsyati | āha- kathaṃ yuṣmābhirdharmaḥ śrutaḥ? āhuḥ- na bandhanāya na mokṣāya | āha- kena yūyaṃ vinītāḥ? āhuḥ- yasya na kāyo na cittam | āha- kathaṃ yūyaṃ prayuktāḥ? āhuḥ- nāvidyāprahāṇāya na vidyotpādanāya | āha- kasya yūyaṃ śrāvakāḥ? āhuḥ- yena na prāptaṃ nābhisaṃbuddham | āha- ke yuṣmākaṃ sabrahmacāriṇaḥ? āhuḥ- ye traidhātuke nopavicaranti | āha- kiyaccireṇāyuṣmantaḥ parinirvāsyanti āhuḥ- yadā tathāgatanirmitāḥ parinirvāsyanti | āha- kṛtaṃ yuṣmābhiḥ karaṇīyam? āhuḥ- ahaṃ kāramamakāraparijñānataḥ | āha- kṣīṇā yuṣmākaṃ kleśāḥ? āhuḥ- atyantakṣayātsarvadharmāṇām | āha- dharṣito yuṣmābhirmāraḥ? āhuḥ- skandhamārānupalambhāt | āha- dharṣito yuṣmābhirmāraḥ? āhuḥ- skandhamārānupalambhāt | āha- paricarito yuṣmābhiḥ śāstā? āhuḥ- na kāyena na vācā na manasā | āha- viśodhitā yuṣmābhirdakṣiṇīyabhūmiḥ? āhuḥ- agrāhato 'pratigrāhataḥ | āha- uttīrṇo yuṣmābhiḥ saṃsāraḥ? āhuḥ- anucchedato 'śāśvatataḥ | āha- pratipannā yuṣmābhirdakṣiṇīyabhūmiḥ? āhuḥ- sarvagrāhavinirmuktitaḥ | āha- kiṃgāmina āyuṣmantaḥ? āhuḥ- yaṃgāminastathāgatanirmitāḥ | iti hyāyuṣmataḥ subhūteḥ paripṛcchatasteṣāṃ bhikṣūṇāṃ prativisarjayatāṃ tasyāṃ parṣadi aṣṭānāṃ bhikṣuśatānāmanupādāyāśravebhyaścittāni vimuktāni, dvātriṃśataśca prāṇisahasrāṇāṃ virajo vigatamalaṃ dharmacakṣurviśuddham | iti ||
ityevaṃ mṛṣāsvabhāvābhyāṃ tathāgatanirmitābhyāṃ bhikṣubhyāṃ pañcānāṃ bhikṣuśatānāṃ vyavadānanibandhanaṃ kṛtamiti ||
uktaṃ ca āryavajramaṇḍāyāṃ dhāraṇyām-
tadyathā mañjuśrīḥ kāṇḍaṃ ca pratītya mathanīṃ ca pratītya puruṣasya hastavyāyāmaṃ ca pratītya dhūmaḥ prādurbhavatīti agnirabhinirvartate | sa cāgnisaṃtāpo na kāṇḍasaṃniśrito na mathanīsaṃniśrito na puruṣahastavyāyāmasaṃniśritaḥ | evameva mañjuśrīḥ asadviparyāsamohitasya puruṣapudgalasya utpadyate rāgaparidāho dveṣaparidāho mohaparidāhaḥ | sa ca paridāho nādhyātmaṃ na bahirdhā nobhayamantareṇa sthitaḥ ||
api tu mañjuśrīḥ yaducyate moha iti, tatkena kāraṇenocyate moha iti? atyantamukto hi mañjuśrīḥ sarvadharmairmohastenocyate moha iti | tathā narakamukhā mañjuśrīḥ sarvadharmā idaṃ dhāraṇīpadam | (pp_17) āha- kathaṃ bhagavannidaṃ dhāraṇīpadam? āha- narakā mañjuśrīḥ bālapṛgthajanairasadviparyāsaviṭhapitāḥ svavikalpasaṃbhūtāḥ | āha- kutra bhagavannarakāḥ samavasaranti? bhagavānāha- ākāśasamavasaraṇā mañjuśrīḥ narakāḥ | tatkiṃ manyase mañjuśrīḥ svavikalpasaṃbhūtā narakā uta svabhāvasaṃbhūtāḥ? āha- svavikalpenaiva bhagavan sarvabālapṛthagjanāṃ narakatiryagyoniyamalokaṃ saṃjānanti | te ca asatsamāropeṇa duḥkhāṃ vedanāṃ vedayanti duḥkhamanubhavanti triṣvapyapāyeṣu ||
yathā cāhaṃ bhagavan narakān paśyāmi tathā nārakaṃ duḥkham | tadyathā bhagavan kaścideva puruṣaḥ suptaḥ svapnāntaragato narakagatamātmānaṃ saṃjānīte | sa tatra kvathitāyāṃ saṃprajvalitāyāmanekapauruṣāyāṃ lohakumbhyāṃ prakṣiptamātmānaṃ saṃjānōṣyāt | sa tatra kharāṃ kaṭukāṃ tōṣvrāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayet | sa tatra mānasaṃ paridāhaṃ saṃjānōṣyāt uttraset saṃtrāsamāpadyeta | sa tatra pratibuddhaḥ samānaḥ- aho duḥkham, aho duḥkham, iti krandet śocet paridevet | atha tasya mitrajñāti sālohitāḥ paripṛccheyuḥ- kena tatte duḥkhamiti | sa tān mitrajñātisālohitānevaṃ vadet- nairayikaṃ duḥkhamanubhūtam | sa tānākrośet paribhāṣet- ahaṃ ca nāma nairayikaṃ duḥkhamanubhavāmi | yūyaṃ ca me uttari paripṛcchatha kenaitattava duḥkhamiti | atha te mitrajñātisālohitāstaṃ puruṣamevaṃ vadeyuḥ- mā bhairmoḥ puruṣa | supto hi tvam | na tvamito gṛhāt kvacinnirgataḥ | tasya punarapi smṛti rutpadyate- supto 'hamabhūvam | vitathametanmayā parikalpitamiti | sa punarapi saumanasyaṃ pratilabhate ||
tadyathā bhagavan sa puruṣo 'satsamāropeṇa suptaḥ svapnāntaragato narakagatamātmānaṃ saṃjānīyāt, evameva bhagavan sarvabālapṛthagjanā asadbhāgaparyavanaddhāḥ strīnimittaṃ kalpayanti | te strīnimittaṃ kalpayitvā tābhiḥ sārdhaṃ ramamāṇamātmānaṃ saṃjānanti | tasya bālapṛthajanasyaivaṃ bhavati- ahaṃ puruṣaḥ, iyaṃ strī, mamaiṣā strī | tasya tena cchandarāgaparyavasthitena cittena bhogaparyeṣṭiṃ cittaṃ krāmayanti | sa tatonidānaṃ kalahavigrahavivādaṃ saṃjanayati | tasya praduṣṭendriyasya vairaṃ saṃjāyate | sa tena saṃjñāviparyāsena kālagataḥ samāno bahūni kalpasahasrāṇi narakeṣu duḥkhāṃ vedanāṃ vedayamānamātmānaṃ saṃjānāti ||
tadyathā bhagavan tasya puruṣasya mitrajñātisālohitā evaṃ vadanti- mā bhaiḥ, mā bhaiḥ, bho puruṣa | supto hi tvam | na tvamito gṛhyat kutaścinnirgataḥ iti | evameva buddhā bhagavantaścaturviparyāsaviparyastānāṃ sattvānāmevaṃ dharmaṃ deśayanti- nātra strī na puruṣo na sattvo na jīvo na puruṣo na pudgalaḥ | vitathā ime sarvadharmāḥ | asanta ime sarvadharmāḥ | viṭhapitā ime sarvadharmāḥ | māyopamā ime sarvadharmāḥ | svapnopamā ime sarvadharmāḥ | nirmitopamā ime sarvadharmāḥ | udakacandropamā ime sarvadharmāḥ | iti vistaraḥ | te imāṃ tathāgatasya dharmadeśanāṃ śrutvā vigatarāgān sarvadharmān paśyanti | vigatamohān sarvadharmān paśyanti asvabhāvānanāvaraṇān | te ākāśasthitena cetasā kālaṃ kurvanti | te kālagatāḥ samānā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti | evamahaṃ bhagavan narakān paśyāmi | iti ||
uktaṃ ca āryopāliparipṛcchāyām-
bhaya darśita nairayikaṃ me sattvasahasra savejita naike | na ca vidyati kaściha sattva yo cyutu gacchati ghoramapāyam ||
na ca kāraku kāraṇa santi yehi kṛtā asitomaraśastrāḥ | kalpavaśena tu paśyati tatra kāyi patanti apāyita śastrāḥ ||
citramanorama sajjitapuṣpāḥ svarṇavimāna jalanti manojñāḥ | teṣvapi kāraku nāstiha kaści te 'pi ca sthāpita kalpavaśena ||
kalpavaśena vikalpitu lokaḥ saṃjñagaheṇa vikalpitu bālaḥ | so ca gaho agaho asabhūto māyamarīcisamā hi vikalpāḥ ||
tadevamete 'svabhāvā bhāvāḥ svaviparyāsaviṭhapitā bālānāṃ saṃkleśahetavo bhavanti saṃsāre iti sthitam ||
yathā ca mṛṣāsvabhāvānāṃ padārthānāṃ saṃkleśavyavadānahetutvaṃ tathā madhyamakāvatārādvistareṇāvaseyam ||
atrāha- yadi svataḥ parataḥ ubhayato 'hetutaśca nāsti bhāvānāmutpādaḥ, tatra kathamavidyā pratyayāḥ saṃskārā ityuktaṃ bhagavatā? ucyate | saṃvṛtireva na tattvam ||
kiṃ saṃvṛtervyavasthānaṃ vaktavyam? idaṃpratyayatāmātreṇa saṃvṛteḥ siddhirabhyupagamyate | na tu pakṣacatuṣṭayābhyupagamena sasvabhāvavādaprasaṅgāt, tasya cāyuktatvāt | idaṃpratyayatāmātrābhyupagame hi sati hetuphalayoranyonyāpekṣatvānnāsti svābhāvikī siddhiriti nāsti sasvabhāvavādaḥ | ata evoktam-
svayaṃ kṛtaṃ parakṛtaṃ dvābhyāṃ kṛtamahetukam | tārkikairiṣyate duḥkhaṃ tvayā tūktaṃ pratītyajam ||
ihāpi vakṣyati-
pratītya kārakaḥ karma taṃ pratītya ca kārakam | karma pravartate nānyatpaśyāmaḥ siddhikāraṇam || iti ||
bhagavatāpyetāvanmātramevoktam-
tatrāyaṃ dharmasaṃketo yadutāsmin satīdaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate, yaduta avidyā pratyayāḥ saṃskārāḥ, saṃskārapratyayaṃ vijñānamityādi ||
atra kecitparicodayanti- anutpannā bhāvā iti kimayaṃ pramāṇajo niścaya utāpramāṇajaḥ? tatra yadi pramāṇaja iṣyate, tadedaṃ vaktavyam- kati pramāṇāni kiṃlakṣaṇāni kiṃviṣayāṇi, kiṃ svata utpannāni kiṃ parata ubhayato 'hetuto veti | athāpramāṇajaḥ, sa na yuktaḥ, pramāṇādhīnatvātprameyādhigamasya | anadhigato hyartho na vinā pramāṇairadhigantuṃ śakyata iti pramāṇābhāvādarthādhigamābhāve sati kuto 'yaṃ samyagniścaya iti na yuktametadaniṣpannā bhāvā iti | yato vāyaṃ niścayo bhavato 'nutpannā bhāvā iti bhaviṣyati, tata eva mamāpi sarvabhāvāḥ santīti | yathā cāyaṃ te niścayaḥ- anutpannāḥ sarvadharmā iti, tathaiva mamāpi sarvabhāvotpattirbhaviṣyati | atha te nāsti niścayo 'nutpannāḥ sarvabhāvā iti, tadā svayamaniścitasya parapratyāyanāsaṃbhavācchāstrārambhavaiyarthyameveti santyapratiṣiddhāḥ sarvabhāvā iti ||
ucyate | yadi kaścinniścayo nāmāsmākaṃ syāt, sa pramāṇajo vā syādapramāṇajo vā | na tvasti | kiṃ kāraṇam? ihāniścayasaṃbhave sati syāttatpratipakṣastadapekṣo niścayaḥ | yadā tvaniścaya eva tāvadasmākaṃ nāsti, tadā kutastadviruddhāviruddho niścayaḥ syāt saṃbandhyantaranirapekṣatvāt, kharaviṣāṇasya hrasvadīrghatāvat | yadā caivaṃ niścayasyābhāvaḥ, tadā kasya prasiddhayarthaṃ pramāṇāni parikalpayiṣyāmaḥ? kuto vaiṣāṃ saṃkhyā lakṣaṇaṃ viṣayo vā bhaviṣyati- svataḥ parata ubhayato 'hetuto vā samutpattiriti sarvametanna vaktavyamasmābhiḥ ||
yadyevaṃ niścayo nāsti sarvataḥ, kathaṃ punaridaṃ niścitarūpaṃ vākyamupalabhyate bhavatām- na svato nāpi parato na dvābhyāṃ nāpyahetuto bhāvā bhavantīti? ucyate | niścitamidaṃ vākyaṃ lokasya svaprasiddhayaivopapattyā, nāryāṇām | kiṃ khalu āryāṇāmupapattirnāsti? kenaitaduktamasti vā nāsti veti | paramārtho hyāryāṇāṃ tūṣṇīṃbhāvaḥ | tataḥ kutastatra prapañcasaṃbhavo yadupapattiranupapattirvā syāt?
yadi hyāryā upapattiṃ na varṇayanti, kena khalvidānīṃ paramārthaṃ lokaṃ bodhayiṣyanti? na khalvāryā lokasaṃvyavahāreṇopapattiṃ varṇayanti, kiṃ tu lokata eva yā prasiddhopapattiḥ, tāṃ parāvabodhārthamabhyupetya tayaiva lokaṃ bodhayanti | yathaiva hi vidyamānāmapi śarīrāśucitāṃ viparyāsānugatā rāgiṇo nopalabhante, śubhākāraṃ cābhūtamadhyāropya parikliśyante, teṣāṃ vairāgyārthaṃ tathāgatanirmito (pp_20) devo vā śubhasaṃjñayā prāk pracchāditān kāyadoṣānupavarṇayet- santyasmin kāye keśā ityādinā | te ca tasyāḥ śubhasaṃjñāyā vimuktā vairāgyamāsādayeyuḥ | evamihāpyāryaiḥ sarvathāpyanupalabhyamānātmakaṃ bhāvānāmavidyātimiropahatamatinayanatayā viparītaṃ svabhāvamadhyāropya kvacicca kaṃcidviśeṣamatitarāṃ parikliśyanti pṛthagjanāḥ | tānidānīmāryāḥ tatprasiddhayaivopapattyā paribodhayanti | yathā vidyamānasya ghaṭasya na mṛdādibhya utpāda ityabhyupetam, evamutpādātpūrvaṃ vidyamānasya vidyamānatvānnāstyutpāda ityavasīyatām | yathā ca parabhūtebhyo jvālāṅgārādibhyo 'ṅkurasyotpattirnāsti iti abhyupetam, evaṃ vivakṣitebhyo 'pi bījādibhyo nāstītyavasīyatām ||
athāpi syāt- anubhava eṣo 'smākamiti, etadapyuktam | yasmādanubhava eṣa mṛṣā, anubhavatvāt, taimirikadvicandrādyanubhavavaditi | tataścānubhavasyāpi sādhyasamatvāttena pratyavasthānaṃ na yuktamiti | tasmādanutpannā bhāvā ityevaṃ tāvadviparītasvarūpādhyāropapratipakṣeṇa prathamaprakaraṇārambhaḥ | idānīṃ kvacidyaḥ kaścidviśeṣo 'dhyāropitaḥ, tadviśeṣāpākaraṇārthaṃ śeṣaprakaraṇārambhaḥ, gantṛgantavyagamanādiko 'pi niravaśeṣo viśeṣo nāsti pratītyasamutpādasyeti pratipādanārtham ||
atha syāt- eṣa eva pramāṇapremeyavyavahāro laukiko 'smābhiḥ śāstreṇānuvarṇita iti, tadanuvarṇanasya tarhi phalaṃ vācyam | kutārkikaiḥ sa nāśito viparītalakṣaṇābhidhānena, tasyāsmābhiḥ samyaglakṣaṇamuktamiti cet, etadapyayuktam | yadi hi kutārkikairviparītalakṣaṇapraṇayanātkṛtaṃ lakṣyavaiparītyaṃ lokasya syāt, tadarthaṃ prayatnasāphalyaṃ syāt | na caitadevam | iti vyartha evārya prayatna iti ||
api ca | yadi pramāṇādhīnaḥ prameyādhigamaḥ, tāni pramāṇāni kena paricchidyanta ityādinā vigrahavyāvartanyāṃ vihito doṣaḥ | tadaparihārāt samyaglakṣaṇadyotakatvamapi nāsti ||
kiṃ ca | yadi svasāmānyalakṣaṇadvayānurodhena pramāṇadvayamuktaṃ yasya tallakṣaṇadvayam, kiṃ tallakṣyamasti atha nāsti? yadyasti, tadā tadaparaṃ prameyamastīti kathaṃ pramāṇadvayam? atha nāsti lakṣyam, tadā lakṣaṇamapi nirāśrayaṃ nāstīti kathaṃ pramāṇadvayam? vakṣyati hi-
lakṣaṇāsaṃpravṛttau ca na lakṣyamupapadyate | lakṣyasyānupapattau ca lakṣaṇasyāpyasaṃbhavaḥ || iti ||
atha syāt- na lakṣyate 'neneti lakṣaṇam, kiṃ tarhi 'kṛtyalyuṭo bahulam'; iti karmaṇi lyuṭaṃ kṛtvā lakṣyate taditi lakṣaṇam | evamapi tenaitasya lakṣyamāṇatvāsaṃbhavādyenaitallakṣyate, tasya karaṇasya karmaṇo 'rthāntaratvāt sa eva doṣaḥ ||
atha syāt- jñānasya karaṇatvāttasya ca svalakṣaṇāntarbhāvādayamadoṣa iti, ucyate | iha bhāvānāmanyāsādhāraṇamātmīyaṃ yatsvarūpaṃ tatsvalakṣaṇam, tadyathā pṛthivyāḥ kāṭhinyaṃ vedanāyā viṣayānubhavo vijñānasya viṣayaprativijñaptiḥ | tena hi tallakṣyata iti kṛtvā prasiddhānugatāṃ ca (pp_21) vyutpattimavadhūya karmasādhanamabhyupagacchati | vijñānasya ca karaṇabhāvaṃ pratipadyamānenetyuktaṃ bhavati svalakṣaṇasyaiva karmatā svalakṣaṇāntarasya karaṇabhāvaśceti | tatra yadi vijñānasvalakṣaṇaṃ karaṇam, tasya vyatiriktena karmaṇā bhavitavyamiti sa eva doṣaḥ ||
atha syāt- yatpṛthivyādigataṃ kāṭhinyādikaṃ vijñānagamyaṃ tattasya karmāstyeva, tacca svalakṣaṇāvyatiriktamiti | evaṃ tarhi vijñānasvalakṣaṇasya karmatvābhāvātprameyatvaṃ na syāt, karmarūpasyaiva svalakṣaṇasya prameyatvāt | tataśca dvividhaṃ prameyaṃ svalakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ca ityetadviśeṣya vaktavyam- kiṃcitsvalakṣaṇaṃ prameyaṃ yallakṣyata ityevaṃ vyapadiśyate, kiṃcidaprameyaṃ yallakṣyate 'neneti vyapadiśyata iti | atha tadapi karmasādhanaṃ tadā tasyānyena karaṇena bhavitavyam | jñānāntarasya karaṇabhāvaparikalpanāyāmanavasthādoṣaścāpadyate ||
atha manyase- svasaṃvittirasti, tatastayā svasaṃvityā grahaṇātkarmatāyā satyāmastyeva prameyāntarbhāva iti, ucyate | vistareṇa madhyamakāvatāre svasaṃvittiniṣedhāt svalakṣaṇaṃ svalakṣaṇāntareṇa lakṣyate, tadapi svasaṃvittyā iti na yujyate | api ca | tadapi nāma jñānaṃ svalakṣaṇavyatirekeṇāsiddherasaṃbhavāllakṣyābhāve nirāśrayalakṣaṇapravṛttyasaṃbhavāt sarvathā nāstīti kutaḥ svasaṃvittiḥ? tathā coktamāryaratnacūḍaparipṛcchāyām-
sa cittamasamanupaśyan cittadhārāṃ paryeṣate kutaścittasyotpattiriti | tasyaivaṃ bhavati- ālambane sati cittamutpadyate | tatkimanyadālambanamanyaccittam, atha yadevālambanaṃ tadeva cittam? yadi tāvadanyadālambanamanyaccittam, tadā dvicittatā bhaviṣyati | atha yadevālambanaṃ tadeva cittam, tatkathaṃ cittena cittaṃ samanupaśyati? na ca cittaṃ cittaṃ samanupaśyati | tadyathāpi nāma tayaivāsidhārayā saivāsidhārā na śakyate chettum, na tenaivāṅgulyagreṇa tadevāṅgulyagraṃ śakyate spraṣṭum, evameva na tenaiva cittena tadeva cittaṃ śakyaṃ draṣṭum | tasyaivaṃ yoniśaḥ prayuktasya yā cittasyānavasthānatā anucchedāśāśvatatā na kūṭasthatā nāhetukī na pratyayaviruddhā na tato nānyato na saiva nānyā | tāṃ cittadhārāṃ cittalatāṃ cittadharmatāṃ cittānavasthitatāṃ cittāpracāratāṃ cittādṛśyatāṃ cittasvalakṣaṇatāṃ tathā jānāti tathā paśyati yathā tathatāṃ na ca nirodhayati | tāṃ ca cittavivekatāṃ tathā prajānāti tathā paśyati | iyaṃ kulaputra [bodhisattvasya] citte cittānupaśyanā smṛtyupasthānamiti ||
tadevaṃ nāsti svasaṃvittiḥ | tadabhāvāt kiṃ kena lakṣyate?
kiṃ ca | bhedena vā tallakṣaṇaṃ lakṣyātsyādabhedena vā? tatra yadi tāvad bhedena, tadā lakṣyād bhinnatvādalakṣaṇavallakṣaṇamapi na lakṣaṇam | lakṣaṇācca bhinnatvādalakṣyavallakṣyamapi na lakṣyam | tathā lakṣyādbhinnatvāllakṣaṇasya lakṣaṇanirapekṣaṃ lakṣyaṃ syāt | tataśca na tallakṣyaṃ lakṣaṇanirapekṣatvāt khapuṣpavat | athābhinne lakṣyalakṣaṇe, tadā lakṣaṇādavyatiriktattvāllakṣaṇasvātmavadvihīyate (pp_22) lakṣyasya lakṣyatā | lakṣyāccāvyatiriktatvāllakṣyasvātmavallakṣaṇamapi na lakṣaṇasvabhāvam | yathā coktam-
lakṣyāllakṣaṇamanyaccetsyāttallakṣyamalakṣaṇam | tayorabhāvo 'nanyatve vispaṣṭaṃ kathitaṃ tvayā || iti ||
na ca vinā tattvānyatvena lakṣyalakṣaṇasiddhau anyā gatirasti | tathā ca vakṣyati-
ekībhāvena vā siddhirnānābhāvena vā yayoḥ | na vidyate, tayoḥ siddhiḥ kathaṃ nu khalu vidyate || iti ||
athavocyate- avācyatayā siddhirbhaviṣyatīti cet, naitadevam | avācyatā hi nāma parasparavibhāgaparijñānābhāve sati bhavati | yatra ca vibhāgaparijñānaṃ nāsti, tatra idaṃ lakṣaṇam, idaṃ lakṣyam, iti viśeṣataḥ paricchedāsaṃbhave sati dvayorapyabhāva eveti | tasmādavācyatayāpi nāsti siddhiḥ ||
api ca | yadi jñānaṃ karaṇaṃ viṣayasya paricchede, kaḥ kartā? na ca kartāramantareṇāsti karaṇādīnāṃ saṃbhavaḥ chidikriyāyāmiva | atha cittasya tatra kartṛtvaṃ parikalpyate, tadapi na yuktam, yasmādarthamātradarśanaṃ cittasya vyāpāraḥ, arthaviśeṣadarśanaṃ caitasānām,
tatrārthadṛṣṭirvijñānaṃ tadviśeṣe tu caitasāḥ |
ityabhyupagamāt | ekasyāṃ hi pradhānakriyāyāṃ sādhyāyāṃ yathāsvaṃ guṇakriyānirvṛttidvāreṇāṅgībhāvopagamāt | karaṇādīnāṃ karaṇāditvam | na ceha jñānavijñānayorekā pradhānakriyā, kiṃ tarhi, arthamātraparicchittirvijñānasya pradhānakriyā, jñānasya tu arthaviśeṣapariccheda iti nāsti jñānasya karaṇatvaṃ nāpi cittasya kartṛtvam | tataśca sa eva doṣaḥ ||
atha syāt- anātmānaḥ sarvadharmā ityāgamāt kartuḥ sarvathābhāvāt kartāramantareṇāpi vidyata eva kriyādivyavahāra iti, etadapi nāsti | āgamasya samyagarthānavadhāraṇāt | etadevoktaṃ madhyamakāvatāre ||
athāpi syāt- yathā śilāputrakasya śarīram, rāhoḥ śiraḥ, iti śarīraśirovyatiriktaviśeṣaṇāsaṃbhave 'pi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo 'sti, evaṃ pṛthivyāḥ svalakṣaṇamiti svalakṣaṇavyatiriktapṛthivyasaṃbhave 'pi bhaviṣyatīti, naitadevam | atulyatvāt | śarīraśiraḥśabdayohi buddhayādipāṇyādivatsahabhāvipadārthāntarasāpekṣatāpravṛttau śarīraśiraḥ śabdamātrālambano buddhayupajananaḥ sahacāripadārthāntarasākāṅkṣa eva vartate, kasya śarīram, kasya śira iti | itaro 'pi viśeṣaṇāntaraḥ saṃbandhanirācikīrṣayā | śilāputrakarāhuviśeṣaṇadhvaninā laukikasaṃketānuvidhāyinā pratikartuḥ kāṅkṣāmapahantīti yuktam | iha tu kāṭhinyādivyatiriktapṛthivyādyasaṃbhave sati na yukto viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ | (pp_23) tīrthikairvyatiriktalakṣyābhyupagamāttadanurodhena viśeṣaṇābhidhānamaduṣṭamiti cet, naitadevam | na hi tīrthikaparikalpitā yuktividhurāḥ padārthāḥ svasamaye 'bhyupagantuṃ nyāyyāḥ, pramāṇāntarāderapyabhyugamaprasaṅgāt | api ca | pudgalādiprajñaptivat saśarīropādānasya śilāputrakasyopādāturlaukikavyavahārāṅgabhūtasya viśeṣaṇasyāvicāraprasiddhasya sadbhāvāt, śiraupādānasya ca rāhorupādātuḥ sadbhāvādayuktametannidarśanam | śarīraśirovyatiriktasyārthāntarasyāsiddhestanmātrasyopalambhāt siddhameva nidarśanamiti cet, naitadevam | laukike vyavahāre itthaṃ vicārāpravṛtteravicārataśca laukikapadārthānāmastitvāt | yathaiva hi rūpādivyatirekeṇa vicāryamāṇa ātmā na saṃbhavati, api ca lokasaṃvṛtyā skandhānupādāya asyāstitvam, evaṃ rāhuśilāputrakayorapīti nāsti nidarśanasiddhiḥ ||
evaṃ pṛthivyādīnāṃ yadyapi kāṭhinyādivyatiriktaṃ vicāryamāṇaṃ lakṣyaṃ nāsti, lakṣyavyatirekeṇa ca lakṣaṇaṃ nirāśrayam, tathāpi saṃvṛtireveti parasparāpekṣayā tayoḥ siddhayā siddhiṃ vyavasthāpayāṃbabhūvurācāryāḥ | avaśyaṃ caitadevamabhyupeyam | anyathā hi saṃvṛtirupapattyā na viyujyeta, tadeva tattvameva syānna saṃvṛtiḥ | na ca upapattyā vicāryamāṇānāṃ śilāputrakādīmevāsaṃbhavaḥ, kiṃ tarhi vakṣyamāṇayā yuktyā rūpavedanādīnāmapi nāsti saṃbhava iti teṣāmapi saṃvṛtyā śilāputrakādivannāstitvamāstheyaṃ syāt | na caitadevamityasadetat ||
atha syāt- kimanayā sūkṣmekṣikayā? naiva hi vayaṃ sarvapramāṇaprameyavyavahāraṃ satyamityācakṣmahe, kiṃ tu lokaprasiddhireṣā amunā nyāyena vyavasthāpyata iti | ucyate | vayamapyevaṃ brūmaḥ- kimanayā sūkṣmekṣikayā laukikavyavahāre 'vatārika(ta?)yā? tiṣṭhatu tāvadeṣā viparyāsamātrāsāditātmabhāvasattākā saṃvṛtiḥ mumukṣūṇāṃ mokṣāvāhakakuśalamūlopacayahetuḥ, yāvanna tattvādhigama iti | bhavāṃstu etāṃ saṃvṛtiparamārthasatyavibhāgadurvidagdhabuddhitayā kvacidupapattimavatārya anyāyato nāśayati | so 'haṃ saṃvṛtisatyavyavasthāvaicakṣaṇyāllaukika eva pakṣe sthitvā saṃvṛtyekadeśanirākaraṇopakṣiptopapattyantaramupapattyantareṇa vinivartayan lokavṛddha iva lokacārātparibhraśyamānaṃ bhavantameva nivartayāmi na tu saṃvṛtim | tasmād yadi laukiko vyavahāraḥ, tadā avaśyaṃ lakṣaṇavallakṣyeṇāpi bhavitavyam | tataśca sa eva doṣaḥ | atha paramārthaḥ, tadā lakṣyābhāvāllakṣaṇadvayamapi nāstīti kutaḥ pramāṇadvayam?
atha śabdānāmevaṃ kriyākārakasaṃbandhapūrvikā vyutpattirnāṅgīkriyate, tadidamatikaṣṭam | taireva kriyākārakasaṃbandhapravṛttaiḥ śabdairbhavān vyavaharati, śabdārthaṃ kriyākaraṇādikaṃ ca necchatīti aho vata icchāmātrapratibaddhapravṛttito (vṛttiḥ?) bhavataḥ |
yadā caivaṃ prameyadvayamavyavasthitaṃ tadā svasāmānyalakṣaṇāviṣayatvena āgamādīnāṃ pramāṇāntaratvam | kiṃ ca ghaṭaḥ pratyakṣa ityevamādikasya laukikavyavahārasyāsaṃgrahādanāryavyavahārābhyupagamācca avyāpitā lakṣaṇasyeti na yuktametat ||
atha syāt- ghaṭopādānanīlādayaḥ pratyakṣāḥ pratyakṣapramāṇaparicchedyatvāt | tataśca yathaiva kāraṇe kāryopacāraṃ kṛtvā buddhānāṃ sukha utpāda iti vyapadiśyate, evaṃ pratyakṣanīlādinimittako 'pi ghaṭaḥ kārye kāraṇopacāraṃ kṛtvā pratyakṣa iti vyapadiśyate | naivaṃviṣaye upacāro yuktaḥ | utpādo hi loke sukhavyatirekeṇopalabdhaḥ, sa ca saṃskṛtalakṣaṇasvabhāvatvādanekaduṣkaraśatahetutvādasukha eva, sa sukha iti vyapadiśyamānaḥ asaṃbaddha evetyevaṃviṣaye yukta upacāraḥ | ghaṭaḥ pratyakṣa ityatra tu- na hi ghaṭo nāma kaścidyo 'pratyakṣaḥ pṛthagupalabdho yasyopacārātpratyakṣatvaṃ syāt | nīlādivyatiriktasya ghaṭasyābhāvādaupacārikaṃ pratyakṣatvamiti cet, evamapi sutarāmupacāro na yuktaḥ, upacaryamāṇasyāśrayasyābhāvāt | na hi kharaviṣāṇe taikṣṇyamupacaryate | api ca | lokavyavahārāṅgabhūto ghaṭo yadi nīlādivyatirikto nāstīti kṛtvā tasyaupacārikaṃ pratyakṣatvaṃ parikalpyate, nanvevaṃ sati pṛthivyādivyatirekeṇa nīlādikamapi nāstīti nīlāderasyaupacārikaṃ pratyakṣatvaṃ kalpyatām | yathoktam-
rūpādivyatirekeṇa yathā kumbho na vidyate | vāyvādivyatirekeṇa tathā rūpaṃ na vidyate || iti |
tasmādevamādikasya lokavyavahārasya lakṣaṇenāsaṃgrahādavyāpitaiva lakṣaṇasyeti | tattvavidapekṣayā hi-
pratyakṣatvaṃ ghaṭādīnāṃ nīlādīnāṃ ca neṣyate |
lokasaṃvṛtyā tvabhyupagantavyameva pratyakṣatvaṃ ghaṭādīnām | yathoktaṃ śatake-
sarva eva ghaṭo 'dṛṣṭo rūpe dṛṣṭe hi jāyate | brūyātkastattvavinnāma ghaṭaḥ pratyakṣa ityapi ||
etenaiva vicāreṇa sugandhi madhuraṃ mṛdu | pratiṣedhayitavyāni sarvāṇyuttamabuddhinā || iti |
api ca | aparokṣārthavācitvātpratyakṣaśabdasya sākṣādabhimukho 'rthaḥ pratyakṣaḥ, pratigatamakṣamasminniti kṛtvā ghaṭanīlādīnāmaparokṣāṇāṃ pratyakṣatvaṃ siddhaṃ bhavati | tatparicchedakasya jñānasya tṛṇatuṣāgnivat pratyakṣakāraṇatvāt pratyakṣatvaṃ vyapadiśyate | yastu akṣamakṣaṃ prati vartata iti pratyakṣaśabdaṃ vyutpādayati, tasya jñānasyendriyāviṣayatvād viṣayaviṣayatvācca na yuktā vyutpattiḥ | prativiṣayaṃ tu syāt pratyarthamiti vā ||
atha syāt- yathā ubhayādhīnāyāmapi vijñānapravṛtau āśrayasya paṭumandatānuvidhānād vijñānānāṃ tadvikāravikāritvādāśrayeṇaivavyapadeśo bhavati cakṣurvijñānamiti, evaṃ yadyapi arthamartha prati vartate, tathāpi akṣamakṣamāśritya vartamānaṃ vijñānamāśrayeṇa vyapadeśāt pratyakṣamiti bhaviṣyati | dṛṣṭo hi asādhāraṇena vyapadeśo bherīśabdo yavāṅkura iti | naitatpūrveṇa tulyam | tatra hi viṣayeṇa (pp_25) vijñāne vyapadiśyamāne rūpavijñānamityevamādinā vijñānaṣaṭkasya bhedo nopadarśitaḥ syāt, manovijñānasya cakṣurādivijñānaiḥ sahaikaviṣayapravṛttatvāt | tathā hi nīlādivijñānaṣaṭke vijñānamityukte sākāṅkṣa eva pratyayājjāyate kimetadrūpīndriyajaṃ vijñānamāhosvinmānasamiti | āśrayeṇa tu vyapadeśe manovijñānasya cakṣurādivijñānaviṣaye pravṛttisaṃbhave 'pi parasparabhedaḥ siddho bhavati | iha tu pramāṇalakṣaṇavivakṣayā kalpanāpoḍhamātrasya pratyakṣatvābhyupagame sati vikalpādeva tadviśeṣatvābhimatatvādasādhāraṇakāraṇena vyapadeśe sati na kiṃcit prayojanamupalakṣyate | prameyaparatantrāyāṃ ca pramāṇasaṃkhyāpravṛttau prameyākārānukāritāmātratayā ca samāsāditātmabhāvasattākayoḥ pramāṇayoḥ svarūpasya vyavasthāpanānnendriyeṇa vyapadeśaḥ kiṃcidupakarotīti sarvathā viṣayeṇaiva vyapadeśo nyāyyaḥ ||
loke pratyakṣaśabdasya prasiddhatvādvivakṣite 'rthe pratyarthaśabdasyāprasiddhatvādāśrayeṇaiva vyutpattirāśrīyata iti cet, ucyate | astyayaṃ pratyakṣaśabdo loke prasiddhaḥ | sa tu yathā loke, tathā asmābhirucyata eva | yathāsthitalaukikapadārthatiraskāreṇa tu tadvayutpāde kriyamāṇe prasiddhaśabdatiraskāraḥ prasiddhaḥ syāt, tataśca pratyakṣamityevaṃ na syāt | ekasya ca cakṣurvijñānasya ekendriyakṣaṇāśrayasya pratyakṣatvaṃ na syād vīpsārthābhāvāt, ekaikasya ca pratyakṣatvābhāve bahūnāmapi na syāt ||
kalpanāpoḍhasyaiva ca jñānasya pratyakṣatvābhyupagamāt, tena ca lokasya saṃvyavahārābhāvāt, laukikasya ca pramāṇaprameyavyavahārasya vyākhyātumiṣṭatvād vyarthaiva pratyakṣapramāṇakalpanā saṃjāyate | cakṣurvijñānasāmaṅgī nīlaṃ jānāti no tu nīlamiti cāgamasya pratyakṣalakṣaṇābhidhānārthasyāprastutatvāt, pañcānāmindriyavijñānānāṃ jaḍatvapratipādakatvācca nāgamādapi kalpanāpoḍhasyaiva vijñānasya pratyakṣatvamiti na yuktametat | tasmālloke yadi lakṣyaṃ yadi vā svalakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ vā, sarvameva sākṣādupalabhyamānatvādaparokṣam, ataḥ pratyakṣaṃ vyavasthāpyate tadviṣayeṇa jñānena saha | dvicandrādīnāṃ tu ataimirikajñānāpekṣayā apratyakṣatvam, taimirikādyapekṣayā tu pratyakṣatvameva ||
parokṣaviṣayaṃ tu jñānaṃ sādhyāvyabhicāriliṅgotpannamanumānam ||
sākṣādatīndriyārthavidāmāptānāṃ yadvacanaṃ sa āgamaḥ ||
sādṛśyādananubhūtārthadhigama upamānaṃ gauriva gavaya iti yathā ||
tadevaṃ pramāṇacatuṣṭayāllokasyārthādhigamo vyavasthāpyate ||
tāni ca parasparāpekṣayā sidhyanti- satsu pramāṇeṣu prameyārthāḥ, satsu prameyeṣvartheṣu pramāṇāni | no tu khalu svābhāvikī pramāṇaprameyayoḥ siddhiriti | tasmāllaukikamevāstu yathādṛṣṭamityalaṃ prasaṅgena | prastutameva vyākhyāsyāmaḥ | laukika eva darśane sthitvā buddhānāṃ bhagavatāṃ dharmadeśanā || 3 ||
atrāhuḥ svayūthyāḥ- yadidamuktaṃ na svata utpadyante bhāvā iti, tadyuktam, svata utpattivaiyarthyāt | yaccoktaṃ na dvābhyāmiti, tadapi yuktam, ekāṃśavaikalyāt | ahetupakṣastu (pp_26) ekāntanikṛṣṭa iti tatpratiṣedho 'pi yuktaḥ| yattu khalvidamucyate nāpi parata iti, tadayuktam yasmātparabhūtā eva bhagavatā bhāvānāmutpādakā nirdiṣṭāḥ |
catvāraḥ pratyayā hetuścālambanamanantaram | tathaivādhipateyaṃ ca pratyayo nāsti pañcamaḥ || 4 ||
tatra nirvartako heturiti lakṣaṇāt, yo hi yasya nirvartako bījabhāvenāvasthitaḥ, sa tasya hetu pratyayaḥ | utpadyamāno dharmo yenālambanenotpadyate, sa tasyālambanapratyayaḥ | kāraṇasyānantaro nirodhaḥ kāryasyotpattipratyayaḥ, tadyathā bījasyānantaro nirodho 'ṅkurasyotpādapratyayaḥ | yasmin sati yadbhavati tattasyādhipateyamiti | ta ete catvāraḥ pratyayāḥ | ye cānye purojātasahajātapaścājjātādayaḥ, te eteṣveva antarbhūtāḥ | īśvarādayastu pratyayā eva na saṃbhavantīti, ata evāvadhārayati- pratyayo nāsti pañcama iti | tasmādebhyaḥ parabhūtebhyo bhāvānāmutpattirasti parata utpattiriti || 4 ||
atrocyate- naiva hi bhāvānāṃ parabhūtebhyaḥ pratyayebhya utpattiriti | yasmāt-
na hi svabhāvo bhāvānāṃ pratyayādiṣu vidyate | avidyamāne svabhāve parabhāvo na vidyate || 5 ||
iti | yadi hi hetvādiṣu parabhuteṣu pratyayeṣu samasteṣu vyasteṣu vyastasamasteṣu hetupratyaya sāmagyā anyatra vā kvacid bhāvānāṃ kāryāṇāmutpādātpūrvaṃ sattvaṃ syāt, syāttebhya utpādaḥ | na caivaṃ yadutpādātpūrvaṃ saṃbhavaḥ syāt | yadi syāt, gṛhyeta ca, utpādavaiyarthyaṃ ca syāt | tasmānnaṃ cāsti bhāvānāṃ pratyayādiṣu svabhāvaḥ | avidyamāne ca svabhāve nāsti parabhāvaḥ | bhavanaṃ bhāva utpādaḥ, parebhya utpādaḥ parabhāvaḥ, sa na vidyate | tasmādayuktametat parabhūtebhyo bhāvānā mutpattiriti ||
athavā bhāvānāṃ kāryāṇāmaṅkurādīnāṃ vījādiṣu pratyayeṣu satsvavikṛtarūpeṣu nāsti svabhāvo nirhetukatvaprasaṅgāt ||
tatkimapekṣaṃ paratvaṃ pratyayādīnām? vidyamānayoreva hi maitropagrāhakayoḥ parasparāpekṣaṃ paratvam? na caivaṃ bījāṅkurayoryaugapadyam | tasmādavidyamāne svabhāve kāryāṇāṃ parabhāvaḥ paratvaṃ bījādīnāṃ nāstīti paravyapadeśābhāvādeva na parata utpāda iti | tasmādāgamābhiprāyānabhijñataiva parasya | na hi tathāgatā yuktiviruddhaṃ vākyamudāharanti | āgamasya cābhiprāyaḥ prāgevopavarṇitaḥ || 5 ||
tadevaṃ pratyayebhya utpādavādini pratiṣiddhe kriyāta utpādavādī manyate- na cakṣūrūpādayaḥ pratyayāḥ sākṣādvijñānaṃ janayanti | vijñānajanikriyāniṣpādakatvāttu pratyayā ucyante | sā ca kriyā vijñānaṃ janayati | tasmātpratyayavatī vijñānajanikriyā vijñānajanikā, na pratyayāḥ | yathā pacikriyā odanasyeti | ucyate-
kriyā na pratyayavatī
yadi kriyā kācit syāt, sā cakṣurādibhiḥ pratyayaiḥ pratyayavatī vijñānaṃ janayet | na (pp_27) tvasti | kathaṃ kṛtvā? iha kriyeyamiṣyamāṇā jāte vā vijñāne iṣyate, ajāte vā jāyamāne vā? tatra jāte na yuktā | kriyā hi bhāvaniṣpādikā | bhāvaścenniṣpannaḥ, kimasya kriyayā?
jātasya janma punareva ca naiva yuktam |
ityādinā ca madhyamakāvatāre pratipāditametat | ajāte 'pi na yuktā,
kartrā vinā janiriyaṃ na ca yuktarūpā |
ityādivacanāt | jāyamāne 'pi bhāve kriyā na saṃbhavati, jātājātavyatirekeṇa jāyamānābhāvāt | yathoktam-
jāyamānārthajātatvājjāyamāno na jāyate | atha vā jāyamānatvaṃ sarvasyaiva prasajyate || iti | yataścaivaṃ triṣu kāleṣu janikriyāyā asaṃbhavaḥ, tasmānnāsti sā | ata evāha- kriyā na pratyayavatī iti |
viśeṣaṇaṃ nāsti vinā viśeṣam |
ityādinā pratipāditametanmadhyamakāvatāre | na hi vandhyāputro gomānityucyate ||
yadyevam, apratyayavatī tarhi bhaviṣyatīti, etadapyayuktamityāha- nāpratyayavatī kriyā |
yadā pratyayavatī nāsti, tadā kathamapratyayavatī nirhetukā syāt? na hi tantumayaḥ paṭo na yukta iti vīraṇamayo 'bhyupagamyate | tasmātkriyā na bhāvajanikā ||
atrāha- yadyevaṃ kriyāyā asaṃbhavaḥ, pratyayāstarhi janakā bhaviṣyanti bhāvānāmiti | ucyate-
pratyayā nākriyāvantaḥ
yadā kriyā nāsti, tadā kriyārahitā akriyāvanto nirhetukāḥ pratyayāḥ kathaṃ janakāḥ? atha kriyāvanta eva janakā iti, ucyate- kriyāvantaśca santyuta || 6 || neti prakṛtenābhisaṃbandhaḥ | utaśabdo 'vadhāraṇe | tatra kriyāyā abhāva uktaḥ, kathaṃ kriyāvattvaṃ pratyayānāmiti? yathā ca vijñānajanikriyoktā, evaṃ parikriyādayo 'pi bhāvā uktā veditavyā iti nāsti kriyāto 'pi samutpattirbhāvānāmiti bhavatyutpādābhidhānamarthaśūnyam || 6 ||
atrāha- kiṃ na etena kriyāvantaḥ pratyayā ityādivicāreṇa? yasmāccakṣurādīn pratītya pratyayān vijñānādayo bhāvā jāyante, tasmāccakṣurādīnāṃ pratyayatvaṃ tebhyaścotpādo vijñānādīnāmiti | etadapyayuktamityāha-
utpadyate pratītyemānitīme pratyayāḥ kila | yāvannotpadyata ime tāvannāpratyayāḥ katham || 7 ||
yadi cakṣurādīn pratyayān pratītya vijñānamutpadyate iti asya ime pratyayā ucyante, nanu yāvattadvijñānākhyaṃ kāryaṃ notpadyate tāvadime cakṣurādayaḥ kathaṃ nāpratyayāḥ? apratyayā evetyabhiprāyaḥ na cāpratyayebhya utpattiḥ sikatābhya iva tailasya |
atha matam- pūrvamapratyayāḥ santaḥ kiṃcidanyaṃ pratyayamapekṣya pratyayatvaṃ pratipadyanta iti, etadapyayuktam | yat tat pratyayāntaramapratyayasya tasya pratyayatvena kalpyate, tadapi pratyayatve sati asya pratyayo bhavati | tatrāpyeṣaiva cintaneti na yuktametat || 7 ||
kiṃ ca | iha ime cakṣurādayo vijñānasya pratyayāḥ kalpyamānāḥ sato vā asya kalpyeran, asato vā? sarvathā ca na yujyate ityāha-
naivāsato naiva sataḥ pratyayo 'rthasya yujyate | kasmādityāha- asataḥ pratyayaḥ kasya sataśca pratyayena kim || 8 ||
asato hyarthasya avidyamānasya kathaṃ pratyayaḥ syāt? bhaviṣyatā vyapadeśo bhaviṣyatīti cet, naivam-
bhaviṣyatā cedvayapadeśa iṣṭaḥ śaktiṃ vinā nāsti hi bhāvitāsya |
ityādinoktadoṣatvāt | sato 'pi vidyamānasya labdhajanmano niṣphalaiva pratyayakalpanā ||
evaṃ samastānāṃ pratyayānāṃ kāryotpādanāsāmarthyena apratyayatvamudbhāvya ataḥ paraṃ vyastānāmapratyayatvaṃ pratipādyate ||
atrāha- yadyapyevaṃ pratyayānāmasaṃbhavaḥ, tathāpi astyeva lakṣaṇopadeśātpratyayaprasiddhiḥ | tatra nirvartako heturiti lakṣaṇamucyate hetupratyayasya | na cāvidyamānasya lakṣaṇopadeśo yukto bandhyāsutasyeveti | ucyate | syāddhetupratyayo yadi tasya lakṣaṇaṃ syāt | yasmāt-
na sannāsanna sadasan dharmo nirvartate yadā | kathaṃ nirvartako heturevaṃ sati hi yujyate || 9 ||
tatra nirvartaka utpādakaḥ | yadi nirvartyo dharmo nirvarteta, tamutpādako heturutpādayet | na tu nirvartate, sadasadubhayarūpasya nirvartyasyābhāvāt | tatra sanna nirvartate vidyamānatvāt | asannapi, avidyamānatvāt | sadasannapi, parasparaviruddhasyaikārthasyābhāvāt, ubhayapakṣābhihitadoṣatvācca | yata evaṃ kāryasyotpattirnāsti, hetupratyayo 'pyato nāsti | tataśca yaduktaṃ lakṣaṇasaṃbhavādvidyate hetupratyaya iti, tadevaṃ sati na yujyate || 9 ||
idānīmālambanapratyayaniṣedhārthamāha-
anālambana evāyaṃ san dharma upadiśyate | athānālambane dharme kuta ālambanaṃ punaḥ || 10 ||
iha sālambanadharmāḥ katame? sarvacittacaittā ityāgamāt | cittacaittā yenālambanenotpadyante yathāyogaṃ rūpādinā, sa teṣāmālambanapratyayaḥ | ayaṃ ca vidyamānānāṃ vā parikalpyeta avidyamānānāṃ vā | tatra vidyamānānāṃ nārthastadālambanapratyayena | dharmasya hi utpattyarthamālambanaṃ parikalpyate, sa cālambanātpūrvaṃ vidyamāna eveti | athaivamanālambane dharme svātmanā prasiddhe kimasya ālambanayogena parikalpitena, ityanālambana evāyaṃ san vidyamāno dharmaḥ cittādikaḥ kevalaṃ sālambana ityucyate bhavadbhiḥ svamanīṣikayā, na tvasya ālambanena kaścitsaṃbandho 'sti | athāvidyamānasyālambanaṃ parikalpyate, tadapi na yuktam, anālambana evāyamityādi | avidyamānasya hi nāsti ālambanena yogaḥ ||
anālambana evāyaṃ san dharma upadiśyate |
bhavadbhiḥ sālambana iti vākyaśeṣaḥ |
athānālambane dharme kuta ālambanaṃ punaḥ ||
atha śabdaḥ praśne | kuta iti hetau | tenāyamarthaḥ- athaivamanālambane dharme 'sati avidyamāne bhūyaḥ kuta ālambanam? ālambanakābhāvādālambanasyāpyabhāva ityabhiprāyaḥ | kathaṃ tarhi sālambanāścittacaittāḥ? sāṃvṛtametallakṣaṇaṃ na pāramārthikamityadoṣaḥ || 10 ||
idānīṃ samanantarapratyayaniṣedhārthamāha-
anutpanneṣu dharmeṣu nirodho nopapadyate | nānantaramato yuktaṃ niruddhe pratyayaśca kaḥ || 11 ||
tatra paścime ślokasyārdhe pādavyatyayo draṣṭavyaḥ, caśabdaśca bhinnakramo niruddhe ceti | tenaivaṃ pāṭhaḥ- niruddhe ca pratyayaḥ kaḥ? nānantaramato yuktam iti | ślokabandhārthaṃ tvevamuktam ||
tatra kāraṇasyānantaro nirodhaḥ kāryasyotpādapratyayaḥ samanantarapratyayalakṣaṇam | atra vicāryate- anutpanneṣu dharmeṣu kāryabhūteṣvaṅkurādiṣu nirodho nopapadyate kāraṇasya bījādeḥ | yadaitadevam, tadā kāraṇasya nirodhābhāvādaṅkurasya kaḥ samanantarapratyayaḥ? athānutpanne 'pi kārye bījanirodha iṣyate, evaṃ sati niruddha bīje abhāvībhūte aṅkurasya kaḥ pratyayaḥ? ko vā bījanirodhasya pratyaya iti | ubhayametadahetukamityāha- niruddhe ca kaḥ pratyaya iti | caśabdo 'nutpannaśabdāpekṣaḥ | tena anutpanne cāṅkure bījādīnāṃ nirodhe iṣyamāṇe 'pyubhayametadahetukamapadyata iti nānantaramato yuktam | atha vā | na svato nāpi parata ityādinā utpādo niṣiddhaḥ, tamabhisaṃdhāyāha-
anutpanneṣu dharmeṣu nirodho nopapadyate |
nānantaramato yuktam iti |
api ca |
niruddhe pratyayaśca kaḥ || ityatra pūrvakameva vyākhyānam || 11 || idānīmadhipatipratyayasvarūpaniṣedhārthamāha- bījādīnāṃ
bhāvānāṃ niḥsvabhāvānāṃ na sattā vidyate yataḥ | satīdamasmin bhavatītyetannaivopapadyate || 12 ||
iha yasmin sati yadbhavati, tattasya ādhipateyamityadhipatipratyayalakṣaṇam | bhāvānāṃ ca pratītyasamutpannatvāt svabhāvābhāve kutastada yadasminniti kāraṇatvena vyapadiśyate, kutastad yadidamiti kāryatvena? tasmānnāsti lakṣaṇato 'pi pratyayasiddhiḥ || 12 ||
atrāha- tantvādibhyaḥ paṭādikamupalabhya paṭādestantvādayaḥ pratyayā iti | ucyate paṭādiphalapravṛttireva svarūpato nāsti, kutaḥ pratyayānāṃ pratyayatvaṃ setsyati? yathā ca paṭādiphalapravṛttirasatī, tathā pratipādayannāha-
na ca vyastasamasteṣu pratyayeṣvasti tatphalam | pratyayebhyaḥ kathaṃ tacca bhavenna pratyayeṣu yat || 13 ||
tatra vyasteṣu tantuturīvematasaraśalākādiṣu pratyayeṣu paṭo nāsti, tatrānupalabhyamānatvāt kāraṇabahutvācca kāryabahutvaprasaṅgāt | samuditeṣvapi tantvādiṣu nāsti paṭaḥ, pratyekamavayaveṣvavidyamānatvāt, ekasya kāryasya khaṇḍaśa utpattiprasaṅgāt | tasmātphalābhāvānna santi pratyayāḥ svabhāvata iti || 13 ||
athāsadapi tattebhyaḥ pratyayebhyaḥ pravartate |
ityabhiprāyaḥ syāt- apratyayebhyo 'pi kasmātphalaṃ nābhipravartate || 14 || apratyayeṣvapi nāsti phalamiti | apratyayebhyo 'pi vīraṇādibhyaḥ kasmānnābhipravartate paṭa iti nāsti phalapravṛttiḥ svarūpataḥ || 14 ||
atrāha- yadi anyat phalaṃ syādanye ca pratyayāḥ, tadā kiṃ pratyayeṣu phalamasti nāstīti cintā syāt | nāsti tu vyatiriktaṃ phalam, kiṃ tarhi pratyayamayameveti? ucyate-
phalaṃ ca pratyayamayaṃ pratyayāścāsvayaṃmayāḥ | phalamasvamayebhyo yattatpratyayamayaṃ katham || 15 ||
yadi pratyayamayaṃ pratyayavikāraḥ phalamiti vyavasthāpyate, tadayuktam | yasmātte 'pi pratyayā asvayaṃmayā apratyayasvabhāvā ityarthaḥ | tantumayo hi paṭa ityucyate | syāt paṭo yadi tantava eva (pp_31) svabhāvasiddhāḥ syuḥ | te hi aṃśumayā aṃśuvikārā na svabhāvasiddhāḥ | tataśca tebhyo 'svayaṃmayebhyo 'svabhāvebhyo yatphalaṃ paṭākhyam, tatkathaṃ tantumayaṃ bhaviṣyati? yathoktam-
paṭaḥ kāraṇataḥ siddhaḥ siddhaṃ kāraṇamanyataḥ | siddhiryasya svato nāsto tadanyajjanayetkatham || iti || 15 ||
tasmānna pratyayamayaṃ
phalaṃ saṃvidyate | apratyayamayaṃ tarhi astu-
nāpratyayamayaṃ phalam |
saṃvidyate
iti tantumayo yadā paṭo nāsti, tadā kathaṃ vīraṇamayaḥ syā?
atrāha- mā bhūtphalam, pratyayāpratyayaniyamastu vidyate | tathā ca bhavān bravīti- yadi asat phalaṃ pratyayebhyaḥ pravartate, apratyayebhyo 'pi kasmānnābhipravartate iti | na cāsati phale paṭakaṭākhye tantuvīraṇānāṃ pratyayānāṃ pratyayatvaṃ yuktam, ataḥ phalamapyastīti | ucyate | syātphalaṃ yadi pratyayāpratyayā eva syuḥ | sati hi phale ime 'sya pratyayā ime 'pratyayā iti syāt | tacca vicāryamāṇaṃ nāstīti- phalābhāvātpratyayāpratyayāḥ kutaḥ || 16 || pratyayāśca apratyayāśceti samāsaḥ || tasmānnāsti bhāvānāṃ svabhāvataḥ samutpattiriti | yathoktamāryaratnākarasūtre-
śūnyavidya na hi vidyate kvaci antarīkṣi śakunasya vā padam | yo na vidyati sabhāvataḥ kvaci so na jātu parahetu bheṣyati ||
yasya naiva hi sabhāvu labhyati so 'svabhāvu parapaccayaḥ katham | asvabhāvu paru kiṃ janīṣyati eṣa hetu sugatena deśitaḥ ||
sarva dharma acalā dṛḍhaṃ sthitā nirvikāra nirupadravāḥ śivāḥ | antarīkṣapathatulya 'jānakā tatra muhyati jagaṃ ajānakam ||
śailaparvata yathā akampiyā evaṃ dharma avikampiyāḥ sadā | no cyavati na pi copapadyayu evaṃ dharmata jinena deśitā || ityādi |
tathā-
yo na pi jāyati nā cupapadyī no cyavate na pi jīryati dharmaḥ | taṃ jinu deśayatī narasiṃhaḥ tatra niveśayi sattvaśatāni | yasya sabhāvu na vidyati kaści no parabhāvatu kenaci labdhaḥ | nāntarato na pi bāhirato vā labhyati tatra niveśayi nāthaḥ ||
śānta gatī kathitā sugatena no ca gati upalabhyati kāci | tatra ca voharasī gatimukto muktaku mocayamī bahusattvān || iti vistaraḥ || 16 ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau pratyayaparīkṣā nāma prathamaṃ prakaraṇam ||
2
gatāgataparīkṣā dvitīyaṃ prakaraṇam |
atrāha- yadyapi utpādapratiṣedhātpratītyasamutpādasya anirodhādiviśeṣaṇasiddhiḥ, tathāpi anāgamanirgamapratītyasamutpādasiddhaye lokaprasiddhagamanāgamanakriyāpratiṣedhārthaṃ kiṃcidupapattyantaramucyatāmiti | ucyate | yadi gamanaṃ nāma syānniyataṃ tadgate vā adhvajāte parikalpyeta agate gamyamāne vā | sarvathā ca na yujyate ityāha-
gataṃ na gamyate tāvadagataṃ naiva gamyate | gatāgatavinirmuktaṃ gamyamānaṃ na gamyate || 1 ||
tatra uparatagamikriyamadhvajātaṃ gatamityucyate | āviśyamānaṃ gamikriyayā vartamānaṃ gamyata ityucyate | yadgatamuparatagamikriyaṃ tadvartamānagamikriyāyogavācinā gamyate ityanena śabdenocyamānamasaṃbaddhamiti kṛtvā gataṃ tāvad gamyata iti na yujyate | tāvacchabdena ca pratiṣedhakramaṃ darśayati ||
agatamapi na gamyate | agataṃ hi anupajātagamikriyamanāgatamucyate, gamyata iti ca vartamānam | ato 'nāgatavartamānayoratyantabhedādagatamapi gamyata iti na yujyate | yadi agataṃ kathaṃ gamyate, atha gamyate na tadagatamiti ||
gamyamāne 'pi nāsti gamanam, yasmāt-
gatāgatavinirmuktaṃ gamyamānaṃ na gamyate |
iha hi gantā yaṃ deśamatikrāntaḥ sa tasya deśo gataḥ, yaṃ ca nātikrāntaḥ so 'syānāgataḥ | na ca gatāgatavyatirekeṇa tṛtīyamaparamadhvajātaṃ paśyāmo gamyamānaṃ nāma | yataścaivaṃ gamyamānaṃ na gamyate, gamyata iti na prajñāyate, tasmānnāsti gamyamānam | ato na tad gamikriyayā āviśyate na gamyata iti nāsti gamyamāne 'pi gamanam ||
atha syāt- ganturgacchato yaścaraṇākrānto deśaḥ, sa gamyamānaḥ syāditi | naivam, caraṇayorapi paramāṇusāṃghātatvāt | aṅgulyagrāvasthitasya paramāṇoryaḥ pūrvo deśaḥ, sa tasya gate 'ntargataḥ | pārṣṇyavasthitasya caramaparamāṇorya uttaro deśaḥ, sa tasya agate 'ntargataḥ | na ca paramāṇuvyatirekeṇa caraṇamasti | tasmānnāsti gatāgatavyatirekeṇa gamyamānam | yathā caivaṃ caraṇe vicāraḥ, evaṃ paramāṇūnāmapi pūrvāparadigbhāgasaṃbandhena vicāraḥ kārya iti | athārdhagataṃ gamyamānam, uktamuttaraṃ jāyamānavicāreṇa | tasmādgamyamānaṃ na gamyate iti siddham || 1 ||
tatrāha- gamyata eva gamyamānam | iha hi-
ceṣṭā yatra gatistatra gamyamāne ca sā yataḥ | na gate nāgate ceṣṭā gamyamāne gatistataḥ || 2 ||
tatra ceṣṭā caraṇotkṣepaparikṣepalakṣaṇā | yato vrajato ganturyatra deśe ceṣṭā gatiḥ tatraiva deśe | sā ca ceṣṭā na gate 'dhvani saṃbhavati nāpyagate, kiṃ tu gamyamāna eva | tataśca gamyamāne gatiḥ | yatra hi gatirupalabhyate tadgamyamānam, tacca gamikriyayā āviśyate | tasmād gamyamānameva gamyate iti | eko 'tra gamirjñānārthaḥ, aparaśca deśāntarasaṃprāptyartha iti || 2 ||
evamapi parikalpyamāne gamyamānaṃ na gamyata ityāha-
gamyamānasya gamanaṃ kathaṃ nāmopapatsyate | gamyamāne dvigamanaṃ yadā naivopapadyate || 3 ||
iha hi gamikriyāyogādeva gamyamānavyapadeśamicchati bhavān, tacca iti gamyata bravīti | ekā cātra gamikriyā, tayā gamyamānavyapadeśo bhavatu kāmamadhvanaḥ | gamyata iti bhūyaḥ kriyāsaṃbandho gamyamānasya na yujyata iti
gamyamānasya gamanaṃ kathaṃ nāmopapatsyate |
kāraṇamāha-
gamyamāne dvigamanaṃ yadā naivopapadyate || iti ||
gamyamānamiti gamyata ityarthaḥ | dvigataṃ gamanaṃ dvigamanam | ekasyā gamikriyāyā gamyamānamityatropayuktatvād dvitīyāyā abhāvācca, gamyata ityayaṃ vyapadeśo vinā gamanena yadā naivopapadyate, tadā gamyamānaṃ gamyata iti paripūrṇo vākyārtho nāstītyabhiprāyaḥ | gamyamānamityetāvanmātrameva saṃbhavati dvitīyakriyābhāvāt, na tu gamyata iti || 3 ||
atha gamyate ityatraiva gamikriyāsaṃbandha iṣyate, evaṃ sati gamyamānavyapadeśe nāsti kriyāsaṃbandha iti na paripūrṇatā vākyārthasyetyāha-
gamyamānasya gamanaṃ yasya tasya prasajyate | ṛte gatergamyamānaṃ gamyamānaṃ hi gamyate || 4 ||
yasya vādino gamyamānasya gamanamiti pakṣaḥ, gamyamāne saṃjñābhūte gamikriyāśūnye yo gamikriyāmādheyabhūtāmicchati, tasya pakṣe ṛte gatergamyamānamiti prasajyate, gatirahitaṃ gamanaṃ syāt, yasmādasya gamyamānaṃ hi gamyate | hi śabdo yasmādarthe | yasmād gatirahitameva gamyamānaṃ sat tasya vādino gamyate, gamyata ityatra kriyopayogāt, tasmād gatirahitaṃ gamanaṃ prasajyate || 4 ||
atha ubhayatrāpi kriyāsaṃbandha iṣyate gamyamāne gamyate ityatra ca, evamapi-
gamyamānasya gamane prasaktaṃ gamanadvayam | yena tadgamyamānaṃ ca yaccātra gamanaṃ punaḥ || 5 ||
yena gamanena yogādgamyamānavyapadeśaṃ pratilabhate 'dhvā, tadekaṃ gamanam || tatra gamyamāne 'dhikaraṇabhute dvitīyaṃ gamanaṃ yena so 'dhvā gamyate | etadgamanadvayaṃ gamyamānasya gamane sati prasaktam || 5 ||
bhavatu gamanadvayam, ko doṣa iti cet, ayaṃ doṣaḥ | yasmāt-
dvau gantārau prasajyete prasakte gamanadvaye |
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ gantṛdvayaprasaṅge ityāha- gantāraṃ hi tiraskṛtya gamanaṃ nopapadyate || 6 || yasmādavaśyaṃ kriyā svasādhanamapekṣate karma kartāraṃ vā | gamikriyā caivaṃ kartaryavasthitā, ato gantāramapekṣate | nāsti ca ekasminneva gacchati devadatte dvitīyaḥ karteti | ataḥ kartṛdvayābhāvānnāsti gamanadvayam | tataśca gamyamānaṃ gamyata iti nopapadyate ||
atha syāt- yadāyaṃ devadattaḥ sthitaḥ, sa na bhāṣate? paśyati na? tadaiko 'nekakriyo dṛṣṭaḥ, evamekasmin gantari kriyādvayaṃ bhaviṣyati iti | naivam | śaktirhi kārako na dravyam | kriyābhedācca tatsādhanasyāpi śakteḥ siddha eva bhedaḥ | na hi sthitikriyayā vaktā syāt | dravyamekamiti cet, bhavatu evam, na tu dravyaṃ kārakaḥ, kiṃ tarhi śaktiḥ, sā ca bhidyata eva | api ca | sadṛśakriyādvaya kārakatvaṃ naikadeśikasya dṛṣṭam, ato naikasya ganturgamanadvayam || 6 ||
atrāha- yadyapyevaṃ tathāpi gantari devadatte gamanamupalabhyate devadatto gacchatīti vyapadeśāt | tataśca vidyata eva gamanaṃ gamanāśrayagantṛsadbhāvāt | ucyate | syādevaṃ yadi gamanāśrayo gantā syāt, na tvasti | kathamityāha-
gantāraṃ cetiraskṛtya gamanaṃ nopapadyate | gamane 'sati gantātha kuta eva bhaviṣyati || 7 || gantāramantareṇa nirāśrayaṃ gamanamasadityuktam, tataśca gantāraṃ cetiraskṛtya pratyākhyāya gamanaṃ nāsti, asati gamane kuto nirhetuko gantā? ato nāsti gamanam || 7 || atrāha- vidyata eva gamanam, tadvatastena vyapadeśāt | iha gantā gamanena yuktaḥ, tadyogācca gacchati | yadi gamanaṃ na syāt, gamanavato devadattasya gacchatīti vyapadeśo na syāt, daṇḍābhāve daṇḍivyapadeśābhāvavat | ucyate | syādgamanam, yadi gacchatītyevaṃ vyapadeśaḥ syāt | yasmāt-
gantā na gacchati tāvadagantā naiva gacchati | anyo ganturagantuśca kastṛtīyo hi gacchati || 8 ||
iha gacchatīti gantā, sa tāvanna gacchati, yathā ca na gacchati tathottareṇa ślokatrayeṇa pratipādayiṣyati | agantāpi na gacchati | agantā hi nāma yo gamikriyārahitaḥ | gacchatīti ca gamikriyāyogapravṛttaḥ śabdaḥ | yadyasāvagantā, kathaṃ gacchati? atha gacchati, nāsau agantā iti | tadubhayavyatirikto gacchatīti cennaivam | ko hi ganturaganturvinirmuktastṛtīyo 'sti yo gacchatīti kalpyeta? tasmānnāsti gamanam || 8 ||
atrāha- nāgantā gacchati nāpyubhayarahitaḥ, kiṃ tarhi gantaiva gacchatīti | etadapyasat kiṃ kāraṇam? yasmāt-
gantā tāvadgacchatīti kathamevopapatsyate | gamanena vinā gantā yadā naivopapadyate || 9 ||
gantā gacchatītyatra vākye ekaiva gamikriyā, tayā ca gacchatīti vyapadiśyate | ganteti tu vyapadeśe nāsti dvitīyā gamikriyā iti | gamanena vinā gantā, agacchan ganteti yadā na saṃbhavati, tadā gantā gacchatīti na yujyate | kāmaṃ gacchatītyastu, ganteti tu na saṃbhavatīti tadayuktam || 9 ||
atha gatiyogātsagatika eva gantā, tathāpi dvitīyagamikriyābhāvadgacchatīti vyapadeśo na syādityāha-
pakṣo gantā gacchatīti yasya tasya prasajyate | gamanena vinā gantā ganturgamanamicchataḥ || 10 ||
yasya vādino gamikriyāyogādeva ganteti pakṣaḥ, tasya ganturgamanamicchataḥ sagamanagantṛvyapadeśādgamanena vinā gantā gacchatīti syāt, dvitīyagamikriyābhāvāt | ato gantā gacchatīti na yujyate | gacchatītyetasyārthe ganteti śabdo gamanena vinā gantetyatra vākye || 10 ||
atha ubhayatrāpi gatiyoga iṣyate gantā gacchatīti, evamapi-
gamane dve prasajyete gantā yadyuta gacchati | ganteti cocyate yena gantā san yacca gacchati || 11 ||
yena gamanena yogād gantetyucyate vyapadiśyate tadekaṃ gamanam | gantā bhavan yacca gacchati, yāṃ ca gatikriyāṃ karoti, tadetadgamanadvayaṃ prasaktam | ato gantṛdvayaprasaṅga iti pūrvavad dūṣaṇaṃ vaktavyam | tasmānnāsti gacchatīti vyapadeśaḥ ||
atrāha- yadyapyevam, tathāpi devadatto gacchatīti vyapadeśasadbhāvādgamanastīti | naivam | yasmāddevadattāśrayaivaiṣā cintā kimasau gantā san gacchati, uta agantā gacchati, tadvayatirikto veti | sarvathā ca nopapadyata iti yatkiṃcidetat ||
atrāha- vidyata eva gamanam, tadārambhasadbhāvāt | iha devadattaḥ sthityupamardena gamanamārabhate | na ca avidyamānakūrmaromaprāvārādikamārabhate | ucyate | syādgamanaṃ yadi tadāramme eva syāt | yasmāt- gate nārabhyate gantuṃ gataṃ nārabhyate 'gate | nārabhyate gamyamāne gantumārabhyate kuha || 12 ||
yadi gamanārambho bhavet, tad gate vādhvanyāramyeta, agate vā gamyamāne vā | tatra gate gamanaṃ nārabhyate, taddhi nāma uparatagamikriyam | yadi tatra gamanamārabhyeta, tad gatamityevaṃ na syād atītavartamānayorvirodhāt | agate 'pi gamanaṃ nārabhyate, anāgatavartamānayorvirodhāt | nāpi gamyamāne, tadabhāvāt kriyādvayaprasaṅgāt kartṛdvayaprasaṅgācca | tadevaṃ sarvatra gamanārambhamapaśyannāha- gantumārabhyate kuheti || 12 ||
yathā ca gamanaṃ na saṃbhavati tathā pratipādayannāha-
na pūrvaṃ gamanārambhādgamyamānaṃ na vā gatam | yatrārabhyeta gamanamagate gamanaṃ kutaḥ || 13 ||
iha devadatto yadāvasthita āste, sa tadā gamanaṃ nārabhate | tasya gamanārambhātpūrvaṃ na gamyamānamadhvajātamasti, na ca gataṃ yatra gamanamārabhyeta | tasmād gatagamyamānābhāvādenayorna gamanārambhaḥ ||
atha syāt- yadyapi gamanārambhātpūrvaṃ na gataṃ na gamyamānaṃ tathāpyagatamasti, tatra gamanārambhaḥ syāditi | ucyate | agate gamanaṃ kutaḥ | anupajātagamikriyamanārabdhagamikriyamagatam | tatra gamanārambha ityasaṃbaddhametadityāha- agate gamanaṃ kutaḥ iti || 13 ||
yadyapi gatāgatagamyamāneṣu gamanārambho nāsti, gatāgatagamyamānāni tu santi | na cāsati gamane etāni yujyanta iti | ucyate | syād gamanaṃ yadyetānyeva syuḥ | sati hi gamikriyāprārambhe yatroparatā gamikriyā tad gatamiti parikalpyeta, yatra vartamānā tad gamyamānam, yatrājātā tadagatamiti | yadā tu gamikriyāprārambha eva nāsti, tadā-
gataṃ kiṃ gamyamanaṃ kimagataṃ kiṃ vikalpyate | adṛśyamāna ārambhe gamanasyaiva sarvathā || 14 || prārambhe 'nupalabhyamāne kiṃ mithyādhvatrayaṃ parikalpyate, kuto vā tadvayapadeśakāraṇaṃ gamanamityayuktametat || 14 || atrāha- vidyata eva gamanaṃ tatpratipakṣasadbhāvāt | yasya ca pratipakṣo 'sti, tadasti, ālokāndhakāravat pārāvāravat saṃśayaniścayavacca | asti ca gamanasya pratipakṣaḥ sthānamiti | ucyate | syād gamanaṃ yadi tatpratipakṣaḥ sthānaṃ syāt | kathamihedaṃ sthānaṃ ganturagantustadanyasya vā parikalpyeta? sarvathā ca na yujyata ityāha-
gantā na tiṣṭhati tāvadagantā naiva tiṣṭhati | anyo ganturagantuśca kastṛtīyo 'tha tiṣṭhati || 15 ||
yathā gantā na tiṣṭhati tathottareṇa ślokenākhyāsyati | agantāpi na tiṣṭhati, sa hi tiṣṭhatyeva, tasya kimaparayā sthityā prayojanam? agantāpi na tiṣṭhati? sa hi tiṣṭhatyeva, tasya (pp_38) kimaparayā sthityā prayojanam? ekayā sthityā agantā aparayā tiṣṭhatīti sthitidvayaprasaṅgāt sthātṛdvayaprasaṅga iti pūrvavaddoṣaḥ | gantragantṛrahitaścānyo nāsti || 15 ||
atrāha- nāgantā tiṣṭhati, nāpi ganturagantuścānyaḥ, kiṃ tarhi gantaiva tiṣṭhatīti naivam | yasmāt-
gantā tāvattiṣṭhatīti kathamevopapatsyate | gamanena vinā gantā yadā naivopapadyate || 16 ||
yadāyaṃ tiṣṭhatītyucyate, tadā sthitivirodhi gamanamasya nāsti, vinā ca gamanaṃ gantṛvyapadeśo nāsti | ato gantā tiṣṭhatīti nopapadyate || 16 ||
atrāha- vidyata eva gamanam, tannivṛttisadbhāvāt | iha gaternivartamānaḥ sthitimārabhate gamanābhāve tu na tato nivarteta | ucyate | syād gamanaṃ yadi tannivṛttireva syāt | [na tvasti] yasmāt-
na tiṣṭhati gamyamānānna gatānnāgatādapi |
tatra gantā gatādadhvano na nivartate gatyabhāvāt | agatādapi, gatyabhāvādeva | gamyamānādapi na nivartate tadanupalabdheḥ gamikriyābhāvācca | tasmānna gatinivṛttiḥ ||
atrāha- yadi gamanapratidvandvisthityabhāvādgatirasatī, evaṃ tarhi gamanaprasiddhaye sthiti sādhayāmaḥ, tatsiddhau gamanasiddhiḥ | tasmādvidyata eva sthānaṃ pratidvandvisadbhāvāt, sthiterhi pratidvandvi gamanam, tadasti, tataśca sthitirapi, pratidvandvisadbhāvāt | etadapyayuktam | yasmāt- gamanaṃ saṃpravṛttiśca nivṛttiśca gateḥ samā || 17 || atra hi yadgamanaṃ sthitisiddhaye varṇitaṃ tadgatyā samaṃ gatidūṣaṇena tulyamityarthaḥ | yathā gantā na tiṣṭhati tāvadityādinā gatiprasiddhaye sthiterhetutvenopāttāyā dūṣaṇamuktam, evamihāpi sthitiprasiddhaye gamanasya hetutvenopāttasya sthātā na gacchati tāvadityādinā ślokadvayapāṭhaparivartena dūṣaṇaṃ vaktavyamiti nāsti gamanam, tadabhāvātpratidvandvinī sthitirapīti | evaṃ tāvad gamanaṃ gatyā tulyaṃ pratyākhyeyam ||
atha syāt- vidyata eva sthānaṃ tadārambhasadbhāvāt | iha gatyupamardena sthānamārabhyate, kathaṃ tanna syāt? ucyate | saṃpravṛttiśca gateḥ samā vācyā | tatra yathā pūrvaṃ gate nārabhyate gantumityādinā gamanārambho niṣiddhaḥ, evamihāpi-
sthite nārabhyate sthātuṃ sthātuṃ nārabhyate 'sthite | nārabhyate sthīyamāne sthātumārabhyate kuha ||
ityādinā ślokatrayaparivartena sthānasaṃpravṛttirapi gateḥ samā | sthānanivṛttirapi gatinivṛttyā samā pratyākhyeyā | yathā gatiniṣedhe-
na tiṣṭhati gamyamānānna gatānnāgatādapi |
iti gaterdūṣaṇamuktam, evaṃ sthitiniṣedhe 'pi
na gacchati sthīyamānānna sthitānnāsthitādapi |
iti gatyā tulyaṃ dūṣaṇamiti nāsti sthitiḥ | tadabhāvātkuto gatipratipakṣasthitisadbhāvavādināṃ gateḥ siddhiriti || 17 ||
api ca | yadi gamanaṃ syāt, gantṛvyatirekeṇa vā syādavyatirekeṇa vā? sarvathā ca vicāryamāṇaṃ na saṃbhavatītyāha-
yadeva gamanaṃ gantā sa eveti na yujyate | anya eva punargantā gateriti na yujyate || 18 ||
kathaṃ punarna yujyata ityāha-
yadeva gamanaṃ gantā sa eva hi bhavedyadi | ekībhāvaḥ prasajyeta kartuḥ karmaṇa eva ca || 19 ||
yeyaṃ gamikriyā, sā yadi ganturavyatiriktā nānyā syāt, tadā kartuḥ kriyāyāścaikatvaṃ syāt | tataśca iyaṃ kriyā, ayaṃ kartā, iti viśeṣo na syāt | na ca chidikriyāyāḥ chettuśca ekatvam | ato yadeva gamanaṃ sa eva ganteti na yujyate || 19 ||
anyatramapi gantṛgamanayoryathā nāsti tathā pratipādayannāha-
anya eva punargantā gateryadi vikalpyate | gamanaṃ syādṛte ganturgantā syādgamanādṛte || 20 ||
yadi hi gantṛgamanayoranyatvaṃ syāt, tadā gamananirapekṣo gantā syāt, gantṛnirapekṣaṃ ca gamanaṃ gṛhyeta pṛthak siddhaṃ ghaṭādiva paṭaḥ | na ca gantuḥ pṛthaksiddhaṃ gamanaṃ gṛhyata iti | anya eva punargantā gateriti na yujyate iti prasādhitametat || 20 ||
tadevam-
ekībhāvena vā siddhirnānābhāvena vā yayoḥ | na vidyate, tayoḥ siddhiḥ kathaṃ nu khalu vidyate || 21 ||
yayorgantṛgamanayoryathoditanyāyena ekībhāvena vā nānābhāvena vā nāsti siddhiḥ, tayoridānīṃ kenānyena prakāreṇa siddhirastu? ata āha- tayoḥ siddhiḥ kathaṃ nu khalu vidyata iti | nāsti gantṛgamanayoḥ siddhirityabhiprāyaḥ || 21 ||
atrāha- iha devadatto gantā gacchatīti lokaprasiddham | tatra yathā vaktā vācaṃ bhāṣate, kartā kriyāṃ karoti, iti prasiddham, evaṃ yayā gatyā gantetyabhivyajyate tāṃ gacchatīti na yathoktadoṣaḥ | tadapyasat | yasmāt-
gatyā yayocyate gantā gatiṃ tāṃ sa na gacchati |
yayā gatyā devadatto gantetyabhivyajate, sa gantā san tāṃ tāvanna gacchati, na prāpnoti yadi vā na karotītyarthaḥ |
yasmānna gatipūrvo 'sti
gateḥ pūrvo gatipūrvaḥ | yadi gantā gateḥ pūrvaṃ siddhaḥ syāt, sa tāṃ gacchet | katham yasmāt- kaścitkiṃciddhi gacchati || 22 || kaściddevadattaḥ kiṃcidarthāntarabhūtaṃ grāmaṃ nagaraṃ vā gacchatīti dṛṣṭam | na caivaṃ yayā gatyā gantetyucyate, tasyāḥ pūrvaṃ siddharūpo gatinirapekṣo gantā nāma asti yastāṃ gacchet || 22 ||
atha manyase- yayā gatyā gantetyabhivyajyate, tāmeva asau na gacchati, kiṃ tahi tato 'nyāmiti | etadapyasat | yasmāt-
gatyā yayocyate gantā tato 'nyāṃ sa na gacchati | gatī dve nopapadyete yasmādeke pragacchati || 23 ||
yayā gatyā gantā abhivyajyate, tato 'nyāmapi sa gantā san na gacchati, gatidvayaprasaṅgāt | yayā gatyā gantā abhivyajyate, gantā san yāṃ cāparāṃ gacchatītyetad gatidvayaṃ prasaktam | na ca ekasmin gantari gatidvayam | ityuktametat | etena vaktā vācaṃ bhāṣate kartā kriyāṃ karoti, iti pratyuktam || 23 ||
tadevam-
sadbhūto gamanaṃ gantā triprakāraṃ na gacchati | nāsadbhūto 'pi gamanaṃ triprakāraṃ sa gacchati || 24 ||
gamanaṃ sadasadbhūtastriprakāraṃ na gacchati |
tatra gamyata iti gamanamihocyate | tatra sadbhūto gantā yo gamikriyāyuktaḥ | asadbhūto gantā yo gamikriyārahitaḥ | sadasadbhūto ya ubhayapakṣīyarūpaḥ | evaṃ gamanamapi triprakāraṃ gamikriyāsaṃbandhena veditavyam | tatra sadbhūto gantā sadbhūtamasadbhūtaṃ sadasadbhūtaṃ triprakāraṃ gamanaṃ na gacchati | etacca karmakārakaparīkṣāyāmākhyāsyate | evamasadbhūto 'pi gantā triprakāraṃ gamanaṃ na gacchati | sadasadbhūto 'pīti tatraiva pratipādayiṣyati | yataścaivaṃ gantṛgantavyagamanāni vicāryamāṇāni na santi, tasmādgatiśca gantā ca gantavyaṃ ca na vidyate || 25 || yathoktamāryākṣayamatinirdeśasūtre-
agatiriti bhadanta śāradvatīputra saṃkarṣaṇapadametat | gatiriti bhadanta śāradvatīputra niṣkarṣaṇapadametat | yatra na saṃkarṣaṇapadaṃ na niṣkarṣaṇapadaṃ tadāryāṇāṃ padam | apadayogena anāgatiragatiścāryāṇāṃ gatiriti ||
yadi bījamevāṅkure saṃkramati, bījameva tatsyānna yadaṅkuraḥ śāśvatadoṣaprasaṅgaśca | athāṅkuro 'nyata āgacchati, ahetukadoṣaprasaṅgaḥ syāt | na cāhetukasyotpattiḥ kharaviṣāṇasyeva ||
ata evāha bhagavān-
bījasya sato yathāṅkuro na ca yo bīju sa caiva aṅkuro | na ca anyu tato na caiva tadevamanuccheda aśāśvata dharmatā || iti ||
mudrātpratimudra dṛśyate mudrasaṃkrānti na copalabhyate | na ca tatra na caiva sānyato evaṃ saṃskāranucchedaśāśvatāḥ || iti ca ||
tathā-
ādarśapṛṣṭhe tatha tailapātre nirīkṣate nārimukhaṃ alaṃkṛtam | so tatra rāgaṃ janayitva bālo pradhāvito kāmi gaveṣamāṇo ||
mukhasya saṃkrānti yadā na vidyate bimbe mukhaṃ naiva kadāci labhyate | mūḍho yathā so janayeta rāgaṃ tathopamān jānatha sarvadharmān ||
tathā [āryasamādhirājasūtre 'pi]-
tahi kāli so daśabalo anagho jinu bhāṣate imu samādhivaram | supinopamā bhagavatī sakalā na hi kaści jāyati na co mriyate ||
na ca sattvu labhyati na jīvu naro imi dharma phenakadalīsadṛśāḥ | māyopamā gaganavidyusamā dakacandrasaṃnibha marīcisamāḥ ||
na ca asmi loki mṛtu kaści naro paraloka saṃkramati gacchati vā | na ca karma naśyati kadāci kṛtaṃ phalu deti kṛṣṇa śubha saṃsarato ||
na ca śāśvataṃ na ca uccheda puno na ca karmasaṃcayu na cāpi sthitiḥ | na ca so 'pi kṛtva punarāspṛśati na ca anyu kṛtva puna vedayate ||
na ca saṃkramo na ca punāgamanaṃ na ca sarvamasti na ca nāsti punaḥ | na ca dṛṣṭa sthānagatiśuddhiriho na ca satvacāra supaśāntagati ||
supinopamaṃ hi tribhavaṃ vaśikaṃ laghu bhagnamanityena māyasamam | na ca āgataṃ na ca ihopagataṃ śūnyānimitta sada saṃtatiyo ||
anutpāda śānta animittapadaṃ sugatāna gocara jināna guṇā | bala dhāraṇī daśabalāna balaṃ buddhāna iyaṃ vṛṣabhitā paramā ||
varaśukladharmaguṇasaṃnicayo guṇajñānadhāraṇibalaṃ paramam | ṛddhīvikurvaṇavidhiḥ paramo varapañcabhijñapratilābhanayaḥ ||
iti vistaraḥ ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau gatāgataparīkṣā nāma dvitīyaṃ prakaraṇam ||
3
cakṣurādīndriyaparīkṣā tṛtīyaṃ prakaraṇam |
atrāha- yadyapi gatiśca gantā ca gantavyaṃ ca na vidyate, tathāpi pravacanasiddhayapekṣayā draṣṭṭadraṣṭavyadarśanādīnāmastitvamāstheyam | tathā cābhidharme ucyate |
darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ manaḥ | indriyāṇi ṣaḍeteṣāṃ draṣṭavyādīni gocaraḥ || 1 ||
tasmātsanti darśanādīni svabhāvata iti | ucyate | na santi | iha hi paśyatīti darśanaṃ cakṣuḥ, tasya ca rūpaṃ viṣayatvenopadiśyate || 1 ||
yathā darśanaṃ rūpaṃ na paśyati tathā pratipādayannāha-
svamātmānaṃ darśanaṃ hi tattameva na paśyati | na paśyati yadātmānaṃ kathaṃ drakṣyati tatparān || 2 ||
tatra tadeva darśanaṃ svātmānaṃ na paśyati svātmani kriyāvirodhāt | tataśca svātmādarśanācchrotrādivannīlādikaṃ na paśyati | tasmānnāsti darśanam || 2 ||
yadyapi svātmānaṃ darśanaṃ na paśyati, tathāṣyagnivat parān drakṣyati | tathā hi agniḥparātmānameva dahati na svātmānam, evaṃ darśanaṃ parāneva drakṣyati na svātmānamiti | etadatyayuktam | yasmāt-
na paryāpto 'gnidṛṣṭānto darśanasya prasiddhaye |
yo 'yamagnidṛṣṭānto darśanasya prasiddhaye bhavatopanyastaḥ, sa na paryāpto nālaṃ na samartho na yujyata ityarthaḥ | yasmāt- sadarśanaḥ sa pratyukto gamyamānagatāgataiḥ || 3 || saha darśanena vartata iti sadarśanaḥ | yo 'yamagnidṛṣṭānto darśanaprasiddhaye bhavatopanyastaḥ, so 'pi saha darśanena dārṣṭāntikārthena pratyukto dūṣitaḥ | kena punarityāha- gamyamānagatāgataiḥ | yathā gataṃ na gamyate nāgataṃ na gamyamānam, evamagnināpi dagdhaṃ na dahyate nādagdhaṃ dahyata ityādinā samaṃ vācyam | yathā ca na gataṃ nāgataṃ na gamyamānaṃ gamyate, evam-
na dṛṣṭaṃ dṛśyate tāvadadṛṣṭaṃ naiva dṛśyate | dṛṣṭādṛṣṭavinirmuktaṃ dṛśyamānaṃ na dṛśyate || ityādi vācyam || 3 || yathā ca gantā na gacchati tāvadityādyuktam, evaṃ na dagdhā dahati tāvadityādi vācyam | evaṃ na draṣṭā paśyati tāvadityādinā agnidṛṣṭāntena saha gamyamānagatāgatairyasmātsamaṃ dūṣaṇam, ato 'gnivad (pp_44) darśanasiddhiriti na yujyate | tataśca siddhametat- svātmavad darśanaṃ parānapi na paśyatīti || 3 ||
yadaivaṃ tadā-
nāpaśyamānaṃ bhavati yadā kiṃcana darśanam | darśanaṃ paśyatītyevaṃ kathametattu yujyate || 4 ||
yadā caivamapaśyanna kiṃciddarśanaṃ bhavati, tadānīmapaśyato darśanātvāyogāt stambhādivat, paśyatīti darśanamiti vyapadeśo na yujyate | yadyapi darśanaśabdādanantaraṃ ślokabandhānurodhena darśana paśyatīti pāṭhaḥ, tathāpi vyākhyānakāle paśyatīti darśanamityevaṃ kathametattu yujyate iti paṭhitavyam || 4 ||
kiṃ cānyat- iha paśyatīti darśanamityucyamāne darśanakriyayā darśanasvabhāvasya vā cakṣuṣaḥ saṃbandhaḥ parikalpyeta, adarśanasvabhāvasya vā? ubhayathā ca na yujyate ityāha-
paśyati darśanaṃ naiva naiva paśyatyadarśanam |
darśanasvabhāvasya tāvad dṛśikriyāyuktasya bhūyaḥ paśyatītyādinā saṃbandho nopapadyate dṛśikriyādvayaprasaṅgāt darśanadvayaprasaṅgācca | adarśanamapi na paśyati darśanakriyārahitatvādaṅgūlyagravadityābhiprāyaḥ | yadā
paśyati darśanaṃ naiva naiva paśyatyadarśanam |
tadā
darśanaṃ paśyatītyevaṃ kathametattu yujyate ||
ityanenaiva saṃbandhaḥ ||
ye tu manyante- nirvyāpāraṃ hīdaṃ dharmamātramutpadyamānamutpadyate iti, naiva kiṃcit, kaścidviṣayaṃ paśyati kriyāyā abhāvāt, tasmāddarśanaṃ na paśyatīti siddhametatprasādhyata iti | atrocyate | yadi kriyā vyavahārāṅgabhūtā na syāt, tadā dharmamātramapi na syāt, kriyāvirahitatvāt, khapuṣpavaditi kutaḥ kriyārahitaṃ dharmamātraṃ bhaviṣyati? tasmādyadi vyavahārasatyaṃ dharmamātravat kriyāpyabhyupagamyatām | atha tattvacintā, tadā kriyāvad dharmamātramapi nāstīti bhavatābhyupagamyatām | yathoktaṃ śatake-
kriyāvān śāśvato nāsti nāsti sarvagate kriyā | niṣkriyo nāstinā tulyo nairātmyaṃ kiṃ na te priyam || iti |
tasmānnāyaṃ vidhirbādhakaḥ parasya, nāpyasmākaṃ siddhasādhanadoṣaḥ ||
atrāha- naiva hi paśyatīti darśanamiti kartṛsādhanamabhyupagamyate, kiṃ tarhi paśyatyanenetī darśanamiti karaṇasādhanam, tataśca uktadoṣāprasaṅgaḥ | yaścānena darśanena karaṇabhūtena paśyati, sa draṣṭā, eṣa ca vidyate vijñānamātmā vā, kartṛsadbhāvācca darśanamapi siddhamiti | ucyate- vyākhyāto darśanenaiva draṣṭā cāpyupagamyatām || 5 || yathā svamātmānaṃ darśanaṃ hītyādinā dūṣaṇamuktam, evaṃ draṣṭurapi darśanavaddūṣaṇaṃ veditavyam | tadyathā-
svamātmānaṃ naiva draṣṭā darśanena vipaśyati | na paśyati yadātmānaṃ kathaṃ drakṣyati tatparān ||
ityādi vācyam | tasmāddarśanavad draṣṭāpi nāstīti siddham || 5 ||
atrāha- vidyata eva draṣṭā tatkarmakaraṇasadbhāvāt | iha yannāsti iti, na tasya karmakaraṇe vidyete tadyathā vandhyāsūnoḥ | asti ca draṣṭuḥ karaṇaṃ darśanaṃ draṣṭavyaṃ ca karma | tasmācchettṛvadvidyamānakarmakaraṇo vidyata eva draṣṭeti | ucyate | naiva hi draṣṭavyadarśane vidyete, tatkuto draṣṭā syāt? draṣṭusāpekṣe hi draṣṭavyadarśane | sa ca nirūttyamāṇaḥ-
tiraskṛtya draṣṭā nāstyatiraskṛtya ca darśanam |
iha draṣṭā nāma yadi kaścitsyāt, sa darśanasāpekṣo vā syānnirapekṣo vā | tatra yadi darśanasāpekṣo 'tiraskṛtya darśanamiṣyate, tadā siddhasya vā darśanāpekṣā syādasiddhasya vā | tatra siddho draṣṭā na hi darśanamapekṣate | kiṃ siddhasya sato draṣṭuḥ punardarśanāpek ṣā kuryāt? na hi siddhaṃ punarapi sādhyata iti | athāsiddho 'pekṣeta, asiddhatvādvandhyāsutavaddarśanaṃ nāpekṣate | evaṃ tāvadatiraskṛtya darśanamapekṣya draṣṭā nāsti | tiraskṛtyāpi, darśananirapekṣatvāt ityuktaṃ prāk | tadevaṃ tiraskṛtyātiraskṛtya vā darśanaṃ yadā draṣṭā nāsti, tadā- draṣṭavyaṃ darśanaṃ caiva draṣṭaryasati te kutaḥ || 6 || draṣṭaryasati nirhetuke draṣṭavyadarśane na saṃbhavataḥ iti kutastatsadbhāvād draṣṭā prasetsyati?
atrāha- vidyete eva draṣṭavyadarśane, tatkāryasadbhāvāt | tatra-
pratītya mātāpitarau yathoktaḥ putrasaṃbhavaḥ | cakṣūrūpe pratītyaivamukto vijñānasaṃbhavaḥ || 7 ||
iti draṣṭavyaṃ darśanaṃ ca pratītya vijñānamutpadyate | trayāṇāṃ saṃnipātātsāsravasparśaḥ, sparśasahajā vedanā, tatpratyayā tṛṣṇeti | evaṃ catvāryapi bhavāṅgāni draṣṭavyadarśanahetukāni vidyante | tasmātkāryasadbhāvād draṣṭavyadarśane vidyete iti | 7 ||
ucyate- syātāmete, yadi vijñānādicatuṣṭayameva syāt | yasmāt-
draṣṭavyadarśanābhāvādvijñānādicatuṣṭayam | nāstīti
iha draṣṭurabhāvād draṣṭavyadarśane api na sta ityuktam | ataḥ kuto vijñānādicatuṣṭayaṃ vijñānasparśavedanātṛṣṇākhyam? tasmānna santi vijñānādīni ||
atrāha- santyevatāni tatkāryasadbhāvāt | iha tṛṣṇāpratyayamupādānamityādinā upādānabhavajātijarāmaraṇādikaṃ vijñānādicatuṣṭayādutpadyate, tasmātsanti vijñānādīni tatkāryasadbhāvāt | (pp_46) ucyate | syurupādānādīni yadi vijñānādicatuṣṭayameva syāt | yadā tu draṣṭavyadarśanābhāvādvijñānādicatuṣṭayaṃ naivāsti, tadā- upādānādīni bhaviṣyanti punaḥ katham || 8 ||na santyupādānādīnītyarthaḥ || 8 || idānīṃ darśanavaccheṣāyatanavyākhyānātideśārthamāha-
vyākhyātaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanaṃ manaḥ | darśanenaiva jānīyācchrotṛśrotavyakādi ca || 9 ||
iti ||
uktaṃ hi bhagavatā-
na cakṣuḥ prekṣate rūpaṃ mano dharmānna vetti ca | etatta paramaṃ satyaṃ yatra loko na gāhate ||
sāmagryā darśanaṃ yatra prakāśayati nāyakaḥ | prāhopacārabhūmiṃ tāṃ paramārthasya buddhimān || iti ||
tathā-
cakṣuśca pratītya rūpataḥ cakṣuvijñānamihopajāyate | no cakṣuṣi rūpa niśritaṃ rūpasaṃkrānti na caiva cakṣuṣi ||
nairātmya 'śubhāśca dharmime teṣvātmeti śubhāśca kalpitāḥ | viparītamasadvikalpitaṃ cakṣuvijñāna tato 'pi jāyate ||
vijñānanirodhasaṃbhavaṃ vijñānaupādavayaṃ vipaśyati | na kahiṃci gataṃ na cāgataṃ śūnya māyopama yogi paśyati ||
tathācāryopālipṛcchāyām-
sarva sayogi tu paśyati cakṣustatra na paśyati pratyayahīnam | naiva ca cakṣu prapaśyati rūpaṃ tena sayogaviyogavikalpaḥ ||
ālokasamāśrita paśyati cakṣū rūpa manoramacitraviśiṣṭam | yena ca yogasamāśritacakṣustena na paśyati cakṣu kadāci ||
yo 'pi ca śrūyati śabdu manojñaḥ so 'pi ca nāntari jātu praviṣṭaḥ | saṃkramaṇaṃ na ca labhyati tasya kalpavaśāttu samucchritu śabdaḥ || iti ||
tathā-
gītaṃ na nṛtyamapi vādyarutaṃ na grāhyaṃ svapnopamā hi ratayo 'budhamohanāśca | saṃkalpalālasa gatā abudhā 'tra nāśaṃ kiṃ kleśadāsa iva bālajano bhavāmi || iti ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau cakṣurādīndriyaparīkṣā nāma tṛtīyaṃ prakaraṇam ||
4
skandhaparīkṣā caturtha prakaraṇam |
atrāha- yadyevaṃ cakṣurādīnīndriyāṇi na santi, na skandhāḥ, apratiṣedhāt tadantargatāni cendriyāṇi, atastānyapi bhaviṣyantīti | ucyate | syureva, yadi skandhāḥ syuḥ tatra rūpaskandhamadhikṛtyāha-
rūpakāraṇanirmuktaṃ na rūpamupalabhyate | rūpeṇāpi na nirmuktaṃ dṛśyate rūpakāraṇam || 1 ||
tatra rūpaṃ bhautikam | tasya kāraṇaṃ catvāri mahābhūtāni | tadvayatiriktaṃ pṛthagbhūtaṃ rūpaṃ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyākhyaṃ nopalabhyate ghaṭādiva paṭaḥ | rūpeṇāpi na nirmuktaṃ rūpātpṛthagbhūtaṃ rūpakāraṇamupalabhyate || 1 ||
tadetatpratijñādvayaṃ prasādhayitukāma āha-
rūpakāraṇanirmukte rūpe rūpaṃ prasajyate | āhetukaṃ, na cāstyarthaḥ kaścidāhetukaḥ kvacit || 2 ||
yathā ghaṭādarthāntarabhūtaḥ paṭo na ghaṭahetukaḥ, evaṃ rūpakāraṇacaturmahābhūtavyatirikta bhautikaṃ rūpamiṣyamāṇaṃ na bhūtahetukaṃ syāt | na cāstyarthaḥ kaścidāhetukaḥ kvacit | tasmādahetukatvadoṣaprasaṅgānna rūpakāraṇanirmuktaṃ rūpamabhyupetavyamiti || 2 ||
idānīṃ rūpeṇāpi vinirmuktaṃ yathā rūpakāraṇaṃ nāsti, tathā pratipādayannāha- rūpeṇa tu vinirmuktaṃ yadi syādrūpakāraṇam |
yadi kāryarūpavinirmuktaṃ rūpakāraṇaṃ syāt, tadā, yathā ghaṭātkuṇḍaṃ pṛthaksiddhaṃ ghaṭahetukaṃ na bhavati, evaṃ kāryātpṛthagbhūtaṃ kāraṇamiṣyamāṇam-
akāryakaṃ kāraṇaṃ syāt
nirhetukaṃ syāt | kāraṇasya hi kāraṇatve kāryapravṛttirhetuḥ, kāryanirapekṣācca kāraṇāt pṛthaksiddhā nāsti kāryapravṛttiḥ | yaccākāryakaṃ kāraṇaṃ tannirhetukatvānnaroragaturagaviṣāṇavannāstyevetyāha- nāstyakāryaṃ ca kāraṇam || 3 ||iti || 3 || atha cedaṃ rūpasya kāraṇamiṣyamāṇaṃ sati vā rūpe kāraṇatveneṣyate 'sati vā? ubhayathā ca nopapadyata ityāha-
rūpe satyeva rūpasya kāraṇaṃ nopapadyate | rūpe 'satyeva rūpasya kāraṇaṃ nopapadyate || 4 || sati vā saṃvidyamāne rūpe kiṃ rūpakāraṇena prayojanam? asati asaṃvidyamāne rūpe kiṃ kiṃ rūpakāraṇena prayojanam, kasya vā tatkāraṇaṃ parikalpyate? tasmādasatyapi rūpe rūpakāraṇaṃ nopapadyate || 4 || atha syāt- yadyapi evaṃ rūpakāraṇaṃ na saṃbhavati, tathāpi kāryaṃ rūpaṃ saṃvidyate, sadbhāvāt kāraṇamapi bhaviṣyatīti | syādevam, yadi kāryaṃ rūpaṃ syāt | na tvasti | ysmāt-
niṣkāraṇaṃ punā rūpaṃ naiva naivopapadyate |
rūpakāraṇaṃ yathā nāsti tathoktam | asati kāraṇe kuto nirhetukaṃ kāryaṃ rūpaṃ bhavet? naiva naivetyanena sāvadhāraṇena pratiṣedhadvayena ahetukatvādasyātyaniṣṭatāṃ darśayati | yataścaivaṃ rūpaṃ sarvathā vicāryamāṇaṃ na saṃbhavati,
tasmāt
tattvadarśī yogī rūpagatān kāṃścinna vikalpān vikalpayet || 5 ||sapratighāpratighasanidarśanānidarśanātītānāgatanīlapītādivikalpān rūpālambanānna kāṃścitparikalpayitumarhatītyarthaḥ || 5 || api ca | idaṃ rūpakāraṇamiṣyamāṇaṃ sadṛśaṃ kāryaṃ niṣpādayedasadṛśaṃ vā? ubhayathā ca nopapadyate ityāha-
na kāraṇasya sadṛśaṃ kāryamityupapadyate | na kāraṇasyāsadṛśaṃ kāryamityupapadyate || 6 ||
tatra rūpakāraṇaṃ kaṭhinadravoṣṇataralasvabhāvam | bhautikaṃ tu cakṣurādhyātmikaṃ pañcacakṣurvijñānādyāśrayakarūpaprasādātmakam | bāhyaṃ tu rūpādyāyatanādikaṃ cakṣurvijñānādigrāhyalakṣaṇaṃ na mahābhūtasvabhāvamiti | ato bhinnalakṣaṇatvānnirvāṇavatkāryakāraṇayoḥ sādṛśyameva nāstīti
na kāraṇasya sadṛśaṃ kāryamityupapadyate |
na cāpi sadṛśānāṃ śālibījādīnāṃ parasparakāryakāraṇabhāvo dṛṣṭaḥ, ityataḥ na kāraṇasya sadṛśaṃ kāryamityupapadyate |
tathāpi
na kāraṇasyāsadṛśaṃ kāryamityupapadyate | bhinnalakṣaṇatvānnirvāṇavadevetyabhiprāyaḥ || 6 || yathā cedaṃ rūpaṃ vicāryamāṇaṃ sarvathā nopapadyate, evaṃ vedanādayo 'pi, ityatidiśannāha-
vedanācittasaṃjñānāṃ saṃskārāṇāṃ ca sarvaśaḥ | sarveṣāmeva bhāvānāṃ rūpeṇaiva samaḥ kramaḥ || 7 ||
vedanādikamapi sarvaṃ rūpavicāreṇaiva samaṃ yojyam | yathaiva hyekasya dharmasya śūnyatā pratipādayitumiṣṭā mādhyamikena, tathaiva sarvadharmāṇāmapīti || 7 ||
ataḥ-
vigrahe yaḥ parīhāraṃ kṛte śūnyatayā vadet | sarvaṃ tasyāparihṛtaṃ samaṃ sādhyena jāyate || 8 ||
tatra parapakṣadūṣaṇaṃ vigrahaḥ | śūnyatayā kāraṇabhūtayā rūpaṃ niḥsvabhāvamityevaṃ sasvabhāvavāde pratiṣiddhe, yadi paraḥ parihāraṃ brūyāt- vedanādayastāvatsanti, tadvadrūpamapyastīti, tadetatsarvaṃ tasyāparihṛtaṃ bhavati | yasmādvedanādīnāmapi sadbhāvaḥ sādhyena rūpasadbhāvena samo veditavyaḥ | yathā rūpaṃ svakāraṇāttattvānyatvena vicāryamāṇamasat, evaṃ sparśapratyayā vedanā, vijñānasahajā saṃjñā, avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ, saṃskārapratyayaṃ ca vijñānaṃ svakāraṇātsparśādeḥ tattvānyatvādinā vicāryamāṇaṃ nāstīti sarvametatsādhyasamaṃ bhavati | yathā vedanādayaḥ sādhyasamāḥ, evaṃ lakṣyalakṣaṇakāryakāraṇāvayavyavayavādayo 'pi sarva eva padārthāḥ rūpeṇa sādhyena samā iti kutaḥ parasya parīhāra saṃbhavet? sarvaṃ vacanamasya sādhyasamaṃ bhavatīti sarvatra śāstre parīhāreṇa sādhyasamatvaṃ mādhyamikenā grāhaṇīyamityācāryaḥ śikṣayati || 8 ||
yathā ca parapakṣadūṣaṇe vihi 'toyaṃ vidhiḥ, evaṃ vyākhyānakāle 'pītyāha-
vyākhyāne ya upālambhaṃ kṛte śūnyatayā vadet | sarvaṃ tasyānupālabdhaṃ samaṃ sādhyena jāyate || 9 ||
vyākhyānakāle 'pi yaḥ śiṣyadeśīyaścodyamupālambhaṃ kuryāt, tasyāpi taccodyamupālambhākhyaṃ pūrvavatsādhyasamaṃ veditavyam | yathoktam-
bhāvasyaikasya yo draṣṭā draṣṭā sarvasya sa smṛtaḥ | ekasya śūnyatā yaiva saiva sarvasya śūnyatā || iti |
āryagaganagañjasamādhisūtre 'pi-
ekena dharmeṇa tu sarvadharmān anugacchate māyamarīcisādṛśān | agrāhyatucchānalikānaśāśvatān so bodhimaṇḍaṃ nacireṇa gacchati || iti ||
samādhirājasūtre 'pi-
yatha ñāta tayātmasaṃjña tathaiva sarvatra peṣitā buddhiḥ | sarve ca tatsvabhāvā dharma viśuddhā gaganakalpāḥ ||
ekena sarvaṃ jānāti sarvamekena paśyati | kiyadbahu pi bhāvetvā na tasyotpadyate madaḥ || iti |
ityācāryacandrakīrtipādoparacittāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau skandhaparīkṣā nāma caturtha prakaraṇam ||
5
dhātuparīkṣā pañcamaṃ prakaraṇam ||
atrāha- dhātavaḥ santi pratiṣedhābhāvāt | uktaṃ ca bhagavatā- ṣaḍdhāturayaṃ mahārāja puruṣapudgala ityādi | tataśca pravacanapāṭhāddhātuvatskandhāyatanānyeva santīti | ucyate | syuḥ skandhāyatanāni yadi dhātava eva syuḥ | kathamityāha-
nākāśaṃ vidyate kiṃcitpūrvamākāśalakṣaṇāt | alakṣaṇaṃ prasajyeta syātpūrvaṃ yadi lakṣaṇāt || 1 ||
tatra ṣaḍ dhātava uktāḥ pṛthivyaptejovāyvākāśavijñānākhyāḥ | tatrākāśamadhikṛtyocyate dūṣaṇaṃ svarūpanirūpaṇāt | ihākāśasyānāvaraṇaṃ lakṣaṇamucyate | yad yasmātpūrvamākāśamanāvaraṇa lakṣaṇāllakṣyaṃ syāt, tatra lakṣaṇapravartanādanāvaraṇalakṣaṇātpūrvaṃ nākāśaṃ lakṣyarūpamiti | yadā caivam-
nākāśaṃ vidyate kiṃcitpūrvamākāśalakṣaṇāt | alakṣaṇaṃ prasajyeta syātpūrvaṃ yadi lakṣaṇāt ||
tathāhi alakṣaṇaṃ pravartatām | tadabhāve khapuṣpavannāstyākāśamityāha-
alakṣaṇo na kaścicca bhāvaḥ saṃvidyate kvacit |
iti | atrāha- lakṣaṇapravṛttirlakṣye bhavet, tatsadbhāvāllakṣyamapyastīti | etadapi nāsti | yasmāt- asatyalakṣaṇe bhāve kramatāṃ kuha lakṣaṇam || 2 || lakṣaṇātpūrvamalakṣaṇo bhāvo nāstītyuktam | tataśca asati asaṃvidyamāne alakṣaṇe lakṣaṇarahite bhāve kuha idānīṃ lakṣaṇaṃpravartatāmiti nāsti lakṣaṇapravṛttiḥ || 2 ||
api ca | idaṃ lakṣaṇaṃ pravartamānaṃ salakṣaṇe vā pravarteta alakṣaṇe vā? ubhayathā ca nopapadyata ityāha-
nālakṣaṇe lakṣaṇasya pravṛttirna salakṣaṇe | salakṣaṇālakṣaṇābhyāṃ nāpyanyatra pravartate || 3 ||
tatra alakṣaṇe kharaviṣāṇavanna lakṣaṇapravṛttiḥ | salakṣaṇe 'pi bhāve na lakṣaṇapravṛttirūpapadyate prayojanābhāvāt | kiṃ hi lakṣaṇavataḥ prasiddhasya bhāvasya punarlakṣaṇakṛtyaṃ syāt? ityanavasthā atiprasaṅgaścaivaṃ syāt | na hyasau kadācinna salakṣaṇaḥ syāditi sadaiva lakṣaṇapravṛttiḥ prasajyeta | na caitadiṣṭam | tasmātsalakṣaṇe 'pi bhāve na lakṣaṇapravṛttiparupadyate prayojanābhāvāt | tatraivaṃ syāt- salakṣaṇālakṣaṇābhyāmanyatra pravartiṣyata iti | ucyate-
salakṣaṇālakṣaṇābhyāṃ nāpyanyatra pravartate |
kiṃ kāraṇam? asadbhāvāt | yadi salakṣaṇo nālakṣaṇaḥ, athālakṣaṇo na salakṣaṇaḥ | ataḥ salakṣaṇaśca alakṣaṇaśceti vipratiṣiddhametat | na ca vipratiṣiddhaṃ saṃbhavati | tasmādasaṃbhavādeva salakṣaṇe cālakṣaṇe ca lakṣaṇapravṛttirnopapadyate iti || 3 ||
athāpi syāt- yadyapi na lakṣaṇapravṛttiḥ, tathāpi lakṣyamastīti etadapi nāsti | yasmāt-
lakṣaṇāsaṃpravṛttau ca na lakṣyamupapadyate |
yadā lakṣaṇapravṛttireva nāsti tadā kathaṃ lakṣyaṃ syāt? naiva saṃbhavatītyabhiprāyaḥ |
atrāha- lakṣaṇapravṛttistvayā niṣiddhā na tu lakṣaṇam, tataśca vidyate lakṣyam, lakṣaṇa sadbhāvāt | ucyate- lakṣyasyānupapattau ca lakṣaṇasyāpyasaṃbhavaḥ || 4 || lakṣaṇāsaṃpravṛttau ca na lakṣyamupapadyate iti pratipāditam | tadā
lakṣyasyānupapattau ca lakṣaṇasyāpyasaṃbhavaḥ | nirāśrayatvāt || 4 || yadā caivaṃ lakṣaṇaṃ nāsti, tadā lakṣaṇasadbhāvādvidyate lakṣyamiti yaduktaṃ tanna yataścaitadevam-
tasmānna vidyate lakṣyaṃ lakṣaṇaṃ naiva vidyate |
iti nigamanam ||
atrāha- yadyāpi lakṣyalakṣaṇe na staḥ, tathā (pyā)kāśamasti, bhāvarūpaṃ ca bhavadākāśa lakṣyaṃ lakṣaṇaṃ vā syāt | tasmāllakṣyalakṣaṇe api ṣṭa iti | etadapyayuktamityāha- lakṣyalakṣaṇanirmukto naiva bhāvo 'pi vidyate || 5 || lakṣyalakṣaṇe yathā na staḥ, tathoktaṃ prāk | yadā anayorabhāvaḥ, tadā lakṣyalakṣaṇarahitatvādākāśakusumavannāstyākāśam || 5 ||
yadyākāśaṃ bhāvo na bhavati, abhāvastarhi astu? etadapi nāsti | yasmāt-
avidyamāne bhāve ca kasyābhāvo bhaviṣyati |
yadā ākāśaṃ bhāvo na bhavati, tadā bhāvasyāsattve kasyābhāvaḥ kalpyatām? vakṣyati hi-
bhāvasya cedaprasiddhirabhāvo naiva sidhyati | bhāvasya hyanyathābhāvamabhāvaṃ bruvate janāḥ || iti |
tasmād bhāvābhāvādabhāvo 'pyākāśaṃ na saṃbhavati | rūpābhāvaścākāśamiti vyavasthāpyate | yadyapi rūpaṃ syāttadā rūpābhāva ākāśamiti syāt | yadā ca yathoktena nyāyena rūpameva nāsti, tadā kasyābhāva ākāśaṃ syāt?
atrāha- vidyete eva bhāvābhāvau, tatparīkṣakasadbhāvāt | asti ca bhavān bhāvābhāvayoḥ parīkṣakaḥ, ya evāha-
avidyamāne bhāve ca kasyābhāvo bhaviṣyati |
iti | tasmād bhavato bhāvābhāvaparīkṣakasya sadbhāvāt parīkṣyāvapi bhāvābhāvau vidyete iti | ucyate | etadapyayuktam | yasmāt- bhāvābhāvavidharmā ca bhāvābhāvamavaiti kaḥ || 6 || syātāṃ bhāvābhāvau yadi, tadā tayoḥ parīkṣako bhāvo va syādabhāvo vā | yadi bhāva iṣyate, tasya
lakṣyalakṣaṇanirmukto naiva bhāvo 'pi vidyate |
ityuktaṃ dūṣaṇam | atha abhāvaḥ,
avidyamāne bhāve ca kasyābhāvo bhaviṣyati |
ityatroktametadduṣaṇam | na ca bhāvābhāvavisadṛśadharmā kaścit tṛtīyaḥ padārtho 'sti, yo 'nayoravagamaka iti nāsti bhāvābhāvayoḥ parīkṣakaḥ | ata evoktaṃ bhagavatā-
bhāvānabhāvāniti yaḥ prajānati sa sarvabhāveṣu na jātu sajjate | yaḥ sarvabhāveṣu na jātu sajjate sa ānimittaṃ bhajate samādhim || iti |
tathā-
yo 'pi ca cintayi śūnyakadharmān so 'pi kumārgapapannaku balaḥ | akṣara kīrtita śūnyaka dharmāḥ te ca anakṣara akṣara uktāḥ ||
śānta paśānta ya cintayi dharmān so 'pi ca cinta na jātu na bhūtaḥ | cittavitarkaṇa sarvi papañcāḥ sūkṣma acintiya budhyatha dharmān || iti vistaraḥ || 6 || idānīṃ pratipāditamarthaṃ nigamayannāha- tasmānna bhāvo nābhāvo na lakṣyaṃ nāpi lakṣaṇam | ākāśam
iti | yathā cākāśam, evam- ākāśasamā dhātavaḥ pañca ye pare || 7 ||pṛthivyādidhātavo ye pañca pare 'vaśiṣyante, te 'pi ākāśavad bhāvābhāvalakṣyalakṣaṇaparikalpasvarūparahitāḥ parijñeyā ityarthaḥ || 7 || tadevaṃ padārthānāṃ svabhāve vyavasthite avidyātimiropahatamatinayanatayā anādisaṃsārābhyastatayā bhāvābhāvādiviparītadarśanā nirvāṇānugāmyaviparītanaiḥsvabhāvyadarśanasanmārgaparibhraṣṭāḥ
astitvaṃ ye tu paśyanti nāstitvaṃ cālpabuddhayaḥ | bhāvānāṃ te na paśyanti draṣṭavyopaśamaṃ śivam || 8 ||
draṣṭavyopaśamaṃ śivalakṣaṇaṃ sarvakalpanājālarahitaṃ jñānajñeyanivṛttisvabhāvaṃ śivaṃ paramārthasvabhāvam | paramārthamajaramamaramaprapañcaṃ nirvāṇaṃ śūnyatāsvabhāvaṃ te na paśyanti mandabuddhitayā astitvaṃ nāstitvaṃ cābhiniviṣṭāḥ santa iti | yathoktamāryaratnāvalyām-
nāstiko durgatiṃ yāti sugatiṃ yātyanāstikaḥ | yathābhūtaparijñānānmokṣamadvayaniśritaḥ || iti ||
āryasamādhirāje coktaṃ bhagavatā-
astīti nāstīti ume 'pi antā śuddhī aśuddhīti ime 'pi antā | tasmādume anta vivarjayitvā madhye 'pi sthānaṃ na karoti paṇḍitaḥ ||
astīti nāstīti vivāda eṣaḥ śuddhī aśuddhīti ayaṃ vivādaḥ | vivādaprāptyā na dukhaṃ praśāmyate avivādaprāptyā ca duḥkhaṃ nirudhyate || iti | tasmādasaṃbhava eva yatsāṃsārikeṇa mārgeṇa nirvāṇamadhigamyata iti || 8 || ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau dhātuparīkṣā nāma pañcamaṃ prakaraṇam ||
6
rāgaraktaparīkṣā ṣaṣṭhaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyanta eva skandhāyatanadhātavaḥ | kutaḥ? tadāśrayasaṃkleśopalabdheḥ | iha yannāsti, na tadāśrayasaṃkleśopalabdhirasti bandhyāduhituriva vandhyāsūnoḥ | santi ca rāgādayaḥ kleśāḥ saṃkleśanibandhanam | yathoktaṃ bhagavatā- bālo bhikṣave aśrutavān pṛthagjanaḥ prajñaptimanupatitaḥ cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyānyabhiniviśate | so 'bhiniviṣṭaḥ san rāgamutpādayati | raktaḥ san rāgajaṃ dveṣajaṃ mohajaṃ karmābhisaṃskaroti kāyena vācā manaseti vistaraḥ | ucyate | syuḥ skandhāyatanadhātavo yadi rāgādaya eva kleśāḥ syuḥ | ihāyaṃ rāgaḥ parikalpyamāno bālapṛthagjanaiḥ sati rakte nare parikalpyeta asati vā? ubhayathā ca na yujyata ityāha-
rāgādyadi bhavetpūrvaṃ rakto rāgatiraskṛtaḥ | taṃ pratītya bhavedrāgo rakte rāgo bhavetsati || 1 ||
tatra rāgaḥ saktiradhyavasānaṃ saṅgo 'bhiniveśa iti paryāyāḥ | rakto rāgāśrayaḥ | sa yadi rakto rāgātpūrvaṃ rāgatiraskṛto rāgarahito bhavet, tadā taṃ rāgatiraskṛtaṃ raktaṃ pratītya rāgo bhavet | evaṃ sakti rakte rāgo bhavediti yuktam | na tvevaṃ saṃbhavati, yadrāgarahito raktaḥ syāt | arhatāmapi rāgaprasaṅgāt || 1 ||
yadyevaṃ sati rakte na rāgaḥ, asati tarhi rakte rāgo 'stu | etadapyayuktamityāha-
rakte 'sati punā rāgaḥ kuta eva bhaviṣyati |
yadā sati rakte rāgo nāsti, tadā kathamasati rakte nirāśrayo rāgaḥ setsyati? na hi asati phale tatpakvatā saṃbhavatīti ||
atrāha- yadyapi tvayā rāgo niṣiddhaḥ, tathāpi rakto 'sti, apratiṣedhāt | na ca rāgamantareṇa rakto yuktaḥ, tasmādayamapyastīti | ucyate | syādrāgo yadi raktaḥ syāt | yasmādayaṃ rakta iṣyamāṇaḥ sati vā rāge parikalpyeta, asati vā? ubhayathā ca nopapadyate ityāha- sati vāsati vā rāge rakte 'pyeṣa samaḥ kramaḥ || 2 || tatra yadi sati rāge raktaḥ parikalpyeta, tatrāpi eṣa eva rāgānupapattikramo 'nantarokto rakte 'pi tulyaḥ |
raktādyadi bhavetpūrvaṃ rāgo raktatiraskṛtaḥ |
ityādi | athāsati rāge rakta iṣyate, etadapyayuktam | yasmāt-
rāge 'sati punā raktaḥ kuta eva bhaviṣyati |
iti | tasmādrakto 'pi nāsti | rāgaraktābhāvācca skandhādayo 'pi na santīti || 2 ||
atrāha- naiva hi rāgaraktayoḥ paurvāparyeṇa saṃbhavo yata idaṃ dūṣaṇaṃ syāt, kiṃ tarhi rāgaraktayoḥ sahaivodbhavaḥ | cittasahabhūtena rāgeṇa hi cittaṃ rajyate, tacca raktamiti | ato vidyete eva rāgaraktāviti | ucyate | evamapi-
sahaiva punarudbhūtirna yuktā rāgaraktayoḥ |
sahotpādo 'pi na yukto rāgaraktayoḥ | yasmāt- bhavetāṃ rāgaraktau hi nirapekṣau parasparam || 3 ||sahabhāvāt savyetaragoviṣāṇavadityabhiprāyaḥ || 3 || api ca | anayo rāgaraktayoḥ sahabhāvaḥ ekatve parikalpyeta pṛthaktve vā? tatra yadi ekatve, tanna yujyate | yasmāt
naikatve sahabhāvo 'sti
kasmātpunarnāstītyāha-
na tenaiva hi tatsaha |
na hi rāgasvātmā rāgādavyatirikto rāgeṇa saheti vyapadiśyate ||
idānīṃ pṛthaktve 'pi sahabhāvābhāvamāha- pṛthaktve sahabhāvo 'tha kuta eva bhaviṣyati || 4 ||na hi pṛthagbhūtayorālokāndhakārayoḥ saṃsāranirvāṇayorvā sahabhāvo dṛṣṭa iti || 4 || kiṃ cānyat-
ekatve sahabhāvaścetsyātsahāyaṃ vināpi saḥ | pṛthaktve sahabhāvaścetsyātsahāyaṃ vināpi saḥ || 5 ||
yadi ekatve sahabhāvaḥ syāt, tadā yatra yatraikatvaṃ tatra tatra sahabhāva ityekasyāpi sahabhāvaḥ syāt | pṛthaktve 'pi sahabhāve iṣyamāṇe yatra yatra pṛthaktvaṃ tatra tatra sahabhāva iti aśvādivyatiriktasya pṛthagavasthitasya goḥ asahāyasya sahabhāvaḥ syāt || 5 ||
kiṃ ca-
pṛthaktve sahabhāvaśca yadi kiṃ rāgaraktayoḥ | siddhaḥ pṛthakpṛthagbhāvaḥ sahabhāvo yatastayoḥ || 6 ||
pṛthaktve sahabhāvaśca rāgaraktayoḥ parikalpyate | kimanayoḥ siddhaḥ pṛthakpṛthagbhāvaḥ? kiṃ rāganirapekṣo raktaḥ siddho yatastayoḥ sahabhāvaḥ syāt? pṛthakpṛthaksiddhayoreva hi gavāśvayoḥ sahabhāvo dṛṣṭaḥ | na tvevaṃ rāgaraktau pṛthakpṛthaksiddhāviti nāstyanayoḥ sahabhāvaḥ || 6 ||
athavā | pṛthakpṛthagasiddhayorna sahabhāva iti kṛtvā-
siddhaḥ pṛthakpṛthagbhāvo yadi vā rāgaraktayoḥ |
parikalpyate bhavatā, kimidānīṃ sahabhāvenākiṃcitkareṇa parikalpitenetyāha- sahabhāvaṃ kimarthaṃ tu parikalpayase tayoḥ || 7 || rāgaraktayoḥ siddhayarthaṃ sahabhāvaḥ parikalpyate | saca pṛthakpṛthagasiddhayornāstīti pṛthakpṛthak siddhirabhyupagamyate tvayā | nanvevaṃ sati siddhatvātkimanayoḥ sahabhāvena kṛtyam?
atha-
pṛthaṅ na sidhyatītyevaṃ sahabhāvaṃ vikāṅkṣasi |
pṛthakpṛthag rāgaraktayoḥ siddhirnāstīti kṛtvā yadyanayoḥ sahabhāvamicchasi, sa ca pṛthakpṛthagasiddhayornāstīti- sahabhāvaprasiddhayartha pṛthaktvaṃ bhūya icchasi || 8 ||nanvevaṃ sati itaretarāśrayāyāṃ siddhau sthitāyāṃ kasyedānīṃ siddhau satyāṃ kasya siddhirastu? || 8 || yāvatā-
pṛthagbhāvāprasiddheśca sahabhāvo na sidhyati | katamasmin pṛthagbhāve sahabhāvaṃ satīcchasi || 9 ||
nāstyeva sa pṛthagbhāvaḥ sahabhāvānapekṣo yasmin pṛthagbhāve sati sahabhāvasiddhiḥ syādityasaṃbhāvayannāha- katamasminpṛthagbhāve sahabhāvaṃ satīcchasi || 9 || tadevaṃ yathoditavicāraparāmarśena rāgaraktayorasiddhiṃ nigamayannāha-
evaṃ raktena rāgasya siddhirna saha nāsaha |
iti | yathā ca rāgaraktayorna paurvāparyeṇa siddhiḥ nāpi sahabhāvena, evaṃ sarvabhāvānāmapītyatidiśannāha- rāgavatsarvadharmāṇāṃ siddhirna saha nāsaha || 10 ||iti dveṣadviṣṭamohamūḍhādīnāṃ rāgaraktavadasiddhiryojyate || 10 || ata evoktaṃ bhagavatā-
yo rajyeta yatra vā rajyeta yena vā rajyeta, yo duṣyeta yatra vā duṣyeta yena vā duṣyeta, yo muhyeta yatra vā muhyeta yena vā muhyeta, sa taṃ dharma na samanupaśyati taṃ dharma nopalabhate | sa taṃ dharmamasamanupaśyannanupalabhamāno 'rakto 'duṣṭo 'mūḍho 'viparyastacittaḥ samāhita ityucyate | tīrṇaḥ pāraga ityucyate | kṣemaprāpta ityucyate | abhayaprāpta ityucyate | yāvat kṣīṇāsrava ityucyate | niḥkleśo vaśībhūtaḥ suvimuktacittaḥ suvimuktaprajña ājāneyo mahābhāgaḥ kṛtakṛtyaḥ kṛtakaraṇīyaḥ apahatabhāro 'nuprāptasvakārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittaḥ sarvacetovaśitāparamapāramiprāptaḥ śramaṇa ityucyate | iti vistaraḥ ||
tathā-
ye rāgadoṣamadamohasabhāva jñātvā saṃkalpahetujanitaṃ vitathapravṛttam | na vikalpayanti na virāgamapīha teṣām [āśu] sarvabhavabhāvavibhāvitānām ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacittāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau rāgaraktaparīkṣā nāma ṣaṣṭhaṃ prakaraṇam ||
7
saṃskṛtaparīkṣā saptamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyanta eva saṃskṛtasvabhāvāḥ, skandhāyatanadhātavaḥ utpādādisaṃskṛtalakṣaṇasadbhāvāt | uktaṃ hi bhagavatā- trīṇīmāni saṃskṛtasya saṃskṛtalakṣaṇāni | saṃskṛtasya bhikṣavaḥ utpādo 'pi prajñāyate, vyayo 'pi, sthityanyathātvamapīti | na ca avidyamānasya kharaviṣāṇasyeva jātyādilakṣaṇamasti | tasmātsaṃskṛtalakṣaṇopadeśādvidyanta eva skandhāyatanadhātavaḥ iti | ucyate | syuḥ skandhāyatanadhātavaḥ saṃskṛtasvabhāvāstāvakena matena, yadi jātyādilakṣaṇameva bhavet | ihāyamutpādaḥ saṃskṛtalakṣaṇatveneṣyamāṇaḥ saṃskṛto vā tallakṣaṇatveneṣyate, asaṃskṛto vā? tatra-
yadi saṃskṛta utpādastatra yuktā trilakṣaṇī |
trayāṇāṃ lakṣaṇānāṃ samāhārastrilakṣaṇī | iyaṃ ca utpādasthitibhaṅgasamāhārasvabhāvasarvasaṃskṛtāvyabhicāriṇīti kṛtvā yadi utpādaḥ saṃskṛta iti parikalpyate, tadā utpāde 'pi trilakṣaṇī prasajyate | tataśca rūpādivallakṣyatvamutpādasya syāt, na saṃskṛtalakṣaṇatvam | athotpāde 'pi trilakṣaṇī neṣyate, tadā trilakṣaṇīrahitatvādākāśavat saṃskṛtalakṣaṇatvamasyāvahīyate ityāha- athāsaṃskṛta utpādaḥ kathaṃ saṃskṛtalakṣaṇam || 1 || iti | naitatsaṃskṛtalakṣaṇamityabhiprāyaḥ || 1 ||
api ca | ime utpādādayaḥ saṃskṛtasya lakṣaṇatvena parikalpyamānā vyastā vā pṛthagvā lakṣaṇatvena parikalpyeran, samastā vā sahabhūtā vā? ubhayathā ca na yujyata ityāha-
utpādādyāstrayo vyastā nālaṃ lakṣaṇakarmaṇi | saṃskṛtasya samastāḥ syurekatra kathamekadā || 2 ||
tatra vyastā lakṣaṇakarmaṇi na yujyante | yadi utpādakāle sthitibhaṅgau na syātāṃ tadā sthitibhaṅgarahitasya ākāśasyeva saṃskṛtalakṣaṇatvenānupapadya evotpādaḥ | atha sthitikāle utpādabhaṅgau na staḥ, tadā tadrahitasya sthitiḥ syāt | utpādabhaṅgarahitaśca padārtho nāstyeveti na asyāvidyamānasya khapuṣpavat sthitiryujyate | kiṃ ca | sthitiyuktasya paścādanityatayāpi yogo na syāt, tadvirodhidharmākrāntatvāt | atha syāt- pūrvaṃ śāśvato bhūtvā paścādaśāśvata iti, na caikapadārthaḥ śāśvataścāśāśvataśca yukta iti notpādabhaṅgarahitasya sthitiḥ | tathā yadi bhaṅgakāle sthityutpādau na syātām, evamapyanutpannasya sthitirahitasya khapuṣpasya vināśo 'pi nāstīti | evaṃ tāvadutpādādayo vyastā nālaṃ lakṣaṇakarmaṇi nālaṃ na paryāptā ityarthaḥ ||
idānīṃ samastā api na yujyanta ityāha-
samastāḥ syurekatra kathamekadā |
ekatra padārthe, ekasmin kāle, parasparaviruddhatvādrāgavairāgyavat, ālokāndhakāravadvā na yujyanta ityabhiprāyaḥ | yasminneva kṣaṇe padārtho jāyate, tasminneva tiṣṭhati vinaśyati ceti kaḥ sacetāḥ pratipadyeta? tasmātsamastānāmapi utpādādīnāṃ saṃskṛtasya lakṣaṇakarmaṇi nāsti sāmarthyam || 2 ||
atha yaduktaṃ 'yadi saṃskṛta utpādaḥ'; ityādi, tena yadi utpādādīnāṃ trilakṣaṇī prāptā prasaktā, tataḥ ko doṣaḥ? athāsaṃskṛtaḥ, evamapyadoṣa iti | ucyate-
utpādasthitibhaṅgānāmanyatsaṃskṛtalakṣaṇam asti cedanavasthaivaṃ nāsti cette na saṃskṛtāḥ || 3 ||
nanu ca pakṣadvaye 'pi vihita eva doṣaḥ, tatra kiṃ punaruktābhidhāneneti | satyamukto doṣaḥ sa khalu nācāryeṇa, kiṃ tarhi vṛttikāreṇa | atha pūrvapratijñātameva dūṣaṇāntarābhidhānena spaṣṭīkaraṇārthaṃ punarācāryo 'bhihitavān | yadi utpādasthitibhaṅgānāmanyadutpādādikaṃ saṃskṛtalakṣaṇamiṣyate, tadā teṣāmapyanyat, teṣāmapyanyat, ityaparyavasānadoṣaḥ syāt | sati ca aparyavasānadoṣe, kiṃ pūrvaṃ syād yata uttarakālamaparaṃ bhavediti vyavasthābhāvādasaṃbhava evaṃ utpādādīnāmityabhiprāyaḥ | athavā, pūrvaṃ mukhyatvādutpādasyaiva dūṣaṇamuktam, adhunā tu sāmānyeneti | nāsti cette na saṃskṛtā iti gatārthametat || 3 ||
atrāhuḥ sāṃmitīyāḥ- santi cotpādādīnāmutpādādayaḥ, na ca anavasthāprasaṅgaḥ, lakṣaṇānulakṣaṇānāṃ parasparaniṣpādakatvāt | yasmādiha saṃskṛtadharmaḥ kuśalaḥ kliṣṭo vā utpadyamānaḥ ātmanā pañcadaśaḥ utpadyate | sa dharmastasya cotpādaḥ samanvāgamaḥ sthitirjarā anityatā | yadyasau dharmaḥ kliṣṭo bhavati, tasya mithyāvimuktiḥ | atha śubhaḥ, tasya samyagvimuktiḥ | yadi nairyāṇiko bhavati tasya nairyāṇikatā | atha anairyāṇikaḥ, tasya anairyāṇikatā | ityeṣa parivāraḥ | idānīmutpāda syāpara utpādaḥ yāvadanairyāṇikatānairyāṇikatetyeṣa parivārasya parivāraḥ | tatra yo 'yaṃ maula utpāda sa ātmānaṃ vihāya anyāṃścaturdaśa dharmān janayati | utpādotpādasaṃjñakastu anulakṣaṇabhūta utpādo maulamevotpādaṃ janayati | evaṃ yāvadanairyāṇikatā caturdaśa dharmān na niryāṇayati, na tannirvāṇaṃ prāpayatītyarthaḥ | anairyāṇikatānairyāṇikatā tu na niryāṇayati | tadevamutpādādīnāmanavasthāṃ pariharannāha-
utpādotpāda utpādo mūlotpādasya kevalam | utpādotpādasutpādo maulo janayate punaḥ || 4 ||
dvividho hyutpādaḥ | eko maula utpādaḥ, aparaśca utpādotpādasaṃjñakaḥ, utpādasyotpāda iti kṛtvā | tatra yo 'yamutpādotpādasaṃjñaka utpādaḥ, sa mūlotpādasya kevalamutpādakaḥ | taṃ cedānīmutpādopādākhyamutpādaṃ (pp_61) maula utpādo janayati | tadevaṃ parasparanirvartanādasti ca trilakṣaṇī utpādādīnām, na cānavasthāprasaṅga iti || 4 ||
atrocyate- utpādotpāda utpādo mūlotpādasya te yadi | maulenājanitastaṃ te sa kathaṃ janayiṣyati || 5 || yadi tava utpādasyotpādo mūlotpādasya janaka iti matam, sa kathamidānīṃ maulenotpādenānutpāditaḥ san utpādotpādo maulaṃ janayiṣyati? || 5 || atha manyase- utpādita eva maulenotpādena utpādotpādo maulaṃ janayiṣyati, etadapyasadityāha-
sa te maulena janito maulaṃ janayate yadi | maulaḥ sa tenājanitastamutpādayate katham || 6 ||
sa utpādotpādasaṃjñaka utpādo maulena janito yadi maulaṃ janayati, sa maula utpādotpādenājanito 'vidyamānaḥ kathamutpādotpādaṃ janayiṣyati? tasmānmaulena janitaḥ san utpādotpādo maulaṃ janayatīte na yujyate | tataśca parasparanirvartyanirvartakatvābhāvātsa eva anavasthāprasaṅga iti nāstyutpādaḥ || 6 ||
atrāha- utpadyamāna eva mūlotpāda utpādotpādamutpādayati, sa evotpādotpādo mūlotpādaṃ janayiṣyatīti | ucyate-
ayamutpadyamānaste kāmamutpādayedimam | yadīmamutpādayitumajātaḥ śaknuyādayam || 7 ||
kāmamayaṃ mūlotpāda utpadyamāna utpādayedutpādam, yadyayameva ajātaḥ śaknuyādaparamajātamutpādayitum | utpadyamāno hi nāma anāgataḥ | sa ca ajātaḥ kathamutpādayiṣyatīti na yuktamevaitadityabhiprāyaḥ evamutpādotpāde 'pi vācyam || 7 ||
atrāha- naiva hi utpādasyāpara utpādo 'sti yato 'navasthāprasaṅgaḥ syāt | kiṃ tarhi-
pradīpaḥ svaparātmānau saṃprakāśayitā yathā | utpādaḥ svaparātmānāvubhāvutpādayettathā || 8 || yathā pradīpaḥ prakāśasvabhāvatvādātmānaṃ prakāśayati ghaṭādīṃśca, evamutpādo 'pyutpādasvabhāvatvādātmānamutpādayiṣyati paraṃ ceti || 8 || ucyate | syādetadevaṃ yadi pradīpaḥ svaparātmānau saṃprakāśayet | na caivam | yasmāt-
pradīpe nāndhakāro 'sti yatra cāsau pratiṣṭhitaḥ | kiṃ prakāśayati dīpaḥ prakāśo hi tamovadhaḥ || 9 ||
iha prakāśo nāma tamasya (so?) vadhaḥ | tamaśca pradīpasvātmani tāvanna saṃbhavati virodhāt, yattamo nighnataḥ svātmaprakāśatvaṃ syāt | na cāpi pradīpo yatra deśe tiṣṭhati tatra tamo 'sti, yattamo nighnataḥ pradīpasya paraprakāśakatvaṃ syāt | ato 'pi nāsti pradīpasya svaparātmaprakāśakatvam | yadā caivam, tadā pradīpavadutpādasya svaparātmotpādakatvaṃ na saṃbhaviṣyati, iti ayuktametat || 9 ||
atrāha- yadetaduktaṃ pradīpe nāndhakāro 'stīti, etadasatyandhakāradhāte yuktameva vaktum | yasmāttu utpadyamānenaiva pradīpena tamo nihatam, tatra pradīpe nāndhakāro 'sti, yatra ca pradīpo 'sti, tatrāpyandhakāro nāstīti yujyate | yadi pradīpena nāndhakāradhātaḥ kṛtaḥ, tadā anutpanne iva pradīpe utpanne 'pi ghaṭādayo nopalabhyeran, andhakāraghātābhāvātprāgavasthāmiva | tasmādastyeva andhakāraghātalakṣaṇaṃ prakāśanaṃ pradīpasya | taccānena utpadyamānena pradīpena kṛtamiti | ucyate-
kathamutpadyamānena pradīpena tamo hatam | notpadyamāno hi tamaḥ pradīpaḥ prāpnute yadā || 10 ||
iha ālokāndhakārayoryaugapadyābhāvāt prāpterabhāvaḥ | yadā caivaṃ prāpterabhāvaḥ, tadā kathaṃ kena prakāreṇedānīmutpadyamānena pradīpena tamo hatamiti yuktaṃ parikalpayitum? yasmācca evamutpadyamāna pradīpaḥ tamo na prāpnoti, tasmānnaiva aprāptatvātpradīpaḥ kiṃcidapi prakāśayatītyavasīyatām || 10 ||
atha manyase- yathā aprāptāmeva avidyāṃ jñānaṃ nihanti, aprāptameva rūpaṃ cakṣuḥ paśyati aprāptameva ayaḥ ayaskānto maṇirākarṣati, evameva aprāptamevāndhakāraṃ pradīpo nihaniṣyatīti etadapyasāramityāha-
aprāpyaiva pradīpena yadi vā nihataṃ tamaḥ | ihasthaḥ sarvalokasthaṃ sa tamo nihaniṣyati || 11 ||
yadi aprāpyaiva pradīpena tamo nihatam, evaṃ sati, ihastha eva pradīpaḥ sarvalokasthaṃ tamo nihaniṣyati, aprāptatvātsamīpasthamivetyabhiprāyaḥ | etena nyāyena jñānena avidyāghātaḥ, cakṣuṣā rūpadarśanam, ayaskāntamaṇinā ayaākarṣaṇamiva ityevamādikaṃ sādhyasamaṃ jñeyam ||
atha aprāptāvapi satyāmayaskāntamaṇiprabhṛtīnāṃ yogyadeśāvasthānāmeva svakāryakṛtvaṃ debhaviṣyatīti cet, tadapi na yuktam | aprāptau hi satyāṃ viprakṛṣṭadeśāntarāvasthitavadavyavahitaśāntarāvasthita vacca aprāptatvād yogyadeśāvasthitānāmapi yogyadeśāvasthitatvaṃ na yuktamiti kuto yogyadeśāvasthitānāṃ svakāryakṛttvaṃ prasetsyati?
dṛṣṭametallokata iti cennaitadevam | yathā hi bhavān parikalpayati na tathā loke dṛṣṭam | yasmāt na lokaḥ prāptyaprāpticintāmevamādau viṣaye 'vatārya pradīpādīnāṃ prakāśakatvādikaṃ kalpayati | yathoditaṃ tu vicāramanavatārya pradīpena tamo hatam, cakṣuṣā rūpadarśanam, ayaskāntamaṇinā ayaākarṣaṇam ityādi icchati | paśyatu vā loka evam | tattvavicārakāle tu lokasyāprāmāṇyānna tena bādhā śakyate kartum | evaṃ tāvadaprāpya prakāśanamayuktam | prāptāvapi viṣayādigrahaṇamayuktameva | prāptirhi ekatve sati bhavati | yadā caikatvaṃ tadā svarūpavaddarśanākarṣaṇādikaṃ nāsti || yadyapi ceyaṃ prāptyaprāptyādicintā laukikavyavahāre nāvataratīti nirupapattikatvena mṛṣārthatvādasya, tathāpi tattvavicāre 'vatāryā, mā bhūtparamārthato 'pi nirupapattikapakṣābhyupagama ityalaṃ prasaṅgena || 11 || yadi ca svaparātmānau pradīpaḥ prakāśayatīti parikalpyate tvayā, tamaso 'pi tarhi pratipakṣa bhūtasya svaparātmanoḥ pracchādanaṃ prakalpyatamityāha-
pradīpaḥ svaparātmānau saṃprakāśayate yadi | tamo 'pi svaparātmānau chādayiṣyatyasaṃśayam || 12 ||
pratidvandvitvātpradīpavat tamo 'pi svaparātmagataṃ vyāpāraṃ kariṣyati, tataśca paravadātmānamapi chādayiṣyati | yadi ca ātmānaṃ chādayettamaḥ, tasyaivānupalabdhiḥ syāt, ghaṭādivattamasā pracchāditatvāt | ata evoktamāryopālipṛcchāyām-
iha sāsani sūramaṇīye pravrajathā gṛhiliṅga jahitvā | phalavantu bhaviṣyatha śreṣṭho eṣu nideśitu kāruṇikena ||
pravrajitvā gṛhiliṅga jahitvā sarvaphalasya bhaviṣyati prāptiḥ | puna dharmasabhāva tulitvā sarvaphalāna phalāna ca prāptiḥ ||
alabhanta phalaṃ tatha prāptiṃ āścariyaṃ puna jāyati teṣām | aho 'tikāruṇiko narasiṃho suṣṭhupadeśita yukti jinena || iti ||
tathāryaratnakūṭasūtre-
yathā hi dīpo layane cirasya kṛto hi gehe puruṣeṇa kenacit | tatrāndhakārasya na bhoti evaṃ cirasthito nāhamito gamiṣye ||
tamondhakārasya na śaktirasti kṛte pradīpe na vigacchanāya | pratītya dīpaṃ ca vinaśyate tama ubhayaṃ pi śūnyaṃ na ca kiṃ ca manyati ||
jñānaṃ tathā ārya pratītya nāsravaṃ ajñāna kleśopacitaṃ vigacchati | saṃparka teṣāṃ na kadāci vidyate jñānasya kleśasya ca nityakālam ||
jñānaṃ na kalpeti añānu no bhavet jñānaṃ pratītyaiva vinaśyate tamo | bhayaṃ pi agrāhya khapuṣpasaṃnibhaṃ jñānaṃ tathājñānu bhayaṃ pi śūnyam || iti || 12 ||
kiṃ cānyat- ihāyamutpādo yadyātmānamutpādayet, sa utpanno vā svātmānamutpādayet, anutpanno vā? ubhayathā ca nopapadyate ityāha-
anutpanno 'yamutpādaḥ svātmānaṃ janayetkatham | athotpanno janayate jāte kiṃ janyate punaḥ || 13 ||
yadi anutpanna utpādaḥ svātmānamutpādayet, maṇḍūkajaṭāśiromaṇirapyātmānamutpādayet | atha utpanna utpādayet, kimutpannasyāpareṇotpādena prayojanamiti | evaṃ tāvadutpāda ātmānaṃ notpādayati || 13 ||
idānīṃ paramapi yathā notpādayati tathā pratipādayannāha-
notpadyamānaṃ notpannaṃ nānutpannaṃ kathaṃcana | utpadyate tathākhyātaṃ gamyamānagatāgataiḥ || 14 ||
yadi hi kiṃcidutpadyeta tadutpāda utpādayet | na tu kiṃcidutpadyate 'dhvatraye 'pyutpādāsaṃbhavāt | etacca gamyamānagatāgataiḥ prāgevoktam | tatra yathā gataṃ na gamyate, atītavartamānayorvirodhāt | nāpyagataṃ gamyate, anāgatavartamānayorvirodhāt | nāpi gamyamānaṃ gamyate, gatāgatavyatiriktagamyamānānupalambhādityuktam | evamutpadyamāno bhāvo notpadyate, utpannānutpannavyatirekeṇotpadyamānābhāvāt | utpanno 'pi notpadyate, atītavartamānayorvirodhāt | utpanna ityuparatotpattikriya ucyate, utpadyata iti vartamānakriyāviṣṭaḥ | tataśca utpanna utpadyate ityucyamāne atītavartamānayorekakālatā syāt | anutpanno 'pi notpadyate, anāgatavartamānayorvirodhāt | tasmādutpādaḥ paramutpādayatīti na yuktam || 14 ||
atrāha- utpadyamānamevotpadyate notpannaṃ nāpyanutpannamiti | atha manyase- utpannānutpannavyatirekeṇa utpadyamānāsaṃbhavānnotpadyamānamutpadyata iti, etacca nāsti, yasmādiha utpattikriyāyuktamutpadyamānamiti vyapadiśyate | tasmādutpattau satyāmutpattiṃ pratītya utpadyamānasiddheḥ utpadyamānamevotpadyate, taccotpadyamānamutpāda utpādayatīti | ucyate-
utpadyamānamutpattāvidaṃ na kramate yadā | kathamutpadyamānaṃ tu pratītyotpattimucyate || 15 ||
yaduktam- utpattiṃ pratītya utpadyamānaṃ bhavati, taccotpadyata iti | nanu | viśeṣata etadvaktavyaṃ syāt- asyotpattiṃ pratītya idaṃ nāmotpadyamānaṃ bhavatīti | na caivamucyate | na hi tadutpadyamānaṃ viśeṣato nirdhārayituṃ śakyate idaṃ tadutpadyamānamiti, anutpannatvāttannimittagrahaṇataḥ | tataśca utpadyamānāsaṃbhavādutpattikriyāpi nāstīti | kathamasatyāmutpattau tāṃ pratītya utpadyamānaṃ syāt? tasmādutpadyamānamutpadyate, tacca utpāda utpādayatītyayuktam || 15 ||
atrāha- aho bata ahamatīva bhavato dṛṣṭādṛṣṭapadārthanirapekṣādatyantanāstikādvibhemi, yo hi nāma bhavāṃstathāgatapravacanavyākhyānavyājena dūṣaṇamātrakauśalamevātmanaḥ prakaṭayan paramarṣigaditamidaṃ pratyayatāpratītyasamutpādalakṣaṇaṃ paramārthasatyaṃ tathāgatānāṃ nihanti | iha bhagavatā tathāgatena prakṛtīśvarasvabhāvakālāṇunārāyaṇajaiminikaṇādakapilāditīrthakarakartṛvādanirāsena sarvabhāvānāṃ tattvamādarśitam, yaduta asmin sati idaṃ bhavati, asyotpādādidamutpadyate, yaduta avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ ityādyaviparītaṃ pratītyasamutpādaṃ prakaṭayatā | tasya ca tvayā notpadyamānaṃ notpannaṃ nānutpannamityādinā dūṣaṇaṃ vidadhatā tathāgatajananyāḥ pratītyasamutpattimāturvadha evācarita ityalaṃ bhavatā sarvanāstikena tvayeti | ucyate | nāhaṃ sakaladaśabalajananīṃ pratītyasamutpattimātaraṃ nihanmi | bhavāneva tu paramagambhīrapratītyasamutpādādhimuktivirahādviparītaṃ tadarthamavadhārya asmākameva adhilayaṃ karoti | nanu ca idaṃ pratītyedaṃ bhavatītyevamabhidhānena bhagavatā tathāgatena niḥsvabhāvatvameva sarvadharmāṇāṃ spaṣṭamāveditam | yasmāt-
pratītya yadyadbhavati tattacchāntaṃ svabhāvataḥ |
yo hi padārtho vidyamānaḥ sa sasvabhāvaḥ svenātmanā svaṃ svabhāvamanapāyinaṃ bimarti | sa saṃvidyamānatvānnaivānyatkiṃcidapekṣate, nāpyutpadyate, iti kṛtvā sasvabhāvabhāvābhyupagame sati kutaḥ pratītyasamutpāda iti bhavateva sasvabhāvatāṃ bhāvānāmabhyupagacchatā sarvathā pratītyasamutpāda eva bādhito bhavati | tataśca paramadharmabuddhadarśanamapi bādhitaṃ bhavati- yaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyati sa dharmaṃ paśyati, yo dharmaṃ paśyati sa buddhaṃ paśyatītyāgamāt | mayā tu yatpratītya bījākhyaṃ kāraṇaṃ yadbhavatyaṅkurākhyaṃ kāryam, tacca ubhayamapi śāntaṃ svabhāvavirahitaṃ pratītyasamutpannaṃ pratipādayatā sarvathā bhagavatāṃ tathāgatānāṃ pratītyasamutpattimātā dyotitā bhavati | yata evam- tasmādutpadyamānaṃ ca śāntamutpattireva ca || 16 ||iti sphuṭamavasīyatām || 16 || atrāha- yaduktam-
utpadyamānamutpattāvidaṃ na kramate yadā | kathamutpadyamānaṃ tu pratītyotpattimucyate ||
iti, tadayuktam | yasmādidamutpadyamānamityeva saṃbhavati | tathā hi ghaṭotpattiṃ pratītya ghaṭa utpadyamāno bhavati, taṃ ca utpadyamānamutpāda utpādayatītyucyate | etadapyayuktam | yasmāt-
yadi kaścidanutpanno bhāvaḥ saṃvidyate kvacit | utpadyeta sa kiṃ tasmin bhāva utpadyate 'sati || 17 ||
yadi kaścidanutpannaḥ utpādātpūrvaṃ ghaṭo nāma kvacitsaṃvidyeta, sa utpattikriyāṃ pratītyotpadyeta na caivaṃ kaścidutpādātpūrvaṃ kvacidasti | tasminnasati ghaṭe kimutpadyate?
atha syāt- yadyutpādātpūrvaṃ ghaṭo nāsti, tathāpi utpannaḥ san ghaṭasaṃjñāṃ pratilapsyate, tadbhāvinyā saṃjñayā na doṣa iti | etadapyayuktam | yadi hi utpattikriyā pravarteta, tadā vartamānībhūto bhāvo ghaṭākhyāṃ pratilabheta | yadā tu anāgatabhāvāsaṃbandhena kriyāyā apravṛttiḥ, tadā kuto vartamānatā? atha aghaṭāśrayeṇa kriyā prārabhyeta, tadvaktavyam- yo 'sau aghaṭaḥ, sa kiṃ bhaviturmahati paṭaḥ, uta naiva kiṃcit? yadi paṭa utpadyamānaḥ sa kathamutpannaḥ san ghaṭo bhaviṣyatīti atha naivaṃ kiṃcit, kathaṃ tadāśrayā kriyā kriyā pravartate? kathaṃ vā sa utpannaḥ san ghaṭo bhavet? iti sarvathā bhāvitatvakalpanāpyayuktā | tasmādutpadyamānamapyutpādo notpādayatiti siddham || 17 ||
api ca | evaṃ na yujyamānāyāmapyutpadyamānasyotpattau bhavato matamabhyupetyocyate-
utpadyamānamutpādo yadi cotpādayatyayam | utpādayettamutpādamutpādaḥ katamaḥ punaḥ || 18 || yadyapi utpadyamānaṃ padārthamutpāda utpādayedbhavanmatena, idaṃ tu vaktavyam- tamidānīmutpādaḥ katamo 'paraḥ utpādamutpādayiṣyatīti || 18 || atha syāt- utpādasyāpara utpādaḥ utpādakaḥ parikalpyeta, tadā anavasthādoṣaprasaṅga ityāha- anya utpādatyenaṃ yadyutpādo 'navasthitiḥ |
etaccoktam | atha nāsyāpara utpāda iṣyate, nanvevaṃ sati vinā utpādena utpāda utpadyate ityevaṃ prāpnoti | tataśca utpādotpādyānāmapi padārthānāṃ vinaivotpādena utpattirastu bhāvatvādutpādavaditi pratipādayannāha- athānutpāda utpannaḥ sarvamutpadyate tathā || 19 ||iti || 19 || api ca | utpāda ātmānaṃ parāṃścotpādayatītyatra pakṣe dūṣaṇameva na vaktavyamadhunāsmābhiḥ | yasmādatra pakṣe dūṣaṇam-
sataśca tāvadutpattirasataśca na yujyate | na sataścāsataśceti pūrvamevopapāditam || 20 ||
naivāsato naiva sataḥ pratyayo 'rthasya yujyate |
iti
na sannāsanna sadasan dharmo nirvartate yadā |
ityādinā utpādo niṣiddha eva pūrvam | tataścaivamutpāde niṣiddhe utpadyamānamutpāda utpādayati, svaparātmānau vā utpādayatītyasyāḥ kalpanāyā nāstyevāvatāra iti kuta etatprasetsyati- utpāda utpadyate, utpadyamānamutpadyate, svaparātmānau cotpādayatīti || 20 ||
kiṃ cānyat- ihāyamutpādaḥ parikalpyamānaḥ nirudhyamānasya anityatānugatasya vartamānasya vā bhāvasya parikalpyate, anirudhyamānasya vā atītānāgatasyānityatāvirahitasya? ubhayathā ca nopapadyate ityāha-
nirudhyamānasyotpattirna bhāvasyopapadyate | yaścānirudhyamānastu sa bhāvo nopapadyate || 21 ||
tatra nirudhyamānasya vartamānasya vidyamānatvādutpādo nopapadyate | anirudhyamānasyāpi vināśarahitasya atītānāgatasya bhāvalakṣaṇavilakṣaṇasya khapuṣpasyeva nāstyutpāda iti || 21 ||
evaṃ bhāvānāmutpādābhāvaṃ pratipādya ataḥ paraṃ sthitirvicāryate ||
atrāha- vidyata eva bhāvānāmutpādaḥ, tadbhāvabhāvidharmasadbhāvāt | nānutpannasya sthiti saṃbhavatītyutpādabhāvena sthiterbhāvāt | sthitirutpādabhāvabhāvinī bhavati | tasmādutpādo 'pyasti, tadbhāvabhāvidharmasadbhāvāt | iha yannāsti, na tadbhāvabhāvidharmasadbhāvaḥ, tadyathā gaganakusumasaurabhyasyeti ucyate | syādutpādaḥ, yadi tadbhāvabhāvinī sthitireva syāt | na tvasti | tadevam-
na sthitabhāvastiṣṭhatyasthitabhāvo na tiṣṭhati | na tiṣṭhati tiṣṭhamānaḥ ko 'nutpannaśca tiṣṭhati || 22 ||
tatra sthitaṃ na tiṣṭhati tatra sthitikriyānirodhāt | asthitabhāvo 'pi na tiṣṭhati sthitirahitatvāt | tiṣṭhamānamapi na tiṣṭhati sthitidvayaprasaṅgāt, sthitāsthitavyatiriktasaṃtiṣṭhamānābhāvācca api ca |
ko 'nutpannaśca tiṣṭhati | ihotpādapratiṣedhātko 'sāvanutpannaḥ padārtho yastiṣṭhediti sarvathā nāsti sthitiḥ || 22 || api ca | iyaṃ sthitirnirudhyamānasya bhāvasya syādanirudhyamānasya vā? ubhayathā ca na yujyate iti pratipādayannāha-
sthitirnirudhyamānasya na bhāvasyopapadyate | yaścānirudhyamānastu sa bhāvo nopapadyate || 23 ||
nirudhyamānasya nirodhābhimukhasya tāvadbhāvasya virodhinī sthitirna saṃbhavati | yaścāpyanirudhyamānaḥ sa bhāva eva na bhavati, kutastasya sthitirbhaviṣyati || 23 ||
api ca | jarasā maraṇena ca sarva eva bhāvāḥ kṣaṇamapi na tyajyante | yadā caitadevam tadā jarāmaraṇavirodhinyāḥ sthiterbhāveṣu pravṛttyavakāśa eva nāstīti pratipādayannāha-
jarāmaraṇadharmeṣu sarvabhāveṣu sarvadā | tiṣṭhanti katame bhāvā ye jarāmaraṇaṃ vinā || 24 || ke hi nāma jarāmaraṇarahitā bhāvā yeṣāṃ sthitiḥ syāt? tasmānnāstyeva sthitirityabhiprāyaḥ || 24 || yadi ca, asyāḥ sthiteranyā vā sthitiḥ sthityarthaṃ parikalpyeta, svayaṃ vā svātmānaṃ sthāpayet | ubhayathā ca na yujyate ityāha-
sthityānyayā sthiteḥ sthānaṃ tayaiva ca na yujyate | utpādasya yathotpādo nātmanā na parātmanā || 25 ||
'anutpanno 'yamutpādaḥ svātmānaṃ janayetkatham |'; ityādinā yathā utpāda ātmānaṃ na janayati ityuktam, evaṃ sthitirapi nātmānaṃ sthāpayatīti vaktavyam |
asthitā sthitireṣā cetsvātmānaṃ sthāpayetkatham | sthitā cetsthāpayatyeṣā sthitāyāṃ sthāpyate 'tha kim ||
iti yojyam | yathā ca-
anya utpādayatyenaṃ yadyutpādo 'navasthitiḥ |
ityutpāde vyākhyātam, evaṃ sthitāvapi vyākhyeyam-
athānyā sthāpayatyenāṃ sthitiryadyanavasthitiḥ |
iti | evaṃ sthitirapi na yuktā | ata evoktaṃ bhagavatā-
asthitā hi ime dharmāḥ sthitiścaiṣāṃ na vidyate | asthitiḥ sthitiśabdena svabhāvena na vidyate ||
na sthitirnāpi co jātirlokanāthena deśitā lokanāthaṃ viditvaivaṃ samādhiṃ tena jānathā || iti ||
uktaṃ ca āryasacaryagāthāsu-
ākāśaniśrita samāruta āpakhandho tanniśritā iya mahī pṛthivī jagacca | sattvāna karmaupabhoganidānamevaṃ ākāśathānu kṛta cittama etamartham ||
yāvat-
sthānammayānu ayu thānu jinena ukto || iti vistaraḥ || 25 || atrāha- vidyete eva sthityutpādau tatsahacāridharmasadbhāvāt | iha utpādasthitilakṣaṇasahacāriṇī saṃskṛtānāmanityatāsti | tasmātsthityutpādāvapi staḥ iti | ucyate | syāta sthityutpādau, yadi anityataiva syāt | na tvasti | kathamiti? yasmāt-
nirudhyate nāniruddhaṃ na niruddhaṃ nirudhyate | tathāpi nirudhyamānaṃ kimajātaṃ nirudhyate || 26 ||
yadi anityateti kācitsyāt, sā niruddhasya bhāvasya aniruddhasya vā nirudhyamānasya vā syāt | tatra niruddhaṃ nirudhyate iti na yuktam, atītavartamānayorvirodhāt | aniruddhamapi na yuktam, nirodhavirahitatvāt, yadaniruddhameva tatkathaṃ nirudhyata iti parasparavirodhācca | tathāpi nirudhyamānaṃ na nirudhyate ityanena saṃbandhaḥ | nirudhyamānamapi na nirudhyate nirudhyamānābhāvāt, (pp_70) nirodhadvayaprasaṅgācca | yataścaivaṃ triṣvapi kāleṣu nirodhāsaṃbhavaḥ, tasmānnāstyeva nirodha iti kutastatsahacāristhityutpādasaṃbhavaḥ syāt? api ca | prāgutpādapratiṣedhādasaṃbhava eva nirodhasyetyāha-
kimajātaṃ nirudhyate | iti || 26 || api ca | ayaṃ nirodhaḥ sthitasya vā bhāvasya syādasthitasya vā? ubhayathā ca na yujyate ityāha-
sthitasya tāvadbhāvasya nirodho nopapadyate |
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
