Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Bodhisattvabhūmi

Thông tin
GRETIL — Nalinaksha Dutt: Bodhisattvabhumi. Patna : K.P. Jayaswal Research Institute, 1966 (Tibetan Sanskrit Works Series, 7).CC BY-NC-SA 4.0

tatra katamā bodhisattvasya sarvākārā prajñā / sā ṣaḍvidhā saptavidhā caikadhyamabhisaṃkṣipya trayodaśavidhā veditavyā / satyeṣu duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānam / niṣṭhāyāṃ kṣayajñānamanutpādajñānam / iyaṃ tāvat ṣaḍvidhā prajñā / saptavidhā punaḥ dharmajñānamanvayajñānaṃ saṃvṛtijñānamabhijñājñānaṃ lakṣaṇajñānaṃ daśabalapūrvaṅgamaṃ jñānaṃ catasṛṣu ca yuktiṣu yuktijñānam /

tatra katamā bodhisattvasya vidhātārthikaprajñā / sā 'ṣṭavidhā draṣṭavyā / dharmāṇāṃ paryāyajñānamārabhya bodhisattvasya dharmapratisaṃvit / dharmāṇāṃ lakṣaṇajñānamārabhyārthapratisaṃvit / dharmāṇāṃ nirvacanajñānamārabhya niruktipratisaṃvit / dharmāṇāṃ prakārapadaprabhedamārabhya pratibhānapratisaṃvit / sarvaparapravādinigrahāya bodhisattvasya prajñā / sarvasvavādavyavasthānapratiṣṭhāpanāya ca prajñā / gṛhatantrasamyak praṇayanāya kulodayāya prajñā / rājanītilaukikavyavahāranītiṣu ca bodhisattvasya yā niścitā prajñā /

tatra katamā bodhisattvasyehāmutrasukhā prajñā / sā navavidhā draṣṭavyā / adhyātmavidyāyāṃ suvyavadātā supratiṣṭhitā prajñā / hetuvidyāyāṃ śabdavidyāyāṃ cikitsāvidyāyāṃ laukikaśilpakarmasthānavidyāyāṃ suvyavadātā no tu pratiṣṭhitā prajñā / tāmeva ca suvyavadātāṃ pañcaprakārāṃ vidyāṃ niśritya yā bodhisattvasya (dutt 148) pareṣāṃ vineyānāṃ mūḍhānāṃ pramattānāṃ saṃlīnānāṃ samyak pratipannānāṃ yathākramaṃ saṃdarśanī samādāpanī samuttejanī saṃpraharṣaṇī ca prajñā /

tatra katamā bodhisattvasya viśuddhā prajñā / sā samāsato daśavidhā veditavyā / tattvārthe dvividhā yāvadbhāvikatayā yathāvadbhāvikatayā ca tattvārthasya grahaṇāt / pravṛttyarthe dvividhā samyagahetutaḥ phalataśca grahaṇāt / upādānārthe dvividhā viparyāsāviparyāsa-yathābhūtaparijñānāt / upāyārthe dvividhā sarvakaraṇīyākaraṇīya-yathābhūtaparijñānāt / itīyaṃ bodhisattvānāṃ paścākārā daśaprabhedā prajñā viśuddhā paramayā viśuddhyā veditavyā /

itīyaṃ bodhisattvānāṃ su-viniścitā cāprameyā ca prajñā mahābodhiphalā yāmāśritya bodhisattvāḥ prajñāpāramitāṃ paripūryānuttarāṃ samyaksambodhimabhisaṃbudhyante /

sa khalveṣa ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ teṣu-teṣu sūtrāntareṣu bhagavatā vyagrāṇāṃ nirdiṣṭānāmayaṃ samāsa-saṃgraha-nirdeśo veditavyaḥ / yasmiṃtathāgata-bhāṣite sūtre dānapāramitā vā yāvat prajñāpāramitā vā uddeśamāgacchati nirdeśaṃ vā sā svabhāva-dāne vā yāvat viśuddhe vā dāne 'vatārayitavyā / saṃgrahaśca tasyā yathā yogaṃ veditavyaḥ / evamanyeṣāṃ śīlādīnāṃ prajñāvasānānāṃ yathānirdiṣṭānāmavatāraḥ saṃgrahaśca yathāyogaṃ veditavyaḥ / yāni ca tathāgatānāṃ bodhisattvacaryā-janmāprameyāṇi jātakāni duṣkaracaryā-pratisaṃyuktāni tāni sarvāṇi dānapratisaṃyuktāni dānamārabhya veditavyāni / yathā dānamevaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ sarvāṇiṃ prajñāpratisaṃyuktāni prajñāmārabhya veditavyāni / kāniciddānamevārabhya kānicidyāvat prajñāmevārabhya kāniciddvayasaṃsṛṣṭāni kānicitrayasaṃsṛṣṭāni kāniciccatuḥsaṃsṛṣṭāni kānicitpañcasaṃsṛṣṭāni kānicitsarvā eva ṣaṭpāramitā ārabhya veditavyāni / ābhiḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhiranuttarāyai samyak saṃbodhaye samudāgacchanto bodhisattvā mahāśukladharmārṇavā mahāśukladharmasamudrā ityucyante / sarvasattvasarvākārasaṃpattihetumahāratnahradā ityucyante / asya punareṣāmevamapramāṇasya puṇyajñānasaṃbhārasamudāgamasya nānyatphalamevamanurūpaṃ yathānuttaraivaṃ samyaksaṃbodhiriti /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne caturdaśamaṃ prajñāpaṭalam /

(dutt 149) (chapter 1.15) saṃgrahavastupaṭalam

uddānaṃ pūrvavadveditavyam /

tatra katamo bodhisattvānāṃ priyavāditāsvabhāvaḥ / iha bodhisattvo manāpāṃ satyāṃ dharmyāñcārthopasaṃhitāñca sattveṣu vācamudāharati / ayaṃ bodhisattvānāṃ samāsataḥ priyavāditāsvabhāvaḥ /

tatra katamā bodhisattvasya sarvā priyavāditā / sā trividhā draṣṭavyā / iha bodhisattvasya yā vāksammodanī yayā vācā bodhisattvo vigatabhṛkuṭiḥ pūrvābhilāpī uttānamukhavarṇaḥ smitamukha pūrvaṅgamaḥ kṣemasvastyayanaparipṛcchayā vā dhātusāmyaparipṛcchayā vā sukharātrindivaparipṛcchayā vā ehīti svāgata[vādi]tayā vā ityevamādibhirākāraiḥ sattvān pratisammodayati lokayātrāṃ nāgarakabhāvamanuvartamānaḥ / yā ca vāgbodhisattvasyānandanī yayā vācā bodhisattvaḥ putravṛddhiṃ [dāravṛddhiṃ] jñātivṛddhiṃ dhanavṛddhiṃ dhānyavṛddhiṃ vā dṛṣṭvā apratisaṃviditātmavṛddhikānāṃ sattvānāmāvedayannānandayati śraddhāśīlaśrutatyāgaprajñāvṛddhyā vā punarānandayati / yā ca bodhisattvasya sarvākāraguṇopetadharmadeśanāpratisaṃyuktā vāk sattvānāṃ hitasukhāya satatasamitaṃ pratyupasthitā parameṇopakāreṇopakāribhūtā / iyaṃ bodhisattvānāṃ priyavāditā prabhedaśaḥ sarvā veditavyā /

tatra katamā bodhisattvānāṃ samāsataḥ sarvā priyavāditā / sā dvividhā draṣṭavyā / lokayātrānugatā samyagdharmadeśanānugatā ca / tatra yā ca sammodanīvāg yā cānandanī iyaṃ lokayātrānugatā veditavyā / tatra yeyaṃ vāgupakarā parameṇopakāreṇa pratyupasthitā nirdiṣṭā iyaṃ samyagdharmadeśanānugratā veditavyā /

tatra katamā bodhisattvasya duṣkarā priyavāditā / sā trividhā draṣṭavyā / yadbodhisattvo vadhakeṣu pratyarthiṣu pratyamitreṣu suviśuddhena niṣkaluṣeṇa cetasā pratisaṃkhyāya sammodanīṃ vā ānandanīṃ vā upakarāṃ vācamudīrayati iyaṃ (dutt 150) bodhisattvasya prathamā duṣkarā priyavāditā veditavyā / yatpunarbodhisattvaḥ adhimātraṃ saṃmūḍheṣu sattveṣu dhandhendriyeṣvaparitasyamānaḥ pratisaṃkhyāya dharmyāṃ kathāṃ kathayati khedamabhyupagamya grāhayati nyāyaṃ dharmaṃ kuśalam iyaṃ dvitīyā bodhisattvasya duṣkarā priyavāditā veditavyā / punaryadbodhisattvaḥ śaṭheṣu māyāviṣu sattveṣvācāryopādhyāyagurudakṣiṇīyavisaṃvādakeṣu mithyāpratipanneṣu anāghātacitto 'pratighacittaḥ sammodanīmānandanīmupakarāṃ vācamudīrayati iyaṃ bodhisattvasya tṛtīyā duṣkarā priyavāditā veditavyā /

tatra katamā bodhisattvasya sarvato-mukhī priyavāditā / sā caturvidhā draṣṭavyā / nivaraṇa-prahāṇāya sugatigamanāya pūrvakālakaraṇīyā dharmadeśanā / vigatanivaraṇasya kalya-cittasya sāmutkarṣikī caturāryasatya-pratisaṃyuktā dharmadeśanā / pramattānāṃ sattvānāṃ gṛhi-pravrajitānāṃ samyaksaṃcodanā pramādacaryāyā utthāpya apramādacaryāyāṃ pratiṣṭhāpanārtham / utpannotpannāñca saṃśayānāmapanayāya yā dharmadeśanā sāṃkathyaviniścaya-kriyā /

tatra katamā bodhisattvānāṃ sat-puruṣāṇāṃ satpuruṣapriyavāditā / sā pañcavidhā draṣṭavyā / iha bodhisattvabhūtāstathāgatabhūtāśca bodhisattvāḥ sanidānameva vineyānāṃ dharmaṃ deśayanti saniḥsaraṇaṃ sapratisaraṇaṃ saparākramaṃ saprātihāryam / sthāne sotpattikaṃ śikṣāpadaṃ prajñapayanti / tasmāt eṣāṃ dharmaḥ sanidāno bhavati / samāttaśikṣāṇāñcāpannānāmāpatteḥ vyutthānaṃ prajñapayanti / tasmāt eṣā dharmaḥ saniḥsaraṇo bhavati / caturbhiḥ pratisaraṇaiḥ saṃgṛhītāmaviparītāṃ dharmavinaye 'smin pratipattiṃ prajñapayanti / tasmādeṣāṃ dharmaḥ sapratisaraṇo bhavati / sarvaduḥkha-nairyāṇikīmapratyudāvartāṃ pratipadaṃ saṃprakāśayanti / tasmādeṣāṃ dharmaḥ saparākramo bhavati / tribhiśca prātihāryaiḥ sarvāṃ deśanāmabandhyāṃ kurvanti / tasmādeṣāṃ dharmaḥ saprātihāryo bhavati /

tatra katamā bodhisattvānāṃ sarvākārā priyavāditā / sā ṣaḍvidhā saptavidhā caikadhyamabhisaṃkṣipya trayodaśavidhā draṣṭavyā / anujñeyeṣu dharmeṣvanujñāne priyavāditā / pratiṣeddhavyeṣu dharmeṣu pratiṣedhe / dharmāṇāṃ dharmaparyāyodbhāvikā priyavāditā / dharmalakṣaṇāviparītodbhāvikā / dharma-nirvacanāviparītodbhāvikā / dharmapadaprakāraprabhedodbhāvikā (dutt 151) priyavāditā / sammodanī priyavāditā / ānandanī priyabāditā / pareṣāṃ sarvopakaraṇairalpotsukatāyāṃ sarvakṛtyeṣu ca samyaggateṣvalpotsukatāyāṃ viśadapravāraṇī priyavāditā / vividheṣu ca bhayeṣu bhītānāmāśvāsanī priyavāditā / nyāyopadeśasaṃgahītā ca priyavāditā / akuśalāt sthānād vutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpanārthaṃ samyagdṛṣṭa-śruta-pariśaṅkita-saṃcodanāvasādanī priyavāditā / paraṃ pratibalamadhyeṣyopasaṃhṛtā priyavāditā / iyaṃ bodhisattvānāṃ trayodaśākārā priyavāditā sarvākārā veditavyā /

tatra katamā bodhisattvānāṃ vidhātārthika-priyavāditā / sā 'ṣṭavidhā draṣṭavyā / yā bodhisattvasya caturvidhāṃ vāgviśuddhiṃ niśrityāṣṭaskāryeṣu vyavahāreṣu vāk / iyaṃ vighātārthika-priyavāditā bodhisattvānāmucyate / tatreyaṃ catuvidhā vāgviśuddhiḥ / mṛṣāvādātprativiratiḥ / paiśunyātpāruṣyātsaṃbhinnapralāpāt prativiratiḥ / tatreme 'ṣṭāvāryā vyavahārāḥ / dṛṣṭe dṛṣṭavāditā śrute mate vijñāte vijñātabāditā / adṛṣṭe 'dṛṣṭavāditā / aśrute 'mate avijñāte 'vijñātavāditā /

tatra katamā bodhisattvānāmihāmutrasukhā priyavāditā / sā navavidhā draṣṭavyā / jñātivyasanaśokaprahāṇāya priyavāditā / bhogavyasanaśoka prahāṇāya ārogyavyasanaśokaprahāṇāya priyavāditā / śīlavyasanaprahāṇāya dṛṣṭivyasanaprahāṇāya priyavāditā / śīlasaṃpade dṛṣṭisaṃpade ācārasaṃpade ājīvasaṃpade ca yā priyavāditā saddharmadeśanā /

tatra katamā bodhisattvasya viśuddhā priyavādittā / saḥ viṃśatividhā draṣṭavyā / viṃśatyākārairyā dharmadeśanā sā punaḥ pūrvavadveditavyā / tadyathā balagotrapaṭale / tatrārthacaryā yathaiva priyavāditā tathaiva vistareṇa veditavyā / eyadviśiṣṭāñcārthacaryāmanyāṃ vakṣyāmi / tathā hi bodhisattvaḥ sarvaprakārayā 'nayā priyavāditayā tatra-tatropagamārthaṃ sattvānāmācarati / tatra katamo bodhisattvānāmarthacaryāsvabhāvaḥ / evaṃ priyavāditayā yuktisaṃdarśitānāṃ sattvānāṃ yathāyogaṃ śikṣāsvarthacaryāyāṃ dharmānudharmapraticaryāyāṃ kāruṇyacittamupasthāpya nirāmiṣeṇa (dutt 152) cetasā samādāpanā vinayanā niveśanā pratiṣṭhāpanā / ayamarthacaryāyāḥ samāsataḥ svabhāvanirdeśaḥ

tatra katamā bodhisattvānāṃ sarvārthacaryā / sā dvividhā draṣṭavyā / aparipakvānāñca sattvānāṃ paripācanā / paripakvānāñca sattvānāṃ vimocanā / sā punastribhirmukhaiḥ veditavyā / dṛṣṭadhārmike 'rthe samādāpanā / sāṃparāyike 'rthe samādāpanā / dṛṣṭadharma-sāṃparāyike 'rthe samādāpanā / tatra dhārmikaiḥ karmaguṇaiḥ bhogānāmarjana-rakṣaṇa-vardhana-samyak-samādāpanatayā dṛṣṭadhārmike 'rthe samādāpanā veditavyā / yenāyaṃ parataśca praśaṃsāṃ labhate dṛṣṭe ca dharmai sukham / upakaraṇasukhenānugṛhīto viharati / tatra bhogān utsṛjya bhikṣākavṛtta-jīvikā-pratibaddhamavrajyā-samādāpanā / sāṃparāyike 'rthe samādāpanā veditavyā / yenāyaṃ niyataṃ saṃparāyasukhito bhavati na tvavaśyaṃ dṛṣṭe dharme / tatra yā gṛhiṇo vā pravrajitasya vānupūrveṇa vairāgya-gamana-samādāpanā / iyaṃ dṛṣṭadharma-sāṃparāyike 'rthe samādāpanā veditavyā / yenāyaṃ dṛṣṭe ca dharme prasrabdha-kāya prasrabdha-cittaḥ sukhaṃ sparśaṃ viharati / saṃparāye ca viśuddhideveṣūpadyate / nirūpadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāti /

tatra katamā bodhisattvānāṃ duṣkarā arthacaryā / sā trividhā draṣṭavyā / pūrvakuśalamūlahetvacariteṣu sattveṣvarthacaryā bodhisattvānāṃ duṣkarā / tathā hi te duḥkhasamādāpyā bhavanti kuśale / mahatyāṃ bhogasaṃpadi vartamāneṣu sattveṣu tadadhyavasānagateṣvarthacaryā bodhisattvānāṃ duṣkarā / tathāhi te mahati pramādapade pramādasthāne vartante / ito bāhyakeṣu tīrthikeṣu pūrvaṃ [ca] tīrthika dṛṣṭicariteṣu sattveṣvarthaṃcaryā bodhisattvānāṃ duṣkarā / tathā hi te svayaṃ saṃmūḍhāścābhiniviṣṭāścāsmin dharmavinaye /

tatra katamā bodhisattvānāṃ sarvatomukhī arthacaryā / sā caturvidhā draṣṭavyā / iha bodhisattvaḥ aśrāddhaṃ śraddhāsaṃpadi samādāpayati yāvatpratiṣṭhāpayati / duḥśīlaṃ śīlasaṃpadi duṣprajñaṃ prajñāsaṃpadi matsariṇaṃ tyāgasaṃpadi samādāpayati yāvatpratiṣṭhāpayati /

tatra katamā bodhisattvasya satpuruṣārthacaryā / sā pañcavidhā draṣṭavyā / iha bodhisattvaḥ sattvān bhūte 'rthe samādāpayati / kālena samādāyapati / arthopasaṃhite 'rthe samādāpayati / ślakṣṇena samādāpayati / maitracittena samādāpayati /

tatra katamā bodhisattvānāṃ sarvākārārthacaryā / sā ṣaḍvidhā saptavidhā caikadhyamabhisakṣipya trayodaśavidhā draṣṭavyā / iha bodhisattvaḥ saṃgrahītavyāṃśca sattvān samyak saṃgṛhṇāti / nigrahītavyāṃśca sattvān samyagnigṛhṇāti / śāsanapratihatānāñca sattvānāṃ pratighātamapanayati / madhyasthān sattvānasmin śāsanee 'vatārayati / avatīrṇāśca sattvān samyak triṣu yāneṣu paripācayati / paripakvāṃśca sattvān vimocayati / tadekatyāṃśca sambhāra-rakṣopacaye saṃniyojayati / yaduta hīnayāna-niḥsṛtiṃ vārabhya mahāyāna-niḥsṛtiṃ vārabhya / yathā sambhārarakṣopacaye evaṃ praviveke cittaikāgratāyāmāvaraṇaviśudau manaskārabhāvanāyāṃ ca sanniyojayati / śrāvaka-pratyeka-buddhagotrān śrāvaka-pratyeka-buddhayāne sanniyojayati / tathāgata-gotrānanuttare samyaksaṃbodhiyāne niyojayati /

tatra katamā bodhisattvānāṃ vighātārthikārthacaryā / sā 'ṣṭavidhā draṣṭavyā / hretavyeṣu sthāneṣvāhrīkyaparyavasthāna-paryavasthitānāṃ sattvānāmāhrīkyaparyavasthānaṃ vinodayatyapanayati / yathā āhrīkyaparyavasthānamevamapatrapitavyeṣu anapatrāpyaparyavasthānaṃ middhaparyasthānamauddhatyaparyavasthānaṃ kaukṛtyaparyaṃvasthānamīrṣāparyasthānaṃ [mātsaryaparyavasthānaṃ] vinodayatyapanayati /

tatra katamā bodhisattvasyehāmutrasukhā 'rthacaryā / sā navavidhā draṣṭavyā / parasattvānāṃ kāyakarmapariśuddhimārabhya sarvākārā prāṇātipātāt prativiratisamānāpanatā / sarvākārādattādānāt-prativirati-samādāpanatā / sarvākārā kāmamithyācārāt-prativirati-samādāpanatā / sarvākārā surāmaireyamadyapramādasthānāt prativirati-samādāpanatā / vākkarmapariśuddhimārabhya sarvākārā mṛṣāvāda-prativirati-samādāpanatā / sarvākārā paiśunya-prativirati-samādāpanatā / sarvākārā pāruṣya-prativirati-samādāpanatā / sarvākārā sambhinnapralāpa-prativirati-samādāpanatā / (dutt 154) manaskarmapariśuddhimārabhya sarvākārābhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭi-prativirati-samādāpanatā /

tatra katamā bodhisattvasya viśuddhā 'rthacaryā / sā daśavidhā draṣṭavyā / bahiḥśuddhimupādāya pañcavidhā / antaḥśuddhimupādāya pañcavidhā / bahiḥśuddhimupādāya bodhisattvānāṃ pañcavidhā sattveṣvarthacaryā katamā / anavadyā 'parāvṛttā 'nupūrvā sarvatragā yathāyogaṃ ca /

iha bodhisattvaḥ sattvānna duścaritavyāmiśre duścaritapūrvagame sāvadye sakliṣṭe 'kuśale sanniyojayati / iyamasyānavadyā bhavatyarthacaryā sattveṣu /

punarbodhisattvo nāmokṣe cānekāntaviśuddhe cāyatane mokṣa eṣa ekāntaviśuddha eṣa iti sattvāṃstatraiva samādāpayati / iyamasyāparāvṛttā sattveṣvarthacaryā /

punarbodhisattvaḥ pūrvaṃ bālaprajñānāṃ sattvānāmuttānāṃ dharmadeśanāṃ karoti / uttānāmavavādānuśāsanīmanupravartayati / madhyaprajñāṃścaināṃviditvā madhyāṃ dharmadeśanāṃ sūkṣmāmavavādānuśāsanīmanupravartayati anupūrveṇa kuśalapakṣasamudāgamāya / iyamasyānupūrvā sattveṣvarthacaryā /

punarbodhisattvaścaturṇāṃ varṇānām ā-devamanuṣyāṇāṃ sarvasattvānāṃ yathāśaktiyathābalamarthamācarati / hitasukhaṃ paryeṣate / tatraiva samādāpayati / imamasya marvatrḥgā sattveṣvarthacaryā /

punarbodhisattvo ye sattvā yasmin svārthe kuśale parītte madhye 'dhimātre vā śakyarūpāḥ samādāpayituṃ yena copāyena śakyarūpāḥ samādāyituṃ tān yathāyogaṃ tatra tathā samādāpayati / iyaṃ tāvadbodhisattvānāṃ sattveṣu pañcavidhā vahiḥśuddhā arthacaryā /

tatra katamā bodhisattvānāṃ pañcavidhā 'ntaḥśuddhā sattveṣvarthacaryā / iha bodhisattvo vipulena sattveṣu kāruṇyāśayena pratyupasthitenārthamācarati / punarbodhisattvaḥ sattvānāmarthe sarvaduḥkhapariśramairapyaparikhinnamānasaḥ pramudita evaṃ sattvānāmarthamācarati / punarbodhisattvaḥ pravarāyāmagryāyāmapi saṃpadi vartamāno dāsavatpreṣyavadvaśyaputravaccaṇḍāladārakavannīcacitto nihatamadamānāhaṃkāraḥ nāmarthamācarati / (dutt 155) punarbodhisattvo nirāmiṣeṇākṛtrimeṇa ca parameṇa ca premṇā sattvānāmarthamācarati / punarbodhisattva ātyantikenāpunaḥ pratyudāvartyena maitreṇa cetasā sattvānāmarthamācarati / iyaṃ bodhisattvasya pañcavidhā 'ntaḥśuddhā sattveṣvarthacaryā veditavyā / yā ca pañcavidhā vahiḥśuddhā yā ca pañcavidhā 'ntaḥśuddhā tāṃ sarvāmekadhyamabhisaṃkṣipya daśavidhā bodhisattvānāṃ viśuddhā 'rthacaryetyucyate /

tatra katamā bodhisattvasya samānārthatā / iha bodhisattvo yasminnarthe yasmin kuśalamūle parān samādāpayati tasminnarthe tasmin kuśalamūla samādāpane tulye vā 'dhike vā svayaṃ saṃśikṣyate / iti yaivaṃ bodhisattvasya paraistulyārthatā iyamucyate samānārthatā / tāṃ samānārthatāṃ pare vineyā bodhisattvebhya upalabhya dṛḍhaniścayā bhavantyapratyudāvartyāstasmin kuśala[mūla]samādāpane / tatkasya hetoḥ / teṣāmevaṃ bhavati / nūnametadasmākaṃ hitametatsukhaṃ yatrāyaṃ bodhisattvo 'smān samādāpitavān / yasmādayaṃ bodhisattvo yatraivāsmān sanniyojayati tadevātmanā samudācarati / tatrāyaṃ jānannahitamasukhaṃ nātmanā samudācarediti na cāsya samānārthasya bodhisattvasyaivaṃ bhavanti pare vaktāraḥ / tvaṃ tāvat svayaṃ na kuśalaṃ samādāya vartase / kasmāttvaṃ paraṃ kuśale 'tyartha samādāpayitavyaṃ vaktavyamavavaditavyaṃ manyase / tvameva tāvadanyairvaktavyo 'vavaditavyo 'nuśāsitavya iti / asti bodhisattvaḥ paraiḥ samānārtha eva saṃstāṃ samānārthatāṃ pareṣāṃ nopadarśayati / astyasamānārtha eva san samānārthatāmupadarśayati / asti samānārthaḥ sasānārthatāmupadarśayati / asti naiva samānārtho nāpi samānārthatāmupadarśayati / tatra prathamā koṭi tulyaguṇaprabhāvānāṃ bodhisattvānāṃ bodhisattvamārge ācāryatvamabhyupagatānāṃ tulyaguṇaprabhāvo bodhisattvaḥ praticchannakalyāṇatayā guṇān prabhāvañca nopadarśayati / dvitīyā koṭī hīnādhimuktikānāṃ sattvānāṃ gaṃbhīreṣu sthāneṣūttrastānāṃ pratisaṃkhyāya bodhisattvaḥ teṣāmeva sattvānāṃ tenopāyena vinayanārthaṃ sahadhārmikamātmānamupadarśayati / saṃcintya ā-caṇḍālānām ā-śunāmarthaṃ kartukāma upadravaṃ saṃśamitukāmo vinayitukāma ā-caṇḍālānām āśunāṃ (dutt 156) sabhāgatāyāmupapadyate / tṛtīyā koṭī calakuśalamūlasamādānānāṃ vineyānāṃ sthirīkaraṇārthaṃ bodhisattvaḥ samānārthaḥ adhikārtho vā samānārthatāmupadarśayati / caturthī koṭī svayaṃ pramattaḥ parārthamapyabhyupekṣate /

tatra yacca dānamanekavidhaṃ nirdiṣṭaṃ yacca śīlaṃ vistareṇa yāvadyā ca samānārthatā tatra pāramitābhiradhyātmaṃ buddhadharmaparipākaḥ / saṃgrahavastubhiḥ [sarva]sattvaparipākaḥ / samāsato bodhisattvasyaitatkuśalānāṃ dharmāṇāṃ karma veditavyam / tatra yacca dānamanekavidhaṃ pūrvavadyāvat samānārthatā ityeṣāmanekavidhānāmaprameyāṇāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ bodhipākṣikānāṃ tribhiḥ kāraṇaiḥ samudācāro veditavyaḥ / dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ śreṣṭhatā veditavyā / tribhiḥ kāraṇairviśuddhirveditavyā /

kāyena vācā manasā samudācāro veditavyaḥ / udāratvādasaṃkliṣṭatvācca śreṣṭhatā niruttaratā asādhāraṇatā ca veditavyā / tatra sattvābhedato vastvabhedataḥ kālābhedattaścodāratā veditavyā / tatra sattvābhedo yadbodhisattvaḥ sarvasattvānadhiṣṭhāya sarvasattvānārabhya tāni dānādīni kuśalamūlāni samudācarati na kevalasyātmana evārthe / tatra vastvabhedo yadbodhisattvaḥ sarvāṇi sarvākārāṇi tāni kuśalamūlāni dānādikāni samādāya vartate / tatra kālābhedo yadbodhisattvaḥ satatasamitamanirākṛtaprayogo 'nikṣiptadhuro rātrau ca divā vā dṛṣṭe vā dharme tenaiva ca hetunā 'bhisaṃparāye 'pi tāni dānādīni kuśalamūlāni samudācarati / tatra caturbhirākārairasaṃkliṣṭatā veditavyā / iha bodhisattvo muditacittaḥ tān kuśalān dharmānniṣevate na duḥkhī na durmanā avipratisārī bhavati tato nidānam / punarbodhisattvaḥ paramanapahatya dṛṣṭigatānyanabhiniviśya duścaritenāvyāmiśrāṇi tāni kuśalamūlāni dānādikāni samudācarati / punarbodhisattvaḥ satkṛtya sarvātmanā teṣveva guṇadarśī sāradarśī śāntadarśī suniścito 'parapratyayo 'nanyaneyaḥ tān kuśalān dharmān dānādīn samādāya vartate / punarbodhisattvo na terṣā dānādīnāṃ kuśalānāṃ dharmāṃṇāṃ vipākaṃ pratikāṃkṣate cakravartitvaṃ vā śakratvaṃ vā māratvaṃ vā brahmatvaṃ vā nāpi parataḥ pratikāraṃ pratyāśaṃsate / na tatra niśrito bhavati / na sarvalābhasatkāraślokeṣu nāpyantataḥ kāyajīvite 'pi niśrito bhavati /

iti ya ebhirākāraiḥ prasādaprāmodyasahagataścāviṣamaśca satkṛtya cāniśritaśca dānādīnāṃ samānārthatāparyavasānānāṃ (dutt 157) kuśalānāṃ dharmāṇāṃ samudācāraḥ / sā eṣāmasaṃkliṣṭatetyucyate / viśuddhiruttaptatā acalatā suviśuddhatā ca veditavyā / tatrāśaya śuddhibhūmipraviṣṭasya bodhisattvasya uttaptānyacalāni caitāni kuśalamūlāni bhavanti / tatreyamuttaptatā yadāśayaśuddhasya bodhisattvasya sarve te kuśalā dharmā apratisaṃkhyānakaraṇīyā bhavanti / tatreyamacalanatā yadāśayaśuddho bodhisattvo yathā pratilabdhebhyo yathopacitebhyaśca ebhyaḥ kuśalebhyo dharmebhyo na parihīyate / na bhavyo bhavatyāyatyāṃ parihāṇāya / nānyatra teṣāṃ teṣāṃ rātridivānāmatyayātteṣāṃ teṣāmātmabhāvānāṃ samatikramāccandro vā śuklapakṣe pratyupasthite vardhata eva ebhiḥ kuśalairdharmairna [pari]hīyate bodhisattvaḥ niṣṭhāgamanabhūmibyavasthitasya punarbodhisattvasyaikajātipratibaddhasya caramabhavikasya vā ete kuśalā dharmāḥ suviśuddhā veditavyā yeṣāmuttari bodhisattvabhūmau pariśuddhataratā nāsti / evaṃ tribhiḥ kāraṇaireṣāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ samudācāraḥ / dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ śreṣṭhatā / tribhiḥ kāraṇaiḥ suviśuddhatā veditavyā dānādīnāṃ samānarthatāvasānānām /

tatra sarvadānasya sarvaśīlasya vistareṇa yāvatsarvasamānarthatāyā āsevitāyāḥ suviśodhitāyāḥ sakalasaṃpūrṇāyā anuttarā samyaksaṃbodhirvajrasāraśarīratā saddharmacirasthitikatā ca phalamabhinirvartate / tatra duṣkaradānena duṣkaraśīlena yāvadduṣkarasamānārthatayā āsevitayā suviśodhitayā tathāgatasyāpratisamāścaryādbhutadharmasamanvāgatatvaṃ phalamabhinirvartate / tatra sarvatomukhena dānena sarvatomukhena śīlena vistareṇa yāvatsarvatomukhayā samānārthatayā tathāgatasya sarvataḥ pradhānasattvairdevamanuṣyaiḥ pūjyatvaṃ phalamabhinivartate / tatra satpuruṣadānasya satpuruṣaśīlasya yāvatsatpuruṣasamānārthatāyāḥ tathāgatasya ye kecitsattvā apadā vā [dvipadā vā] catuṣpadā vā bahupadā vā rūpiṇo vā 'rūpiṇo vā saṃjñino vāsaṃjñino vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagā vā [teṣāṃ] sarveṣāṃ sattvānāmagryatvaṃ phalamabhinirvartate / tatra sarvākārasya dānasya [sarvākārasya] śīlasya vistareṇa yāvatsarvākārāyāḥ samānārthatāyāstathāgatasyāprameyavicitrapuṇyaparigṛhītaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanakāyatā phalamabhinirvartate / (dutt 158) tatra vighātārthikadānasya vighātārthikaśīlasya vistareṇa yāvadvighātārthikasamānārthatāyāḥ tathāgatasya bodhimaṇḍa niṣaṇṇasya sarvamārapratyarthikavidhātāviheṭhāvikampanāpratibalanatā phalamabhinirvartate / tatrehāmutrasukhasya dānasya ihāmutrasukhasya śīlasya vistareṇa yāvadihāmutrasukhāyāḥ samānārthatāyāstathāgatasya paramadhyānavimokṣasamādhisamāpattisukhaṃ phalamabhinirvartate / tatra viśuddhasya dānasya viśuddhasya śīlasya vistareṇa yāvadviśuddhāyāḥ samānārthaṃtāyā āsevitāyāḥ suviśodhitāyāḥ sakalasaṃpūrṇayāstathāgatasya sarvākārāścatasraḥ pariśuddhayaḥ āśrayapariśuddhirālambanapariśuddhiścittapariśuddhirjñānapariśuddhiḥ phalamabhinirvartate / tathā trīṇyārakṣyāṇi daśabalavaiśāradyasmṛtyupasthāna-sarvāveṇikabuddhadharmaviśuddhiśca phalamabhinirvartate / idamasya bodhisattvasya dānādīnāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ paryantagataṃ phalaṃ niruttaram / anyaccāsyāpramāṇamiṣṭamanavadyaṃ bodhisattvacaryāsu saṃsarato veditavyam /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne pañcadaśamaṃ saṃgrahavastupaṭalam /

pūjāsevā 'pramāṇapaṭalam (chapter 1.16)

uddānam /

ratna-pūjā mitra-sevā apramāṇaiśca paścimam /

tatra bodhisattvasya tathāgateṣu tathāgata-pūjā katamā / sā sāmāsato daśavidhā veditavyā / śarīra-pūjā caitya-pūjā sammukha-pūjā vimukha-pūjā svayaṃkṛta-pūjā para-kārita-pūjā lābha-satkāra-pūjā udāra-pūjā asaṃkliṣṭapūjā pratipatti-pūjā ca /

tatra yadbodhisattvaḥ sākṣāt tathāgata-rūpa-kayameva pūjayati / iyamasyocyate śarīra pūjā /

tatra yadbodhisattvastathāgatamuddisya stūpaṃ vā gahaṃ vā kūṭaṃ vā purāṇacaitya vā abhinava-caityaṃ vā pūjayati / iyamasyocyate caitya-pūjā /

yad bodhisattvastathāgata-kāya vā tathāgata-caityaṃ vā sammukhībhūtamadhyakṣa pūjayati / iyamasya sammukha-pūjetyucyate /

tatra yad bodhisattvastathāgate vā tathāgate-caitye vā sammukha-pūjāṃ kurvannevamadhyāśaya-sahagataṃ prasāda-sahagataṃ cittamabhisaṃskaroti / yā ekasya tathāgatasya dharmatā sā sarveṣāṃ tathāgatānāmatītānāgatapratyutpannānāṃ dharmatā / yā ekasya tathāgata-caityasya dharmatā sā sarveṣāṃ tathāgata-caityānāṃ dharmatā / ityato 'hametañca sammukhībhūtaṃ tathāgataṃ pūjayāmi sarvāṃśca tān atītānāgatapratyutpannāṃśca tathāgatān pūjayāmi / etacca sammukhībhūta tathāgata-caityaṃ pūjayāmi / tadanyāni ca daśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣu sarvāṇi stūpāni gahāni kūṭāgārāṇi purāṇa-caityāni abhinava-caityāni pūjayāmi / itīyaṃ tāvad bodhisattvasya sādhāraṇā sammukhā /

vimukhā ca tathāgata-pūjā tathāgata-caitya-pūjā ca veditavyā / yatpunarbodhisattvaḥ asammukhībhūte tathāgate tathāgata-caitye vā tathāgatacittamabhisaṃskṛtya (dutt 160) pūjāṃ prayojayati sarvabuddhānuddiśya sarvatathāgatacaityāni coddiśya / sāsya kevalā vimukhaiva pūjā veditavyā / yadapi bodhisattvaḥ parinirvṛte tathāgate tathāgatamuddiśya tathāgatasya śarīraṃ stūpaṃ vā kārayati gahaṃ vā kūṭaṃ vā ekaṃ vā dvau vā sambahulāni vā yāvat koṭi-śatasahasrāṇi yathāśakti-yathābalam / iyamapi bodhisattvasya tathāgateṣu vimukhā vipulā pūjā apramāṇa-puṇya-phalā 'nekabrāhmapuṇyaparigṛhītā / yathā bodhisattvaḥ anekaireva kalpai[rmahākalpai]ravinipātagāmī bhavati / na cānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sambhāraṃ na paripūrayati tannidānam / tatra yeyaṃ bodhisattvasya kevalaiva tathāgate tathāgatacaitye vā pūjā iyameva tāvadvipulapuṇyaphalā draṣṭavyā tato vipulatarapuṇyaphalā kevalaiva vimukhā draṣṭavyā / tato vipulatamapuṇyaphalā sādhāraṇasamsukhavimukhā pūjā draṣṭavyā /

tatra yad bodhisattvastathāgate vā tathāgatacaitye vā pūjāṃ kartukāmaḥ svayameva svahastaṃ karoti na dāsīdāsakarmaṃkara-[pauruṣeya-]mitrāmātyajñātisālohitaiḥ kārayatyālasyakausīdyaṃ pramādasthānaṃ vā niśritya / iyaṃ bodhisattvasya svayaṃkṛtā pūjā veditavyā / tatra yadbodhisattvastathāgate vā tathāgatacaitye vā pūjāṃ kartukāmo na kevalaṃ svayeva karotyapi tu mātāpitṛbhyāṃ kārayati putradāreṇa dāsīdāsakarmakarapauruṣeyairmitrāmātyajñātisālohitaiḥ paraiśca rājabhiḥ rājamahāmātrairbrāhmaṇaigṛhapatibhirnaigamairjānapadairdhanibhiḥ śreṣṭhabhiḥ sārthavāhairantataḥ strīpuruṣadārakadārikābhiḥ kṛpaṇaiduḥkhitaira ā-caṇḍālairapi kārayati / tathā 'cāryopādhyāyaiḥ sārdhavihāryantevāsibhiḥ sabrahmacāribhiśca pravrajitairapyanyatīrthyaistathāgate [vā tathāgata-]caitye vā pūjāṃ kārayati / iyaṃ bodhisattvasya sādhāraṇā pūjā svaparakṛtā veditavyā /

yatpunarbodhisattvaḥ parītte pūjākaraṇīye deyavastuni saṃvidyamāne karuṇāsahagatena cetasā saṃcintya pareṣāmeva tadvastvanuprayacchatyete duḥkhitāḥ sattvā alpapuṇyāścāśaktāśca tathāgate vā tathāgatacaitye vā kārāṃ kṛtvā sukhitā bhavantviti / pare ca tena vastunā tathāgate vā tathāgatacaitye vā pūjāṃ kurvanti na bodhisattvaḥ iyaṃ bodhisattvasya kevalā parakāritā pūjā veditavyā /

tatra yā kevalā svayaṃkṛtā sā mahāpuṇyaphalā / yā kevalā parakāritā sā mahattarapuṇyaphalā / yā punaḥ sādhāraṇā yā mahattamapuṇyaphalā niruttarā veditavyā /

tatra yadbodhisattvaḥ tathāgate vā tathāgatacaitye vā cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārairabhivādanavandanapratyutthānāñjalikarmabhiśca dhūpagandhaiścūrṇagandhairanulepanagandhairvicitraiśca mālyairvicitrairvādyai rvicitraiśchatradhvajapatākāpradīpadānairvicitraiḥ stotrābhivyāhāraiḥ pañcamaṇḍalapraṇāmaiḥ pradakṣiṇāvartaiḥ pūjāṃ karoti / tathā 'kṣayaṇikāpradānaiḥ maṇimuktāvaidūryaśaṃkhaśilāpravāḍāśmagarbhamusāragalvajātarūparajatalohitikā-dakṣiṇāvartaprabhṛtibhiḥ ratnapradānairmaṇikuṇḍalakeyūrādyalaṅkārapradānairantataśca ghaṇṭāpradānakārṣāpaṇa-kṣepasūtrapariveṣṭanaiḥ pūjayati / iyaṃ bodhisattvasya tathāgate vā tathāgatacaitye vā lābhasatkārapūjā veditavyā /

tatra yadbodhisattvo dīrghakālikīñca tathāgate vā tathāgatacaitye vā etāmeva lābhasatkārapūjāṃ karoti prabhūtavastukāñca praṇītavastukāñca sammukhavimukhāñca svayaṃkṛtaparakṛtāñca ghanarasena ca prasādena sammukhībhūtena tīvrayā cādhimuktyā pūjāṃ karoti / tacca kuśalamūlamanuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati / iyaṃ bodhisattvasya saptākārā udārapūjetyucyate /

tatra yadbodhisattvaḥ svahastaṃ tathāgate vā tathāgatacaitye vā kārāṃ karoti na parairavajñayā kārayati pramādakausīdyādvā / satkṛtya karoti / nāpaviddhamavikṣiptacittaḥ karotyasaṃkliṣṭacittaḥ / na buddhābhiprasannānāṃ rājādīnāmudārasattvānāṃ lābhasatkārahetoḥ kuhanārthaṃ pratirūpeṇa ca vastunā pūjayati / na haritāla-lepana-dhṛtasnāna-gugguludhūpārkapuṣpādibhiranyaiścākalpikairupakaraṇaiḥ / iyaṃ bodhisattvasya ṣaḍākārā 'saṃkliṣṭā pūjā veditavyā /

tāṃ punaretāmudārāmasaṃkliṣṭāṃ lābhasatkārapūjāṃ bodhisattvastathāgate vā tathāgatacaitye vā svabāhubalopārjitairbhogaiḥ karoti parato vā paryeṣitaiḥ / ṣariṣkāravaśitā-pratilabdhairvā / tatra pariṣkāravaśitāprāpto bodhisattvaḥ dvau vā (dutt 162) trīnvā saṃbahulān vā samucchrayān yāvat samucchryakoṭīniyutaśatasahastrāṇyanekānyabhinirmāya sarvaistaiḥ samucchrayaistathāgateṣu praṇāmaṃ karoti / teṣāñca samucchrayāṇāmekaikasya hastaśataṃ hastasahasraṃ vā tato vā pareṇa nirmāya sarvaistairdivyasamatikrāntaiḥ kusumaiḥ paramasugandhibhiḥ paramamanoramaiḥ tāṃstathāgatānabhyavakirati / sarve ca te samucchrayā atyudārāṇi tathāgatabhūtaguṇopasaṃhitāni stotrāṇi bhāṣante / sarvaireva ca taiḥ samucchrayairvicitrāṇyamātrāṇi [agrāṇi] praṇītāni keyūramaṇikuṇḍalāni chatradhvajapatākāśca tathāgateṣūtsṛjayattyāropayati / iyamevaṃbhāgīyā pariṣkāravaśitā-prāptasya bodhisattvasya svacittapratibaddhā pūjā / na cāsya punarbuddhotpādaḥ pratyāśaṃsitavyaḥ prārthayitavyo vā bhavati / tatkasya hetoḥ / tathāhi tasyāvaivartikabhūmipraviṣṭatvāt sarvabuddhakṣetreṣvavyāhatā gatirbha vati / no cāpi bodhisattvasya svabāhubalopārjitā bhogā bhavantināpi ca parataḥ paryeṣitalabdhā vā / nāpi ca bodhisattvaḥ pariṣkāravaśitāprāpto bhavati / api tu yā kācit tathāgatapūjā jambūdvīpe [vā] cāturdvīpe vā sāhasre [vā dvisāhasre vā trisāhasra-]mahāsāhasre vā yāvaddaśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣu mṛdumadhyādhimātrā pravartate /

tāṃ sarvāṃ śrāddho bodhisattvaḥ prasādasahagatenodārādhimuktisahagatena cetasā spharitvābhyanumodate / iyamapi bodhisattvasyālpakṛcchreṇa mahatī apramāṇā tathāgatapūjā bodhāya mahāsaṃbhāraparigṛhītā yasyāṃ bodhisattvena satata-samitaṃ kalyāṇacittena hṛṣṭacittena yogaḥ karaṇīyaḥ / tatra yadbodhisattvaḥ stokastokaṃ muhūrtamuhūrtamantato godohamātramapi sarvasattva prāṇibhūteṣu maitracittaṃ bhāvayati / karuṇāsahagataṃ muditāsahagatamupekṣāsahagataṃ cittaṃ bhāvayati / tathā sarvasaṃskāreṣvanityasaṃjñāmanitye duḥkhasaṃjñāṃ duḥkhe 'nātmasaṃjñāṃ nirvāṇe cānuśaṃsasaṃjñāṃ bhāvayati / tathā tathāgatānusmṛtiṃ dharmasaṃghapāramitānusmṛtiṃ bhāvayati / tathā stokastokaṃ muhūrtamuhūrtaṃ sarvadharmāṇāṃ prādeśikena mṛdukṣāntikenāpi jñānena nirabhilāpyadharmasvabhāvatathatādhimukto nirvikalpena nirnimittena cetasā viharati / prāgeva tata uttari tato bhūyaḥ / tathā bodhisattvaśīlasaṃvaraparipālanā / śamathavipaśyanāyāṃ bodhipākṣikeṣu ca dharmeṣu yogakriyā / tathā pāramitāsu saṃgrahavastuṣu ca samyagyogakriyā / itīyaṃ bodhisattvasya pratipattisahagatā tathāgata pūjā 'gryāvarā (dutt 163) praṇītā niruttarā / yasyāḥ pūjāyāḥ pūrvikā lābhasatkārapūjā sarvākārāpi śatatamīmapi kalāṃ nopaiti sahasratamīmapi kalāṃ nopaiti vistareṇa yāvadupaniṣadamapi nopaiti / itīyaṃ daśabhirākāraiḥ sarvākārā tathāgatapūjā veditavyā /

yathā tathāgatapūjā evaṃ dharmapūjā saṃghapūjā yathāyogaṃ veditavyā /

tatra triṣu ratneṣvetāṃ daśākārāṃ pūjāṃ kurvanbodhisattvastathāgatālambanaiḥ ṣaḍmiradhyāśayaiḥ karoti / guṇakṣetraniruttarādhyāśayatayā upakāriniruttarādhyāśayatayā 'padadvipadādisarvasattvāgryādhyāśayatayā udumbarapuṣpavat sudurlaṃbhā 'dhyāśayatayā ekākinastrisāhasrama sāhasre loka utpādātkevalādhyāśayatayā laukikalokottarasampatsarvārthaṃpratisaraṇādhyāśayatayā / tasyaibhiḥ ṣaḍbhiradhyāśayaiḥ tathāgate tasya vā dharme tasya vā saṃghe pūjā prakalpitā parīttāpyaprameyaphalā bhavanti prāgeva prabhūtā /

tatra katibhirākāraiḥ samanvāgataṃ bodhisattvasya kalyāṇamitraṃ veditavyam / katibhiścākāraiḥ kalyāṇamitratā 'bandhyā bhavati / katibhikārāraiḥ samanvāgataṃ kalyāṇamitraṃ prasādapadasthānagataṃ bhavati / kati kalyāṇamitrabhūtasya [bodhisattvasya] vineyeṣu kalyāṇamitra-karaṇīyāni bhavanti / katividhā ca kalyāṇamitrasaṃsevā bodhisattvasya / katyākārayā ca saṃjñayā kalyāṇamitrasyāntikādbodhisattvena dharmaḥ śrotavyaḥ / katiṣu ca sthāneṣu kalyāṇamitrasyāntikād bodhisattvena dharmaṃ śruṇvatā tasmindharmabhāṇake pudgale 'manasikāraḥ karaṇīyaḥ /

tatrāṣṭābhiraṅgaiḥ samanvāgataṃ bodhisattvasya kalyāṇamitraṃ sarvākāraparipūrṇaṃ veditavyam / vṛttastho bhavati bodhisattvasaṃvaraśīleṣu vyavasthito 'khaṇḍacchidrakārī / bahuśruto bhavati nāvyutpannabuddhiḥ / adhigamayuktaśca bhavati lābhī bhāvanāmayasyānyatamānyatamasya kuśalasya lāmī śamathavipaśyanāyāḥ / anukampakaśca bhavati kāruṇikaḥ so 'dhyupekṣya svaṃ dṛṣṭadharmaṃsukhavihāraṃ pareṣāmarthāya parayujyate / viśārado bhavati na pareṣāmasya dharmaṃ deśayataḥ smṛtiḥ pratibhānaṃ - va śāradyabhayāt pramuṣyate / kṣamaśca bhavati parato 'vamānanāvahasanāvaspandana durukta-durāga-tādīnāmaniṣṭānāṃ vacanspathānāṃ vividhānañca sattvavipratipattīnām / aparikhinnamānasaśca (dutt 164) bhavati balavān pratisaṃkhyānabahulaḥ akilāsī catasṛṇāṃ pariṣadāṃ dharmadeśanāyai / kalyāṇavākyaśca bhavati vākkaraṇenopeto dharmatāpraṇaṣṭaspaṣṭavāk /

tatra pañcabhirākāraireva sarvākāraguṇayuktasya bodhisattvasya kalyāṇamitrasyābandhyaṃ kalyāṇamitrakaraṇīyaṃ bhavati / sa hi pareṣāmādita eva hitasukhaiṣī bhavati / tacca hitasukhaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / na tatra viparyastabuddhirbhavati / yena copāyena yadrupayā dharmadeśanayā yaḥ sattvaḥ śakyarūpo bhavati vinetuṃ tatra śakto bhavati pratibalaḥ / aparikhinnamānasaśca bhavati / samakāraṇyaśca bhavati / sarvasattveṣu hīnamadhyaviśiṣṭeṣu na pakṣapatitaḥ /

tatra pañcabhirākāraistatkalyāṇamitraṃ prasādapadasthitaṃ bhavati yenainaṃ pare 'tyarthamabhiprasīdantyanuśraveṇāpi śrutvā prāgeva sammukhaṃ nirīkṣya / īryāpathasaṃpanno bhavati praśānteryāpathaḥ sarvāṅgapratyaṅgainirvikāraḥ / sthito bhavatyanuddhataacapalakāyavāṅmanaḥkarmāntapracāraḥ / niṣkuhakaśca bhavati na pareṣāṃ kuhanārthamīryāpathaṃ sthairyaṃ vā pratisaṃkhyāya kalpayati / anīrṣukaśca bhavati na pareṣāṃ dharmyaṃ kathāṃ lābhasatkāraṃ vā ārabhyāmarṣamutpādayati / api tu svayamadhyeṣyamāṇo 'pi dharmakathane paraiḥ labhamāno 'pi vipulaṃ lābhasatkāraṃ paramapadiśati aśaṭhena cetasā prasannena / pareṣāṃ tacca dhārmakathikatvaṃ tañca lābhasatkāramārabhyānujanāti / yathā svena lābhasatkāreṇa tuṣṭo bhavati tathā bhṛśataraṃ paralābhena parasatkāreṇa tuṣṭo bhavati / [sumanāḥ] saṃlikhitaśca bhavatyalpabhāṇḍo 'lpapariṣkāraḥ utpannotpannaparityaktasarvopakaraṇaḥ /

tatra pañcabhirākārairayaṃ kalyāṇamitrabhūto bodhisattvaḥ pareṣāṃ vineyānāṃ kalyāṇamitrakāryaṃ karoti / codako bhavati / smārako bhavati / avavādako bhavati / anuśāsako bhavati / dharmadeśako bhavati / eṣāñca padānāṃ vistareṇa vibhāgo veditavyaḥ / tadyathā śrāvakabhūmāvavavādānuśāsanañca bhūyastata uttari veditavyaṃ tadyathā balagotrapaṭale /

tatra caturbhirākārairbodhisattvasya kalyāṇamitrasevā paripūrṇā veditavyā / kālena kālaṃ glānopasthānasvasthopasthāna kriyayā premagauravaprasādopasaṃhṛtayā / (dutt 165) kālena kālamabhivādanavandanapratyutthānāñjalisāmicīkarmapūjākriyayā dharmacīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāradānapūjayā ca / niśritasya ca dhārmikeṣvarthasaṃyoga-viyogeṣu vaśavartanatayā avikampanatayā yathābhūtatvāviṣkaraṇatayā / kālena ca cājñāmiprāyasyopasaṃkramaṇaparyupāsanaparipṛcchanaśravaṇatayā /

tatra kalyāṇamitrasyāntikāddharmaṃ śrotukāmena bodhisattvena pañcākārayā saṃjñayā dharmaḥ śrotavyaḥ / ratnasaṃjñayā durlabhārthena / cakṣuḥsaṃjñayodārasahajaprajñāpratilābhāya hetubhāvārthena / ālokasaṃjñayā pratilabdhasahajajñānacakṣuṣā sarvākāra-yathābhūta-jñeyasaṃprakāśanārthena / mahāphalānuśaṃsasaṃjñayā nirvāṇasaṃbodhiniruttarapadaprāptihetubhāvārthena / anavadyaratisaṃjñayā dṛṣṭe dharme 'prāpta nirvāṇasaṃbodhidharmayathābhūtapravicayaśamathavipaśyanā 'navadyamahāratihetubhāvārthe /

tatra bodhisattvena kalyāṇamitrasyāntikāddharmaṃ śruṇvatā tasmindharmabhāṇake pudgale pañcasthāneṣvamanasikāraṃ kṛtvā 'vahitaśrotreṇa prasannamānasena dharmaḥ śrotavyaḥ / śīlabhraṃśe 'manasikāraḥ karaṇīyaḥ / naivaṃ cittamabhisaṃskartavyaṃ duḥśīlo 'yamasaṃvarasthaḥ nāhamataḥ śroṣyāmi / kulabhraṃśe 'pyamanasikāraḥ karaṇīyaḥ / naivaṃ cittamabhisaṃskartabyaṃ nīlakulo 'yaṃ nāhamataḥ śroṣyāmi / rūpabhraṃśe 'pyamanasikāraḥ karaṇīyaḥ / naivaṃ cittamabhisaṃskartavyaṃ virupo 'yaṃ nāhamataḥ śroṣyāmi / vyañjanabhraṃśe 'pyamanasikāraḥ karaṇīyaḥ / naivaṃ cittamabhisaṃskartavyam anabhisaṃskṛtavākyo 'yaṃ nāhamataḥ śroṣyāmi / nānyatrārthapratisaraṇena bhavitavyaṃ na vyañjanapratisaraṇena / mādhuryabhraṃśe 'pyamanasikāraḥ karaṇīyaḥ / naivaṃ cittamabhisaṃskartavyaṃ paruṣavākyoyaṃ krodhano na ca madhuraṃ dharmaṃ bhāṣate nāhamataḥ śroṣyāmīti / ityevaṃ pañcasu sthāneṣvamanasikāraṃ kṛtvā bodhisattvena sādareṇa saddharmaparigrahaḥ kāryo na jātu dharmaḥ pudgaladoṣeṇa duṣṭo bhavati / tatra yo 'sau mandaprajño bodhisattvaḥ pudgaladoṣeṣūpahatacitto dharmaṃ necchati śrotuṃ sa ātmana evāhitāya prajñāparihāṇāya pratipanno veditavyaḥ /

kathañca bodhisattvaścatvāryapramāṇāni bhāvayati / maitrīṃ karuṇāṃ muditāmupekṣām / iha bodhisattvaḥ samāsatastrividhāni catvāryapramāṇāni bhāvayati / sattvālambanāni dharmālambanānyanālambanāni ca / yadbodhisattvastriṣu rāśiṣu sarvasattvānavasthāpya sukhitān duḥkhitān aduḥkhitāsukhitān sattvān sukhakāmānadhikṛtya sukhopasaṃhārādhyāśayagatena maitreṇa cetasā daśadiśaḥ spharitvā sattvādhimokṣeṇa viharati / iyamasya sattvālambanā maitrī veditavyā / yatpunaḥ dharmamātrasaṃjñī dharmamātre sattvopacāramāśayataḥ saṃpaśyaṃstāmeva maitrīṃ bhāvayati / iyamasya dharmālambanā maitrī veditavyā / yatpunardharmānapyavikalpayaṃstāmeva maitrīṃ bhāvayati / iyamasyānālambanā maitrī veditavyā / yathā sattvālambanā dharmālambanā 'nālambanā maitrī evaṃ karuṇā muditopekṣā api veditavyā / tatra bodhisattvo duḥkhitān sattvānārabhya duḥkhāpanayanādhyāśayo daśasu dikṣu karuṇāsahagataṃ cittaṃ bhāvayati / sāsya karuṇā / sukhitānvā punaḥ sattvānārabhya sukhānumodanādhyāśayo dasaśu dikṣu muditāsahagataṃ cittaṃ bhāvayati / sāsya muditā / sa teṣāmeva trividhānāṃ sattvānāmaduḥkhāsukhitānā duḥkhitānāṃ sukhitānāñca yathākramaṃ mohadveṣarāgakleśavivekādhyāśayo daśasu dikṣūpekṣāsahagataṃ cittaṃ bhāvayati / iyamasyopekṣā / tatra yāni bodhisattvasya maitryādīnyapramāṇāni sattvālambanāni tānyanyatīrthya sādhāraṇāni veditavyāni / yāni punardharmālambanāni tāni śrāvakapratyekabuddhasādhāraṇāni na tvanyatīrthyasādhāraṇāni veditavyāni / yāni tu bodhisattvasyānālambanānyapramāṇāni tāni sarvatīrthya-śrāvakapratyekabuddhāsādhāraṇāni veditavyāni / tatra bodhisattvasya trīṇyapramāṇāni sukhādhyāśayasaṃgṛhītāni veditavyāni / maitrī karuṇā muditā ca / ekama pramāṇaṃ hitādhyāśayasaṃgṛhītaṃ veditavyaṃ yaduta upekṣā / sarvāṇi caitānyapramāṇāni bodhisattvasyānukampetyucyate / tasmāttaiḥ samanvāgatā bodhisattvā anukampakā ityucyante /

tatra daśottaraśatākāraṃ duḥkhaṃ sattvadhātau saṃpaśyanto bodhisattvāḥ sattveṣu karuṇāṃ bhāvayanti / daśottaraśatākāraṃ duḥkhaṃ katamat / ekavidhaṃ duḥkham / aviśeṣeṇa pravṛttiduḥkhamārabhya sarvasattvāḥ pravṛttipatitā duḥkhitāḥ / dvividhaṃ duḥkham / chandamūlakaṃ yeṣāṃ [priyāṇāṃ] vastūnāṃ pariṇāmādanyathībhāvād duḥkhamutpadyate / sammohavipākañca duḥkhaṃ yaistīvraiḥ śārīrairveditaiḥ spṛṣṭastasminnātmabhāve ahamiti vā mameti vā sammūḍho 'tyarthaṃ śocati / yena dviśalyāṃ vedanāṃ vedayate kāyikīñcaitasikīñca / trividhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaduḥkhatayā saṃskāraduḥkhatayā vipariṇāmaduḥkhatayā ca / caturvidhaṃ duḥkham / virahaduḥkhaṃ priyāṇāṃ visaṃyogādyadutpadyate / samucchedaduḥkhaṃ nikāyasabhāganikṣepānmaraṇādyadutpadyate / santatiduḥkhaṃ muttaratramṛtasya janmapāraṃparyeṇa yadutpadyate / atyantaduḥkhamaparinirvāṇadharmakāṇāṃ sattvānāṃ ye pañcopādānaskandhāḥ / pañcavidhaṃ duḥkham / kāmacchandaparyavasthāna pratyayaṃ vyāpādastyāna-middhauddhatya-kaukṛtya-vicikitsā-paryavasthānapratyayañca yaddūḥkham / ṣaḍvidhaṃ duḥkham / hetuduḥkhamāpayaheturniṣevaṇāt phaladuḥkhamapāyopapattitaḥ / bhogān punarārabhya paryeṣṭiduḥkhamārakṣāduḥkhamatṛptiduḥkhaṃ vipraṇāśaduḥkhañca / tadetadabhisamasya ṣaḍvidhaṃ duḥkhaṃ bhavati / saptavidhaṃ duḥkham / jātirduḥkhaṃ jarāvyādhirmaraṇamapriyasaṃyogaḥ priyavinābhāvaḥ yadapīcchanparyeṣamāṇo na labhate tadapi duḥkham / aṣṭavidhaṃ duḥkham / śītaduḥkhabhuṣṇaduḥkhaṃ jighatsāduḥkhaṃ pipasāduḥkhamasvātantryaduḥkham / ātmopakramaduḥkhaṃ tadyathā nigranthaprabhṛtīnām / paropakramaduḥkhaṃ tadyathā paṇiloṣṭasaṃsparśādibhiḥ parato daṃśamaśakādisaṃsparśaiśca /

īryāṃpathaikajātīyavihāraduḥkhañca / navavidhaṃ duḥkham / ātmavipattiduḥkhaṃ paravipattiduḥkhaṃ [jñātivipattiduḥkhaṃ bhogavipattiduḥkham] ārogyavipattiduḥkhaṃ śīlavipattiduḥkhaṃ dṛṣṭi-[vipattiduḥkhaṃ] dṛṣṭadhārmikaduḥkhaṃ sāmparāyikañca duḥkham / daśavidhaṃ duḥkham / bhojanakāyapariṣkāravaikalyaduḥkhaṃ pānayānavastrālaṅkārabhāṇḍopaṣkarapariṣkāravaikalyaduḥkhaṃ gandhamālyavilepanapariṣkāravaikalyaduḥkhaṃ nṛtyagītavāditrapariṣkāravaikalyaduḥkham ālokapariṣkāravaikalyaduḥkhaṃ strīpuruṣaparicaryākāyapariṣkāravaikalyaduḥkhañca daśamam punaranyaṃ navavidhaṃ duḥkhaṃ veditavyam / sarvaduḥkhaṃ mahāduḥkhaṃ sarvatomukhaṃ duḥkhaṃ vipratipattiduḥkhaṃ pravṛttiduḥkhamakāmakāraduḥkhaṃ vighātaduḥkhamānuṣaṅgikaṃ duḥkhaṃ sarvākārañca (dutt 168) duḥkham / tatra sarvaduḥkhaṃ yat pūrvahetusamutpannaṃ vartamānapratyayasamutpannañca / tatra mahāduḥkhaṃ yaddīrghaṃkālikaṃ pragāḍhaṃ citraṃ nirantarañca / tatra sarvatomukhaṃ duḥkhaṃ yannārakaṃ tairyagyonikaṃ pretalaukikaṃ sugatiparyāpannañca / tatra vipratipattiduḥkhaṃ yad dṛṣṭe vā dharme paravyatikramāt parāpakārakaraṇāllabhate samutthāpayati / viṣamabhojanaparibhogāddhātuvaiṣamyajaṃ duḥkhaṃ samutthāpayati / anayena vātmadṛṣṭadharmaduḥkhopakramāt svayaṃ kṛtaṃ duḥkhaṃ samutthāpayati / ayoniśomanaskāra-tadbahulavihāritayā vā kleśopakleśaparyavasthānaduḥkhaṃ pratyanubhavati / kāyavāṅmanoduścaritabāhalyādbā āyatyāmāpāyikaṃ duḥkhaṃ pratyanubhavati / tatra pravṛttiduḥkhaṃ yat ṣaḍākārādaniyamādutpadyate saṃsāre saṃsarataḥ / ātmabhāvāniyamādrājā bhūtvā āḍhyaḥ kṛpaṇo bhavati / mātāpitraniyamāt putradārāniyamāddāsīdāsakarmakarapauruṣeyāniyamāt

mitrāmātyajñātisālohitāniyamāt mātāpitarau bhūtvā yāvadvistareṇa mitrāmātyajñātisālohito bhūtvā 'pareṇa samayena saṃsarato vadhako bhavati pratyarthikaḥ pratyamitraḥ / bhogāniyamācca saṃsāre saṃsaran mahābhogo bhūtvā punarapareṇa samayena paramadaridro bhavati / tatrākāmakāraduḥkha yaddīrghāyuṣkāmasya akāmamalpāyuṣkatayotpadyate /

ābhirupyakāmasya cākāmaṃ vairupyataḥ / uccakulopapattikāmasya cākāmaṃ nīcakulopapattitaḥ / aiśvaryakāmasyākāmaṃ dāridryopanipātataḥ [mahā-]balakāmasya cākāmaṃ daurvalyopanipātata utpadyate / jñeyaṃ jñātukāmasya cākāmaṃ sammohājñānasamudācāra utpadyate / paraparājayakāmasya cākāmaṃ parāparājayādātmaparajayādyaddaḥkhamutpadyate / tatra vighātaduḥkhaṃ yadgṛhiṇāñca putradārādyapacayād yadutpadyate / pravrajitānāñca rāgādikleśopacayād yad duḥkhamutpadyate / yacca dukhaṃ durbhikṣopaghātādvā paracakropadhātādvā 'ṭavīdurgapraveśasambādha saṃkaṭopaghātādvā utpadyate / yacca duḥkhaṃ parāyattavṛttatayā utpadyate / yacca duḥkhaṃmaṅgapratyaṅgavaikalyopaghātād votpadyate / yacca duḥkhaṃ vadhabandhanacchedanatāḍanapravāsanādyupadyātādutpadyate / tatrānuṣaṅgikaṃ duḥkhaṃ yadaṣṭāsu lokadharmeṣu duḥkhaṃ naśana dharmake naṣṭe kṣayadharmake kṣīṇe jarādharmake jīrṇe vyādhidharmake vyādhite maraṇadharmake mṛte 'lābhato vā punarayaśasto vā nindāto vā yaddaḥkham / ityetadaṣṭavidhaṃ duḥkhaṃ prāryanāduḥkhañca / idamucyate ānuṣaṅgikaṃ duḥkham / tatra sarvākāraṃ duḥkhaṃ (dutt 169) yatpañcākāraṃ yathoddiṣṭasukhavipakṣeṇa duḥkhaṃ hetuduḥkhaṃ vedayitaduḥkhaṃ sukhābhāvamātraduḥkhaṃ veditayānupacchedaduḥkhaṃ naiṣkramyapravivekopaśamasaṃbodhisukhavipakṣeṇa vāgārikakāmadhātusaṃyogaja-vitarka-pṛthagjanaduḥkhaṃ pañcamaṃ veditavyam / ityetacca paścavidhaṃ duḥkham / aupakramikamupakaraṇavaikalyajaṃ dhātuvaiṣamyajaṃ priyavipariṇāmajaṃ traidhātukāvacarakleśapakṣyadoṣṭhulyaduḥkhañca pañcamam / ityetat pañcavidhaṃ pūrvakaṃ caikadhyamabhisaṃkṣipya daśavidhaṃ dukhaṃ sarvākāramityucyate /

iti pūrvakañca [pañcapañcāśadākāramidañca] pañcapañcāśadākāramaikadhyamabhisaṃkṣipya daśottaraśatākāraṃ duḥkhaṃ bhavati bodhisattvaḥ karuṇāyā ālambanaṃ yenālambanena bodhisattvānāṃ karuṇotpadyate vivardhate bhāvanāparipūriṃ gacchati /

ataśca mahato duḥkhaskandhādekānnaviṃśatiprakāraduḥkhālambanā mahākaruṇā pravartate / ekānnaviṃśatiprakāraṃ duḥkhaṃ katamat / sammohavipākaṃ duḥkhaṃ saṃskāraduḥkhatāsaṃgṛhītaṃ duḥkhamātyantikaṃ duḥkhaṃ hetuduḥkhaṃ jātiduḥkhaṃ svayaṃkṛtaupakramikaṃ duḥkhaṃ śīlavipattiduḥkhaṃ dṛṣṭivipattiduḥkhaṃ pūrvahetukaṃ duḥkhaṃ mahadduḥkhaṃ nārakaṃ duḥkhaṃ sugatisaṃgṛhītaṃ duḥkhaṃ sarvavipratipattijaṃ duḥkhaṃ sarvapravṛttiduḥkhamajñānaduḥkhamaupacayikaṃ duḥkhamānuṣaṅgikaṃ duḥkhaṃ vedayitaduḥkhaṃ dauṣṭhulyaduḥkhañceti /

tatra caturbhiḥ kāraṇaiḥ karuṇā mahākaruṇetyucyate gambhīraṃ sūkṣmaṃ durvijñeyaṃ sattvānāṃ duḥkhamālamvyotpannā bhavati / dīrghakālaparicitā ca bhavatyaneka kalpaśatasahasrābhyastā / tīvreṇa cābhogenālambane pravṛttā bhavati yadrūpeṇābhogenāyaṃ karuṇāviṣṭo bodhisattvaḥ sattvānāṃ duḥkhāpanayanahetoḥ svajīvitaśatānyapi parityajet prāgevaikaṃ jīvitaṃ prāgeva ca kāyapariṣkāram / sarvaduḥkhayātanāprakārāṃścodvahet / suviśuddhā ca bhavati tadyathā niṣṭhāgatānāśca bodhisattvānāṃ bodhisattvabhūmiviśuddhyā tathāgatānāñca tathāgatabhūmiviśuddhyā /

anena khalu daśottareṇākāraśatena ye bodhisattvaḥ karuṇāṃ bhāvayanti sattveṣu te sarvāṃ bodhisattvakaruṇāṃ bhāvayanti / te punaḥ kṣiprameva karuṇāśayaśuddhimadhigacchanti śuddhāśayabhūmipraviṣṭām / sattveṣu cātyarthaṃ snigdhacittāśca bhavanti premacittāśca kartukāmacittāścākhinnacittāśca duḥkhodbahanacittāśca karmaṇyavaśyacittāśca / na ca tathā duḥkhasatyamabhisamitavata āryaśrāvakasya niṣṭhāgatasya dūrībhūtā (dutt 170) nirvit-sahagatā cittasaṃtatiḥ pravartate yathā bodhisattvasyura sattveṣu karuṇāpūrvaṅgamena cittena daśottarākāraśatapatitametaṃ mahāntaṃ duḥkhaskandhaṃ saṃpaśyataḥ / na ca bodhisattva evaṃ karuṇāparibhāvitamānasaḥ kiñcidādhyātmikabāhyaṃ vastu yanna parityajet / nāsti tacchīlasaṃvarasamādānaṃ yanna kuryāt / nāsti sa parāpakāraḥ kaścidyanna kṣamet / nāsti sa vīryārambho yannārabheta / nāsti taddhyānaṃ yanna samāpadyeta / nāsti sā prajñā yāṃ nānupraviśet / tasmāttathāgatāḥ pṛṣṭāḥ santaḥ-kutra pratiṣṭhitā bodhisattvasya bodhiriti-samyak vyākurvāṇā vyākurvanti karuṇāpratiṣṭhitā bodhisattvasya bodhiriti /

tatraikaikamatra yathānirdiṣṭamapramāṇa[mapramāṇayā] samṛddhyā samṛddhiṃ bodhisattvasya pravartate / apramāṇeṣṭhaphalaparigrāhakamapramāṇaiścākārairekāntakuśalairanavadyaiḥ pravartate / evamapramāṇabhāvanānuyuktasya bodhisattvasya catvāro 'nuśaṃsā veditavyāḥ / sāsyāpramāṇabhāvanā ādita eva paramadṛṣṭadharmasukhavihārāya bhavati / apramāṇapuṇyasaṃbhāraparigrahopacayāya bhavati / anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāvāśayadṛḍhatvāya bhavati / sattvānāṃ cārthe saṃsāre sarvaduḥkhodvahanāya bhavati /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne ṣoḍaśamaṃ pūjāsevāpramāṇapaṭalam /

bodhipakṣyapaṭalam (chapter 1.17)

uddānam /

hrīdhṛtyakhedatā caiva śāstra-lokajñatā tathā / samyak syātpratisaraṇaṃ tathaiva pratisaṃvidaḥ //

saṃbhāro bodhipakṣyāśca śamathaśca vipaśyanā / upāyakuśalatvañca dhāraṇī praṇidhānatā / samādhayastrayo jñeyā dharmoddānacatuṣṭayamiti //

tatra katamad bodhisattvānāṃ hrīvyapatrāpyam / tat samāsato dvividhaṃ veditavyam / svabhāvataścādhiṣṭhānataśca /

avadyasamudācāre ātmana evāpratirūpatāṃ viditvā bodhisattvasya lajjā hrīḥ / tatraiva pareṣāṃ bhayagauravāllajjā vyapatrāpyam / sā punarllajjā bodhisattvasya prakṛtyaiva tīvrā bhavati prāgevābhyastā / evaṃ svabhāvato bodhisattvasya hrīvyapatrābhyaṃ veditavyam /

adhiṣṭhānaṃ punaḥ samāsataścaturvidham / bodhisattvakaraṇīyasyānanuṣṭhāne yā lajjā / idaṃ prathamamadhiṣṭhānam / tathā bodhisattvākaraṇīyasyānuṣṭhāne yā lajjā / idaṃ dvitīyamadhiṣṭhānam / tathā bodhisattvasyātmanaḥ praticchannapāpatāyāṃ yā lajjā / idaṃ tṛtīyamadhiṣṭhānam / tathā bodhisattvasya kaukṛtye samutpanne sapratisaraṇe ānuṣaṅgike yā lajjā / idaṃ caturthamadhiṣṭhānam / evamadhiṣṭhānato veditavyam /

tatra katamā bodhisattvasya dhṛtibalādhānatā / sāpi dvividhā draṣṭavyā / svabhāvataścādhiṣṭhānataśca /

kliṣṭacittasanniyacchanatā kleśavaśā[na]nuyāyitā duḥkhādhivāsanaśīlatā vicitraprabhūtodriktairapi bhayabhairavairāmukhaiḥ samyak prayogāvikampanatā prakṛtisattvayogāt pratisaṃkhyānādvā dhīratā / itīyaṃ dhṛtibalādhānatā svabhāvato veditavyā /

asyāḥ khalu bodhisattvānāṃ dhṛtibalādhānatāyāḥ samāsataḥ pañcavidhamadhiṣṭhānaṃ veditavyam / vicitraḥ saṃsāraduḥkhopanipāto vicitrā vineyakṛtā vipratipattiḥ / dīrghakālikaḥ sattvānāmarthe saṃsārābhyupagamaḥ / paravādibhirākalanānuyogo mahatyāñca pariṣadi dharmadeśanā / sarvabodhi [sattva-]śikṣā[padā]bhyupagamaḥ / udāragaṃbhīradharmaśravaṇañca pañcamamadhiṣṭhānaṃ veditavyam /

tatra pañcabhiḥ kāraṇairaparikhinnamānasatā bodhisattvānāṃ sarvasamyak prayogeṣu veditavyā / iha bodhisattvaḥ prakṛtyā balavān bhavati yena na parikhidyate / punaḥ saivākhinnamānasatā 'nena punaḥ punarabhyastā bhavati yena na parikhidyate / punarupāyaparigṛhītenavīryāṃrambheṇa prayukto bhavati yena paurvāparyeṇa viśeṣaṃ samanupaśyan na parikhidyate / tīvreṇa ca prajñāpratisaṃkhyānabalena samanvāgato bhavati yena na parikhidyate / tīvrañcāsya bodhisattvasya sattveṣu kāruṇyacittamanukampācittaṃ satatasamitaṃ pratyupasthitaṃ bhavati yena na parikhidyate /

tatra katamā bodhisattvasya śāstrajñayā / iha bodhisattvena pañcavidhāsthānānyārabhya nāmakāya-padakāya-vyañjanakāya-pratisaṃyukto dharmaḥ parataḥ sugṛhīto bhavati / vacasā ca suparicitaḥ / tasyaiva ca dharmasyārthaḥ parato vā suśruto bhavati / svayaṃ vā suvici[nti]to bhavati svabhyūhitaḥ / evamapi ca dharmajñenārthajñena bodhisattvena tasyaiva ca dharmasyārthasyāvismaraṇāya prayogo 'nirākṛto bhavatyanyasya cābhinavasyābhinavasyottarottarasya dharmārthaviśeṣasya jñānāya / śrutacintāniṣṭhāgatenāpi cānena kālāntarakṛtaḥ paripākaḥ prasādaḥ tasmindharme cārthe ca pratilabdho bhavati / ebhirākārairbodhisattvasyāpramāṇā paripūrṇā aviparītā ca śāstrajñatā veditavyā /

tatra katamā bodhisattvasya lokajñatā / iha bodhisattvaḥ sattvalokamārabhyaivaṃ yathābhūtaṃ prajānāti-kṛcchraṃ vatāyaṃ loka āpanno yaduta jāyate 'pi jīryate 'pi mriyate 'pi cyavatepyupapadyatepyatha ca punaramī sattvā jarāmaraṇasyottari niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ [na] prajānantīti / punaḥ sattvalokasyaiva kaṣāyotsadakālatāñca yathābhūtaṃ (dutt 173) prajānāti / niṣkaṣāyānutsadakaṣāyakālatāñca yaduta pañcakaṣāyānārabhya āyuṣkaṣāyaṃ [sattvakaṣāyaṃ] kleśakaṣāyaṃ kalpakaṣāyam / tadyathā etarhyalpaṃ jīvitaṃ manuṣyāṇāṃ yaściraṃ jīvati sa varṣaśatam / tadyathaitarhi sattvā yadbhūyasā [a]mātṛjñā apitṛjñā aśrāmaṇyā abrāhmaṇyā na kulajyeṣṭhāpacāyakā nārthakarā na kṛtyakarā na iha loke na paraloke avadye bhayadarśino na dānāni dadati na puṇyāni kurvanti nopavāsamupavasanti na śīlaṃ samādāya vartante / tadyathaitarhi yadbhūyasā 'dharmarāgāśca viṣamalobhāśca śastrādānadaṇḍādānakalahabhaṇḍanavigrahavivādaśāṭhyavañcananikṛtimṛṣāvādamithyādharmasaṃgṛhītā anekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ prajñāyante / tadyathaitarhi saddharmapralopāya saddharmāntardhānāya saddharmapratirūpakāṇi prabhūtāni prādurbhūtāni mithyādharmārtha-santīraṇāpūrvikāṇi / tadyathā etarhi durbhikṣāntarakalpasamāsannāni pracurāṇi durbhikṣāṇyupalabhyante / rogāntarakalpasamāsannāśca rogāśca pracurā upalabhyante /

śastrāntarakalpasamāsannāśca pracurāḥ śastrakāḥ prāṇātipātā upalabhyante / na tu tathā pūrvamāsīt / evaṃ hi bodhisattvaḥ sattvalokamārabhya lokajño bhavati / punarbodhisattvo bhājanalokasya saṃvartavivartaṃ yathābhūtaṃ prajānāti yathā bhājanalokaḥ saṃvartate vivartate ca / punarbodhisattvo lokañca [loka]samudayañca lokanirodhañca lokasamudayagāminīñca pratipadaṃ lokanirodhagāminīñca pratipadaṃ lokasyāsvādamādīnavañca niḥsaraṇañca yathābhūtaṃ prajānāti / punarbodhisattvaḥ cakṣuryāvanmanaḥ arūpiṇaśca skandhāṃścāturmahābhautikañca puruṣasya samucchrayametāvanmanuṣyatvamityucyate / tatra yā saṃjñā ātmā vā sattvo veti saṃjñāmātramevaitat / tatra yā pratijñā ahaṃ cakṣuṣā rūpāṇi paśyāmi yāvanmanasā dharmāna vijānāmīti pratijñāmātrameva tat / tatra yo vyavahāra ityapi sa āyuṣmānevaṃnāmā evaṃjātīya evaṃgotra evamāhāra evaṃ sukhaduḥkhapratisaṃvedī evaṃ dīryāyurevaṃ cirasthitika evamāyuṣparyanta iti vyavahāramātramevaitaditi sarvaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / iti hi sa bodhisattvaḥ sattvalokapravṛttiñca bhājanalokapravṛttiñca aṣṭākāralokopaparīkṣārthañca [lokaparamārthaṃ ca] yathābhūtaṃ prajānāti / tasmāllokajñaityucyate / punarbodhisattvo vṛddhatarakaṃ guṇaprativiśiṣṭatarakaṃ dṛṣṭvā samyak saṃbhāṣayatyutthāyāsanenopanimantrayati (dutt 174) abhivādanavandanapratyutthānāñjalisāmīcīkarma pravartayati / tulyaṃ vā punarvayasā guṇaiśca dṛṣṭvā samyagālapati pratisamodayati ślakṣṇairmadhurairvacanapathaiḥ / na cānena saha mānamāśrityātmāna paritulayati /

hīnaṃ vā punarvayasā guṇaiśca dṛṣṭvā śaktyā guṇādhānamārabhya protsāhayati / bhūtañcāsya guṇaṃ svalpamapyudbhāvayati / bhūtañca doṣaṃ praticchādayati / na vivṛṇoti yenāsya syānmaṃkubhāvaḥ / na cainamavamanyate / nāpyarthikaṃ kenaciddharmāmiṣeṇa taṃ jñātvā vimukho bhavati bhṛkuṭīkṛtaḥ / nāpi cainaṃ skhalite 'vahasati / nāpi vinipatitaṃ paribhavati / tathā sarveṣāmeva hīnatulyaviśiṣṭānāṃ sattvānāṃ pūrvābhibhāṣī ca bhavati / ehi svāgatavādī samyak pratiśāmakaśca samyagdharmāmiṣābhyāṃ yathāśaktyā saṃgrāhakaśca / nāpi ca sattveṣu kuṭilagāmbhīryopeto bhavati na garvitaḥ kenacidevocchrayaviśeṣeṇa / yathopāttaṃ sattvaṃ sarvopakaraṇairapi nādhyupekṣate glānaṃ vā svasthaṃ vā ānulomikena ca kāyavākkarmaṇā / yathā saṃstutaṃ tathaivāsaṃstutaṃ sarvaṃ mitrasakhā ca bhavati vigatapratyarthikaḥ / sarveṣāñcānāthānāmapratisaraṇānāṃ sattvānāṃ yathāśaktyā yathābalaṃ cārthakriyāṃ karoti / na ca kenacit paryāyeṇa pareṣāṃ duḥkhadaurmanasyamupasaṃharati kaccideṣāṃ muhūrtamapyasparśavihāro bhavatviti / etameva pratyayaṃ kṛtvā parihasannapi paraiḥ saha yuktaparihāso bhavati nāyuktaparihāsaḥ / asatyavacanāni ca na kathayatyapi niratyayaiḥ paramaviśrambhopagatairvayasyakaiḥ / na ca ciraṃ pareṣāṃ krudhyati / kroddho 'pi ca pareṣāṃ na marmāṇi kīrtayati / paraiśca kāyena vācā vāhataḥ san pratisaṃkhyāya dharmatāṃ vā pratisarati ātmānameva vā 'parādhikaṃ paśyati / sthiracittaśca bhavatyacalaḥ / sthirakāyavāṅmanaḥpracāraścaturdaśamalakarmāpagataśca bhavati /

ṣaḍdigbhāgapraticchannaḥ catuḥpāpamitraparivarjitaḥ / catuḥkalyāṇamitraparigṛhītaḥ / etacca yathāsūtrameva sarvaṃ veditavyam / dṛṣṭadharmahitārthaṃ vā bhogapratisaṃyuktamārabhya utthānasaṃpanno bhavatyārakṣāsaṃpannaḥ samajīvī / ca laukikeṣu ca śilpakarmasthāneṣu kauśalyaprāptaḥ / aśaṭhaśca bhavatyamāyāvī na paravañcanaśīlaḥ / hrīmāṃśca bhavatyavadyasamudācāriṣu / cāritrasampannaśca (dutt 175) bhavati tadgurūkaścāritrarakṣakaḥ / nikṣiptasya viśvāsena paradraviṇasya na drogdhā bhavati / upāttasya parata ṛṇasya na visaṃvādayitā bhavati / dāyādasya ca na parivañcayitā bhavati / ratnaṃ vā ratnasammatamupādāya yāvat kārṣāpaṇe 'pi sammūḍhānāṃ na vipralambhayitā bhavati vipralobhyainām / tathā laukikīṣu vyavahāranītiṣu laukānugrahakāriṣu paṭurbhavati / teṣu ca teṣvarthakaraṇīyeṣu parairāyācitaḥ san sahāyībhāvaṃ gacchati na vikampate nānyenānyaṃ pratisarati / susaṃprayukta-karmāntaśca bhavati na kuprayukta-karmāntaḥ / rājyaṃ vā punaḥ kārayan dharmeṇa kārayati nāgharmeṇa / na ca daṇḍarucirbhavati / dauḥśīlyācca mahājanakāyaṃ vyāvartayitvā śīlesu samādāpayati / tathāryairaṣṭābhirvyavahāraiḥ samanvāgato bhavati / dṛṣṭe dṛṣṭavāditayā śrute mate vijñāte vijñātavāditayā adṛṣṭe 'dṛṣṭavāditayā aśrute 'mate 'vijñāte avijñātavāditayā ityebhirevaṃ bhāgīyairdharmaiḥ samanvāgato bodhisattvo yathā loke vijñātavyo yathā loke vartitavyaṃ tatsarvaṃ yathābhūtaṃ prajānāti tasmāllokajña ityucyate /

tatra kathaṃ bodhisattvaścaturṣu pratisaraṇeṣu prayujyate / iha bodhisattvaḥ arthārthī parato dharmaṃ śruṇoti na vyañjanābhisaṃskārārthī / so 'rthārthī dharmaṃ śuṇvan na vyañjanārthī prākṛtayāpi vācā dharmaṃ deśayamānamarthapratisaraṇo bodhisattvaḥ satkṛtya śṛṇoti / punarbodhisattvaḥ kālāpadeśañca [mahāpadeśañca] yathābhūtaṃ prajānāti / prajānan yuktipratiśaraṇo bhavati na sthavireṇābhijñātena vā pudgalena tathāgatena vā [saṃghena vā] ime dharmā bhāṣitā iti pudgalapratisaraṇo bhavati / sa evaṃ yuktipratisaraṇo na pudgalapratisaraṇastattvārthāt na vicalati / a-parapratyayaśca bhavati dharmeṣu punarbodhisattvastathāgate viviṣṭaśraddho niviṣṭaprasāda ekāntiko vacasyabhiprasannastathāgata-nītārthaṃ sūtraṃ pratisarati na neyārtham / nītārthaṃ sūtraṃ pratisaran asaṃhāryo bhavatyasmāddharmavinayāt / tathāhi neyārthasya sūtrasya nānāmukhaprakṛtārthavibhāgo 'niścitaḥ saṃdehakaro bhavati / sacetpunarbodhisattvo nītārthe 'pi sūtre 'naikāntikaḥ syādevamasau saṃhāryaḥ syādasmāddharmavinayāt / punarbodhisattvo 'dhigamajñāne sāradarśī bhavati na śrutacintādharmārthavijñānamātrake / sa yadbhāvanāmayena jñānena jñātavyaṃ na tacchakyaṃ śrutacintāvijñānamātrakeṇa vijñātumiti (dutt 176) viditvā paramagambhīrānapi tathāgatabhāṣitāndharmān śrutvā na pratikṣipati nāpavadati / evaṃ hi bodhisattvaścaturṣupratisaraṇeṣu prayujyate / evañca punaḥ suprayukto bhavati / tatraiṣu caturṣu pratisaraṇeṣu samāsataścaturṇāṃ prāmāṇyaṃ saṃprakāśitam / bhāṣitasyārthasya yukteḥ śāstuḥ bhāvanāmayasya cādhigamajñānasya / sarvaiśca [punaśca]turbhiḥ pratisaraṇaiḥ samyakprayogasamārambhagatasya bodhisattvasyāvibhrāntaniryāṇamabhidyotitaṃ bhavati /

tatra katamā bodhisattvasya catasro bodhisattvapratisaṃvidaḥ / yatsarvadharmāṇāṃ sarvaparyāyeṣu yāvadbhāvikatayā yathāvadbhāvikatayā ca bhāvanāmayamasaktamavivartyaṃ jñānam / iyameṣāṃ dharmapratisaṃvit / yatpunaḥ sarvadharmāṇāmeva sarvalakṣaṇeṣu yāvadbhāvikatayā yathāvadbhāvikatayā ca bhāvanāmayamasaktamavivartyaṃ jñānam / iyameṣāmarthapratisaṃvit / yatpunaḥ sarvadharmāṇāmeva sarvanirvacaneṣu yāvadbhāvikatayā yathāvadbhāvikatayā ca bhāvanāmayamasaktamavivartyaṃ jñānam / iyameṣāṃ niruktipratisaṃvit / yatpunaḥ sarvadharmāṇāmeva sarvaprakārapadaprabhedeṣu yāvadbhāvikatayā yathāvadbhāvikatayā ca bhāvanāmayamasaktamavivartyaṃ jñānam / iyameṣāṃ pratibhānapratisaṃvat / etāścatasro bodhisattvapratisaṃvido niśrityo 'prameyaṃ bodhisattvānāṃ pañcasthānakauśalyaṃ veditavyam / skandhakauśalyaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādasthānāsthānakauśalyañca / ebhiścaturbhirākāraiḥ / sarvadharmā bodhisattvena svayañca svabhisaṃbuddhā bhavanti / pareṣāñca suprakāśitāḥ / ata uttari svayamabhisaṃbodho nāsti kutaḥ punaḥ pareṣāṃ prakāśanā /

tatra katamo bodhisattvasya bodhisaṃbhāraḥ / sa dvividho draṣṭavyaḥ / puṇyasaṃbhāro jñānasaṃbhāraśca / tasya punardvividhasyāpi saṃbhārasya vistaravibhāgo veditavyaḥ / tadyathā svaparārthapaṭale / sa punaḥ puṇyajñānasaṃbhāro bodhisattvasya prathame kalpāsaṃkhyeye mṛdurveditavyo dvitīye madhyastṛtīye 'dhimātro veditavyaḥ /

kathaṃ bodhisattvaḥ saptatriṃsatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu yogaṃ karoti / iha bodhisattvaścatasro bodhisattvapratisaṃvido niśrityopāya-parigṛhītena jñānena saptatriṃśadbodhipakṣyāndharmānyathābhūtaṃ prajānāti / na caitān sākṣātkaroti / sa (dutt 177) dvividhenāpi yānanayena tān yathābhūtaṃ prajānāti śrāvakayānanayena ca mahāyānanayena ca / tatra śrāvakayānanayena yathābhūtaṃ prajānāti / tadyathā śrāvakabhūmau sarvaṃ yathā nirdiṣṭaṃ veditavyam / kathañca bodhisattvo mahāyānanayena saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān yathābhūtaṃ prajānāti / iha bodhisattvaḥ kāye kāyānudarśī viharan naiva kāyaṃ kāyabhāvato vikalpayati / nāpi sarveṇa sarvamabhāvataḥ / tañca kāyanirabhilāpyasvabhāvadharmatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / iyamasya paramārthikī kāye kāyānupaśyanā smṛtyupasthānam / saṃvṛtinayena punarbodhisattvasyāpramāṇavyavasthāna-nayajñānānugataṃ kāye kāyānupaśyanā smṛtyupasthānaṃ veditavyam / yathā kāye kāyānupaśyanā smṛtyupasthānaṃ evamavaśiṣṭāni smṛtyupasthānāni aviśiṣṭāśca bodhipakṣyā dharmā veditavyāḥ / sa naiva kāyādīndharmān duḥkhato vā vikalpayati samudayato vā / nāpi tatkṛtaṃ prahāṇaṃ nirodhataḥ kalpayati / nāpi tatprāptihetuṃ mārgataḥ kalpayati / nirabhilāpyasvabhāvadharmatayā ca duḥkhadharmatāṃ samudayadharmatāṃ nirodhadharmatāṃ mārgadharmatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / iyamasya pāramārthikī bodhipakṣyabhāvanā-sanniśrayeṇa satyabhāvanā bhavati / saṃvṛttyā punarapramāṇavyavasthāna-nayajñānānugatā bodhisattvasya satyālambanabhāvanā dṛṣṭavyā /

tatra yā bodhisattvasyaiṣā dharmāṇāmevamavikalpanā so 'sya śamatho draṣṭavyaḥ / yacca tadyathābhūtajñānaṃ pāramārthikaṃ yacca tadapramāṇa-vyavasthānanayajñānaṃ dharmeṣu iyamasya vipaśyanā draṣṭavyā /

tatra bodhisattvasya samāsataścaturākāraḥ śamatho veditavyaḥ / pāramārthikasāṅketika-jñānapūrvaṅgamaḥ pāramārthikasāṃketika-jñānaphalaṃ sarvaprapañcasaṃjñāsu anābhogavāhanaḥ tasmiṃśca nirabhilāpye vastumātrai nirnimittatayā ca nirvikalpacittāśāntyā sarvadharmasamataikarasagāmī / ebhiścaturbhirākāraibodhisattvānāṃ śamathamārgaḥ pravartate yāvadanuttara-samyaksaṃbodhijñānadarśana-pariniṣpattaye samudāgamāya /

tatra bodhisattvānāṃ samāsataścaturākāraiva vipaśyanā veditavyā / etaccaturākāra-śamathapūrvaṅgamā sarvadharmeṣu samāropāsadgrāhāntavivarjitā apavādāsadgrāhāntavivarjitā apramāṇadharmaprabhedavyavasthāna-nayānugatā ca vipaśyanā / ebhiścaturbhirākārai rbodhisattvānāṃ vipaśyanāmārgaḥ pravartate yāvadanuttara-samyaksaṃbodhijñānidarśana-[pari]niṣpattaye (dutt 178) samudāgamāya / itīyaṃ bodhisattvānāṃ śamathavipaśyanā samāsanirdeśataḥ /

tatra katamadbodhisattvānāmupāyakauśalyam / tatsamāsato dvādaśākāram / adhyātma-buddhadharmasamudāgamamārabhya [ṣaḍvidham /] bahirdhā-sattvaparipākamārabhya ṣaḍvidhameva /

adhyātma-buddhadharmasamudāgamamārabhya ṣaḍvidhamupāyakauśalyaṃ katamat / yā bodhisattvasya sarvasattveṣu karuṇāsahagatā apekṣā yacca sarvasaṃskāreṣu yathābhūtasarvaparijñānaṃ yā cānuttarasamyaksaṃbodhijñāne spṛhā / yacca sattvāpekṣāṃ niśritya saṃsārāparityāgaḥ yā ca saṃskāreṣu yathābhūtaparijñānaṃ niśrityāsaṃkliṣṭacittasya saṃsārasaṃsṛtī / yā ca buddhajñāne spṛhā niśrityottaptavīryatā / idamadhyātmabuddhadharmaṃsamudāgamamārabhya ṣaḍivadhamupāyakauśalyaṃ veditavyam /

tatra katamadbahirdhā-sattvaparipākamārabhya ṣaḍvidhamupāyakauśalyam / yenopāyakauśalyena bodhisattvaḥ parāttāni kuśalamūlāni apramāṇaphalatāyāmupanayati / tathālpakṛcchreṇa vipulānyapramāṇāni kuśalamūlāni samāvartayatyupasaṃharati / tathā buddhaśāsanapratihatānāṃ sattvānāṃ pratighātamapanayati / madhyasthānavatārayati / avatīrṇān paripācayati / paripakvān vimocayati /

kathañca bodhisattvaḥ sattvānāṃ parīttāni kuśalamūlāni apramāṇaphalatāyāmupanayati / iha bodhisattvo yat kiṃcit sattvaṃ pratyavaramapi vastvantataḥ saktuprasṛtaṃ pratyavara eva kṣetre pradāpayati antatastiryagyonigate 'pi parīttaṃ tacca prāṇibhūte dāpayitvā cānuttarāyāṃ samyaksaṃmbodhau pariṇāmayati / evaṃ tatkuśalamūlaṃ vastuto 'pi kṣetrato 'pi parīttaṃ tacca pariṇāmanā-vaśenāpramāṇaphalatayāmupanītaṃ bhavati

kathaṃ ca bodhisattvaḥ sattvānāmalpakṛcchreṇa vipulānyapramāṇāni kuśalamūlāni saṃjanayati / iha bodhisattvo mithyā-māsopavāsānaśanādyadhimuktānāṃ sattvānāmāryāṣṭāṅgamupavāsaṃ vyapadiśati / tasmādvicchandayati kṛcchrādaniṣṭaphalādupavāsāt / tasminnakṛcchrasamādāne mahāphale copavāse samādāpayati / tathā ātmaklamathayogamanuyuktānāṃ mokṣakāmānāṃ mithyāprayuktānāṃ [sattvānāṃ] (dutt 179) madhyamāṃ pratipadamantadvayavigatāṃ vyapadiśati tasyāṃ cāvatārayati / tathā svargakāmānāṃ [sattvānāṃ] mithyāprayuktānāmagnipraveśātaṭaprapātā 'naśanasthānādibhiḥ samyagdhyānaṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāya cāyatyāṃ akṛchreṇa sahaiva sukhena saha saumanasyena svargopapattaye vyapadiśati / punarvaidikamantroddeśasvādhyāyaśuddhiniṣṭhāgamanādhimuktān buddhavacanoddeśasvādhyāyakriyāyāmarthacintāyāñca samādāpayati / punargambhīrāṃstathāgatabhāṣitān śūnyatāpratisaṃyuktāndharmān tathā tathā uttānīkaroti saṃprakāśayati yathā pare śrutvā tīvrañca saṃvegamutpādayanti tīvraṃ ca prasādam / tadekakṣaṇikamapi saṃvegaprasādasahagataṃ cittaṃ vipula[kuśamūla]saṃgrahe saṃkhyāṃ gacchati prāgeva prābandhikam / punarbodhisattvo yāni kānicinmālyāni gandhajātāni ca loke vividhāni pravarāṇi praṇītāni taiḥ prasādasahagatenādhyāśayena buddhadharmasaṃgha[tri]ratnapūjāmadhimucyate parāṃścādhimocayati daśasu dikṣu / punaḥ sarvā diśastenaiva prasādasahagatenādhyāśayena spharitvā sarvāṃ triratnapūjāmabhyanumodate parāṃścābhyanumodayati /

punarbuddhānusmṛtiṃ satatasamitaṃ bhāvayati pareṣāñca samādāpayati dharmānusmṛtiṃ saṃghānusmṛtiṃ yāvaddevatānusmṛtim / punarmanojalpaistriratna-namaskriyayā abandhyaṃ kālaṃ karoti kārayati ca / punaḥ sarvasattvānāṃ sarvapuṇyamanumodate anumodayati ca / punaḥ sarvasattvānāṃ vipulakaruṇānupraviṣṭenādhyāśayena sarvaduḥkhamātmani saṃpratīcchati / tatraiva paraṃ samādāpayati / punaratītapratyutpannāni sarva-skhalitāni sarvavyatikramāṃśca kalyāṇena śikṣākāmānugatena cetasā sarvadikṣu buddhānāṃ bhagavatāmantike pratideśayati / tatraiva ca parān samādāpayati / tasyaivamabhīkṣṇaṃ skhalitaṃ pratideśayataḥ sarvakarmāvaraṇebhyo vimokṣo bhavatyalpakṛcchreṇa / punaḥ prabhūtairvicitraiśca nirmāṇaiḥ sarvadikṣu buddhadharmasaṃghādhiṣṭhānaṃ sattvādhiṣṭhānañcāprameyaṃ bodhisattvaḥ ṛddhimāṃścetovaśiprāptaḥ puṇyaparigrahaṃ karoti / punarbodhisattvaḥ maitrīṃ karuṇāṃ muditāmupekṣāṃ bhāvayati / tatraiva ca paraṃ samādāpayati / evaṃ hi bodhisattvo 'lpakṛcchreṇa vipulānyaprameyaphalāni kuśalamūlānyabhinirharati samudānayati /

kathañca bodhisattvaḥ pratihatānāñca sattvānāṃ pratighātamapanayati / madhyasthāṃścāvatārayati / avatīrṇāṃśca paripācayati / parikvāṃśca vimocayati / (dutt 180) atrāpi bodhisattvasya caturvidhasyāpyasya sattvārthasyābhiniṣpattaye samāsataḥ ṣaḍvidha evopāyo veditavyaḥ / ānulomiko vibandhasthāyī visabhāgāśayaḥ avaṣṭambhajaḥ kṛtaprakṛtikaḥ viśuddhaśca ṣaṣṭha upāyaḥ /

tatrāyaṃ bodhisattvasyānulomika upāyaḥ / iha bodhisattvaḥ pūrvameva tāvad yeṣāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayitukāmo bhavati teṣāṃ ślakṣṇairmadhuraiḥ kāyavāksamudācārairupapradānānuvṛttisamudācāraiścātmagataṃ teṣāṃ pratighātamapanayati / pratighātamapanīya premagaurava janayati / premagauravaṃ janayitvā dharme 'rthitvaṃ janayati / tata eṣāṃ paścāddharmaṃ deśayati / tañca punardharmaṃ yathārhaṃ supraveśaṃ gamakaṃ kālenānupūrvamaviparītamarthopasaṃhitañca deśayati / vimardasahiṣṇuśca bhavati / sattvavinaye paramayā ca kartukāmatayā anukampācittena samanvāgato bhavati / sa ṛddhyā cittādeśanayā yuktarūpayā dharmadeśanayā paraṃ vā 'dhyeṣya vicitrairvā prabhūtaiśca nirmitaiḥ sattvānvinayati / saṃkṣiptānāñcārthopasaṃhitānāṃ śāstrāṇāṃ pravistaraṇatayā ativistṛtānāṃ cābhisaṃkṣepaṇatayā tathā uddeśadānena anusmaraṇaparipṛcchādānena dhṛtānāñcodgṛhītānāñca dharmāṇāṃ samyagarthavivaraṇatayā sarvālambanasamādhyavatāramukheṣucānulomikyā avavādānusāsanyā sattvānanugṛhṇāti sattvānāmarthamācarati / ye ca sattvā gambhīrāṇāṃ tathāgatabhāṣitānāṃ śūnyatāpratisaṃyuktānāṃ sūtrāntānāmābhiprāyikaṃ tathāgatānāmarthamavijñāya ye te sūtrāntāḥ niḥsvabhāvatāṃ dharmāṇāmabhivadanti nirvastukatāmanutpannāniruddhatāmā kāśasamatāṃ māyāsvapnopamatāṃ dharmāṇāmabhivadanti teṣāṃ yathāvadarthamavijñāyotrastamānasāḥ tān sūtrāntān sarveṇa sarvaṃ pratikṣipanti naite tathāgatabhāṣitā iti / teṣāmapi sattvānāṃ sa bodhisattvaḥ ānulomikenopāyakauśalyena teṣāṃ sūtrāntānāṃ tathāgatābhiprāyikamarthaṃ yathāvadanulomayati /

tāṃśca sattvān grāhayati / evañca punaranulomayati / yathā neme dharmāḥ sarveṇa sarvaṃ na saṃvidyante api tvabhilāpātmakaḥ svabhāva eṣāṃ nāsti teneme niḥsvabhāvā ityucyante / yadyapyetavabhilāpyavastu vidyate yadāśrityābhilāpāḥ pravartante tadapi yairabhilāpairyat svabhāvamabhilapyate tadapi na tatsvabhāva paramārthataḥ / tasmānnirvastukā ityucyante evañca sati te 'bhilāpyāḥ svabhāvā dharmāṇāmādita eva sarveṇa (dutt 181) sarvaṃ na saṃvidyante / te kimutpatsyante vā nirotsyante vā tasmādanutpannā aniruddhā ityucyante / tadyathā cākāśe vicitrāṇi prabhūtāni rūpāṇi rūpakarmāṇi copalabhyante / sarveṣāñca teṣāṃ rūpāṇāṃ rūpakarmaṇāṃ cāvakāśaṃ dadāti / tadākāśaṃ gamanāgamanasthānotpatananipatanākuñcanaprasāraṇādīnām / yadā ca punastad rūpaṃ tāni ca rūpakarmāṇyapanītāni bhavanti tadā rūpābhāvamātrātmakameva pariśuddhamākāśaṃ khyāti / evaṃ tasminnākāśasthānīye nirabhilāpye vastuni vividhābhilāpakṛtāḥ saṃjñā vikalpāḥ prapañcasaṃjñānugatāḥ rūpakarmasthānīyāḥ pravartante / sarveṣāñca teṣāmabhilāpakṛtānāṃ saṃjñāvikalpānāṃ prapañcasaṃjñānugatānāṃ citrarūpakarmasthānīyānāṃ tannirabhilāpyaṃ vastvākāśa sthānīyamavakāśaṃ dadāti / yadā ca punarbodhisattvairjñānenāryeṇa te 'bhilāpasamutthitā mithyāsaṃjñāvikalpāḥ prapañcasaṃjñānugatāḥ sarveṇa sarvamapanītā bhavanti tadā teṣāṃ bodhisattvānāṃ paramāryāṇāṃ tenāryajñānena tannirabhilāpyaṃ vastu sarvābhilāpyasvabhāvābhāvamātramākāśopamaṃ pariśuddhaṃ khyāti / na ca tasmāt paramanyaṃ svabhāvamasya mṛgayante / tasmāddharmā ākāśa samā ityucyante /

tadyathā māyā na ca yathā khyāti tathāsti / na ca punaḥ sarveṇaiva sarvaṃ nāsti tanmāyākṛtam / evaṃ na caite dharmā yathaivābhilāpasaṃstavavaśena khyānti bālānāṃ tathaiva saṃvidyante / na ca punaḥ sarveṇa sarvaṃ na saṃvidyante pāramārthika-nirabhilāpyātmanā / te cānena nayapraveśena na santo nāsanta ityadvayā māyāvat / tasmānmāyopamā ityucyante / evaṃ hi bodhisattvaḥ sarvasmāddharmadhātorna kiñcidutkṣipati na ca kiñcit pratikṣipati nonī-karoti nādhikaṃ karoti na vināśayati / bhūtañca bhūtataḥ prajānāti / tathaiva ca saṃprakāśayati / ayaṃ bodhisattvasyānulomika upāyo veditavyaḥ /

tatra katamo bodhisattvasya vibandhasthāyī upāyaḥ iha bodhisattvo bhojanapānādi-daśa-kāyādipariṣkārārthikānāṃ [sattvānāṃ] vipratibandhenāvatiṣṭhate / sa cenmātṛjñā bhavatheti pitṛjñāḥ śrāmaṇyāḥ brāhmaṇyā vistareṇa pūrvavat yāvatsacecchīlaṃ samādāya vartadhve evamahaṃ yuṣmākaṃ bhojanapānādīn kāyapariṣkārānyāvadarthamanupradāsyāmi / anyathā na dāsyāmīti / tathā kṣetravastugṛhavastvāpaṇavastu-rājyavastu-deśavastu-dhanavastu-dhānyavastu arthikānāṃ (dutt 182) tathā śilpakarmasthānavidyārthikānāṃ tathā tena saha sakhyārthikānāmāvāhavivāhārthikānāmābhakṣaṇasaṃbhakṣaṇārthikānāṃ kṛtyasahāyārthikānāñca sattvānāṃ kāryavipratibandhenāvatiṣṭhate / evamahaṃ yuṣmākaṃ vistareṇa yāvatkṛtyeṣu sahāyībhāvaṃ gamiṣyāmi sa cenmātṛjñā bhavatheti pūrvavat / punarbodhisattvaḥ aparādhiṣu duṣiṣvapakāriṣu sattveṣu parairvadhabandhanacchedanatāḍanakutsanatarjanapravāsanāyopātteṣvādhamanabandhana-vikrayāya copātteṣu vipratibandhe nāvatiṣṭhate śaktaḥ pratibalaḥ / sa cenmātṛjñāḥ [pitṛjñā] bhavatheti vistareṇa pūrvavat evamahaṃ bhavato 'smādvyasanādvimocayiṣyāmīti / punarbodhisattvo rājacaurodakāgnimanuṣyāmanuṣyājīvikāślokādibhayabhītānāṃ sattvānāṃ vipratibandhenāvatiṣṭhate / sa cenmātṛjñā bhavatheti pūrvavat vistareṇaivamahaṃ bhavato 'smādbhayāt paritrāsyāmīti / punarbodhisattvaḥ priyasamāgamakāmānāṃ vāpriyaviyogakāmānāñca sattvānāṃ vipratibandhenāvatiṣṭhate / sa cenmātṛjñā bhavatha vistareṇa pūrvavat evamahaṃ bhavatāṃ priyasamāgamamapriyavinābhāvaṃ copasaṃhariṣyāmīti / punarbodhisattva ābādhikānāṃ sattvānāṃ vyādhitānāṃ vipratibandhenāvatiṣṭhate / sa cenmātṛjñā bhavatha vistareṇa pūrvavat evamahaṃ bhavato 'smādvyādhiduḥkhāt parimocayiṣyāmīti / te ca sattvāḥ evaṃ vibandhāvasthitasya bodhisattvasya laghuladhveva tasmin kuśalasamādāne pāpaprahāṇe ca yathākāmaṃ karaṇīyā bhavanti / ayaṃ bodhisattvasya vibandhasthāyī upāya ityucyate /

ye punaḥ sattvā evaṃ vibandhasthāyino bodhisattvasya yathāparikīrtiteṣu vastuṣu na laghu-laghveva yathākāmaṃ pratipadyante teṣāṃ bodhisattvo yathā parikīrtitairvastubhirarthikānāṃ tāni vastūni nānuprayacchati hitakāmatayā / na cādātukāmāśayo bhavati / vyasanasthān bhītānpriyāpriyasaṃyogavisaṃyogakāmān vyādhiduḥkhena ārtān sattvān kañcitkālamadhyupekṣate hitakāmatayā / na copekṣaṇāśayo bhavati nāparitrāṇāśayaḥ / te ca sattvā evaṃ niṣṭhurakarmaṇā pratipadyamānasya bodhisattvasya na tvāśayataḥ apareṇa samayena yathākāmakaraṇīyā bhavanti pāpaprahāṇāya kuśalasamādānāya ca / ye ca sattvā nāpyarthino (dutt 183) bodhisattvasya nāpi ca vyasanasthā nāpi vistareṇa yāvadvyādhitāste cāsya saṃstutāḥ sapraṇayāḥ / tānapi bodhisattvastasminneva kuśala-[mūle] samādāpayati yaduta mātṛjñatāyāṃ vistareṇa yāvacchīlasamādānānuvartanāyām / ta evaṃ bodhisattvena samādāpyamānāḥ sa cedvikampanena [na] pratipadyante teṣāṃ bodhisattvaḥ kupitamapyātmānamupadarśayati hitakāmatayā / na cāśayataḥ kupito bhavati / kṛtyeṣu vaimukhyamupadarśayati hitakāmatayā / na cāśayato vimukho bhavati / tadekatvamapyasyānarthaṃ laukikamupasaṃharati hitakāmatayā / na cāśayato 'narthakāmo bhavati / visabhāgo 'sya bodhisattvasya teṣu [sattveṣu] tasyāśceṣṭāyāḥ sa āśayo bhavati / tena ca tānsattvāṃstasmin pāpaprahāṇe kuśalasamādāne ca sanniyojayati / tasmādayaṃ sattvavinayopāyo bodhisattvasya visabhāgāśaya ityucyate /

tatra katamo bodhisattvasyāvaṣṭambhaja upāyaḥ / iha bodhisattvaḥ svāmibhūto vā rājabhūto vā ādhipatyaprāptaḥ svaṃ vā parijanaṃ sva vā vijitamevaṃ samyak samanuśāsti / yo me kaścitparijane vā vijite vā 'mātṛjño bhaviṣyati vistareṇa yāvaddauśīlyaṃ samādāya vartiṣyate tasyāhamucitaṃ vā bhaktācchādanaṃ samucchetsyāmi vārayiṣyāmi vā tāḍayiṣyāmi vā sarvasvena vā viyojayiṣyāmi sarveṇa vā sarva vijitāt pravāsayiṣyāmīti / tatra ca karmaṇi kuśalān dakṣān pauruṣeyānviniyojayati / te ca sattvāstasmānmahato daṇḍakarmaṇo bhītāḥ pāpañca prajahati kuśalañca samādāya vartante / akāmakā api tena balāvaṣṭambhena kuśale sanniyojyante te sattvā anenopāyena / tasmādayamavaṣṭambhaja upāya ityucyate /

tatra katamo bodhisattvasya kṛtapratikṛtika upāyaḥ / saha bodhisattvena yeṣāṃ sattvānāṃ pūrvamevopakāraḥ parīttaḥ prabhūto vā kṛto bhavati dānena vā vyasanaparitrāṇatayā (dutt 184) vā bhayaparitrāṇatayā vā priyāpriyasaṃyogavisayogopasaṃharaṇatayā vā vyādhisaśamanatayā vā teṣāṃ kṛtajñānāṃ kṛtavedināṃ pratyupakāra-kāmānāmantikādbodhisattvaḥ kuśalasamādānameva pratikārato yācate saṃpratīcchati / na kiñcidanyallokāmiṣam / evaṃ cāha / ayameva me bhavatāmantikānmahāpratyupakāro bhaviṣyati / sa cedyūyameva mātṛjñā bhavatha pitṛjñā vistareṇa yāvacchīlaṃ samādāya vartadhve kṛtasya pratikṛtaṃ kuśalasamādānaṃ parataḥ pratyāsaṃśate tena copāyena parāṃstatra kuśale samādāpayati / tasmādayamupāyaḥ kṛtipratikṛtika ityucyate /

tatra katamo bodhisattvasya viśuddha upāyaḥ / iha niṣṭhāgamana-bodhisattvabhūmi-sthito bodhisattvaḥ suviśodhitabodhisattvamārgastuṣite devanikāye upapadyate / amuko bodhisattvavastuṣite devanikāye upapannaḥ / sa na cirasyedānīṃ jambūdvīpe anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate / taṃ vayamārāgayema na virāgayema / tasya ca bodhisattvasyāntike 'smākaṃ janma bhavedityaparimitasattva-samyak-chanda-jananārthaṃ chandabahulīkaraṇārtham / punarbodhisattvastuṣitāddevanikāyāccyutvā ucce vā sammate vā kule upapadyate yaduta rājakule vā purohitakule vā / tathodārān kāmānutsṛjya niṣkrāmati sattvānāṃ bahumānotpādanārtham / punarduṣkaracaryāmabhyupagacchati duṣkaracaryādhimuktānāṃ sattvāna vicchandanārtham / punaranuttarāṃ samyak saṃbodhimabhisaṃbudhyate / tadanyeṣāṃ sattvānāṃ bodhivimuktisāmānyopagamanapariharṣaṇārtham / punaranuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya brahmādhyeṣaṇāṃ pratīkṣate / na tāvatsattvānāṃ dharmaṃ deśayati / teṣāṃ sattvānāṃ dharmagauravotpādanārtham / nāvaramātrakametaddharmākhyānaṃ bhavati yatredānīṃ brahmā [svayaṃ] dharmadeśanāyai bhagavantamadhyeṣata iti / punarbuddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokāṃ yati / brahmādhyeṣite 'nena dharmo deśito brahmagauravāt / paravyāpāritena na tu svena sattveṣu kāruṇyacittena nātmana eva pratirupatāṃ viditveti / tadekatyānāṃ sattvānāmevaṃrūpasya mithyāgrāhasya vipraṇāśārtham / punardharmacakramapravartitapūrvaṃ loke pravartayati / tathā dharmaṃ deśayati / śikṣāpadāni ca prajñapayati / ayamucyate bodhisattvasya viśuddha upāyaḥ / yasmādupāyādanya upāya uttari atikrāntataraśca praṇītataraśca nāsti /

itīdaṃ ṣaḍvidhamupāyakauśalyaṃ bodhisattvānāṃ samāsavyāsanirdeśataḥ pratihatānāṃ sattvānāṃ pratighātāya nayanāya madhyasthānāmavatārāyāvatīrṇānāṃ paripākāya paripakkānāṃ vimocanāya / iti nāstyata uttari nāstyato bhūyaḥ / idaṃ bodhisattvānāmupāyakauśalyam /

tatra katamā bodhisattvānāṃ dhāraṇī / samāsataścaturvidhā draṣṭavyā / dharmadhāraṇī / arthadhāraṇī / mantradhāraṇī / bodhisattvakṣāntilābhāya ca dhāraṇī /

tatra dharmādhāraṇī katamā / iha bodhisattvastadrūpāṃ smṛtiprajñābalādhānatāṃ pratilabhate yathā śrutamātrakeṇaivānāmnātān vacasā 'paricitān nāmapadavyañjanakāyasaṃgṛhītānanupūrvacaritānanupūrvasamāyuktān pramāṇān granthānapramāṇaṃ kālaṃ dhārayati /

tatrārthadhāraṇī katamā / pūrvavat / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / teṣāmeva dharmāṇāmapramāṇamarthamanāmnātamaparicitaṃ manasā 'pramāṇaṃ kālaṃ dhārayati /

tatra mantradhāraṇī katamā / iha bodhisattvastadrūpaṃ samādhivaśitāṃ pratilabhate yathā yāni mantrapadānīti saṃśamanāya sattvānāmadhitiṣṭhanti / tāni siddhāni bhavanti / paramasiddhānyamoghānyenekavidhānāmītīnāṃ saṃśamanāya / iyamucyate bodhisattvasya mantradhāraṇī /

tatra katamā bodhisattvasya bodhisattvakṣāntilābhāya dhāraṇī / iha bodhisattvaḥ svayaṃ pragāḍhahetucaritaḥ prajñāvān praviviktavihārī vācamapyanudīrayan darśanapathamapyanāgacchan kenacit saha tathā mātrābhojī asaṃkīrṇabhojī ekaprakārāśanabhojī pradhyānaparataḥ alpaṃ rātrau svapan bahu jāgran yānīmāni tathāgatabhāṣitāni bodhisattvakṣāntilābhāya mantrapadāni tadyathā iṭi miṭi kiṭibhiḥ kṣāntipadāni svāhā / ityeteṣāṃ mantrapadānāmarthaṃ cintayati tulayatyupaparīkṣate / sa teṣāṃ mantrapadānāmevaṃ samyak pratipanna evamarthaṃ svayamevāśrutvā kutaścit pratividhyati / tad yathā nāstyeṣāṃ mantrapadānāṃ kācidarthapariniṣpattiḥ nirarthā evaite / ayameva caiṣāmartho yaduta nirarthatā / tasmācca paraṃ punaraparamarthaṃ na samanveṣate / iyatā tena teṣāṃ mantrapadānāmarthaḥ supratividdho bhavati / sa (dutt 186) teṣāṃ mantrapadānāmarthaṃ samyak pratividhya tenaivārthānusāreṇa sarvadharmāṇāmatyarthaṃ samyak pratividhyati svayamevāśrutvā parataḥ / evañca punararthaṃ pratividhyati / sarvābhilāpaiḥ sarvadharmāṇāṃ svabhāvārthāpariniṣpattiḥ / yā punareṣāṃ nirabhilāpyasvabhāvatā ayamevaiṣāṃ svabhāvārthaḥ / sa evaṃ sarvadharmāṇāṃ svabhāvārthaṃ samyak pratividhya tasmātparamarthaṃ na samanveṣate / udārañca tasyārthasya prativedhāt prītiprāmodyaṃ pratilabhate / tena bodhisattvena pratilabdhā tāni dhāraṇīpadānyadhiṣṭhāya bodhisattvakṣāntirvaktavyā / tasyāśca lābhāt sa bodhisattvo na cirasyedānīmadhyāśayaviśuddhiṃ pratilabhate / adhimātrāyāmadhimutticaryābhūmikṣāntau vartate / iyaṃ bodhisattvasya bodhisattvakṣāntilābhāya dhāraṇī veditavyā /

tatra dharmadhāraṇīmarthadhāraṇīñca bodhisattvaḥ prathamasya kalpāsaṃkhyeyasyātyayācchuddhādhyāśayabhūmipraviṣṭo labhate niyatāṃ sthirāmudārāñca / tataḥ punararvāg labhate praṇidhānavaśena vā dhyānasanniśrayeṇa vā natu niyatāṃ na sthirāṃ nodārām / yathādharmārthadhāraṇī evaṃ mantradhāraṇī veditavyā / bodhisattvakṣāntilābhāya tu dhāraṇī yathaiva vyākhyātā tathaiva labhyate /

etāḥ punaḥ sarvā dhāraṇīrbodhisattvaścaturbhiguṇairyukto labhate nānyatamavikalaḥ / katamaiścaturbhiḥ / kāmeṣvanadhvavasito bhavati parasamucchrayeṣvīryāṃ notpādayati / anīrṣurbhavati sarva-yācita-pradaśca bhavatyananutāpyadāyī / dharmārāmaśca bhavati dharmarato bodhisattvapiṭakamārabhya piṭakamātṛkāṃ vā

tatra katamadbodhisattvasya bodhisattvapraṇidhānam / tat samāsataḥ pañcavidhaṃ draṣṭavyam / cittotpādapraṇidhānaṃ upapattipraṇidhānaṃ gocarapraṇidhānaṃ samyakpraṇidhānaṃ mahāpraṇidhānañca /

tatra prathamacittotpādo bodhisattvasyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittotpādapraṇidhānamityucyate /

āyatyāṃ sattvārthānukūlāsu sugatyupapattiṣu praṇidhānaṃ bodhisattvasyopapattipraṇidhānamityucyate /

samyagdharmapravicayapraṇidhānaṃ apramāṇādikuśaladharmabhāvanā-viṣaya-praṇidhānañca bodhisattvasya gocarapraṇidhānamityucyate /

āyatyāṃ sarvabodhisattvakuśalasaṃgrahāya sarvaguṇasaṃgrahāya ca samāsato vyāsato vā praṇidhānaṃ bodhisattvasya samyak praṇidhānamityucyate /

mahāpraṇidhānaṃ punarbodhisattvasattvasyāsmādeva samyakpraṇidhānādveditavyam / tat punardaśaviṃdham / āyatyāṃ sarvākārāprameya-tathāgata-pūjopasthānatāyai prathamaṃ praṇidhāna bodhisattvasya mahāpraṇidhānamityucyate / buddhānāṃ ca bhagavatāṃ saddharma-parigrahārakṣaṇatāyai dharmanetrīsandhāraṇāya mahāpraṇidhānam / tuṣitabhavanavāsamupādāya purvavadyāvat parinirvāṇāya mahāpraṇidhānam / bodhisattva-sarvākārasamyakcaryācaraṇatāyai mahāpraṇidhānam / sarvasattvaparipākāya mahāpraṇidhānam / sarvalokadhātusandarśanāya mahāpraṇidhānam / buddhakṣetrapariśodhanāya mahāpraṇidhānam / sarvabodhisattvaikāśayaprayogatāyai mahāyānāvataraṇatāyai mahāpraṇidhānam / abandhyasarva-samyakprayogatāyai mahāpraṇidhānam / anuttarasamyaksaṃbodhyabhisaṃbodhāya mahāpraṇidhānam /

tatra katamo bodhisattvasya śūnyatāsamādhiḥ / iha bodhisattvasya sarvābhilāṣātmakena svabhāvena virahitaṃ nirabhilāpyasvabhāvaṃ vastu paśyataḥ yā cittasya sthitiḥ / ayamasyocyate śūnyatāsamādhiḥ /

apraṇihitaḥ samādhiḥ katamaḥ / iha bodhisattvasya tadeva nirabhilāpyasvabhāvaṃ vastu mithyāvikalpasamutthāpitena kleśena duḥkhena ca parigṛhītatvādanekadoṣaduṣṭaṃ samanupaśyato yā āyatyāṃ tatrāpraṇidhānapūrvikā cittasthitiḥ / ayamasyāpraṇihitaḥ samādhirityucyate /

animittaḥ samādhiḥ katamaḥ / iha bodhisattvasya tadeva nirabhilāpyasvabhāvaṃ vastu sarvavikalpaprapañca nimittānyapanīya yathābhūtaṃ śāntato manasi kurvato yā cittasthitiḥ / ayamasyocyate animittaḥ samādhiḥ / kasmātpunareṣāmeva trayāṇāṃ samādhīnāṃ prajñaptirbhavati / nāta uttari nāto bhūyaḥ dvayamidaṃ saccāsacca / tatra saṃskṛtamasaskṛtañca sat asadātmā vātmīyaṃ vā / tatraḥ (dutt 188) saṃskṛte satyapraṇidhānataḥ prātikūlyato 'praṇihitasamādhivyavasthānam / asaṃskṛte punarnirvāṇe praṇidhānataḥ samyagabhiratigrahaṇato nirnimittasamādhivyavasthānam / yat punaretadasadeva vastu tatra bodhisattvena na praṇidhānaṃ nāpraṇidhānaṃ karaṇīyam / api tu tadasadasadityeva yathābhūtaṃ draṣṭavyam / tacca darśanamadhikṛtya śūnyatāsamādhivyavasthānaṃ veditavyam / evaṃ hi bodhisattva eṣu triṣu samādhiṣu yogaṃ karoti / evaṃ ca vyavasthānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / tadanyākārānapi trīnsamādhīnyathābhūta-vyavasthāna-nayapraveśena bhāvanā-nayapraveśena ca yathābhūtaṃ prajānāti yeṣu śrāvakāḥ śikṣante samudāgacchati ca /

catvārīmāni dharmoddānāni yāni buddhāśca bodhisattvāśca sattvānāṃ viśuddhaye deśayanti / katamāni catvāri / anityāḥ sarvasaṃskārā iti dharmoddānam / duḥkhāḥ sarvasaṃskārā iti dharmoddānam / anātmānaḥ sarvadharmā iti dharmoddānam / śāntaṃ nirvāṇamiti dharmoddānam / etat pratisaṃyuktārtha yadbhūyasā dharmamudīrayanti buddhabodhisattvāḥ sattvānām / tasmādetāni dharmoddānānītyucyante / paurāṇeśca śāntamānasairmunibhiruditoditatvānnityakālamuddānānītyucyante / mahodayagāminī bhavāgrordhvaṃgāminī caiṣā pratipat tasmāduddānānītyucyante /

kathaṃ ca bodhisattvaḥ sarvasaṃskārānanityataḥ samanupaśyati / iha bodhisattvaḥ sarvasaṃskārāṇāmabhilāpyasvabhāvaṃ nityakālameva nāstītyupalabhyānityataḥ sarvasaṃskārān paśyati / punaravijñātasya bhūtatastasyaiva nirabhilāpyasya vastunaḥ aparijñānahetukamudayavyayamupalabhyatān nirabhilāpyasvabhāvān sarvasaṃskārānanityataḥ samanupaśyati / so 'tītān saṃskārānutpannaniruddhānsamanupaśyati / teṣāṃ naiva hetumupalabhate nāpi svabhāvam / tasmātteṣāṃ naiva hetuto naiva svabhāvato vidyamānatāṃ samanupaśyati / pratyutpannāniruddhānsamanupaśyati / teṣāṃ hetuṃ nopalabhate dattaphalatvāt / svabhāvaṃ punarupalabhate aniruddhatvāt / tasmātteṣāṃ svabhāvato vidyamānatāṃ samanupaśyati no tu hetutaḥ / anāgatān saṃskārānanutpannāniruddhān paśyati / teṣāṃ hetumupalabhate adattaphalatvāt / no tu svabhāvamanutpannatvāt / tasmātteṣāṃ bodhisattvo hetuto vidyamānatāṃ (dutt 189) paśyati no tu svabhāvataḥ / sa eva triṣvadhvasvavyavacchinnāṃ saṃskāra-santatiṃ pravartamānāṃ dṛṣṭvā ekaikasmin saṃskārakṣaṇe trīṇi saṃskṛtasya saṃskṛtalakṣaṇāni paśyati / kṣaṇādurkṣvaṃ caturthaṃ saṃskṛtalakṣaṇaṃ samanupaśyati / tatra pūrvasaṃskārakṣaṇe svabhāvavināśānantara yo 'pūrvasaṃskārakṣaṇasvabhāvaprādurbhāvaḥ sā jātiriti paśyati / utpannasya yastatkālāvipraṇāśaḥ sā sthitiriti paśyati / taṃ pūrvaniruddhaṃ saṃskārajñaṇasvabhāvamapekṣya tasyotpannasya yadanyatvamanyathātvaṃ vā sā jareti paśyati / tasmājjātikṣaṇādūrdhvaṃ tasyaivotpannasya saṃskārakṣaṇasya yaḥ svabhāvavināśaḥ sa vyaya iti paśyati / sa yatsvabhāvameva tamutpannaṃ saṃskārakṣaṇaṃ samanupaśyati / tatsvabhāvāneva tasya jātiṃ sthitiṃ jarāṃ ca / [na] paśyati tadanyasvabhāvān /

tasmācca kṣaṇādūrdhvaṃ ca eva tasya saṃskārakṣaṇa[svabhāva]syāpagamaḥ sa eva teṣāṃ jātyādīnāmiti yathābhūtaṃ paśyati tānyetāni catvāryaṣi saṃskṛtalakṣaṇānyabhisamasya saṃskārāṇāṃ samāsato dvayāvasthā-prabhāvitāni / bhāvaprabhāvitānyabhāvaprabhāvitāni ca / tatra bhagavatā yo bhāvastadekaṃ saṃskṛtalakṣaṇaṃ vyavasthāpitam / yastvabhāvastat dvitīyaṃ saṃskṛtalakṣaṇaṃ vyavasthāpitam / sa ca bhāvasteṣāṃ saṃskārāṇāṃ sthityanyathātvaprabhāvita iti kṛtvā tṛtīyaṃ saṃskṛtalakṣaṇaṃ vyavasthāpitam / tatra bodhisattvaḥ saṃskāramātraṃ sthāpayitvā na tasya jātiṃ na sthitiṃ na jarāṃ nānityatāṃ sarvakālaṃ dravyasvabhāvapariniṣpattitaḥ paśyati / tatkasya hetoḥ / saṃskāramātraṃ sa utpadyamānamupalabhate / nāsyānyāṃ jātiṃ na sthitiṃ na jarāṃ nānityatām / saṃskāramātrameva ca jāyamānaṃ tiṣṭhantaṃ jīryamāṇaṃ vinaśyamānamupalabhate / na tasyānyāṃ jātiṃ sthitiṃ jarāmanityatāñca / yuktyāpi bodhisattvo vimṛśannetān jātyādīn dravyato nopalabhate / evañca punarvimṛśannopalabhate / sa cedrūpādisaṃskāravinirmuktaḥ anyo jātidharmaḥ syāt sa yathaiva rūpādikaḥ saṃskāraḥ svātmanotpadyate / tathaiva so 'pyutpadyeta / evaṃ sati dve janmanī syātām yacca saṃskāra-janma yacca jāti-janma tatra tatsaṃskārajanma tasmājjātijanmanaḥ ananyadeva vā syāt / [anyadeva vā /] yadi tāvadananyadevaṃ satyapārthikā jātidravyakalpanā / anyā jātirdravyato 'stītiṃ na yujyate / (dutt 190) atha ca punaranyadevaṃ sati saṃskāra-janma jātirna bhavati / saṃskāra-janma jātiriti na yujyate /

yathā jātirevaṃ sthitirjarā vināśaśca vistareṇa veditavyaḥ / sa cedvināśo nāma svabhāvato dharmaḥ pariniṣpannaḥ syāt so 'pyutpadyeta nirudhyeta vā / yadā ca vināśa utpannaḥ syāttadā sarvasaṃskārairniruddhairbhavitavyaṃ syāt / evaṃ satyalpakṛcchreṇa nirodhasamāpannasyeva cittacaitasikānāṃ dharmāṇāmapravṛttiḥ syāt / tasya ca punarvināśasya nirodhāt niruddhairapi taiḥ saṃskāraiḥ punareva bhavitavyaṃ syāt vināśa eṣāṃ nāstīti kṛtvā / ato vināśa utpadyate nirudhyate ceti na yujyate / na ca punaḥ kulaputrasya vā kuladuhiturvā sarvakālāstitāñca dravyasatāṃ svabhāvapariniṣpatiñca prajñapti satāṃ paśyato nirvidvirāgo vimuktiśca yujyate / ato viparyayeṇa tu yujyate / ityebhirākārairbodhisattvaḥ sarvasaṃskārā anityā iti yathābhūtaṃ prajānāti /

tān punareva anityān saṃskārān prabandhena vartamānādbodhisattvaḥ triḥprakārāyā duḥkhatāyāḥ sanniśrayabhāvena paśyati saṃskāraduḥkhatāyāḥ vipariṇāmaduḥkhatāyāḥ duḥkhaduḥkhatāyāśca / evaṃ hi bodhisattvaḥ sarvasaṃskārā duḥkhā iti yathābhūtaṃ prajānāti /

punaḥ sarvadharmāṇāṃ bodhisattvaḥ saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dvividhaṃ nairātmyaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / pudgalanairātmyaṃ dharmanairātmyaṃ ca / tatredaṃ pudgalanairātmyam / yannaivate vidyamānā dharmāḥ pudgalāḥ / nāpi vidyamānadharmavinirmukto 'nyaḥ pudgalo vidyate / tatredaṃ dharmanairātmyam / yatsarveṣvabhilāpyeṣu vastuṣu sarvābhilāpasvabhāvo dharmo na saṃvidyate / evaṃ hi bodhisattvaḥ sarvadharmā anātmāna iti yathābhūtaṃ prajānāti /

yaḥ punareṣāmeva saṃskārāṇāṃ pūrvaṃ hetusamucchinnānāṃ paścādaśeṣoparamastadanyeṣāñcātyantamanabhinirvṛttiraprādurbhāvaḥ / idamucyate nirvāṇam / tacca śāntaṃ kleśopaśamāt duḥkhopaśamācca veditavyam / evaṃ ca tāvadanadhyāśayaśuddho bodhisattvaḥ adṛṣṭasatyo vā śrāvakāyānīyo nirvāṇamadhimukto bhavati / evañcābhivadati-śāntaṃ nirvāṇamiti / na cāsya tasminnirvāṇe yathābhūtāvagamo yathāvajjñānadarśanaṃ (dutt 191) pravartate / asti tveṣa yoniśo manaskāraḥ / tadyathā rājaputro vā gṛhapatiputro vā rājñā gṛhapatinā vā 'ntargṛhe saṃvardhitaḥ syāt tasya ca daharasyaiva kumārabhūtasya tena rājñā gṛhapatinā vā kṛtrimakā mṛgarathakā vā go-aśvarathakā vā hastirathakā vā upasaṃhṛtā bhaveyuḥ / sa ca rājaputro vā gṛhapatiputro vā taiḥ krīḍan ramamāṇaḥ paricārayaṃsteṣveva kṛtrimeṣu mṛgeṣu mṛgasaṃjñī syāt kṛtrimeṣu go 'śveṣu hastiṣu hastisaṃjñī syāt / athaikadā sa rājā vā gṛhapatirvā svasya putrasya vṛddheranvayādindriyāṇāṃ paripākādbhūtānāṃ mṛgāṇāṃ varṇaṃ bhāṣeta / bhūtānāṃ yāvaddhastināṃ varṇaṃ bhāṣeta / tasya punā rājaputrasya [vā] gṛhapatiputrasya vā ta varṇavādaṃ śrutvā evaṃ syāt / eṣāmayaṃ rājā gṛhapatirvā asmākaṃ mṛgarathakānāṃ yāvaddhastirathakānāṃ vā varṇaṃ bhāṣata iti / athāpareṇa samayena sa rājā gahapatirvā svaṃ putraṃ bahirāgārānnivīṣya bhūtāneva mṛgāṃstasmai upadarśayedbhūtāneva yāvaddhastina upadarśayet / tasya tān dṛṣṭvā tasminsamaye pratyātmaṃ pratyavagamo yathābhūta utpadyeta /

ime te bhūtārthikā mṛgarathakā vistareṇa yāvaddhastirathakā yeṣāmasmākaṃ pitā dīrgharātraṃ varṇaṃ bhāṣitavānasmākameva tvayathābhūte arthe tat pratirūpamātrake tatpratibimbapratibhāsamātrake adhimokṣaḥ pravṛtta iti / tena pūrvakeṇādhimokṣeṇāritīyeran / evameva saṃsārāntargṛhasaṃvṛddhānāmaśuddhāśayānāṃ bodhisattvānāmadṛṣṭasatyānāñca śrāvakāṇāṃ putrasthānīyānāṃ pitṛkalpairbuddhairbodhisattvaiśca mahābhūmipraviṣṭairnirvāṇapratyakṣadarśibhisteṣāṃ bodhisattvānāṃ śrāvakāṇāñca purastānnirvāṇasya yathādṛṣṭasya varṇo bhāṣitaḥ / taiśca tannirvāṇaṃ guṇato ghoṣamātrānusariṇyā buddhyā dīrgharātramadhimuktam / yadā punasteṣāṃ saṃbhāraparipākavṛddheranvayāt śraddhāśayānāñca bodhisattvānāṃ dṛṣṭasatyānāñca śrāvakāṇāṃ nirvāṇe pratyakṣaṃ jñānadarśanamutpadyate / tadā teṣāmapi yathābhūtaḥ pratyavagama utpadyate / idaṃ tannirvāṇaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ yasya buddhabodhisattvairvarṇā bhāṣitaḥ / asmābhistu pūrvabālaprajñatayā na yathābhūtamadhimuktam / asti tu tadasya pratirūpakam / asti pratibhāsamātrakam / te tena pūrvakeṇādhimokṣeṇa (dutt 192) ritīyante paścimakaṃ yathābhūtādhimokṣaṃ niśritya / tadyathā kiñcidvyādhitaṃ puruṣaṃ kaścinmahāvaidyastasya prapyupasthitasya vyādheḥ praśamāyānulomikairbhaiṣajyairūpatiṣṭhet / sa ca vyādhitapuruṣo dīrghakālapratiniṣevaṇātteṣāṃ bhaiṣajyānāṃ tadadhimukta eva bhavet tadārāmaḥ / teṣveva sāradarśī bhavet / atha tasyaiva vyādhitapuruṣasya sa ca pūrvako vyādhistayā bhaiṣajyāsevayā vyupaśāmyedanyaścāpūrvo vyādhiranyabhaiṣajyasādhyaḥ prādurbhavet /

atha sa mahāvaidyaḥ pūrvakasya ca vyādheḥ praśamaṃ paścimakasya cotpādamanyabhaiṣajyasādhyaṃ viditvā tañca pūrvakaṃ bhaiṣajyaprayogaṃ pratikṣipedanyaṃ cānulomikaṃ vyapadiśed bhaiṣajyam / sa bālo vyādhita puruṣaḥ pūrvabhaiṣajyādhimuktasteṣveva pathyasaṃjñī yenaiva mahāvaidyena tāni pūrvapaścimāni bhaiṣajyāni vyapadiṣṭāni / evamapyucyamānastena saṃmukhamapathyānyetāni pūrvakāṇi bhaiṣajyāni paścime vyādhāviti saṃpratyayena na gacchannāṣya vacanamabhiśraddhavyādevameva tadupamāste bālā bodhisattvāḥ śrāvakāśca veditavyāḥ / ye vyādhitapuruṣā eva kleśagrastā mahāvaidyasya tathāgatasyottarāduttaratarāmuttamatamāmuttānāduttānatarāṃ gambhīrād gambhīratarāṃ gambhīratamāṃ hīnādudārāmudāratarāmudāratamāṃ dharmadeśanāṃ samyagvyapadeśamavavādānuśāsanīṃ nāvataranti nādhimucyante na pratipadyante dharmasyānudharmam / tatra śrāddho bodhisattvaḥ śrāvako vā na kasmiṃścittathāgatabhāṣite vimatisandehamutpādayati / sa punaḥ sarvāṅgapariṣkārasusamāyuktamivājanyarathaṃ taṃ tathāgatabhāṣitaṃ dharmarathamabhirūhya kuśala iva sārathiryāvatī tena bhūmirgantavyā bhavatyanuprāptavyā tāṃ laghuladhveva gantā bhavatyadhandhāyamānaḥ /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne saptadaśamaṃ bodhipakṣyapaṭalam /

bodhisattvaguṇapaṭalam (chapter 1.18)

uddānam /

āścaryaṃ cāpyanāścaryaṃ samacittopakāritā / pratikārastathā śāsti syādabandhyaprayogatā //

pañceme bodhisattvāsyāścaryādbhūtā dharmā anuttare samyaksaṃbodhiyāne śikṣamāṇasya veditavyāḥ / katame pañca / niṣkāraṇavatsalatā sarvasattveṣu / sattvānāmevārthāya saṃsāre 'prameyaduḥkhasahiṣṇutā / bahukleśānāṃ durvineyānāṃ ca sattvānāṃ vinayopāyajñatā / paramadurvijñānatattvārthānupraveśaḥ / acintyaprabhāvatā ca / ime pañca bodhisattvānāmāścaryādbhutā dharmā asādhāraṇastadanyaiḥ sarvasattvaiḥ /

pañcemāni bodhisattvasyānāścaryāṇi yaiḥ samanvāgato bodhisattvaḥ anāścaryādbhutadharmasamanvāgata ityucyate / katamāni pañca / yad bodhisattvaḥ parahitahetukena duḥkhena sukhātmaka eva san kṛtsnaṃ parahitahetukaṃ duḥkhamabhyupagacchati / idaṃ bodhisattvasya prathamamanāścaryaṃ yena samanvāgato bodhisattvaḥ anāścaryādbhutadharmasamanvāgata ityucyate / punaraparaṃ yad bodhisattvaḥ saṃsāradoṣajño nirvāṇaguṇajña eva ca san sattvapariśuddhipriyastenaiva ca sukhātmakaḥ sattvapariśuddhimevādhipatiṃ kṛtvā saṃsāramabhyupagacchati / idaṃ bodhisattvasya dvitīyamanāścaryaṃ pūrvavat / punaraparaṃ yad bodhisattvastūṣṇīṃbhāva-sukharasajña eva san sattvapariśuddhipriyastenaiva ca sukhātmakaṃ sattvapariśuddhimevādhipatiṃ kṛtvā sattvānāṃ dharmedeśanāyai prayujyate / idaṃ bodhisattvasya tṛtīyamanāścaryaṃ pūrvavat / punaraparaṃ yad bodhisattvaḥ [ṣaṭ] pāramitopacitaṃ kuśalamūlaṃ sattvapariśuddhipriyastenaiva ca sukhātmakaḥ sattvapariśuddhimevādhipatiṃ kṛtvā sarvasattvānāmāśayataḥ samutsṛjati / na ca punastasya samutsargasya vipākenārthī bhavati / idaṃ bodhisattvasya caturthamanāśvaryaṃ pūrvavat / punaraparaṃ yad bodhisattvaḥ parakāryasvakārya iva sarvaparakāryārthakriyāsu saṃdṛśyate / idaṃ bodhisattvasya pañcamamanāścaryaṃ yena samanvāgato bodhisattvaḥ anāścaryādbhutadharmasamanvāgata ityucyate /

pañcabhirākārairbodhisattvaḥ sarvasattveṣu samacitto veditavyaḥ / katamaiḥ pañcabhiḥ / prathamena bodhāya cittotpāda-praṇidhānena / tathā hi bodhisattvaḥ sarvasattvānāmarthe samaṃ taccittamutpādayati / anukampāsahagatena cittena samacitto bhavati / bodhisattvaḥ sarvasattveṣu ekaputraka iva premasahagatena cittena samacitto bhavati / bodhisattvaḥ sarvasattveṣu ekaputraka eva premasahagatena cittena samacitto bhavati / bodhisattvaḥ sarvasattveṣu pratītyasamutpanneṣu ca [sarva]saṃskāreṣu sattvasaṃjñeti viditvā bodhisattvo yā ekasya sattvasya dharmatā sā sarveṣāmiti dharmasamatānugatena cetasā sarvasattveṣu samacitto viharati / yathā caikasya sattvasyārthamācarati tathā sarveṣām / evaṃ hi bodhisattvaḥ sarvārthakriyāsahagatena cetasā sarvasattveṣu smacitto viharati / ebhiḥ pañcabhirākārairbodhisattvaḥ sattveṣu samacitto bhavati /

pañcabhirākārairbodhisattvānāṃ sattveṣu sarvopakārakriyā veditavyā / katamaiḥ pañcabhiḥ / samyagājīvavyapadeśopasaṃhāreṇa / vilomeṣu ca kṛtyeṣvarthopasaṃhiteṣvanulomopadeśopasaṃhāreṇa / anāthānāṃ ca duḥkhitānāṃ kṛpaṇānāmapratiśaraṇānāṃ sanāthakriyayā / sugatigamanāya mārgavyapadeśopasaṃhāreṇa yānatrayavyapadeśopasaṃhāreṇa ca /

pañcabhirākāraiḥ sattvā upakāriṇo bodhisattvasya pratyupakāreṇa pratyupasthito bhavanti / katamaiḥ pañcabhiḥ / ātmānaṃ guṇaiḥ saṃyojayanti paraguṇādhānāya prayuktāro bhavanti / anātheṣu duḥkhiteṣu kṛpaṇeṣvapratiśaraṇeṣu sattveṣu sānāthyaṃ kurvanti / tathāgatān pūjayanti / tathāgatābhāṣitañca dharmamukhena vā lekhayitvā vā dhārayanti tañca pūjayanti /

pañcemāni sthānāni bodhisattvena nityamevamāśaṃsitavyāni bhavanti / katamāni pañca / buddhotpādārāgaṇatā / teṣāmeva ca buddhānāmantikāt ṣaṭe pāramitā-bodhisattvapiṭakaśravaṇam / sarvākārasattvaparipācanapratiabalatā / anuttarasamyaksaṃbodhiprāptiḥ / abhisaṃbodheśca śrāvakasāmagrī /

pañcabhiḥ kāraṇaiḥ bodhisattvasya sattveṣvvabandhyo 'rthakriyā-prayogo bhavati / katamaiḥ pañcabhiḥ / iha bodhisattva ādita eva sattveṣu hitasukhaiṣī bhavati / tacca hitasukhaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / aviparyastabuddhirbhavati / iti sarvaṃ pūrvavad veditavyaṃ yadyathā pūjāsevā 'pramāṇapaṭale /

uddānam /

samyak prayogo hāniśca viśeṣagamanaṃ tathā / pratirūpāśca bhūtāśca guṇā vinayanaṃ tathā //

pañcabhiḥ prayogairbodhisattvasya sarvasamyaksaṃprayoga saṃgraho veditavyaḥ katamaiḥ pañcabhiḥ / anurakṣaṇā-prayogeṇa / anavadyaprayogeṇa pratisaṃkhyānabalaprayogeṇa / adhyāśayaśuddhiprayogeṇa / niyatapatitaprayogeṇa ca /

tatra bodhisattvo 'nurakṣaṇā prayogeṇa medhāṃ rakṣati yena sahajena jñānena dharmān laghuladhvevodgṛhṇāti / smṛtiṃ rakṣati yayā smṛtyā udgṛhītān dharmān dhārayati / jñānamārakṣati yena jñānena dhṛtānāṃ dharmāṇāmarthamupaparīkṣate / samyak prajñayā pratividhyati medhāsmṛtibuddhihānabhāgīyanidānaparivarjanatayā sthitivṛddhibhāgīyanidānapratiniṣevaṇatayā ca / svacittamārakṣati indriyāṇāṃ guptadvāratayā / paracittamārakṣati samyakparicittānuvartanatayā / tatra bodhisattvasyānavadyaprayogo yaḥ kuśaleṣu dharmeṣvaviparītaścottaptaścāpramāṇaśca satataśca bodhipariṇāmitaśca / pratisaṃkhyānabalaprayogaḥ punarasya sarvasyāmadhimukticaryābhūmau draṣṭavyaḥ / [śuddhādhyāśayaprayogaḥ] śuddhādhyāśayabhūmau caryā pratipattibhūmau ca draṣṭavyaḥ / niyatipatitaprayogo niyatāyāṃ bhūmau niṣṭhāgamanabhūmau ca draṣṭavyaḥ / ivamebhiḥ pañcabhiḥ prayogairbodhisattvasya sarvasamyakprayogasaṃgraho bhavati /

pañceme bodhisattvasya hānabhāgīyā dharmā veditavyāḥ / katame pañca / agauravatā dharme dharmabhāṇake ca / pramādakausīdyam / kleśa-āsevā 'dhivāsanatā / duścarita-āsevā 'dhivāsanatā / tadanyaiśca bodhisattvaiḥ saha paritulanābhimānatā dharmaviparyāsābhimānatā ca /

pañceme bodhisattvasya dharmā viśeṣabhāgīyā veditavyāḥ / te punareṣāmeva pañcānāṃ kṛṣṇapakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ yathākramaṃ viparyayeṇa veditavyāḥ /

pañceme bodhisattvānāṃ guṇapratirūpakaḥ bodhisattvadoṣā veditavyāḥ / katame pañca / raudraduḥśīleṣu sattveṣu tato nidānamapakārakriyā / kuhakasyeryāpathasampattikralpanā / lokāyatairmantraistīrthikaśāstrapravisaṃyuttairjñātra pratilambhaḥ paṇḍitasaṃkhyā-gamanatā ca / sāvadyasya ca dānādikasya kuśalasyādhyācāraḥ / saddharmapratirūpakāṇāṃ ca / rocanā deśanā vyavasthāpanā /

pañceme bodhisattvasya bhūtā bodhisattvaguṇā veditavyāḥ / katame pañca / raudraduḥśīleṣu sattveṣu viśeṣeṇa kāruṇyacittatā / prakṛtyā īryāpathasaṃpannatā / tathāgatapraṇītenāgamādhigamena jñātrapratilambhaḥ / paṇḍitasaṃkhyāgamanatā ca / anavadyasya ca dānādikasya kuśalasya kriyā / saddharmasya ca prakāśanā saddharmapratirūpakāṇāṃ ca pratikṣepaṇatā /

daśasu sthāneṣu samāsato bodhisattvā vineyān sattvān samyageva vinayanti / katameṣu daśasu / duścaritaviveke / [kāmaviveke] / āpattyana dhyācāravyutthāne / indriyairguptadvāratāyām / saṃprājanavihāritāyām / saṃsargaviveke praviviktasyāsadvitarkaṃviveke / āvaraṇaviveke / kleśaparyavasthānaviveke / kleśapakṣadauṣṭhulyaviveke ca /

uddānam /

vyākṛtirniyatau pāto hyavaśyakaraṇīyatā / sātatyakaraṇīyañca prādhānyaṃ paścimaṃ bhavet //

ṣaḍbhirākāraiḥ samāsatastathāgatā bodhisattvamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākurvanti / katamaiḥ ṣaḍbhiḥ / gotrasthamanutpāditacittam / tathotpāditaṃ cittam sammukhāvasthitam / viparokṣāvasthitam / parimitaṃ kālamiyatā kālenānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyata iti / aparimitakālaṃ vyākurvanti na tu kālaniyama kurvanti /

traya ime bodhisattvasya niyatipātāḥ / katame trayaḥ / gotrastha eva bodhisattvo niyatipatita ityucyate / tatkasya hetoḥ / bhavyo 'sau pratyayānāsādya niyatamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / punarekatyo bodhisattvo niyataṃ cittamutpādayatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau na punastāvatpratyudāvartayati yāvadanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / punarbodhisattvo vaśitāprāptaḥ sarvāṃ sattvārthacaryāṃ yathecchati yathārabhate tathaivābandhyāṃ karoti / ta ete trayo niyatipātā bhavanti / gotrasthaniyatipātaḥ / cittotpādaniyatipātaḥ / abandhya-caryā-niyatipātaśca / tatra paścimaṃ niyatipātamārabhya tathāgatā niyatipatitaṃ bodhisattvaṃ vyākurvāṇā vyākurvanti /

pañcemāni sthānāni bodhisattvasyāvaśyakaraṇīyāni bhavanti yānyakṛtvā bodhisattvaḥ abhavyo bhavatyanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / katamāni pañca / prathamaścittotpādaḥ / sattveṣvanukampā / uttaptavīryam / sarvavidyāsthāneṣu yogyatā / akhedaśca /

pañcemāni bodhisattvasya sthānāni sātatyakaraṇīyāni / katamāni pañca / apramādo bodhisattvasya sātatyakaraṇīyaḥ / anātheṣu sattveṣu [duḥkhiteṣu ca] apratiśaraṇeṣu sanāthakriyā / tathāgatapūjā skhalitaparijñānam / sarvakriyācāravihāramanasikāreṣu bodhicittapūrvaṅgamatā bodhisattvasya pañcamaṃ sātatyakaraṇīyam /

daśeme dharmā bodhisattvānāṃ pradhānasammatā yān bodhisattvā agrato dhārayantyagryaprajñaptiṣu ca prajñapayanti / katame daśa / bodhisattvagotraṃ sarvagotrāṇāṃ pradhānam / prathamaścittotpādaḥ sarvasamyak praṇidhānānaṃ pradhānam / vīryaṃ ca prajñā ca sarvapāramitānāṃ pradhānam / priyavāditā sarvasaṃgrahavastūnāṃ pradhānam / tathāgataḥ sarvasattvānāṃ pradhānam / karūṇā 'pramāṇānāṃ pradhānam / caturthaṃ dhyānaṃ [sarvadhyānānāṃ pradhānam /] trayāṇāṃ samādhīnāṃ śūnyatāsamādhiḥ pradhānam / sarvasamāpattīnāṃ (dutt 198) nirodhasamāpattiḥ pradhānam / sarvopāyakauśalyānāṃ viśuddhamupāyakauśalyaṃ yathānirdiṣṭaṃ pradhānam /

uddānam /

prajñapteḥ syādvyavasthānaṃ dharmāṇāmeṣaṇā tathā / yathābhūtaparijñānamaprameyāstathaiva ca //

deśanāyāḥ phalaṃ caiva mahattvaṃ yānasaṃgrahaḥ / bodhisattvā daśa jñeyā nāmaprajñaptayastathā //

catvārīmāni bodhisattvānāṃ prajñaptivyavasthānāni yāniṃ bodhisattvā eva samyak prajñapayanti vyavasthāpayanti tathāgatā vā / na tvanyaḥ kaściddevabhūto vā manuṣyabhūto vā śramaṇabrāhmaṇabhūto vānyatraitebhya evaṃ śrutvā / katamāni catvāri / dharmaprajñaptivyavasthānaṃ satyaprajñaptivyavattthānaṃ yuktiprajñaptivyavasthānaṃ yānaprajñaptivyavasthānañca /

tatra yā dvādaśāṅgasya sūtrādikasya vacogatasyānupūrvaracanā anupūrvavyavasthānasamāyogaḥ / idamucyate dharmaprajñaptivyavasthānam /

satyaprajñaptivyavasthānaṃ punaranekavidham / avitathārthena tāvadekameva satyaṃ na dvitīyamasti / dvividhaṃ satyam / saṃvṛtisatyaṃ paramārthasatyaṃ ca / trividhaṃ satyam / lakṣaṇasatyaṃ vāksatyaṃ kriyāsatyaṃ ca / [caturvidhaṃ satyam /] duḥkhasatyaṃ yāvanmārgasatyam / pañcavidhaṃ [satyam /] hetusatyaṃ phalasatyaṃ jñānasatyaṃ jñeyasatyaṃ agryasatyaṃ ca / ṣaḍvidhaṃ [satyam] / satyasatyaṃ mṛṣāsatyaṃ parijñeyasatyaṃ prahātavyasatyaṃ sākṣātkartavyasatyaṃ bhāvayitavyasatyaṃ ca / saptavidhaṃ satyam / āsvādasatyaṃ ādīnavasatyaṃ niḥsaraṇasatyaṃ dharmatāsatyaṃ adhimuktisatyaṃ āryāṇāṃ satyaṃ anāryāṇāṃ satyaṃ ca / aṣṭavidhaṃ [satyaṃ] / saṃskāraduḥkhatāsatyaṃ vipariṇāmaduḥkhatāsatyaṃ duḥkhaduḥkhatāsatyaṃ pravṛttisatyaṃ nivṛtisatyaṃ saṃkleśasatyaṃ vyavadānasatyaṃ samyakprayogasatyaṃ ca / navavidhaṃ [satyam] / anityasatyaṃ duḥkhasatyaṃ śūnyatāsatyaṃ nairātmyasatyaṃ [bhavatṛṣṇāsatyaṃ] (dutt 199) vibhavatṛṣṇāsatyaṃ tatprahāṇopāyasatyaṃ sopadhiśeṣanirvāṇasatyaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇasatyaṃ [ca] / daśavidhaṃ satyam / aupakramikaduḥkhasatyaṃ bhogavaikalyaduḥkhasatyaṃ dhāturvaiṣamyaduḥkhasatyaṃ priyavipariṇāmaduḥkhasatyaṃ dauṣṭhulyaduḥkhasatyaṃ karmasatyaṃ kleśasatyaṃ tathā śravaṇayoniśomanaskārasatyaṃ samyakdṛṣṭisatyaṃ samyagdṛṣṭiphalasatyaṃ ceti / idamucyate bodhisattvānāṃ satyaprajñaptivyavasthānam / prabhedaśaḥ punaretadapramāṇa veditavyam /

catasro yuktayo yuktiprajñaptivyavasthānamityucyate / tāsāṃ punaḥ pravibhāgaḥ pūrvavadveditavyaḥ /

trayāṇāṃ yānānāṃ ekaikasya saptabhirākāraiḥ prajñaptivyavasthānam / śrāvakayānasya pratyekabuddhayānasya mahāyānasya yānaprajñaptivyavasthānamityucyate / caturṣvāryasatyeṣu yā prajñā tasyā eva ca prajñāyā ya āśrayaḥ ālambanaṃ sahāyaḥ karma saṃbhārastasyā eva ca prajñāyā yat phalam ebhiḥ saptabhirākāraiḥ śrāvakayānaprajñaptivyavasthānaṃ sākalyena veditavyam / yathā śrāvakayānamevaṃ pratyekabuddhayānaprajñaptivyavasthānam / nirabhilāpyaṃ vastvālambanīkṛtya sarvadharmeṣu yā tathatā nirvikalpasamatā niryāṇatā prajñā tasyā eva ca prajñāyā ya āśraya ālambanaṃ sahāyaḥ karma sambhārastasyā eva ca prajñāyā yatphalam / ityebhiḥ saptabhirākārairmahāyānaprajñaptivyavasthānaṃ veditavyam / atītānāgatapratyutpanneṣvadhvaṣu ye kecidbodhisattvāḥ samyakprajñaptivyavasthānaṃ kṛtavantaḥ kariṣyanti kurvanti vā punaḥ sarve ta ebhiścatubhirvastubhiḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

catvārīmāni bodhisattvānāṃ sarvadharmāṇāṃ yathābhūtaparijñāyai paryeṣaṇāvastūni / katamāni catvāri / nāmaparyeṣaṇā / vastuparyeṣaṇā / svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā / viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā ca / eṣāṃ ca vibhāgaḥ pūrvavadveditavyaḥ tadyathā tattvārthapaṭale /

(dutt 200) catvārīmāni bodhisattvānāṃ sarvadharmāṇāṃ yathābhūtaparijñānāni / katamāni catvāri / nāmaparyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ vastuparyeṣaṇāgataṃ svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇāgataṃ viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānam / eṣāmapi vibhāgaḥ pūrvavadveditavyaḥ / [tadyathā tattvārthapaṭale /] /

pañceme aprameyā bodhisattvānāṃ sarvakauśalyakriyāyai saṃvartante / katame pañca / sattvadhāturaprameyo lokadhāturaprameyo dharmadhāturaprameyaḥ / vineyadhāturaprameyo vineyopāyaścāprameyaḥ / catuḥṣaṣṭiḥ sattvanikāyāḥ sattvadhātustadyathā manomapyāṃ bhūmau / santānabhedena punaraprameyaḥ / daśasu dikṣuprameyā aprameyanāmalokadhātavastadyathā iyaṃ sahā nāma lokadhāturyasya nāmnā brahmā sahāṃpatirityucyate / kuśalākuśalāvyākṛtā dharmāḥ prabhedanayenāprameyā veditavyāḥ / syādekavidho vineyaḥ sarvasattvā vineyā iti kṛtvā / syād dvividhaḥ / sakalabandhano vikalabandhanaśca / syāt trividhaḥ mṛdvindriyo madhyendriyastīkṣṇendriyaśca / caturvidhaḥ / kṣatriyo brāhmaṇo vaiśyaḥ śūdraśca / pañcavidhaḥ / rāgacarito dveṣacarito mohacarito mānacarito vitarkacaritaśca / ṣaḍvidhaḥ / gṛhī pravrajitaḥ aparipakvaḥ paripakvo ['vimuktaśca] vimuktaśca / saptavidhaḥ / pratihato madhyasthaḥ vipañcitajñaḥ uddhaṭitajñaḥ tadātvavineyaḥ āpattivineyaḥ pratyayahāryaścavineyo yādṛśān pratyayān labhate tathā tathā pariṇamati / aṣṭavidhaḥ / aṣṭau pariṣadaḥ / kṣatriyapariṣadamādiṃ kṛtvā yāvadbrahmapariṣat / navavidhaḥ / tathāgatavineyaḥ śrāvakapratyekabuddhavineyaḥ bodhisattvavineyaḥ kṛcchrasādhyaḥ [akṛcchrasādhyaḥ] ślakṣṇasādhyaḥ avasādanā-sādhyaḥ dūre vineyaḥ antike ca vineyaḥ / daśavidhaḥ / nārakaḥ tairyakyonikaḥ yāmalaukikaḥ kāmāvacaro divyamānuṣyakaḥ āntarābhavikaḥ rūpī arūpī sajñī asaṃjñī naivasajñīnāsaṃjñī ca / ayaṃ tāvat prakārabhedena pañcapañcāśadākāraḥ / apramāṇastu santānaprabhedena veditavyaḥ / tatra (dutt 201) sattvadhātu vineyadhātvoḥ kiṃ nānākaraṇam sattvadhāturaviśeṣeṇa sarvasattvā gotrasthāścāgotrasthāśca / ye purnagotrasthā eva tāsu tāṣvavasthāsu vartante / sa vineyadhāturityucyate / vineyopāyaḥ punaḥ pūrvavadyathā nirdiṣṭo veditavyaḥ / so 'pi cāprabheyaḥ prakārabhedataḥ /

ta ete 'bhisamasya pañcāprameyā bhavanti / tatkasya hetoḥ / iha bodhisattvo yeṣāṃ sattvānāmarthe prayujyate sa prathamo 'prameyaḥ / tānpunaḥ sattvān yatrasthānupalabhate / sa dvitīyo 'prameyaḥ tānpunaḥ sattvāṃsteṣu teṣu lokadhātuṣu yairdharmaiḥ saṃkliśyamānāṃśca viśudhyamānāṃścopalabhate / sa tṛtīyo 'prameyaḥ / tebhyaśca sattvebhyo yānsattvān bhavyān śakyarupānatyantaduḥkhavimokṣāya paśyati / sa caturtho 'prameyaḥ / yaścopāyasteṣāmeva sattvānāṃ vimokṣāya sa pañcamoprameyaḥ / tasmādete pañcāprameyā bodhisattvānāṃ sarva[kauśala]kriyāyai saṃvartante /

pañceme buddhabodhisattvānāṃ sattveṣu dharmadeśanāyā vipulāḥ phalānuśaṃsā veditavyāḥ / katame pañca / tadekatyāḥ sattvāḥ tasminneva saddharme deśyamāne virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurūtpādayanti / tadekatyāḥ sattvā deśyamāna eva saddharmataḥ āsravakṣayamanuprāpnuvanti / tadekatyāḥ sattvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayanti / tadekatyāḥ sattvāḥ paramāṃ bodhisattvakṣāntiṃ pratilabhante / śrutamātra eva tasminsaddharme deśitaśca saddharmo buddhairbodhisattvaiśca uddeśasvādhyāyasaṃpratipattipāraṃparyayogena saddharmanetryāścirasthitikatāyai saṃvartate / itīme pañca deśanāyā vipulāḥ phalānuśaṃsā veditavyāḥ /

saptemāni mahattvāni yairyuktaṃ bodhisattvānāṃ yānaṃ mahāyānamityucyate / katamāni sapta / dharmamahattvam / tadyathā dvādaśāṅgādvacogatād bodhisattvapiṭakavaipulyam / cittotpādamahattvam / tadyathā ekatyo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayati / adhimuktimahattvam / tadyathaikatyaḥ tasminneva ca dharmamahattve 'dhimukto bhavati / adhyāśayamahattvam / tadyathaikatyaḥ adhimukticaryābhūmiṃ (dutt 202) samatikramyādhyāśayaśuddhibhūmimanupraviśati / sambhāramahattvam / yasya puṇyasambhārasya jñānasambhārasya samudāgamādanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisambudhyate / kālamahattvam / yena kālena yaistribhiṣkalpāsaṃkhyeyairanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / samudāgamamahattvam / saivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ / yasyātmabhāvasamudāgamasyānyaḥ ātmabhāvasamudāgamaḥ samo nāsti / kutaḥ punaruttari kuto bhūyaḥ / tatra yacca dharmamahattvaṃ yacca cittotpādamahattvaṃ yaccādhimuktimahattvaṃ yaccādhyāśayamahattvaṃ yacca sambhāramahattvaṃ yacca kālamahattvamitīmāni ṣaṭmahattvāni hetubhūmāni samudāgama-mahattvasya / tatpunarekaṃ samudāgama-mahattvaṃ phalasthānīyameṣāṃ ṣaṇṇāṃ veditavyam /

aṣṭāvime dharmāḥ sarvasya mahāyānasya saṃgrahāya saṃvartante / bodhisattvapiṭakadeśanā / tasminneva ca bodhisattvapiṭake ya sarvadharmāṇāṃ tattvārthaprakāśanā / tasminneva bodhisattvapiṭake yā sarvabuddhabodhisattvānāmacintyā paramodārā prabhāvasaṃprakāśanā / tasya ca yadyoniśaḥ śravaṇam / yoniśaśca cintāpūrvakamadhyāśayopagamanam / adhyāśayopagamanapūrvaṃkaśca bhāvanākārapraveśaḥ / bhāvanākārapraveśapūrvikā ca bhāvanāphalapariniṣpattiḥ / taśyā eva ca bhāvanāphalapariniṣpatteratyantanairyāṇikatā / evaṃ hi bodhisattvāḥ śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhthante /

ke punaste bodhisattvā ya evaṃ śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante / te samāsato daśa veditavyāḥ / gotrasthaḥ / avatīrṇaḥ / aśuddhāśayaḥ / śuddhāśayaḥ / aparipakvaḥ / paripakvaḥ / aniyatipatitaḥ / niyatipatitaḥ / ekajātipratibaddhaḥ / caramabhavikaśceti / tatra gotrastho bodhisattvaḥ śikṣamāṇaścittamutpādayati / so 'vatīrṇa ityucyate / sa eva punaravatīrṇo yāvat śuddhāśayabhūmimapraviṣṭo bhavati tāvadaśuddhāśaya ityucyate / praviṣṭastu śuddhāśayo bhavati / sa eva punaḥ śuddhāśayo yāvanniṣṭhāgamanabhūmimapraviṣṭo bhavati tāvadaparipakva ityucyate / praviṣṭastu paripakvo bhavati / sa punaraparipakvo yāvanniyataniyatācaryābhūmau (dutt 203) vā nānupraviṣṭo bhavati tāvadaniyata ityucyate / praviṣṭastu niyato bhavati / sa eva punaḥ paripakvau dvividhaḥ / ekajātipratibaddho yasya janmano 'nantaramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyate / caramabhavikaśca tasminneva janmani sthito 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / tatra te gotramupādāya yāvadanuttarāyāḥ samyaksaṃbodherdaśa bodhisattvā nirdiṣṭāḥ / ye bodhisattvaśikṣāsu śikṣante teṣāṃ nāta uttari śikṣā vidyate / yatra śikṣeran yathā ca śikṣeran na ca ebhyo yathā nirdiṣṭebhyo bodhisattvebhya uttari bodhisattvo vidyate yo bodhisattvaśikṣāsu śikṣate /

teṣāṃ punaḥ sarveṣāṃ eva bodhisattvānāmabhedenimānyevaṃ bhāgīyāni gauṇāni nāmāni veditavyāni / tadyathā bodhisattvo mahāsattvaḥ dhīmānuttamadyutiḥ jinaputro jinādhāraḥ vijetā jināṅkuraḥ vikrāntaḥ paramāryaḥ sārthavāho mahāyaśaḥ kṛpālurmahāpuṇyaḥ īśvaro dhārmikaśceti / teṣāṃ punardaśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣvanantānāṃ bodhisattvānāmaprameyāḥ prayātmagatāḥ saṃjñāprāptayo veditavyāḥ / tatra ye bodhisattvāḥ sma iti pratijñāyāṃ bodhisattvā vartante na ca bodhisattvaśikṣāsu samyak pratipadyante te bodhisattvapratirūpakā veditavyāḥ / no tu bhūtāḥ / bodhisattvāḥ sma iti pratijñāyāṃ vartante samyak [ca ye] bodhisattvaśikṣāṣu śikṣante te bhūtā bodhisattvā veditavyāḥ /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne bodhisattvaguṇapaṭalamaṣṭādaśamam /

samāptaṃ cādhārayogasthānam /

ādhārānudharmayogasthānam (book 2) bodhisattvaliṅgapaṭalam (chapter 2.1)

uddānam /

svabhāvo 'dhiṣṭhānaṃ [phalānuśaṃsaḥ] anukramaḥ saṃgraheṇa ca /

pañcemāni bhūtasya bodhisattvasya bodhisattvaliṅgāni yaiḥ samanvāgato [bodhisattvo] bodhisattva iti saṃkhyāṃ gacchati / katamāni pañca / anukampā priyavāditā vairyaṃ muktahastatā gambhīrārthasandhinirmocanatā ca / ime punaḥ pañca dharmāḥ pañca parivartena veditavyāḥ / svabhāvato 'dhiṣṭhānataḥ phalānusaṃśataḥ anukramataḥ saṃgrahataśca /

tatrānukampāyāḥ svabhāvo dvividhaḥ / āśayagataḥ pratipattigataśca / tatrāśayagato hitāśayaḥ sukhāśayaśca bodhisattvasya sattveṣvanukampetyucyate / pratipattigataśca svabhāvato 'nukampāyāḥ yadāśayo bhavati bodhisattvaḥ sattveṣu tadeva yathāśaktyā yathābalaṃ kāyena vācā upasaṃharati / tatra priyavāditāyāḥ svabhāvaḥ pūrvavadāmodanī saṃmodanī upakarā ca vāgveditavyā / tadyathā saṃgrahavastupaṭale / tatra sattvaṃ dhṛtiralīnatvaṃ ca yadbalaṃ bodhisattvasya ayaṃ vairyaṃsvabhāva ityucyate / tatra yā bodhisattvasyodāradānatā asaṃkliṣṭadānatā vā / ayaṃ muktahastatāyāḥ svabhāvo veditavyaḥ / catasraḥ pratisaṃvidastāsāmeva cābhinirhārāya yatsamyak prāyogikaṃ jñānamayaṃ bodhisattvānāṃ gambhīrārthasandhinirmocanatāyāḥ svabhāvo veditavyaḥ /

tatrānukampāyāḥ pañcādhiṣṭhānāni / katamāni pañca / duḥkhitāḥ sattvā duścaritacāriṇaḥ pramattā mithyāpratipannāḥ kleśānuśayitāśca / nārakānsattvānupādāya śeṣāṃ keṣāṃcitsattvānāṃ duḥkhā vedanā prābandhikī santatisamārūḍhā vartate / (dutt 208) ime [te] sattvā duḥkhitā ityucyante / ye punarnāvaśyaṃ duḥkhitāapi tu bahulaṃ kāyaduścaritamadhyācaranti vāgduścaritaṃ manoduścaritamadhyācaranti / tatra cābhiratarūpā viharanti / ime sattvā duścaritacāriṇa ityucyante tadyathā aurabhrika-śaukarika-kaukkuṭikaprabhṛtayaḥ / ye punarnāvaśyaṃ duḥkhitā na duścaritacāriṇo 'pi tvadhyavasitāḥ kāmānupabhuñjate naṭanartakahāsakalāsakaprekṣaṇaparā viharanti ātmopalāḍanaparāḥ / ime sattvāḥ pramattā ityucyante tadyathā tadekatyāḥ kāmopabhoginaḥ / ye punarnāvaśyaṃ duḥkhitā na duścaritacāriṇo na vāpi pramattāḥ api tu dṛṣṭivipattimāśritya duḥkhavimokṣāya pratipannāḥ / ime sattvā mithyāpratipannā ityucyante tadyathā kāmānutsṛjya durākhyāte dharmavinaye pravrajitāḥ / ye punaḥ sattvā nāvaśyaṃ duḥkhitā vistareṇa yāvan na mithyāpratipannāḥ api tu sakalabandhanāśca vikalabandhanāśca kleśaiḥ ime sattvāḥ kleśānuśayitā ityucyante tadyathā ye ca samyak prayuktāḥ pṛthagjanā kalyāṇakā ye ca śaikṣāḥ etāvadanukampādhiṣṭhānaṃ bodhisattvānāṃ yenādhiṣṭhānena yenālambanenānukampā pravartate / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

pañcemāni bodhisattvānāṃ priyavāditāyā adhiṣṭhānāni / katamāni pañca / samyagālapanā samyagānandanā samyagāśvāsanā samyakpravāraṇā nyāyopadeśaśca / teṣāṃ punaḥ pratibhāgo veditavyaḥ / tadyathā saṃgrahavastupaṭale / ebhiḥ paccabhiradhiṣṭhānairebhirālambanairbodhisattvānāṃ priyavāditā pravartate / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

pañcemāni bodhisattvasya vairyādhiṣṭhānāni veditavyāni / katamāni pañca / yaireva pañcabhirākārairbodhipakṣapaṭale dhṛtibalādhānatā bodhisattvānāmuktā tānyeva bodhisattvasya vairyādhiṣṭhānāni ve ditavyāni / yairadhiṣṭhānairyairālambanairbodhisattvasya vairya pravartate / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

pañcemāni bodhisattvasya muktahastatāyā adhiṣṭhānāni / katamāni pañca / abhīkṣṇadānatā pramuditadānatā satkṛtyadānatā asaṃkliṣṭadānatā aniśrityadānatā ca / eṣāṃ punarvistareṇa vibhāgo veditavyaḥ / tadyathā dānapaṭale / ebhiradhiṣṭhānairebhirālambanairbodhisattvānāṃ muktahastatā pravartate / nāt uttari nāto bhūyaḥ /

pañcemāni bodhisattvasya gambhīrārthasandhinirmocanatāyā adhiṣṭhānāni / katamāni pañca / ye te tathāgatabhāṣitāḥ sūtrāntāḥ gambhīrāgambhīrāvabhāṣāḥ śūnyatā-pratisaṃyuktā idaṃpratyayatā / pratītyasamutpādānulomāḥ / idaṃ prathamamadhiṣṭhānam / vinaye vā punarāpattikauśalyamāpattivyutthāna-kauśalyaṃ ca / idaṃ dvitīyamadhiṣṭhānam / mātṛkāyāṃ vā punaraviparītaṃ dharmalakṣaṇavyavasthānam / idaṃ tṛtīyamadhiṣṭhānam / ābhiprāyikanigūḍhadharmasaṃjñārthavibhāvanatā / idaṃ caturthamadhiṣṭhānam / sarvadharmāṇāñca dharmārthanirvacanaprakārabhedaḥ / idaṃ pañcamamadhiṣṭhānam / yenādhiṣṭhānena yenālambanena bodhisattvānāṃ gambhīrārthasandhinirmocanatā pravartate / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

anukampā bodhisattvasya sattveṣvādita eva tāvadvairaprahāṇāya saṃvartate / tathānukampako bodhisattvaḥ sarvasattvārthakriyāsu adinamanāḥ prayujyate / tasmiṃśca prayoge na parikhidyate / anukampā tad-bahulavihāritā cāsyānavadyadṛṣṭadharmasukhavihārāya parānugrahāya ca saṃvartate / ye ca bhagavatā maitryā anuśaṃsā uktānāsya kāye viṣaṃ krāmati na śasramityevamādayaḥ / te 'pyanukampakasya bodhisattvasya sarve veditavyāḥ / ityayamanukampāyā bodhisattvānāṃ phalānuśaṃso draṣṭavyaḥ /

priyavādī bodhisattvo dṛṣṭe dharme caturvidhaṃ vāgdoṣaṃ vijahāti mṛṣāvādaṃ paiśūnyaṃ ṣāruṣyaṃ sambhinnapralāpañca / sā cāsya bāgātmānugrahāya parānugrahāya ca pravṛttā bhavati / dṛṣṭa eva ca dharme āyatyāṃ ca priyavādī bodhisattvaḥ ādeyavacano bhavati grāhyavacanaḥ / ityayaṃ bodhisattvasya priyavāditāyāḥ [phalā]nuśaṃso veditavyaḥ /

dhīro bodhisattvo dṛṣṭe [tāvata] dharme sarveṇa sarvamālasyakausīdyāpagato bhavati pramuditacittaśca / bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānaṃ karoti / kṛtvā ca na (dutt 210) viṣīdati / ātmānaṃ ca parañca kṣāntyānugṛhṇāti / āyatyāṃ ca sarvabodhisattvakṛtyasamārambheṣu prakṛtyā dṛḍhasamāraṃbho bhavati / nākṛtvā vinivartate / itīme bodhisattvānāṃ vairyaphalānuśaṃsā veditavyā /

muktahastatāyā gambhīrārthasandhinirmocanatāyāśca phalānuśaṃsā veditavyāḥ / tadyathā prabhāvapaṭale dānaprabhāve prajñāprabhāve ca / ayameṣāṃ bodhisattvavijñānāṃ phalānuśaṃsaḥ /

kaścaiṣāmanukramaḥ / pūrvaṃ tāvadbodhisattvo 'nukampayā sattvānanugṛhṇāti teṣu ca sāpekṣo bhavatyarthakāmaḥ / tataścākuśalātsthānādvyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpanāya yuktiṃ bhāṣate grāhayati vyapadiśati / evamavatīrṇeṣu ca sattveṣu sattvavipratipattiṣu [ca] kleśaviprakṛtāsvarthavidhāsu vimardasaho bhavati / pratipattiviprati[patti]sthitānāṃ sattvānāmanutsargatayā / sa evaṃ dhīraḥ ekatyānsattvānāmiṣasaṃgraheṇa paripācayati ekatyāndharmasaṃgraheṇa tadekatyāṃstadubhābhyāṃ dharmābhiṣasaṃgrahābhyām / ayameṣāṃ pañcānāṃ bodhisattvaliṅgānāmanukramo veditavyaḥ /

pañcemāni bodhisattvaliṅgāni ṣaṭpāramitāḥ / āsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ katamayā pāramitayā katamadbodhisattvaliṅgaṃ saṃgṛhītam / anukampā dhyānapāramitayā saṃgṛhītā / priyāvāditā śīlapāramitayā prajñāpāramitayā ca saṃgṛhītā / vairyaṃ vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā prajñāpāramitayā ca saṃgṛhītam / muktahastatā dānapāramitāyaiva saṃgṛhītā / gambhīrārthasandhinirmocanatā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayā ca saṃgṛhītā evamimāni [pañca bodhi]sattvaliṅgāni pañcaparivartena veditavyāni / svabhāvato 'dhiṣṭhānataḥ phalānusaṃśato 'nukramataḥ saṃgrahataśca veditavyāni /

iti bodhisattvabhūmāvādhārānudharme yogasthāne prathamaṃ bodhisattvaliṅgapaṭalam /

pakṣapaṭalam (chapter 2.2)

uddānam /

sukṛtakarmāntatā kauśalyaṃ parānugrahaḥ pariṇāmanaṃ ca paścimam /

gṛhipakṣe vā pravrajitapakṣe vā vartamānasya bodhisattvasya samāsataścatvāro dharmā veditavyāḥ / yeṣu gṛhī pravrajito va bodhisattvaḥ śikṣamāṇaḥ kṣipramevānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante / katame catvāraḥ / sukṛtakarmāntatā kauśalyaṃ parānugrahaḥ pariṇāmanā ca /

tatra katamā bodhisattvasya sukṛtakarmāntatā / yā pāramitāsu niyatakāritā nipuṇakāritā nityakāritā anavadyakāritā ca / kathañca bodhisattvo niyatakārī bhavati yaduta dāne / iha bodhisattvaḥ saṃvidyamāne deyadharme yācanake samyak prapyupasthite apakāriṇyupakāriṇi vā guṇavati doṣavati vā 'vaśyaṃ dadāti / nāsya dānacittaṃ kaścidvikampayituṃ samartho bhavati manuṣyo vā 'manuṣyo vā śramaṇo vā brāhmaṇo vā kaścidvā punarloke sahadharmeṇa / kathaṃ ca bodhisattvo nipuṇakārī bhavati yadut dāne / iha bodhisattvaḥ saṃvidyamāne deyadharme samyak pratyupasthite yācanake sarvaṃ dadāti / nāstyasya kiñcidyadaparityājyaṃ bhavati sattvebhyaḥ ādhyātmikamapi vastu prāgeva bāhyam / kathaṃ ca bodhisattvo nityakārī bhavati yaduta dāne / iha bodhisattvo aparikhidyamāno dānena satatasamitameva sarvakālaṃ yathotpannaṃ dānaṃ dadāti / kathaṃ ca bodhisattvaḥ anavadyakārī bhavati yaduta dāne / iha bodhisattvo yattatsaṃkliṣṭaṃ dānaṃ varṇitaṃ dānapaṭale tatsaṃkliṣṭaṃ varjayitvā asaṃkliṣṭaṃ dānaṃ dadāti / evaṃ hi bodhisattvaḥ sukṛtakārī bhavati yaduta dāne / yathā dāne evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāsu (dutt 212) yathāyogaṃ veditavyam / eta eva catvāra ākārā niyatakāritā nipuṇakāritā nityakāritā anavadyakāritā ca /

tatra katamadbodhisattvasya kauśalyam / tatsamāsato daśavidhaṃ veditavyam pratihatānāṃ sattvānāṃ pratighātāpanayāyopāyakauśalyam / madhyasthānāmavatāraṇāya avatīrṇānāṃ paripācanāya paripakvānāṃ vimocanāyopāyakauśalyam / laukikeṣu sarvaśāstreṣu kauśalyam / bodhisattvaśīlasaṃvarasamādāne skhalitapratyavekṣaṇākauśalyam samyakpraṇidhānakauśalyam / [śrāvakayānakauśalyaṃ] pratyekabuddhāyānakauśalyam mahāyānakauśaśalyañca / eṣāṃ sarveṣāmeva kauśalyānāṃ pūrvavadyathāyogaṃ tatra tatrāsyāmeva bodhisattvabhūmau pravibhāgo veditavyaḥ / etāni punarbodhisattvasya daśa kauśalyāni pañcakṛtyāni kurvanti / pūrvakaiścaturbhiḥ kauśalyairbodhisattvaḥ sattvān svārthe sanniyojayati / laukikeṣu sarvaśāstreṣu kauśalyena bodhisattvaḥ sarvaparapravādānabhibhavati / bodhisattvaśīlasaṃvarasamādāne skhalitapratyavekṣaṇākauśalyena bodhisattvaḥ āpattiṃ [na] vāpadyate / āpanno vā yathādharmaṃ pratikaroti / suviśuddhaṃ śīlasaṃvarasamādānaṃ parikarṣati / samyak praṇidhānakauśalyena bodhisattvaḥ āyatyāṃ sarvābhipretārthasamṛddhimadhigacchati / tribhinnaṃ kauśalyairbodhisattvo yathā gotrendriyādhimuktānāṃ tadupamaṃ dharmaṃ deśayati / anukūlāṃ yuktiṃ vyapadiśati / evamebhirdaśabhiḥ kauśalyairbodhisattvaḥ pañcakṛtyāni karoti / yairasya pañcabhiḥ kṛtyaiḥ sarvakṛtyasamāptirbhavati / dṛṣṭadhārmikasāṃparāyikaṃ cārthamārabhya /

tatra katamo bodhisattvasya parānugrahaḥ / iha bodhisattvaścatvāri saṃgrahavastūni niśritya dānaṃ priyavāditāmarthacaryāṃ samānārthatāñca tadekatyānāṃ sattvānāṃ hitamapyupasaṃharati / sukhamapyupasaṃharati / [hitasukhamapyupasaṃharati /] ayaṃ bodhisattvānāṃ parānugrahasya samāsanirdeśaḥ / vistaranirdeśaḥ punaḥ pūrvavadveditavyaḥ tadyathā svaparārthapaṭale /

tatra katamā bodhisattvasya pariṇāmanā / iha bodhisattvo yatkiñcidebhistribhirmukhairupacitopacitaṃ kuśalamūlaṃ sukṛtakarmāntatayā kauśalyena parānugraheṇa ca tatsarvamatītānāgatapratyutpannamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau ghanarasena prasādena pariṇāmayati / na tasya kuśalamūlasyānyaṃ phalavipākaṃ pratikāṃkṣati nānya[trā]nuttarāmeva samyaksaṃbodhim / ye ca kecidbhagavatā gṛhiṇāṃ vā pravrajitānāṃ vā bodhisattvānāṃ śikṣādharmā vyapadiṣṭāḥ sarveṣāṃ teṣāmeṣveva caturṣu saṃgraho veditavyaḥ sukṛtakarmāntatāyāṃ kauśalye parānugrahe pariṇāmanāyāṃ ca / tasmādevaṃ sukṛtakarmāntasya bodhisattvasya kuśalasya parānugrahapravṛttasya pariṇāmakasya evaṃ duṣprāpā duradhigamā ca bodhirāsannā samāsannā veditavyā / atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu ye kecidbodhisattvā gṛhi-pravrajita pakṣeṣu śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhavanto 'bhisaṃbhotsyante 'bhisaṃbudhyante ca sarve te ebhireva caturbhirdharmaiḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ / evamapi caturṣu dharmeṣu samyakprayukto gṛhī pravrajito vā bodhisattvo bhavati / api tu gṛhiṇo bodhisattvasyāntikātpravrajitasya bodhisattvasya sumahān viśeṣaḥ / sumahān nānākaraṇaṃ veditavyam / tathāhi pravrajito bodhisattvaḥ parimukto bhavatyādita eva tāvanmātāpitṛputtadārādikalatraparigrahadoṣāt / aparimuktastu gṛhī veditavyaḥ / punaḥ pravrajito bodhisattvaḥ parimukto bhavati tasyaiva parigrahasyārthe kṛṣivaṇijyā-rājapauruṣyādi-parikleśe vyāsaṅgaduḥkhebhyaḥ / aparimuktastu gṛhī veditavyaḥ / punaḥ pravrajito bodhisattva ekāntasaṅkalīkṛtaṃ brahmacaryaṃ śaknoti carituṃ [na tu] gṛhī bodhisattvaḥ / punaḥ pravrajito bodhisattvaḥ sarveṣu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu kṣiprābhijño bhavati / yadyadeva kuśalamārabhate tatra tatraiva laghuladhveva niṣṭhāṃ gacchati / na tu tathā gṛhī bodhisattvaḥ / punaḥ pravrajito bodhisattvaḥ pareṣāṃ vrataniyame sthitatvād ādeyavacano bhavati / na tu tathā gṛhī bodhisattvaḥ / ityevaṃbhāgīyairdharmaiḥ sumahadantaraṃ gṛhi-pravrajitayorbodhisattvayorveditavyam /

iti bodhisattvabhumāvādhārānudharme yogasthāne dvitīyaṃ pakṣapaṭalam /

adhyāśayapaṭalam (chapter 2.3)

uddānam /

vātsalyaṃ sarvasattveṣu saptākāraṃ hi dhīmatām / pañcadaśāśayāsteṣāṃ daśa kṛtyakarā matāḥ //

saptākāraṃ bodhisattvānāṃ sattveṣu vātsalyaṃ pravartate yena vātsalyenopetā bodhisattvāḥ kalyāṇāśayāḥ paramakalyāṇāśayā ityucyante / saptākāraṃ vātsalyaṃ katamat / abhayaṃ yuktamakhedamayācitamanāmiṣaṃ vistīrṇaṃ samañceti / na hi bodhisattvaḥ kasyacidbhayādvatsalo bhavati / ānulomikena kāyavāṅmanaskarmaṇā samudācarati manāpena hitasukhena ca / na ca punarbodhisattvasya sattveṣu yogarahitaṃ vātsalyaṃ pravartate tadyathā adharme 'vinaye 'satyasamudācāre asthāne samādāpanatāyai / tathā ca bodhisattvo vatsalo bhavati sattveṣu yathā teṣāmarthe sarvārambhairna parikhidyate / ayācita eva ca bodhisattvaḥ sattveṣu vatsalo bhavati na tu kenacidyācitaḥ / nirāmiṣeṇa ca cittena vatsalo [bhavati] na parataḥ pratyupakāraṃ pratikāṃkṣamāṇaḥ paratra ca vipākamiṣṭaṃ pratyāśaṃsamāna iti niṣkāraṇavatsalo bhavati sattveṣu bodhisattvaḥ / vipulañca tadbodhisattvasya vātsalyaṃ bhavati sattveṣu na parīttam / tathā ca vipulaṃ bhavati yathaiṣāṃ sattvānāmantikādbodhisattvaḥ sarvākāramapyapakāraṃ labhamāno notsṛjati ātmānaṃ kāmamapriyaṃ karoti / na tu kenacitparyāyeṇa pareṣāṃ pāpakarmecchati / tatpunarevaṃ lakṣaṇameva guṇayuktaṃ vātsalyaṃ bodhisattvānāṃ sarvasattveṣveva samamāsamanta sattvadhātuprādeśikaḥ / evamanena saptākāreṇaiva vātsalyena yuktā bodhisattvāḥ kalyāṇāśayāḥ paramakalyāṇāśayā ityucyante /

tatra śraddhāpūrvaṃko dharmavicayapūrvakaśca buddhadharmeṣu yo 'dhimokṣaḥ pratyavagamo niścayo bodhisattvasya so 'dhyāśaya ityucyate / te punaradhyāśayā bodhisattvasya samāsataḥ pañcadaśa veditavyāḥ / katame pañcadaśa / agryāśayo vṛttāśayaḥ pāramitāśayaḥ tattvārthāśayaḥ prabhāvāśayaḥ hitāśayaḥ sukhāśayo vinirmuktāśayaḥ dṛḍhāśayaḥ avisaṃvādanāśayaḥ aśuddhāśayaḥ śuddhāśayaḥ suśuddhāśayaḥ nigṛhītāśayaḥ sahajaścāśayaḥ / tatra yo buddhadharmasaṃgharatneṣu bodhisattvasyādhyāśayaḥ so 'gryāśaya ityucyate / bodhisattvaśīlasaṃvarasamādāne yo 'dhyāśayo 'yaṃ vṛttāśaya ityucyate / dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāsamudāgamāya yo 'dhyāśayo 'yaṃ pāramitāśaya ityucyate / dharmapugdalanairātmye paramārthe ca dharmatathatāyāṃ gambhīrāyāṃ yo 'dhyāśayo 'yaṃ tattvārthāśaya ityucyate / buddhabodhisattvānāmacintye 'bhijñāprabhāve sahaje vā prabhāve yo 'dhyāśayo 'yaṃ prabhāvāśaya ityucyate / sattveṣu kuśalopasaṃhartukāmatā hitāśaya ityucyate / sattveṣvevānugrahopasaṃhartukāmatā sukhāśaya ityucyate / sattveṣveva nirāmiṣacittatā iṣṭe ca vipāke niṣpratibaddhacittatā vinirmuktāśaya ityucyate / anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau yā citaikāntikatāyaṃ dṛḍhāśaya ityucyate / sattvārthopāye bodhyupāye aviparītajñānasahagato 'dhimokṣaḥ avisaṃvādanāśaya ityucyate / sarvasyāmadhimuktivaryābhūmau yo 'dhyāśayo bodhisattvānāṃ so 'śuddhāśaya ityucyate / śuddhāśayabhūmimupādāya yāvanniyatacaryābhūmeradhyāśayo bodhisattvānāṃ śuddhāśaya ityucyate / niṣṭhāgamanabhūmāvadhyāśayo bodhisattvānāṃ suśuddhāśaya ityucyate / tatra yo hi [a]śuddhāśayaḥ sa eva nigṛhī[tāśaya] ityucyate pratisaṃkhyānakaraṇīyatayā / yaḥ punaḥ śuddhaḥ suśuddhaścādhyāśayaḥ sa sahajo 'dhyāśaya ityucyate prakṛtyā tanmayatayā āśrayasusaṃniviṣṭatayā ca /

ityebhirbodhisattvāḥ pañcadaśabhiḥ kalyāṇairadhyāśayaiḥ sarvabhūmigataiḥ samāsato daśakṛtyāni kurvanti / katamāni daśa / agryāśayena ratnapūjāṃ sarvākārāṃ prayojayanti sarvabodhisambhārāṇāmagryabhūtām / vṛttāśayena bodhisattvaśīlasaṃvarasamādāne (dutt 216) jīvitahetorapi [na] saṃcintyāpattimāpadyante / āpannāśca tvaritatvaritaṃ pratideśayanti / pāramitāśayena kuśalānāṃ dharmāṇāṃ bhāvanāsātatyakriyayā 'pramādavihāriṇo bhavanti paramāpramādavihāriṇaśca / tattvārthādhyāśayenāsaṃkliṣṭacittāśca saṃsāre sattvahetoḥ saṃsaranti / avinirmukta-nirvāṇādhyāśayāśca bhavanti / prabhāvādhyāśayena ghanarasaṃ ca śāsane prasādaṃ pravedayanti / bhāvanāyāṃ ca sārasaṃjñinaḥ spṛhājātā bahulaṃ viharanti / na tu śrutamātracintāmātrasaṃtuṣṭāḥ / hitāśayena sukhāśayena vinirmuktāśayena ca sarvākarāsu sattvārthakriyāsu prayujyante / prayuktāśca na parikhidyante / dṛḍhāśayena uttaptavīryā vipulavīryāḥ samārambhā viharanti / na śithilaprayogāḥ / na chidraprayogāḥ / avisaṃvādanādhyāśayena kṣiprābhijñā bhavanti teṣu teṣu kuśaladharmābhinirhāreṣu / na cālpamātrakeṇāvaramātrakeṇa hīnena viśeṣādhigamena tuṣṭimāpadyante / nigṛhītenādhyāśayena sahajādhyāśayamākarṣanti / sahajena punaradhyāśayena kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante arthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇām / tatra ye kecidbhagavatā bodhisattvānāmadhyāśayā ākhyātāḥ prajñaptāḥ prakāśitāsteṣu teṣvadhikaraṇeṣu teṣāṃ sarveṣāmebhireva pañcadaśabhiradhyāśayaiḥ saṃgraho veditavyaḥ / tasmādatītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu ye bodhisattvāḥ kalyāṇairadhyāśayairanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhavanto 'bhisaṃbhotsyante 'bhisaṃbudhyante ca sarve ta ebhireva pañcadaśabhiradhyāśayaiḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ / evamete pañcadaśa bodhisattvādhyāśayā mahāphalānuśaṃsāḥ / tasmāttānāśritya bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimadhigacchediti /

iti bodhisattvabhūmāvādhārānudharme yogasthāne tṛtīyamadhyāśayapaṭalam /

vihārapaṭalam (chapter 2.4)

uddānam /

gotraṃ tathā 'dhimuktiśca pramudito 'dhiśīlamadhicitam / trayaḥ prajñā dve animittesābhogaśca anābhogaśca / pratisaṃvidaśca paramaśca syāttathāgatottamo vihāraḥ //

evaṃ gotrasaṃpadamupādāya yathoktāyāṃ bodhisattvaśikṣāyāṃ śikṣamāṇānāṃ yathokteṣu ca bodhisattvaliṅgeṣu saṃdṛśyamānānāṃ bodhisattvapakṣyaprayogeṣu ca samyak prayuktānāṃ bodhisattvādhyāśayāñca yathoktāṃ viśodhayatāṃ bodhisattvānāṃ samāsato dvādaśabodhisattvavihārā bhavanti / yairbodhisattvavihāraiḥ sarvā bodhisattvacaryā saṃgṛhītā veditavyāḥ / trayodaśaśca tathāgato vihāro yo 'sya bhavatyabhisaṃbodherniruttaro vihāraḥ / tatra dvādaśabodhisattvavihārāḥ katame / [gotravihāraḥ /] adhimukticaryāvihāraḥ / pramuditavihāraḥ / adhiśīlavihāraḥ / adhicittavihāraḥ / adhiprajñavihārāstrayaḥ / bodhipakṣyapratisaṃyuktaḥ / satyapratisaṃyuktaḥ / pratītyasamutpādapravṛttinivṛttipratisaṃyuktaśca / iti yena [ca] bodhisattvastattvaṃ paśyati yañca tattvaṃ paśyati tasya ca tattvasyājñānād yathā pravṛttirduḥkhasya jñānācca punarapravṛttirduḥkhasya bhavati sattvānām / tadetadbodhisattvasya tribhirmukhaiḥ prajñayā vyavacārayataḥ trayoradhiprajñavihārā bhavanti / sābhisaṃskāraḥsābhāgo niśchidramārgavāhano nirnimitto vihāraḥ / anabhisaṃskāro 'nābhogamārgavāhano nirnimitta eva vihāraḥ / [pratisaṃvidvihāraḥ] paramaśca pariniṣpanno bodhisattvavihāraḥ / ime te dvādaśa[vidhā] bodhisattvānāṃ bodhisattvavihārāḥ / yairvihāraireṣāṃ sarvavihārasaṃgrahaḥ sarvabodhisattvacaryāsaṃgraho bhavati / tāthāgataḥ (dutt 218) punarvihāro yaḥ sarvabodhisattvavihārasamatikrāntasyābhisaṃbuddhabodhervihāraḥ tatra tathāgatasya paścimasya vihārasya pratiṣṭhāyogasthāne paścime sākalyena nirdeśo bhaviṣyati /

dvādaśānāṃ punarbodhisattvavihārāṇāṃ yathā vyavasthānaṃ bhavati tathā nirdekṣāmi /

katamaśca bodhisattvasya gotravihāraḥ / kathaṃ ca bodhisattvo gotrastho viharati / iha bodhisattvo gotravihārī prakṛtibhadrasantānatayā prakṛtyā bodhisattvaguṇairbodhisattvārhaiḥ kuśalairdharmaiḥ samanvāgato bhavati / tatsamudācāre saṃdṛśyate / prakṛtibhadratayaiva na haṭhayogena tasmin kuśale pravarttate / api tu pratisaṃkhyānataḥ sāvagrahaḥ sambhṛto bhavati / sarveṣāṃ ca buddhadharmāṇāṃ gotravihārī bodhisattvo bījadharo bhavati / sarvabuddhadharmāṇāmasya [sarva]bījānyātmabhāvagatānyāśrayagatāni vidyante / audārikamalavigataśca bodhisattvo gotravihārī bhavati / abhavyaḥ sa tadrūpaṃ [saṃ]kleśaparyavasthānaṃ sammukhīkartum / yena paryavasthānena paryavasthitaḥ anyatamadānantaryakarma samudācaret / kuśalamūlāni vā samucchindyāt / yaśca vidhirgotrasthasya gotrapaṭale nirdiṣṭaḥ / sa gotravihāriṇo bodhisattvasya vistareṇa veditavyaḥ / [iti] ayamucyate bodhisattvasya gotravihāraḥ /

tatra katamo bodhisattvasyādhimukticaryāvihāraḥ / iha bodhisattvasya prathamaṃ cittotpādamupādāya aśuddhādhyāśayasya yā kācidbodhisattvacaryā ayamasyādhimukticaryāvihāra ityucyate / tatra gotravihārī bodhisattvastadanyeṣāṃ [sarveṣāṃ] bodhisattvavihārāṇāmekādaśānāṃ tāthāgatasya ca vihārasya hetumātre vartate hetu parigraheṇa / no tu tena kaścitu tadanyo bodhisattvavihāra ārabdho bhavati na pratilabdho na viśodhitaḥ / kutaḥ punastathāgatavihāraḥ / adhimukticaryāvihāriṇā punarbodhisattvena sarve bodhisattvavihārāstāthāgataśca vihāra ārabdhā bhavanti (dutt 219) no tu pratilabdhā na viśodhitāḥ / sa eva tvadhimukticaryāvihāraḥ pratilabdho bhavati / tasyaiva cāyaṃ viśuddhaye pratipannaḥ / adhimukticaryāvihāre pariśuddhe pramuditavihāraṃ pūrvārabdhameva pratilabhate / tasyaiva ca viśuddhaye pratipanno bhavati / pramudita vihāre pariśuddhe 'dhiśīlavihāraṃ pūrvārabdhameva pratilabhate / tasyaiva ca viśuddhaye pratipanno bhavati / evaṃ vistareṇa yāvatparamaḥ paraniṣpanno bodhisattvavihāro veditavyaḥ / parame pariniṣpanne bodhisattvavihāre pariśuddhe 'nantaraṃ pūrvārabdhasya tātathāgatasya vihārasya sakṛtpratilambho viśuddhiśca veditavyā / idaṃ tāthāgatavihāre bodhisattvavihārebhyo viśeṣaṇaṃ veditavyam /

tatra katamo bodhisattvasya pramuditavihāraḥ / yaḥ śuddhāśayasya bodhisattvasya vihāraḥ / tatra katamo bodhisattvasyādhiśīlavihāraḥ / yo 'dhyāśayaśuddhinidānena prakṛtiśīlena saṃyuktastasya vihāraḥ / tatra katamo bodhisattvasyādhicittavihāraḥ / yo 'dhiśīlavihāra viśuddhinidānailaukikadhyānasamādhisamāpattibhirvihāraḥ / tatra katamo bodhisattvasya bodhipakṣyapratisaṃyukto 'dhiprajñavihāraḥ / yo laukikaṃ jñānaviśuddhisanniśrayabhūtaṃ samādhiṃ niśrṛtya satyāvabodhāya samyak smṛtyupasthānādīnāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ pravicayavihāraḥ /

tatra katamo bodhisattvasya satyapratisaṃyukto 'dhiprajñavihāraḥ / yo bodhipakṣyapravicayaṃ niśritya yathāvatsatyāvabodhavihāraḥ / tatra katamo bodhisattvasya pratītyasamutpādapravṛttinivṛttipratisaṃyukto 'dhiprajñavihāraḥ / yastameva satyāvabodha[madhi]patiṃ kṛtvā tadajñānāt sahetukaduḥkhapravṛti / pravicayaprabhāvitastajjñānācca sahetukaduḥkhanirodhapravicayaprabhāvito vihāraḥ /

tatra katamo bodhisattvānāṃ sābhisaṃskāraḥ sābhogo nirnimitto vihāraḥ / yastameva trividhamapyadhiprajñavihāramadhipatiṃ kṛtvā 'bhisaṃskāreṇābhogena niśchidranirantaraḥ sarvadharmeṣu tathatā-nirvikalpaprajñābhāvanā sahagato vihāraḥ /

tatra katamo bodhisattvānāṃ anabhisaṃskāro 'nābhogo nirnimitto vihāraḥ / (dutt 220) yastasyaiva pūrvakasya nirnimittasya vihārasya bhāvanā-bāhulyāt svarasenaiva niśchidranirantara-vāhirmārgānugato vihāraḥ /

tatra katamo bodhisattvānāṃ pravisaṃvidvihāraḥ / yastameva supariśuddhaṃ niścalaṃ prajñāsamādhiṃ niśritya mahāmativaipulyamanuprāptasya pareṣāṃ dharmasamākhyānānuttaryamārabhya dharmāṇāṃ paryāyārtha-nirvacanaprabhedapravicayavihāraḥ /

tatra katamo bodhisattvasya paramo vihāraḥ / yatra sthito bodhisattvo bodhisattvamārganiṣṭhāgato 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau mahādharmābhiṣekaprāpta ekajātipratibaddho vā bhavati caramabhaviko vā / yasya vihārasyānantaraṃ saṃhitamevānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya sarvabuddhakāryaṃ karoti / tatrādhimukticaryāvihāre [bodhisattvo] bodhisattvabhāvanāyāṃ parīttakārī bhavati cchidrakārī aniyatakārī punarlābhaparihāṇitaḥ / pramuditavihāre bodhisattvastasyāmeva bodhisattvabhāvanāyāṃ vipulakārī bhavatyacchidrakārī niyatakārī yathāpratilabdhāparihāṇitaḥ / yathā pramuditavihāre evaṃ yāvat triṣvadhiprajñavihāreṣu / pratharma nirnimittaṃ vihāramupādāya yāvatparamādbodhisattvavihārādbodhisattvo bodhisattvabhāvanāyāṃ apramāṇakārī bhavatyacchidrakārī niyatakārī ca / tatrādhimukticaryāvihāre bodhisattva-nirnimittabhāvanāyāḥ samārambho veditavyaḥ / pramuditavihāre 'ghiśīlādhicittādhiprajñavihāreṣu ca tasyā bodhisattva-nirnimittabhāvanāyāḥ pratilambho veditavyaḥ / prathame 'nimittavihāre samudāgamo dvitīye 'nimittavihāre bodhisattva-nirnimittabhāvanāyāḥ pariśuddhirveditavyā / pratisaṃvidvihāre parame ca vihāre tasyā eva bodhisattva-nirnimitta-bhāvanāyāḥ phalapratyanubhāvanā veditavyā /

adhimukticaryāvihāre vartamānasya bodhisattvasya ke ākārāḥ kāni liṃgāni kāni nimittāni bhavanti / adhimukticaryā-vihāre vartamāno bodhisattvaḥ pratisaṃkhyānabaliko bhavati / bodhisattvakṛtyaprayogeṣu pratisaṃkhyāya prajñayā prayujyate / no tu prakṛtyā tanmayatayā / dṛḍhāyāḥ sthirāyāḥ avivartayā bodhisattvabhāvanāyāḥ alābhī bhavati / yathā bhāvanāyā evaṃ bhāvanāphalasya vividhānāṃ pratisaṃvidabhijñāvimokṣasamādhisamāpattīnām / (dutt 221) pañca ca bhayānyasamatikrānto bhavati / ajīvikābhayamaślokabhayaṃ maraṇabhayaṃ durgatibhayaṃ pariṣadśāradyabhayaṃ ca / pratisaṃkhyāya ca sattvārtheṣu prayujyate na prakṛtyanukampā-prematayā / ekadā ca sattveṣu mithyāpi pratipadyate kāyena vācā manasā / ekadā viṣayeṣvapyadhyavasito bhavati / ekadā āgṛhīta-pariṣkāratāyāmapi saṃdṛśyate / śraddhāgāmī ca bhavati pareṣāṃ buddhabodhisattvānām / no tu pratyātmaṃ tattvajño bhavati yaduta tathāgataṃ vā ārabhya dharmaṃ vā saṃghaṃ vā tattvārthaṃ vā buddhabodhisattvaprabhāvaṃ vā hetuṃ vā phalaṃ vā prāptavyaṃ vā 'rthaṃ prāptyupāyaṃ vā gocaraṃ vā / parīttena ca śrutamayacintāmayena jñānena samanvāgato bhavati nāpramāṇena / tadapi cāsyaikadā saṃpramuṣyate / saṃpramoṣadharmo ca bhavati / duḥkhayā ca dhandhābhijñayā bodhisattva-pratipadā samanvāgato bhavati / na ca tīvracchando bhavati mahābodhau / nottaptavīryo na gambhīrasusanniviṣṭaprasādaḥ / triṣu ca sthāneṣu muṣita-smṛtirbhavati / viṣayeṣu manāpāmanāpeṣu rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmeṣvekadā viparyastacittatāyāḥ /

upapattau tatra tatrātmabhāvāntare pratyājātasya pūrvakātmabhāvavismaraṇāt / uddiṣṭānāmudgṛhītānāṃ dharmāṇāṃ cirakṛtacirabhāṣitasya caikadā vismaraṇāt / evameṣu triṣu sthāneṣu muṣitasmṛtirbhavati / ekadā ca medhāvī bhavati dharmāṇāmudgrahaṇadhāraṇārthapraveśasamarthaḥ / ekadā na tathā / ekadā smṛtimān bhavati / ekadā muṣitasmṛtijātīyaḥ / na ca sattvānāṃ yathāvadvinayopāyābhijño bhavati / nāpyātmano buddhadharmābhinirhāropāyābhijñaḥ / haṭhena ca pareṣāṃ dharmaṃ deśayati / avavādānuśāsanīṃ vā pravartayati / sā cāsya haṭhena pravartitā na yathābhūtamājñāya / ekadā ca vandhyā bhavatyekadā cāvandhyā / rātrikṣiptānāmiva śarāṇāṃ yadṛcchāsiddhitāmupādāya / ekadā ca cittamapyutpāditaṃ mahābodhādutsṛjati / ekadā ca bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānān nivartate notsahate vā / ekadā sattvārthakriyāprayukto 'pi khedamantarā kṛtvā tasmātsattvārthakriyāprayogāt pratinivartate / āśayataścātmanaḥ sukhakāmo bhavati pratisaṃkhyāya ca parasukhakāmaḥ / bodhisattvaskhaliteṣu ca parijñābahulo bhavati / no tu parijñāya parijñāyāśeṣa-prahāṇavān punaḥ punaḥ skhalitādhyācāratayā / ekadā neyaśca bhavatyasmādbodhisattvapiṭakadharmavinayāt / (dutt 222) ekadā gambhīrāmudārāṃ dharmadeśanāṃ śrutvā utvrasyati / bhavati cāsya cetaso vikampitatvaṃ vimatiḥ sandehaśca / sarveṇa ca sarvaṃ mahākaruṇāsamudācāravivarjito bhavati sattveṣu / alpena ca hitasukhopasaṃhāreṇa sattveṣu pratyupasthito bhavati / na vipulena nāprameyeṇa ca sarvāsu paripūrṇāsu yathānirdiṣṭāsu bodhisattvaśikṣāsu śikṣate /

na ca sarvaiḥ paripūrṇairyathānirdiṣṭairbodhisattvaliṅgaiḥ samanvāgato bhavati / na ca sarveṣu yathānirdiṣṭeṣu bodhipakṣaprayogeṣu paripūrṇeṣu saṃdṛśyate / dūre cānuttarāyāṃ samyaksaṃbodherātmānaṃ pratyeti / na ca tathā nirvāṇe 'syādhyāśayaḥ sanniviṣṭo bhavati yathā saṃsārasaṃsṛtau / uttaptairacalaiśca kuśalairbodhipakṣyairdharmairasamanvāgato bhavati / itīmānyevaṃbhāgīyāni liṅgāni nimittānīme ākārā adhimukticaryāvihāre vartamānasya bodhisattvasya veditavyāḥ / adhimukticaryāvihāre mṛddhyāṃ kṣāntyāṃ vartamānasya bodhisattvasyaiṣāṃ yathā nirdiṣṭānāmākāraliṅga-nimittānāmadhimātratā veditavyā / madhyāyāṃ kṣāntau vartamānasya [madhyatā] veditavyā / adhimātrāyāṃ kṣāntau vartamānasya bodhisattvasyaiṣāmākāraliṅganimittānāṃ mṛdutā tanutvaṃ veditavyam / adhimātrāyāmeva kṣāntau vartamānasyaiṣāmākāraliṅganimittānāmaśeṣaprahāṇāmanantarañca pramuditavihārapraveśo bodhisattvasya veditavyaḥ pratilambhayogena / tasyāsya pramuditavihāravihāriṇa ete [sarva]dharmāḥ sarvena sarvaṃ na bhavanti ye 'dhimukticaryāvihāra-vihāriṇa ākhyātāḥ / etadviparyayeṇa ca sarve śuklapakṣyā dharmāḥ saṃvidyante / yairayaṃ samanvāgato bodhisattvaḥ śuddhāśaya ityucyate / kiñcāpyadhimukticaryāvihāre 'pi vartamānasya bodhisattvasya mṛdumadhyādhimātrayogenottarottarā śuddhiradhimokṣasyāsti / na tvasau adhyāśayaśuddhirityucyate / tat kasya hetoḥ / tathā hi so 'dhimokṣa ebhiranekavidhairupakleśairupakliṣṭaḥ pravartate /

pramuditavihārasthitasya tu bodhisattvasya sarveṣāmeṣāmadhimokṣopakleśānāṃ prahāṇānnirūpakleśaḥ śuddho 'dhimokṣaḥ pravartate /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.