Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa
Bodhisattvabhūmi
- Thông tin
- GRETIL — Nalinaksha Dutt: Bodhisattvabhumi. Patna : K.P. Jayaswal Research Institute, 1966 (Tibetan Sanskrit Works Series, 7).CC BY-NC-SA 4.0
tatrapramuditavihāre vartamānasya bodhisattvasya ke ākārāḥ kāni liṅgāni kāni nimittāni veditavyāni / iha bodhisattvo 'dhimukticaryāvihārāt pramuditavihāramanupraveśana-pūrvakañca bodhisattvapraṇidhānamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau asupratividdhabodhya supratividdhabodhyupāyaṃ yadbhūyasā parapratyayagāsuniścitaṃ (dutt 223) prahāyānyadabhinavaṃ ṣaḍbhirākāraiḥ su[vi]niścitaṃ pratyātmaṃ bhāvānāmayaṃ bodhisattvapraṇidhānamutpādayati / sarvaṃ tadanyaśulkapraṇidhāna-samatikrāntamatulyamasādhāraṇaphalam / laukikaṃ ca tatsarva[loka]viṣaya-samatikrāntaṃ ca / sarvasattvaduḥkhaparitrāṇānugatatvāt sarvaśrāvakapratyekabuddhāsādhāraṇam / ekakṣaṇa[mātraṃ] samutpanne api tasmin praṇidhāne dharmaprakṛtiḥ sā tādṛśī yā 'prameyaśulkadharmeṣṭaphalā bhavati bodhisattvānām / nirvikārañca tatpraṇidhāna[ma]kṣayam / nāsya pratilabdhasya kenacitparyāyeṇa parihāṇiranyathābhāvo vā upalabhyate / viśeṣabhāgīyañca tadaparāntakoṭīpatitam / mahābodhiniṣṭhaṃ tat /
punaretatsuviniścitaṃ bodhisattvapraṇidhānaṃ cittotpāde ityucyate / sa punareṣa cittotpādo bodhisattvasya samāsataścaturbhirākārairveditavyaḥ / katamaiścaturbhiḥ / ādita eva tāvatkīdṛśānāṃ bodhisattvānāṃ taccittamutpadyate / kiñcālambyotpadyate / kīdṛśañca kiṃ lakṣaṇaṃ kenātmanā utpadyate / utpanne ca tasmiścitte ko 'nuśaṃso bhavati / ityebhiścaturbhirākāraiḥ sa cittotpādo veditavyaḥ / tatrādhimukticaryāvihāriṇāṃ sarvākārasūpacitakuśalamūlānāṃ samāsataḥ samyagbodhisattvacaryāniryātānāṃ bodhisattvānāṃ taccittamutpadyate / āyatyāṃ samyagāśu sarvabodhisambhāraparipūriṃ sarvabodhisattva-sattvārthakriyāparipūrimanuttarasamyaksaṃbodhi sarvākāra-sarvabuddhadharmaparipūriṃ buddhakāryakriyāparipūriṃ ca samāsataḥ ālambanīkṛtya tadbodhisattvānāñcittamutpadyate / samyagāśu ca sarvākārasarvabodhisaṃbhārānukūlaṃ sarvasattveṣu sarvākārabodhisattvakṛtyānukūlamanuttara-samyaksaṃbodhisvayaṃbhūjñānapratilambhānukūlaṃ sarvākārabuddhakṛtyakaraṇānukūlaṃ taccittamutpadyate / tasya ca cittasyotpādādbodhisattvo 'tikrānto bhavati bālabodhisattvapṛthagjanabhūmim / avakrānto bhavati bodhisattvaniyāmam / jāto bhavati tathāgatakule / tathāgatasyaurasaḥ putro bhavati / niyataṃ saṃbodhiparāyaṇaḥ tathāgatavaṃśaniyato bhavati / sa ca tathābhūto 'vetyaprasādaprāptaḥ prāmodyabahulo bhavati /
asaṃrambhāvihiṃsākrodhabahulaḥ (dutt 224) pareṣāṃ sarvākārāṃ bodhisattva-sattvārthakriyāṃ sarvākārāṃ bodhisaṃbhāraparipūriṃ sarvākārāṃ bodhiṃ buddhadharmāṃśca buddhakṛtyānuṣṭhānaṃ ca śuddhenādhyāśayenālambanīkurvan adhimucyamāno 'vataran etaddharmāśu-samudāgamo 'nukūlatāñcātmanaḥ sampaśyan pratyavagacchan prāmodyabahulo bhavati / kuśalenodāreṇa naiṣkramyopasaṃhitena nirāmiṣeṇāpratisamena kāyacittānugrāhakeṇa prāmodyena uttaptairacalairasmi kuśalairdharmaiḥ samanvāgataḥ / āsannībhūtaścāsmyanuttarāyāḥ samyaksambodheḥ / viśuddhaśca me ādhyāśayo mahābodhau / sarvāṇi ca me bhayānyapagatāni / iti ato 'pi prāmodyabahulo bhavati / tathā hyasya [suvi]niścitotpāditacittasya bodhisattvasya pañca bhayāni prahīṇāni bhavanti / suparibhāvitanairātmyajñānasyātmasaṃjñā tāvan na pravartate / kutaḥ punarasya ātma[sneho] vā upakaraṇasneho vā bhaviṣyati / ato 'sya jīvikābhayaṃ na bhavati / na ca pareṣamantikātkiñcitpratikāṃkṣati / evaṃkāmaśca bhavati / mayaivaiṣāṃ sattvānāṃ sarvārthā upasaṃhartavyā iti / ato 'sya aślokabhayaṃ na bhavati / ātmadṛṣṭivigamāccāsyātma[vigama]saṃjñā na pravartate / ato 'sya maraṇabhayaṃ na bhavati / maraṇāt me ūrdhvamāyatyāṃ niyataṃ buddhabodhisattvaiḥ samavadhānaṃ bhaviṣyatīti evaṃ niścito bhavati / ato 'sya durgatibhayaṃ na bhavati / ātmanaśca sarvaloke na paśyatyāśayena kañcitsamasamam / kutaḥ punaruttarataramiti / ato 'sya pariṣacchāradyabhayaṃ na bhavati /
sa evaṃ sarva bhayāpagataḥ sarvagambhīṃranirdeśatrāsāpagataḥ sarvocchrayamānastaṃbhāpagataḥ sarvaparāpakāravipratipattiṣu dveṣāpagataḥ sarvalokāmiṣa harṣāpagataḥ akliṣṭatvādanupahatena uttaptatvādaprakṛtenāśayena sarvakuśaladharmasamudāgamāya dṛṣṭe ca dharme sarvākāraṃ bodhisattvavīryamārabhate śraddhādhipateyaṃ pūrvaṅgamāṃ kṛtvā / āyatyāñca yāni tāni pūrvanirdiṣṭāni bodhipakṣyapaṭale daśamahāpraṇidhānāni tānyasmin pramuditavihāre 'bhinirhṛtyāśaya-śuddhitāmupādāya agrayasattvadakṣiṇīyaśāstṛdharmasvāmipūjāyai mahāpraṇidhānaṃ tatpraṇīta-[sad]-dharmasandhāraṇāya dvitīyamanupūrvasaddharmapravartanāya tṛtīyaṃ tadanukūla-bodhisattvacaryācaraṇatāyai caturthaṃ tadbhājanasattvaparipācanatāyai (dutt 225) pañcamaṃ buddhakṣetreṣūpasaṃkramya tathāgatadarśanaparyupāsanasaddharmaśravaṇatāyai ṣaṣṭhaṃ svabuddhakṣetra-pariśodhanatāyai saptamaṃ sarvajātiṣu buddhabodhisattvāvirahitatāyai bodhisattvaiśca sahaikāśayaprayogitāyai aṣṭamaṃ sarvasattvārthakriyāmoghatāyai navamamanuttarasamyaksambodhyabhisaṃbudhyanatāyai buddhakṛtyakaraṇatāyai ca daśamaṃ mahāpraṇidhānabhinirharati pāramparyeṇa ca sattvadhātvanupacchedavallokadharmānupacchedavadeṣāmeva [me] mahāpraṇidhānānāṃ janmani janmani yavadbodhiparyantagamanādavigamaścāsaṃpramoṣaścāvisayogaśca syāditi samyak cittaṃ praṇidadhāti / pūrvakaṃ praṇidhātavye 'rthe praṇidhānaṃ paścimakaṃ praṇidhānaṃ veditavyam / etānyeva ca mahāpraṇidhānāni pramukhāni kṛtvā tasya bodhisattvasya daśapraṇidhānāsaṃkhyeyaśatasahasrāṇyutpadyante samyak praṇidhānānām /
tasyaivamāyatyāñca praṇidhānavataḥ dṛṣṭe ca dharme ārabdhavīryasya daśavihārapariśodhanā dharmāḥ pramuditavihārapariśuddhaye saṃvartante / sarvabuddhadharmānabhiśraddadhāti / pratītyasamutpādayogena kevalaṃ sattvānāṃ duḥkhaskandhasamudāgamaṃ paśyataḥ karuṇā / mayaite sattvā asmātkevalād duḥkhaskandhādvimocayitavyā iti saṃpaśyato maitrī / sarvaduḥkhaparitrāṇābhiprāyasyātmanirapekṣatā / tannirapekṣasya sattveṣvādhyātmikabāhyavastuparityāgaḥ / parataśca teṣāmeva sattvānāmarthe laukika-lokottaradharmaparigaveṣaṇo 'khedaḥ / akhinnasya ca sarvaśāstrajñānasamudāgamaviśuddhitaḥ śāstrajñatā / śāsrajñasya hīnamadhyaviśiṣṭeṣu sattveṣu yathāyogānurūpapratipattito lokajñatā / teṣveva prayogeṣu kālavelāmātrādicaryāmārabhya hrī-vyapatrāpyatā / teṣveva ca prayogeṣvapratyudāvartanatayā dhṛtibalādhānatā / lāmasatkārapratipattibhyāñca tathāgatapūjopasthānatā / ime daśa dharmā vihārapariśuddhaye saṃvartante / yaduta śraddhā karuṇāmaitrītyāgaḥ akhedaḥ śāstrajñatā lokajñatā hrīvyapatrāpyatā dhṛtibalādhānatā tathāgatapūjopasthānatā ca /
sa ca bodhisattva etāṃśca dharmāṃ samādāya vartate bahalīkaroti / tadanyeṣāñca navānāmadhiśīlādīnāṃ bodhisattvavihārāṇāṃ sarvākāramārgaguṇadoṣān paryeṣate buddhabodhisattvānāmantikāt / tadabhijñāśca sukhāvipranaṣṭamārgaḥ sūdgṛhītākārapratilambhaniṣyandanimittaḥ / svayañca sarvavihārānākramya mahābodhimadhigacchati mahāsattvasārthañca saṃsārakāntāramārgāduttārayati / yairākāraiḥ praveśati ta ākārāḥ yaḥ praveśaḥ sa pratilambhaḥ / praviṣṭasya yā [mahā]phalānuśaṃsaniṣpattiḥ samudāgamaśca sa niṣyando veditavyaḥ / tasyāsminvihāre vyavasthitasya dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ bahavo buddhā ābhāsamāgacchanti audārikadarśanasya / ye ca tena śrutā bhavanti bodhisattvapaṭike / ye ca cetasā 'dhimuktā bhavanti / santi daśasu dikṣu nānā-nāmasu lokadhātuṣu nānā-nāmānastathāgatā iti / tānaudārikaprasādasahagatena cetasā darśanāyāyācate / tasya ca tathābhūtasya ṛdhyatyeva / sā āyācanā idamekaṃ kāraṇam / evañca cittaṃ praṇidadhāti / tatra buddhotpādastatra me janma bhavediti / tasya tathābhūtasya ṛdhyatyeva tatpraṇidhānam / sa evamaudārikaprasādadarśanatayā praṇidhānabalādhānatayā ca tāṃstathāgatān dṛṣṭvā sarvākārāṃ pūjāṃ sukhopadhānatāmupasaṃharati yathāśaktyā yathābalaṃ saṃghasammānanāṃ ca karoti / teṣāṃ ca tathāgatānāmantikāddharmaṃ śṛṇoti udgṛhaṇāti dhārayati / dharmānudharmapratipattyā ca sampādayati / tāni ca sarvāṇi kuśalamūlāni mahābodhau pariṇāmayati / caturbhiśca saṃgrahavastubhiḥ sattvānparipācayati /
tasyaibhistribhirviśuddhikāraṇaistāni kuśalamūlāni [yad] bhūyasyā mātrāyā viśudhyanti tathāgatadharmasaṃghapūjā-parigraha[ṇa]tayā saṃgrahavastubhiḥ sattvaparipācanatayā kuśalamūlānāṃ bodhipariṇamanatayā ca yāvadanekāni kalpakoṭīniyutaśatasahasrāṇi / tadyathā suvarṇaṃ prakṛtisthitaṃ yathā yathāgnau prakṣipyate dakṣeṇa karmāreṇa tathā tathā viśuddhataratāṃ gacchati / evamevāsyāśayaśuddhasya bodhisattvasya tāni kuśalamūlāni taiviṃśuddhikāraṇairviśuddhitaratāṃ gacchanti / tatrasthaścāsāvupapattito yadbhūyasā cakravartī bhavati janmani (dutt 227) janmani jambudvīpeśvaraḥ / sarvamātsaryamalāpagataḥ prabhuḥ sattvānāṃ mātsaryavinayanatāyai / yacca kiñciccaturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ karmārabhyate tatsarvamavirahitaṃ ratnasarvākārabodhisamudāgama-manaskāraiḥ / kaścidahaṃ sarvasattvānāmagryaḥ sarvārthapratiśaraṇo bhaveyamiti / ākāṃkṣamāṇaśca tadrūpaṃ vīryamārabhate yatsarvagṛhakalatrabhogānutsṛjya tathāgataśāsane pravrajitvā ekakṣaṇalavamuhūrtena śataṃ bodhisattvasamādhīnāṃ samāpadyate / tathāgataśataṃ nānābuddhakṣetreṣu divyena cakṣuṣā paśyati / teṣāṃ ca nirmitādhiṣṭhānaṃ bodhisattvādhiṣṭhāñca jānāti / lokadhātuśataṃ ca kampayati / tathā kāyenākrāmate / ābhayā spharitvā pareṣāmupadarśayati / vineyasattvaśataṃ nirmitaśatena paripācayati / kalpaśatamapyākāṃkṣamāṇaḥ sthānamadhitiṣṭhati / kalpaśataṃ ca pūrvāntāparāntato jñānadarśanena praviśati / [dharmamukhaśataṃ ca] pravicinoti skandhadhātvāyatanādikānāṃ dharmamukhānām / kāyaśataṃ ca nirmimīte /
kāyañca kāyaṃ bodhisattvaśataparivāramādarśayati ataḥparaṃ praṇidhānabalenāpramāṇā prabhāvavikurvaṇā bodhisattvānāṃ veditavyā asmin pramuditavihāre sthitānām / praṇidhānabalikā hi te praṇidhānaviśeṣairvikurvanti / teṣāṃ samyak praṇidhānāṃ na sukarāṃ saṃkhyā kartu yāvatkalpakoṭīniyutaśatasahasrairapi / evamayaṃ bodhisattvānāṃ pramuditavihāraḥ suviniścita[taḥ] caturākāraḥ cittotpādataḥ samyak praṇidhānavīryārambhābhinirhārataḥ vihārapariśodhanatastadanyavihāravyutpattitaḥ kuśalamūlapariśodhanataḥ upapattitaḥ prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistaranirdeśa[taḥ] punaryathāsūtrameva daśabhūmike pramuditabhūminirdeśamārabhya / yāśca daśabhūmike sūtre daśa bodhisattvabhūmayaḥ ta iha bodhisattvapiṭake mātṛkānirdeśa-daśa-bodhisattvavihārā yathākramaṃ pramuditavihāramupādāya yāvatparamavihārādveditavyāḥ / tatra bodhisattvānāṃ parigrahārthena bhūmirityucyate / upabhogavāsārthena punarvihāra ityucyate /
tatra katame bodhisattvānāmadhiśīlavihārasya ākārāḥ kāni liṅgāni kāni nimittani veditavyāni / iha bodhisattvena pūrvameva pramuditavihāre daśākāreṇa (dutt 228) cittāśayenāśayaśuddhiḥ pratilabdhā bhavati / sarvācāryagurudakṣiṇīyāvisaṃvādanā[dhyā]śayaḥ / sahadhārmikabodhisattvasauratyasukhasaṃvāsāśayaḥ / sarvakleśopakleśamārakarmābhibhava-svacittavaśavartanāśayaḥ / sarvasaṃskāreṣu doṣāśayaḥ nirvāṇe 'nuśaṃsāśayaḥ / kuśalānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ bhāvanāsātatyāśayaḥ / teṣāmeva ca bhāvanānukūlatayā prāvivikyāśayaḥ / sarvalaukāmiṣasamucchrayalābhasatkāranirapekṣāśayaḥ / hīnayānamapahāya mahāyānādhigamāśayaḥ sarvasattvasarvārthakaraṇāśayaśca / itīme daśa samyagāśayāstasmiṃścitte pravṛttā bhavanti / yairasyāśayaḥ śuddha ityucyate / eṣāmeva cāśayānāmadhimātratvātparipūrṇatvāt dvitīyamadhiśīlavihāraṃ bodhisattvaḥ praviśatyākramate / so 'dhiśīlavihāre prakṛtiśīlī bhavati / svalpamapi mithyākarmapathasaṃgṛhītadauḥśīlyaṃ na samudācarati / prāgeva madhyamadhimātraṃ vā / daśasu ca paripūrṇeṣu [kuśaleṣu] karmapatheṣu prakṛtyā saṃdṛśyate / sa evaṃ prakṛtiśīlī prajñayā kliṣṭākliṣṭānāṃ karmapathānāṃ durgatisugatiyāneṣu karmasamudācāre hetuphalasamudāgamavyavasthānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / vipākaniṣyandaphala[ta]śca tāni karmāṇi yathābhūtaṃ prajānāti / sa svayaṃ cākuśalakarmaprahāṇe kuśalakarmasamādāne saṃdṛśyate /
parāṃśca tatraiva samādāpayitukāmo bhavati samādāpayati ca viṣamakarmasamācāradoṣaduṣṭañca sattvadhātuṃ sarvamaviśeṣeṇa sampattivipattigataṃ paramārthato duḥkhitaṃ vyasanasthaṃ vicitrairvyasanākārairanukampamāno 'nukampāvaipulyamanuprāptaḥ pratyavekṣate / tasyāsmin adhiśīlavihāre vyavasthitasya buddhadarśanaṃ kuśalamūlaviśuddhiḥ pūrvavadveditavyā / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / tadyathā tadeva suvarṇaṃ kuśalena karmakāreṇa kāsīsaṃ grakṣiptaṃ bhūyasyā mātrayā viśuddhataraṃ bhavatyagnau prakṣipyamāṇam / evamasya bodhisattvasya sā kuśalamūlaviśuddhirveditavyā / asmiṃśca vihāre śuddhacittāśayaniṣpattipraveśata upapatti[ta]ścāturdvīpakaścakravartī bhavati / yadbhūyasā bāhulyena ca dauḥśīlyādakuśalebhyaḥ karmapathebhyaḥ sattvān vyāvartayati / kuśaleṣu ca karmapatheṣu samādāpayati / prabhāvo 'pyasya pūrvakād daśaguṇo veditavyaḥ / ityevaṃ bodhisattvānāmadhiśīlavihāraḥ / prakṛtiśīlataśca sarvākāradauḥśīlyamalāpakarṣataśca sarvakarmapathasarvākārahetuphalajñānaprativedhataśca śubhe karmaṇī parasamādāpanakāmaścānukampāvaipulyapratilambhataśca (dutt 229) sattvadhātukarmajaduḥkhavyasanālocanataśca kuśalamūlaviśuddhitaśca upapattitaśca prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistaranirdeśataḥ punaryathā sūtrameva yathā daśabhūmike vimalāyāṃ bhūmau dauḥśīlyamalāpagatatvāt vimalā bhūmirityucyate / dauḥśīlyamalāpagatatvāt evādhiśīlavihāra iti / yā tatra vimalā bhūmiḥ sehādhiśīlavihāro veditavyaḥ /
tatra katame bodhisattvānāmākārāḥ kāni liṅgāni kāni nimittāni adhicittavihārasya / iha bodhisattvena pūrvamevādhiśīlavihāre te daśa śuddhāśayā manasikṛtā bhavanti juṣṭāḥ pratividdhāḥ / daśabhiraparairākāraisteṣāṃ cittāśayamanasikārāṇāmadhimātratvāt paripūrṇatvādadhiśīlavihāraṃ samatikramyādhicittavihāramanupraviśati / śuddho me daśabhirākāraiścittāśaya iti manasikāreṇa / abhavyaścāhaṃ tasmād daśākārāttchuddhāśayātparihāṇāyeti manasikāreṇa / sarvāsravasāsraveṣu me dharmeṣu cittaṃ na praskandati pratikūlatāyāṃ ca santiṣṭhata iti manasikāreṇa / tatpratipakṣabhāvanāyāṃ ca me vijñānaṃ saṃsthitamiti manasikāreṇa / abhavyaścāhamasmātpratipakṣātpunaḥ parihāṇāyeti manasikāreṇa / abhavyaścāhamevaṃ dṛḍhapratipakṣastaiḥ sarvāsravasāsravairdharmaiḥ sarvamāraiścābhibhavitumiti manasikāreṇa / asaṃlīnaṃ ca me mānasaṃ pravartate sarvabuddhadharmeṣviti manasikāreṇa / sarvaduṣkaracaryāsu ca me nāsti vyatheti manasikāreṇa / adhimuktaṃ ca me mahāyāne cittamekāntena na tadanyahīnayāneṣviti manasikāreṇa / sarvasattvārthakriyābhiratañca me cittamiti manasikāreṇa / ebhirdaśabhiścittāśayamanasikāraiḥ praviśati /
adhicittavihārasthito bodhisattvaḥ sarvasaṃskārānādīnavākārairvicitrairvidūṣayati / tebhyaśca mānasamudvejayati / buddhajñāne cānuśaṃsadarśī bhavati vicitrairanuśaṃsākāraiḥ / tatra ca spṛhājāto bhavati ghanarasena cchandena / sattvadhātuṃ duḥkhitaṃ vyavalokayati vicitrairduḥkhākāraiḥ / teṣu ca sattveṣupekṣācitto bhavatyarthapratiśaraṇacittaḥ / sarvasaṃskāreṣvapramattaḥ / bodhāyottaptavīryaḥ / sattveṣu vipulakaruṇāśayaḥ / teṣāṃ sattvānāmatyantaduḥkhavimokṣopāyaṃ sarvakleśānāvaraṇajñānameva paśyati / (dutt 230) tasya ca vimokṣasya samudāgamāya dharmadhātau sarvavikalpapracāra-saṃlkeśotpattipratipakṣaṃ prajñāṃ paśyati / tasya ca jñānālokasya niṣpattaye samyaksaṃbodhiṃ paśyati / tañca dhyānasamādhisamāpattinirhāraṃ bodhisattvapiṭakaśravaṇapūrvakaṃ śravaṇanidānaṃ paśyati / dṛṣṭvā [ca] mahatā vīryārambheṇa śrutaparyeṣṭimāpadyate / saddharmaśravaṇahetornāsti taddraviṇaṃ pariṣkāramādhyātmika-vāhyaṃ vastu yanna parityajati / nāsti sā guruparicaryā yānnābhyupagacchati / nāsti sā santatiryānnābhyupagacchati / nāsti sā kāyotpīḍā yānnābhyupagacchati / sa prītataro bhavatyeka catuṣpadagāthāśravaṇena na tvevaṃ trisāhasrapūrṇapratimena mahāratnarāśinā / prītataro bhavatyekadharmapadaśravaṇena samyaksaṃbuddhopanītena bodhisattvacaryāpariśodhakena na sarvaśakratva[-māratva-]brahmatva-lokapālatva-cakravartitva-samucchrayapratilambhaiḥ / sa cedenaṃ kaścidevaṃ vadet /
evamahamidaṃ [dharmapadaṃ] samyaksaṃbuddhopanītaṃ sarvabodhisattvacaryāpariśodhakaṃ te 'nuśrāvayiṣyāmi sa cenmahatyāmagnikhadāyāmātmānaṃ prakṣipasi mahāntañca duḥkhopakramaṃ saṃpratīcchasīti / śrutvāsyaivaṃ bhavet / utsahāmyahamasya dharmapadasyārthe pūrvavat trisāhasramahāsāhasrapratimāyāmāpyagnikhadāyāṃ brahmalokādātmānamutsraṣṭuṃ prāgeva pratyavarāyām / nārakaduḥkhasaṃvāsairapyasmābhirbuddhadharmāḥ paryeṣitavyāḥ prāgeva prākṛtairduḥkhopakramairiti / evaṃrūpeṇa vīryārambheṇa dharmān paryeṣyaivaṃ yoniśo manasikaroti / yathā dharmānnudharmapratipattiṃ buddhadharmānugatāṃ na vyañjanasvaramātraviśaddhimiti viditvā tadeva śrutaṃ niśritya dharmanimittāni samyagālambanīkurvan viviktaṃ kāmairvistareṇa prathamaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthañca dhyānaṃ laukikaṃ catasra ārūpyasamāpattīrlaukikīścatvāryapramāṇāni pañca cābhijñā upasaṃpadya viharati / sa tairbahulaṃ vihṛtya tāni dhyānāni samādhīn samāpattīḥ vyāvartayitvā praṇidhānavaśena kāmadhātau yatra sattvārthaṃ bodhipakṣadharmaparipūriṃ ca paśyati tatropapadyate / na tvevāsya tadvaśenopapattirbhavati / tasya kāmavītarāgatvātkāmabandhanāni prahīṇāni bhavanti dhyānasamādhisamāpattivyāvartanatvād (dutt 231) bhavabandhanāni / adhimukticaryā-bhūmāvevāsya pūrvameva dharmatathatādhimokṣād dṛṣṭikṛtabandhanāni prahīṇāni bhavanti / mithyārāgadveṣamohāścāsyātyantaṃ na pravartante / tasya buddhadarśanaṃ vistareṇa kuśalamūlaviśuddhiḥ pūrvavadveditavyā / tatrāyaṃ viśeṣaḥ /
tadyathā tadeva suvarṇakuśalasya karmārasya hastagataṃ prakṣīṇamalakaṣāyamapi samadharaṇamavatiṣṭhate tulyamānam / evamasya sā kuśala mūlaviśuddhirveditavyā / upapattitaśca śakro bhavati devendro yadbhūyasā / kuśalaḥ sattvānāṃ kāmarāgavinivartanatāyai / prabhāve 'pi yatra pūrvake vihāre sahasramākhyātaṃ tatreha śatasahasraṃ veditavyam / ayaṃ bodhisattvānāmadhicittavihāraścittamanaskāra-pariniṣpa[tti]praveśataśca saṃsārasattvadhātumahābodhisamyak-prativedha[ta]śca sattvaduḥkhavimokṣopāya-samyak-paryeṣaṇataśca mahāgauravadharmaparyeṣaṇataśca dharmānudharmapratipatti-laukikadhyānasamādhisamāpattyabhijñābhinirhāra-vihārataśca tadvyāvartanaṃ praṇidhāya yatra kāmopapattitaśca kuśalamūlaviśuddhitaścopapattitaśca prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistaranirdeśaḥ punaryathāsūtraṃ tadyathā daśabhūmike prabhākaryāṃ bhūmau / śrutākāradharmālokāvabhāsa-samādhyālokāvabhāsa-prabhāvitatvādasyā bhūmeḥ prabhākarītyucyate / adhyātmaṃ cittaviśuddhimupādāya sā prabhā saṃbhavati tasmātsa vihāraḥ adhicitta ityucyate / yenārthena prabhākarī bhūmiḥ tenaivārthenādhicittavihāro veditavyaḥ /
tatra katamo bodhisattvānāṃ bodhipakṣyapratisaṃyukto 'dhiprajñavihāraḥ / iha bodhisattvena pūrvamevādhicittavihāre daśa dharmālokapraveśāḥ śrutaparyeṣṭimadhipattiṃ kṛtvā pratilabdhā bhavanti / yeṣāmadhimātratvātparipūrṇatvādadhicittavihāramatikramya prathamamadhiprajñavihāraṃ praviśati / [te] punardaśa dharmālokapraveśā granthato yathā sūtrameva veditavyaḥ / ye ca prajñapyante yatra ca prajñapyante yena ca prajñapyante te ca yatsamāḥ paramārthaḥ yasya ca saṃkleśa-vyavadānaśca saṃkliśyante viśuddhante ca yatpratiyusaṃktena saṃkleśena saṃkliśyante yayā cānuttarayā viśuddhyā (dutt 232) viśudhyante / ityayaṃ samāsārthasteṣāṃ dharmālokanirdeśānāṃ veditavyaḥ / sa tasmin vihāre vyavasthitaḥ / abhedyāśayatā pūrvaṅgamairyathāsūtrameva daśākāreṇa jñānaparipākena [jñāna-]paripācakairdharmaiḥ samanvāgataḥ saṃvṛtto bhavati tathāgatakule tadātmaka-dharmapratilambhāt / sarvākārāṃ bodhisattvāpekṣāmadhipatiṃ kṛtvā smṛtyupasthānapramukhān saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayanti yathāsūtrameva / tasya tāndharmānupāyaparigraheṇa bhāvayataḥ satkāyadṛṣṭiḥ susūkṣmāpyasya skandhadhātvāyatanānyabhiniveśaḥ sarveñjitāni cātyantāsamudācārataḥ prahīyante / teṣāṃ prahāṇād yāni tathāgata-vivarṇitāni karmāṇi tāni sarveṇa sarvaṃ nādhyācarati / yāni punastathāgata-varṇitāni tāni sarvāpyanuvartante yathāvat / tathābhūtaśca bhūyasā mātrayā snigdhamṛdukarmaṇyacittaśca bhavati tathā citrākārasuviśuddhacittaśca / kṛtajñakṛtaveditādibhistadāśayānuguṇairvicitraiḥ śukla-dharmaiḥ samanvāgato bhavati /
uttari ca bhūmipariśodhakāni karmāṇi samanveṣamāṇo mahāvīryārambhaprāpto bhavati / tasya tannidānamāśayādhyāśayādhimuktidhātuḥ paripūryate / tannidānaṃ cāsaṃhāryo bhavati avikampyaḥ sarvatīrthyamāraśāsanapratyarthikabhūtaiḥ / pūrvavacca buddhadarśanaṃ vistareṇa kuśalamūlaviśuddhirveditavyā / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / tadyathā tadeva suvarṇakuśalena karmakāreṇālaṃkāravidhikṛtamasaṃhāryaṃ bhavatyakṛtābharaṇairjātarupaiḥ / evamasya bodhisattvasya tāni kuśalamūlānyasaṃhāryāṇi bhavanti tadanyabālavihārasthitairbodhisattvakuśalamūlaiḥ / tadyathā ca maṇiratnamuktālokamasaṃhāryaṃ bhavati tadanyairmaṇibhiḥ / sarvavātodakavṛṣṭibhiścānācchedyaprabhaṃ bhavati / evamayaṃ bodhisattvo 'saṃhāryo bhavati sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ / anācchedyaprajñālokaśca bhavati sarvamārapratyarthikaiḥ / upapattitaśca suyāmo bhavati devarājaḥ / kuśalaḥ sattvānāṃ satkāyadṛṣṭivinivartanatāyai / prabhāve ca yatra pūrvavihāre śatasahasraguṇaṃ samākhyātaṃ tatrāsmin koṭisamākhyātaṃ veditavyam / ayaṃ bodhisattvānāṃ bodhipakṣyādhiprajñavihāraḥ /
dharmālokapraveśaniṣpattiṃ pratilābhataśca jñānaparipācanataśca bodhipakṣyadharmaniṣevaṇataśca satkāyadṛṣṭyādi-sarvābhiniveśeñjitaprahāṇataśca pratiṣiddhānujñātakarmavivarjana-niṣevaṇataśca tannidānaṃ cittamārdavataśca tadanukūlaguṇasamṛddhitaśca (dutt 233) bhūmipariśodhaka-karmaparyeṣṭimārabhya mahāvīryārambhataśca tannidānamāśayādhyāśayādhimuktiviśodhanataśca tannidānaṃ sarvaśāsanapratyarthikāsaṃhāryataśca kuśalamūlaviśuddhitaścopapattitaśca prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistaranirdeśaḥ punastadyathādaśabhūmike 'rciṣmatī bhūminirdeśe bodhipakṣyā dharmāstasyāṃ bhūmau jñānārcibhūtāḥ samyagdharmadeśanā prajñāvabhāsakarakālokānām / tasmātsā bhūmirarciṣmatītyucyate / saiva ceha bodhipakṣyāprajñāvabhāsakara-dhiprajñavihāra ityucyate /
tatra katamo bodhisattvānāṃ satyapratisaṃyukto dvitīyo 'dhiprajñavihāraḥ / iha bodhisattvaḥ pūrvake 'dhiprajñavihāre [yā] daśa viśuddhāśayasamatāḥ pratilabdhāḥ tāsāmadhimātrātvāt paripūrṇatvāt dvitīyamadhiprajñavihāraṃ praviśati / daśa viśuddhāśayasamatā yathāsūtraṃ granthato veditavyāḥ / asamaiśca buddhairbuddhāḥ samāḥ / tadanyasattvadhātusamatikrāntāḥ / yaiśca dharmairyathā samāḥ / ityayaṃ samāsārtho viśuddhāśayasamatānāṃ veditavyaḥ / so 'sminvihāre vyavasthitaḥ / bhūyo jñānavaiśeṣikatāṃ prārthayamānaḥ catvāryasatyāni daśabhirākārairyathābhūtaṃ prajānāti / granthato yathāsūtrameva sarvaṃ veditavyam / parasaṃjñāpanatāṃ [pratyātmajñānatāṃ] tadubhayādhiṣṭhānatāṃ cārabhya yacca deśyate / sūtravinayamātṛkāmārabhya yena ca deśyate / pratyupannaduḥkhātmakatāṃ hetu[ta]ścānāgataduḥkhaprabhāvatāṃ hetukṣayāt [tat]kṣayānutpāda[na]tāṃ tatprahāṇopāyaniṣevaṇatāṃ cārabhya yathā deśyate / ityayaṃ samāsārthastasya daśākārasya caturāryasatyajñānasya veditavyaḥ / sa evaṃ satyakuśalaḥ sarvañca saṃskāragataṃ prajñayā samyag vidūṣayati / sattvadhātau ca karūṇāśayaṃ vivardhayati / pūrvāntāparāntataśca bālasattvamithyāpratipattiṃ samyak pratividhyati / teṣāñca vimokṣāya mahāpuṇyajñānasambhāraparigrahe cittaṃ praṇidhatte / tadgatāśayaṃ ca samudānayati / smṛtimatigatipramukhaiḥ prabhūtairvicitrairguṇaiḥ samṛddhaśca / anya manasikārāpagataḥ / citraiḥ paripācanopāyai sattvān paripācayati /
yāni ca sattvānugrāhakāni laukikāni lipiśāstramudrāgaṇanādīni yathāsūtrameva śilpakarmaṃsthānāni tāni sarvāṇyābhinirharati sattvakaruṇa[ta]yā / (dutt 234) anupūrveṇa yāvat bodhipratiṣṭhāpanārthaṃ laukikavyavahārānukūlatayā dāridrya-nāśopāyatayā dhātuvaiṣamyamanuṣyāmanuṣyopasaṃhṛtopadravapraśamanatayā 'navadyakrīḍārativastūpasaṃhārato dharmarativyāvartanatayā sannivāsopakaraṇārthināmalpakṛcchreṇa sannivāsopakaraṇopasaṃharaṇatayā rājacaurādyupadravaparitrāṇatayā sthānāsthānaprayogānujñāpratiṣedhanatayā maṅgalyāmaṅgalyavastvādānatyāgasanniyojanatayā dṛṣṭe dharme parasparānabhidrohasamparāyāviparītābhyudayamārgopadeśanatayā / ityayaṃ teṣāṃ sattvānugrāhakānāṃ śilpakarmasthānānāṃ samāsārtho veditavyaḥ / sarvamanyatpūrvavat / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / tadyathā tadeva svarṇakuśalena karmakāreṇa musāragalva-mṛṣṭaṃ pratyarpitamatulyatayā 'saṃhāryaṃ bhavati tadanyaiḥ suvarṇaiḥ / evamayaṃ bodhisattvo 'saṃhāryo bhavati sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ tadanyabhūmisthitaiśca bodhisattvaiḥ / tadyathā candrasūryanakṣatrāṇāmābhā asaṃhāryā ca bhavati sarva vātamaṇḍalaiḥ / [sarva]vātavāhā sādhāraṇā ca bhavati / evamevāsya bodhisattvasya sā prajñā asaṃhāryā bhavati sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ / laukikakriyā sādhāraṇā ca bhavati / upapattitaḥ saṃtuṣito bhavati devarājaḥ / kuśalaḥ sarvatīrthyavinivartanatāyai / prabhāvaśca koṭīśatasahasrasaṃkhyā nirdeśato veditavyaḥ / ayaṃ bodhisattvānāṃ satyapratisaṃyukto 'dhiprajñavihāraḥ /
śuddhāśayasamatā-niṣpatti-praveśataśca upāyasatyavyavacāraṇā-prativivardhanataśca sarvasaṃskāravidūṣaṇataśca kārūṇyavivardhanataśca tadarthaṃ puṇyajñānasaṃbhāropacayapraṇidhānaprayogataśca smṛtimatigatyādiguṇavivṛddhitaścānanyamanasikāra-sarvākāra-sattvaparipācanābhiyogataśca laukikaśilpābhinirhārataśca kuśalamūlaviśuddhitaścopapattitaśca prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistaranirdeśataḥ punastadyathā daśabhūmike sudurjayāyāṃ bhūmau sattveṣu niścayajñānaṃ sudurjayam / tacceha paridīpitam / tasmātsā bhumiḥ sudurjayetyucyate / tenaiva cārthena satyapratisaṃyukto 'dhiprajñavihāro draṣṭavyaḥ /
tatra katamo bodhisattvānāṃ pratītyasamutpādapratisaṃyukto 'dhiprajñavihāraḥ / iha bodhisattvena pūrvameva satyapratisaṃyukte adhiprajñavihāre daśa dharmasamatāḥ pratilabdhaḥ (dutt 235) bhavanti / yathāsūtraṃ granthatastā veditavyāḥ / tāsāmadhimatratvātparipūrṇatvādidaṃ vihāramanupraviśati / sarvadharmeṣu pāramārthikasya sataḥ svabhāvasya nirnimittasamatayā abhilāpābhisaṃskārapratibhāsasyālakṣaṇasamatayā tasyaivālakṣaṇatvāt svayamajātasamatayā hetuto 'nutpannasamatā svayaṃ hetu[ta]ścānuptannatvādatyantamādiśāntasamatayā vidyamāna[sya] vastugrāhakasya jñānasya niṣprapañcasamatayā ādānatyāgābhisaṃskāravigamasamatayā ca tasyaiva kleśaduḥkhasaṃkleśa-visaṃyogād viviktasamatayā vikalpitasya jñeyasvabhāvasya māyānirmitopamasamatayā nirvikalpajñānagocarasya svabhāvasya bhāvābhāvādvayasamatayā / ityayaṃ tāsāṃ daśānāṃ dharmasamatānāmarthavibhāgo veditavyaḥ / so 'sminvihāre sthitaḥ sattveṣu saṃvṛddhakaruṇo bodhau tīvracchandābhilāṣajātaḥ / lokānāṃ saṃbhavañca vibhavañca sarvākārayā pratītyasamutpāda-samyagvyavacāraṇatayā vyavacārayati prajānāti / pratītyasamutpādajñānasanniśritaṃ cāsya vimokṣamukhatrayamājātaṃ bhavati śūnyamanimittamapraṇihitam / tato nidānaṃ cāsyātma-para-kāraka-vedakabhāvābhāvasaṃjñā na pravartante / sa evaṃ paramārthakuśalaḥ sattvasāpekṣaḥ yoniśaḥ pratividhyati kleśasaṃyogāt / pratyayasāmagryācca saṃskṛtaṃ prakṛtidurbalamātmātmīyavirahitamanekadoṣaduṣṭaṃ pravartate na vinā kleśasaṃyogapratyayasāmagrīm /
tena mayā kleśasaṃyogapratyayasāmagrīṃ ca vikalīkartavyā cātmarakṣārtham / na ca sarveṇa sarvaṃ saṃskṛtaṃ vyupaśamayitavyaṃ sattvānugrahārtham / tasyaivaṃ jñānakārūṇyānugatasyāsmin vihāre 'saṅgajñānābhimukho nāma prajñāpāramitāvihāraḥ abhisaṃmukhī bhavati / yenāyaṃ sarvalokikacaryāsvaśaktaścarati / sa ca vihāro yā tīkṣṇā saptamyāṃ bhūmau prāyogikacaryāparyantagatā bodhisattvakṣāntiḥ tayānulomikyā kṣāntyā saṃgṛhīto veditavyaḥ / so 'saṅgajñānābhimukha-prajñāpāramitā-vihārābhimukhyād bodhyāhārakāṃśca pratyayānāharati / laukikānāñca saṃskṛtasaṃvāse na saṃvasati / praśame ca śāntadarśī bhavati / na ca tatrāvatiṣṭhate / tasyaivamupāya-prajñājñānānugata-syāvatāra-śūnyatāsamādhipramukhāni daśa samādhimukhaśatasahasrāṇyāmukhī bhavati / yathā śūnyatāsamādhiḥ evamapraṇihitānimittasamādhayo veditavyāḥ / (dutt 236) teṣāmāmukhībhavādabhedyāśayaśca bhavati / sarvākārācchāsanādasaṃhāryaśca bhavati sarvamāratīrthyaśāsanapratyarthikaiḥ śeṣaṃ pūrvavat / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / tadyathā tadeva suvarṇaṃ kuśalena karmakāreṇa vaidūryamaṇiratnamuṣṭaṃ pratyarpitamasaṃhāryaṃ bhavati tadanyaiḥ sarvajātarūpaiḥ evamasya bodhisattvasya tāni kuśalamūlāni viśuddhatarāṇi bhavantyasaṃhāryāṇi pūrvavat / tadyathā candraprabhā sattvāśrayāṃśca prahalādayatyanācchedyaprabhā ca bhavati catasṛbhirvātamaṇḍalikābhiḥ / evamasya bodhisattvasya sā prajñābhā sarvasattvakleśaparidāhañca praśamayati / anācchedyā ca bhavati sarvamārapratyarthikaiḥ / sunirmitaśca bhavati devarājaḥ /
kuśalaḥ sattvānāṃ sarvābhimānavinivartanatāyai / prabhāvo 'pi koṭīśatasahasraṃ saṃkhyānirdeśato draṣṭavyaḥ / ayaṃ pratītyasamutpādapratisaṃyukto 'dhiprajñavihāraḥ / dharmasamatā-pariniṣpattipraveśataśca pratītyasamutpādāvabodhavimokṣamukhasambhavataśca sarvamithyāsaṃjñāsamudācārataśca upāyasaṃsāraparigrahataśca asaṅgajñānābhimukha-prajñāpāramitāvihārābhimukhataśca apramāṇa-samādhipratilambhataśca abhedyāśayapratilambhataśca śāsanādāsaṃhāryataśca kuśalamūlaviśuddhita upapattitaḥ prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistara[nirdaśata]stadyathā 'bhimukhyāṃ bhūmau / asaṅgajñānābhimukhasya prajñāpāramitāvihārasyābhimukhyādabhimukhītyucyate / tanaivārthenāyaṃ vihāro veditavyaḥ /
tatra katamo bodhisattvānāṃ sābhisaṃskāraḥ sābhogo nirnimitto vihāraḥ / iha bodhisattvenānantare 'dhiprajñavihāre daśopāyena prajñayā cābhinirhṛtāḥ sarvasattvāsādhāraṇā laukikāḥ sarvalokāsādhāraṇāśca mārgāntarārambhaviśeṣāḥ pratilabdhā bhavanti / yeṣāmadhimātratvātparipūrṇatvātsaptamaṃ vihāramanupraviśati / teṣāṃ yathāsūtrameva granthavistaro veditavyaḥ / laukikasampattisaṃvartakaṃ puṇyaparigraha mārabhya sattveṣu hitasukhāśayamārabhya bodhāya puṇyasambhārabodhipakṣya-dharmottarotkarṣamārabhya śrāvakāsādhāraṇatāmārabhya pratyekabuddhāsādhāraṇatāmārabhya sattvadharmadhātumārabhya lokadhātumārabhya tathāgatakāyavākcittajñānamāramya / ityathaṃ teṣāmupāyaprajñābhinihṛtānāṃ mārgāntarāṇāmārambhaviśeṣāṇāmadhikārārthaḥ samāsato veditavyaḥ / sa ebhiryukto 'pramāṇamasaṃkhyeyaṃ tathāgataviṣayaṃ pratividhyati / tatsamutthānāya (dutt 237) cānābhoganirnimittākalpāvikalpanatayā 'pramāṇabuddhiviṣaya-samutthānaṃ paśyan nirantaraṃ niścchidraṃ prayujyate sarveryāpatha-cāravihāramanasikāreṣu / nāsya sarvāvasthāgatasya mārgaviprayukto bhavati / tasya cittakṣaṇe daśapāramitāḥ pramukhāḥ sarve bodhipakṣyā dharmāḥ paripūryante viśeṣeṇa / anyeṣu tu vihāreṣu na tathā / prathame pramuditavihāre praṇidhānādhyālambanatayā dvitīye cittadauḥśīlyamalāpakarṣaṇatayā tṛtīye praṇidhānavivardhanadharmālokapratilābhatayā caturthe mārgāvatāraṇatayā pañcabhe laukikakriyāvatāraṇa yā ṣaṣṭhe gambhīrapraveśanatayā /
āsmin punaḥ saptame vihāre sarvabuddhadharmasamutthāpanatayā bodhaṅgāni paripūryante bodhisattvaprāyogikacaryāparipūrisaṃgrahādasya vihārasya jñānābhijñācaryāviśuddhāṣṭamavihārākramaṇācca / tathā hi sa bodhisattvo 'sya vihārasyānantaramaṣṭamaṃ viśuddhaṃ vihāraṃ praviśati / sa ca vihāra ekāntaviśuddhaḥ / ime tu sapta vihārā vyāmiśrāḥ / viśuddhavihārapūrvaṅgamatvādasaṃkliṣṭaḥ / tadasaṃprāptatvātsaṃkliṣṭacayapatitā vaktavyāḥ / tasmādasmin vihāre sarve rāgādipramukhāḥ kleśāḥ prahīyante / sa ca na saṃkleśo na niḥkleśo veditavyaḥ asamudācārād buddhajñānābhilāṣācca / tathābhūtasyāsyādhyāśayapariśuddhamapramāṇaṃ kāya vāḍabhanaskarma pravartate / sa yāni tathāgatavivarṇitāni karmāṇi pūrvavat tasya pañcamavihārābhinihṛtāni laukikāni śilpajñānānīha paripūryante ācāryasammataśca bhavati trisāhasramahāsāhasre sthāpayitvā ūrdhvavihārasthān bodhisattvāṃstathāgatāṃśca / na kaścidasyāśayaprayogābhyāṃ samo bhavati / sarve ca dhyānādayo bodhipakṣyā dharmā āmukhī bhavanti / bhāvanākārābhimukhatayā nottariyākārasthānataḥ / tadyathā āmukhī bhavanti / bhāvanākārābhimukhatayā nottariyākārasthānataḥ / tadyathā aṣṭhame vihāre / sa tathā prayuktaḥ suniścitaviṣayasamādhipramukhāni daśa samādhiśatasahasrāṇyabhinirharati bodhisattvasamādhīnām / teṣāñca lābhātsamatikrānto bhavati śrāvakapratyekabuddhasamādhiviṣayam / sa evaṃ sarvakleśaviviktena durvijñeyena sarvavikalpapracārāpagatena kāyavāṅmanaskarmaṇā viharati / na cottariviśeṣaparimārgaṇābhiyogamutsṛjati sattvāpekṣayā /
bodhiparipūrṇārthaṃ tasyāpramāṇaṃ sarvanimittāpagataṃ kāyavāṅmanaskarma pravartate supariśodhitamanutpattikadharmakṣāntyāvabhāsitam / (dutt 238) asminvihāre svabuddhiviṣayatayā sarvaśrāvakapratyekabuddhaviṣayasamatikrāntāstadanyeṣu tu ṣaṭṣu buddhadharmādhyālambanatayā ṣaṣṭhe ca vihāre bodhisattvo nirodhaṃ samāpadyate / asmiṃstu pratikṣaṇaṃ samāpadyate / idañcāsyātyadbhutaṃ karmācintyam / yad bhūtakoṭivihāreṇa ca viharati na ca nirodhaṃ sākṣātkaroti / sa tamevopāyajñānābhinihāramadhipatiṃ kṛtvā sarvasattvāsādhāraṇāṃ bodhisattvacaryāñcarati laukikapratibhāsāñcātanmayīṃ ca yathāsūtrameva / tasya tu piṇḍārthaḥ / puṇyakriyāmārabhya kaḍatrapariṣatparigrahamabhinirvṛttiviśeṣaprārthanā-samārambhaṃ vimokṣatrayavihāratāṃ hīnayānādhimuktopāyavinayanatāṃ kāmaparibhogaṃ kāmaviśeṣaprārthanāṃ tīrthikavyāvartanatāṃ paracittānuvartanatāṃ mahājanakāyānuvartanatāṃ cārabhya śeṣaṃ pūrvavat / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / tadyathā tadeva suvarṇaṃ kuśalena karmakāreṇa sarvamaṇiratnamṛṣṭuṃ pratyarpitamatyarthaṃ bhrājate / asaṃhāryañca bhavati tadanyairjāmbūdvīpakairābharaṇaiḥ / evamasya tāni kuśalamūlāni viśuddhatarāṇyasaṃhāryāṇi bhavanti sarvaśrāvakapratyekabuddhakuśalamūlaistadanyaiśca nikṛṣṭataravihārasthairbodhisattvakuśalamūlaiḥ / tadyathā sūryābhā jambūdvīpe yadbhūyasā snehaśca pariśoṣayati / asaṃhāryā ca bhavati sa ca tadanyaprabhābhiḥ / evamasya bodhisattvasya prajñābhā sattvānāṃ sarvakleśaviṣāṇi ca śoṣayati / asaṃhāryā ca bhavati pūrvavat śrāvakādijñānaprabhābhiḥ / vaśavartī ca bhavati devarājaḥ /
kuśalaḥ śrāvakapratyekabuddhābhisamayopasaṃhāreṣu / prabhāvaḥ koṭīśatasahasrasaṃkhyānirdeśato veditavyaḥ / ayaṃ sābhogo nirnimitto vihāraḥ upāyaprajñābhinihṛtamārgāntarārambhaviśeṣaniṣpattipraveśataśca tathāgataviṣayasamutthāna-prativedha-nirantaraprayogataśca pratikṣaṇaṃ sarvabodhipakṣyadharmasamudāgamataśca kliṣṭākliṣṭa-vyavasthānataśca prayogikacaryāparipūrisaṃgrahataśca āśayaśuddhikarmapravṛttim adhikṛtya sarvalaukikaśilpakarmādiparipūraṇataśca aprameyaśrāvakapratyekabuddhāsādhāraṇasamādhi-pratilambhataśca pratikṣaṇanirodhasamāpattitaśca sarvasattvāsādhāraṇalokacaryācaraṇataśca kuśalamūlaviśuddhitaśca upapattitaḥ prabhāvataśca samāsa-nirdeśato veditavyaḥ / (dutt 239) vistarataḥ pūrvavat / tadyathā dūraṃgamāyāṃ bhūmau / bodhisattva-prāyogikacaryā-paripūrisaṃgṛhītatvāt dūraṃgametyucyate / tenaiva cārthena vihāro veditavyaḥ /
tatra katamo bodhisattvānām anābhogo nirnimitto vihāraḥ / iha bodhisattvena prathame 'nantare vihāre daśākāraṃ sarvadharmaparamārthāvatārajñānaṃ pratilabdhaṃ bhavati / triṣu adhveṣu yathāyogam ādyanutpannatāmajanmatāmalakṣaṇatām ārabhya tadanyahetubhāvāsambhavāvināśatāñcārabhya paramārthato nirabhilāpyasvabhāve vastunyabhilāpābhisaṃskārapratibhāsasya svabhāvasya lakṣaṇena hetubhāvena cāvidyamānasya tasyaiva saṃkleśātmanāpravṛttitāñcānivṛttitāñcārabhya tadajñānamithyābhiniveśahetukāñca tasminvidyamāne vastuni nirabhilāpye ādau madhye paryavasāne sarvakālasaṃkleśasamatāṃ cārabhya tathatā-samyakpraveśanirvikalpasamatayā ca tatsaṃkleśāpanayanamārabhya / ityasya jñānasya daśākārasyādhimātratvātparipūrṇatvādimamaṣṭamaṃ pariśuddhaṃ vihāramavatarati /
ihasthaścānutpattikeṣu dharmeṣu paramāṃ bodhisattvakṣāntiṃ suviśuddhāṃ labhate / sā punaḥ katamā / catasṛbhiḥ paryeṣaṇābhirayaṃ bodhisattvaḥ sarvadhamān paryeṣya yadā caturbhireva yathābhūtaparijñānaiḥ parijānāti / tadā sarvamithyāvikalpābhiniveśeṣvapanīteṣu sarvadharmāṇāṃ dṛṣṭe ca dharme sarvasaṃlkeśānutpattyanukūlatāṃ paśyati / samparāye ca sarveṇa sarvaṃ niravaśeṣato 'nutpatiṃ paśyati teṣāmeva pūrvamithyāvikalpābhiniveśahetusamutpannānāṃ dharmāṇām / tāḥ punaḥ catasraḥ paryeṣaṇā yathāpūrvaṃ nirdiṣṭāstattvārthapaṭale / catvāri ca yathābhūtaparijñānāni tānyadhimukticaryāvihāramupādāya yāvatsābhoganirnirmittādvihārān na suviśuddhāni bhavanti / asmiṃstu vihāre pariśuddhāni bhavanti / tasmāt sa bodhisattvaḥ anutpattikeṣu dharmeṣu kṣānti-pratilabdha ityucyate / sa tasyāḥ kṣānterlābhād gambhīraṃ bodhisattvavihāramanuprāpto bhavati / tasya ye pūrvake nirnimitte vihāre catvāro 'pakṣālāste prahīṇā bhavanti / yaḥ sābhogābhisaṃskāraḥ sa prahīṇo bhavati / uttari ca viśuddhavihāre autsukyaṃ prahīṇaṃ bhavati / sarvākārasattvārthakriyāśaktāvautsukyaṃ (dutt 240) prahīṇaṃ bhavati / sūkṣmasaṃjñā-samudācāraśca prahīṇo bhavati / tasmāt sa vihāraḥ suviśuddha ityucyate /
tasya ca tasmin gambhīre vihāre 'bhiratasya tasmin dharmamukhasrotasi tathāgata-saṃcodanā-samādāpanā-abhinirhāramukha-jñānābhijñā-karmopasaṃhāro 'prameyaḥ / tathā saṃcoditasya cāpramāṇakāyavibhaktijñānābhinirhāro daśavaśitā-prāptiśca yathāsūtrameva vistareṇa veditavyāḥ / vaśitāprāptaḥ sa tāvadākāṃkṣati tāvattiṣṭhati / yena vā dhyānavimokṣādicittavihāreṇākāṃkṣati tena viharati / saṃkalpamātreṇaivāsya sarvabhojanādi-pariṣkārasampad bhavati / sarvaśilpakarmasthāneṣu cāsya yathākāmapracāratā bhavati / sarvopapattisaṃvartanīyeṣu ca karmasu sarvopapattyāyataneṣu cāsya kāmakāmopapattitā bhavati / yathepsitañca sarvarddhikāryaṃ karoti / sarvapraṇidhānāni cāsya yathākāmaṃ samṛdhyanti / yad yadeva vastu yathādhimucyate tattathaiva bhavati nānyathā / yañca jñeyaṃ jñātukāmo bhavati tadapi jānīte yathāvat / nāmakāyapadakāyavyañjanakāyānāñca nikāmalābhī bhavati / sarvadharmasamyakvyavasthānakuśalaḥ / evaṃ vaśitāprāptasya bodhisattvasyātaḥ pareṇa vaśitāprāptakṛto 'nuśaṃso vistareṇa yathāsūtrameva veditavyaḥ / audārikañca buddhadarśanaṃ vihāya satatasamitamavirahito bhavati buddhadarśanena / śeṣakuśalamūlaviśuddhiryathāsūtraṃ veditavyā / maharghasuvarṇadṛṣṭāntena [ābhādṛṣṭāntena] ca / upapattiḥ prabhāvaviśeṣaścāpyasya bodhisattvasyāsminvihāre yathāsūtrameva veditavyaḥ / ayamanābhogo nirnimitto vihāraḥ / paramārthavatārajñānaniṣpattipraveśataśca anutpattikadharmakṣāntilābhataśca sarvāpakṣālāpagata-gambhīra-bodhisattvavihāraprāptitaśca dharmamukhasrotasi buddhairaprameyābhinirhāramukhajñānābhijñākarmopasaṃhārataśca apramāṇakāyavibhaktijñānapraveśataśca vaśitāprāptitaśca vaśitānuśaṃsapratyanubhavanataśca kuśalamūlaviśuddhita upapattiḥ prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistareṇa nirdeśato yathāsūtraṃ tadyathā 'calāyāṃ bhūmau / pūrvakābhisaṃskārāpagamādanābhogāniścalavāhimārgasamārūḍhaṃ (dutt 241) taccittaṃ tasyāṃ bhūmau pravartate / tasmāt sā bhūmiracaletyucyate / tenaiva cārthenāyaṃ vihāro draṣṭavyaḥ /
tatra katamo bodhisattvānāṃ pratisaṃvidvihāraḥ / iha bodhisattvastenāpi vihāreṇa gambhīreṇāsaṃtuṣṭa uttarijñānaviśeṣatāmanugacchan yaiśca dharmajñānābhisaṃskāraiḥ pareṣāṃ dharmaḥ sarvākāro bodhisattvena deśayitavyo yacca dharmākhyānakṛtyaṃ tatsarvaṃ yathābhūtaṃ prajānāti tatredaṃ dharmasamākhyānakṛtyam / gahanopavicāreṣu ye ca saṃkliśyante viśudhyante ca / yena ca saṃkliśyante yena ca viśudhyante / yacca saṃkleśavyavadānam / yā ca tasyānaikāntikatā / yā ca tasyaikāntikatā / yā ca tasyaikāntikatā 'naikāntikatā / tasya yathābhūtajñānam / evañca dharma-deśanākuśalasya deśanākṛtyakuśalasya ca yat sarvākāramahādharma-bhāṇakatvam aprameyadhāraṇīprāptasya sarvasvarāṅgavibhaktikuśalasyākṣayapratibhānasya / yādṛśyā dharmadhāraṇodgrahaṇaśaktyā samanvāgatasya / yayā bodhisattvapratisaṃvidabhinihṛtayā vācā / yadṛśe dharmāsane niṣaṇṇasya / yatra yeṣu ca dharma deśayataḥ yāvadbhirmukhaiḥ yayā sattva-vijñāpana santoṣaṇa-kṛtyasaṃniyojana-śaktyā samanvāgatasya / tat sarvaṃ yathāsūtrameva vistaranirdeśato veditavyam / kuśalamūlaviśuddhyupapattiprabhāvaviśeṣo 'pi yathāsūtrameva veditavyaḥ / ayaṃ bodhisattvānāṃ pratisaṃvidvihāraḥ śāntavimokṣasantuṣṭipraveśataśca dharmasamākhyānābhisaṃskārajñānataśca tatkṛtyajñānataśca acintyamahādharmabhāṇakatvapratilambhataścakaśalamūlaviśuddhita upapattitaḥ prabhāvataśca samāsanirdeśato veditavyaḥ / vistaranirdeśataḥ punaḥ yathāsūtrameva / tadyathā sādhumatyāṃ bhūmau / sarvasattvānāṃ hitasukhāśayapariśuddhyā bodhisattvapratisaṃvinmatyā dharmasamākhyānādhikāratvāt sā bhūmiḥ sādhumatītyucyate / tenaiva cārthenāyamapi vihāro draṣṭavyaḥ /
tatra katamo bodhisattvānāṃ paramo vihāraḥ / iha bodhisattvasya pratisaṃvid-vihāre sarvākārapariśuddhe dharmarājatvārhasya dharmābhiṣekasamāsannasya vimalādisamādhi-aprameyapratilambha-tatkṛtyakaraṇataḥ sarvajñajñānaviśeṣābhiṣekapaścimasādhisammukhībhāvācca (dutt 242) sarvabuddhebhyasyadanurūpāsanakāyaparivārapratilābhinaḥ svaraśmigamanapratyāgamanaiḥ sarvākārasarvajñajñānābhiṣekapratilambhataśca abhiṣiktasya ca sarvavineya-samudānayana-tadvimokṣopāya-buddhakṛtyajñānataśca aprameya-vimokṣa-dhāraṇī abhijñā pratilambhataśca tadādhipateya mahāsmṛtijñā nābhinirhāranirvacanavyavasthānataśca mahābhijñābhinirhārataśca kuśalamūlaviśuddhi-upapattiprabhāvaviśeṣataśca samāsanirdeśataḥ paramo vihāro veditavyaḥ / vistaranirdeśataḥ punaryathāsūtrameva tadyathā dharmameghāyāṃ bodhisattvabhūmau / paripūrṇabodhisattvamārgaḥ suparipūrṇa-bodhisambhāraśca sa bodhisattvaḥ tathāgatā nāmantikāt dharmamedhabhūmyāmatyudārāṃ duḥsahāḥ tadanyaiḥ sarvasattvaiḥ saddharmaṃvṛṣṭi sampratīcchati / mahāmedhabhūtaśca svayamanabhisambuddhabodhi-abhisambuddhabodhiścāprameyānāṃ sattvānāṃ saddharma-vṛṣṭayā nirapamayā kleśarajāṃsi praśamayati / vicitrāṇi ca kuśalamulaśasyāni virohayati vivardhayatī pācayatī tasyāṃ bhūmāvavasthitaḥ / tasmāt sā bhūmirdharmameghetyucyate / tenaiva cārthena paramo vihāro draṣṭavyaḥ /
na ca yānyuttarottareṣu vihāreṣvaṅgāni nirniṣṭāni tāni pūrvakeṣu vihāreṣu sarveṇa sarvaṃ na saṃvidyante / api tu mṛdutvān na saṃkhyāṃ gacchanti / teṣāmeva ca madhyādhimātratvāt [ta]danyottarabhūmipratilābha-niṣpattivyavasthānaṃ veditavyam / ekaikaścātra vihāro 'nekairmahākalpakoṭīśatasahasraistato vā prabhūtataraiḥ pratilabhyate niṣpadyate ca / te tu sarve vihārāstribhirmahākalpāsaṃkhyeyaiḥ samudāgacchanti mahākalpāsaṃkhyeyenādhimukticaryā-vihāraṃ samatikramya pramuditavihāro labhyate / yacca vyāyacchamāno dhrauvyeṇa nāvyāyacchamānaḥ / dvitīyena mahākalpāsaṃkhyeyena pramuditavihāraṃ yāvatsābhogaṃ nirnimittaṃ vihāramatikramyānābhogaṃ nirnimittaṃ pratilabhate / tacca niya meva / tathā hi sa śuddhāśayo bodhisattvo niyataṃ vyāyacchate / tṛtīyena mahākalpāsaṃkhyeyenānābhogañca nirnimittaṃ pratisaṃvidvihārañca samatikramya paramaṃ bodhisattvavihāraṃ pratilabhate /
tatra dau kalpāsaṃkhyeyau veditavyau / yo 'pi mahākalpaḥ so 'pi rātrindivasamāsārdhamāsagaṇanāyogena kālāprameyatvādasaṃkhyeya ityucyate / yāpi (dutt 243) teṣāmeva mahākalpānāṃ gaṇanāyogena sarvagaṇanā samatikrāntā saṃkhyā so 'pyasaṃkhyeyaḥ / pūrvakeṇa kalpāsaṃkhyeyena bodhiranalpaiḥ kalpāsaṃkhyeyairadhigamyate / paścimakena punaḥ kalpāsaṃkhyeyena tribhirevanadhikaiḥ / yastvadhimātrādhimātreṇa vīryārambheṇa prayujyate tataḥ kaścidantarakalpān prabhūtān vyāvartayati kaścit yāvanmahākalpān / na tvasaṃkhyeyavyāvṛttiḥ kasyacidastīti veditavyam /
ebhiśca dvādaśabhirbodhisattvavihāraistribhirasaṃkhyeyaiḥ kleśāvaraṇapakṣyañca dauṣṭhulyaṃ prahīyate jñeyāvaraṇa-pakṣyañca / tatra triṣu vihāreṣu kleśāvaraṇapakṣyadauṣṭhulyasya prahāṇaṃ veditavyam / pramudite [vihāre] āpāyikakleśapakṣyasya sarveṇa sarvaṃ samudācāratastvadhimātramamyasya sarvakleśapakṣyasya anābhoge nirnimitte vihāre 'nutpattikadharmakṣānti-viśuddhivibandhakleśa pakṣyasya sarveṇa sarvaṃ dauṣṭhulyasya prahāṇaṃ veditavyam / samudācāratastu sarvakleśānām / parame punarvihāre sarvakleśa[sa]vāsanānuśayāvaraṇaprahāṇaṃ veditavyam / tacca tathāgataṃ vihāramanupraviśataḥ jñeyāvaraṇapakṣyamapi dauṣṭhulyaṃ trividhaṃ veditavyam / tvaggataṃphalgugataṃ sāragatañca / tatra tvaggatasya pramuditavihāre prahāṇaṃ bhavati / phalgugatasyānābhoge nirnimitte sāragatasya tathāgate vihāre prahāṇaṃ bhavati / sarvāvaraṇaviśuddhijñānatā ca teṣu triṣu vihāreṣu tasya kleśa-jñeyāvaraṇaprahāṇasya tadanye vihārā yathānukramaṃ saṃbhārabhūtā bhavanti /
eṣu trayodaśasu vihāreṣu samāsata ekādaśavidhā viśuddhirveditavyā / prathame gotraviśuddhiḥ / dvitīye śraddhāvimuktiviśuddhiḥ / tṛtīye 'dhyāśayaviśuddhiḥ / caturthe śīlaviśuddhiḥ / pañcame cittaviśuddhiḥ / ṣaṣṭhe saptame 'ṣṭame ca samyak jñānasamārambhaviśuddhiḥ / navame prāyogikacaryā-paripūriviśuddhiḥ / daśame tattvajñānābhinirhāraviśuddhiḥ ekādaśe tadarthasamyak parasamākhyānāya pratirsavidviśuddhiḥ / dvādaśe sarvākārasarvajñeyānupraveśajñānaviśuddhiḥ / trayodaśe tathāgate vihāre savāsana-sarvakleśa-jñeyāvaraṇaviśuddhiḥ /
aṣṭābhiśca pūrvanirdiṣṭairmahāyānasaṃgrāhakairdharmaireṣāṃ trayodaśānāṃ vihārāṇāṃ saṃgraho veditavyaḥ / prathamadvitīyayorvihārayoḥ śraddhājātasyādhimuktigatasya (dutt 244) bodhisattvapiṭaka-śravaṇacintanā / tṛtīye vihāre 'dhyāśayopagamanaṃ bhāvanākārapratilābhapūrvakam / tadanyeṣu sarvavihāreṣu yāvat sābhoganirnimittādbhāvanāvāhulyam / tataścordhvaṃ triṣu bodhisattvavihāreṣu pariśuddhacaryā saṃgṛhīteṣu bhāvanāphalaniṣpattiḥ / tathāgate vihāre 'tyanta nairyāṇikatā veditavyā /
śrāvakavihāre sādharmyeṇa caiṣāṃ dvādaśānāṃ bodhisattvavihārāṇāmanukramo veditavyaḥ / yathā śrāvakasya svagotravihārastathā 'sya prathamo veditavyaḥ / yathā tasya [samyakatva]nyāmāvakrāntiprayogavihāraḥ evamasya dvitīyaḥ / yathā tasya nyāmāvakrāntivihāraḥ tathāsya tṛtīyo vihāraḥ / yathā tasyāvetyaprasādalābhinaḥ āryakāntādhiśīlavihāra uttari āsravakṣayāya tathāsya caturtho vihāraḥ / yathā tasyādhiśīlaṃ niśrityādhicittaśikṣānirhāravihāraḥ tathāsya pañcamo vihāraḥ / yathā tasya yathā pratilabdhasatyajñānādhipraśikṣāvihāraḥ tathāsya ṣaṣṭha saptamāṣṭamā vihārā veditavyā / yathā tasya suvicārita jñeyasyānimittasamādhiprayogavihāraḥ tathāsyanavamo vihāraḥ / yathā tasya pariniṣpanno nirnimitto vihāraḥ tathāsya daśamo vihāraḥ / yathā tasya vyutthitasya vimuktyāyatanavihāraḥ tathāsyaikādaśo vihāraḥ / yathā tasya sarvākāro 'rhatvavihāraḥ tathāsya dvādaśo vihāro veditavyaḥ /
iti bodhisattvabhūmāvādhārānudharme yogasthāne caturthaṃ vihārapaṭalam /
samāptañca yogasthānaṃ dvitīyam /
ādhāraniṣṭhāyogasthānam (book 3)
upapattipaṭalam (chapter 3.1)
samāsato bodhisattvānāṃ pañcavidhā upapattiḥ sarvatraṃ sarvavihāreṣu ca sarveṣāñca bodhisattvānāmanavadyā parvasattvahitasukhāya / īti-saṃśamanī tatsabhāgānuvartanī mahattvopapattirādhipatyopapattiścaramā copapattiḥ /
tatreti-saṃśamanī upapattiḥ katamā / iha bodhisattvo durbhikṣeṣu kṛcchreṣu mahākāntāreṣu kāleṣu praṇidhāya sattvānāmalpakṛcchreṇa yātrānimittaṃ mahāmatsyādiyoniṣūpapadyate / vipuleṣvātmabhāveṣu yatropapannaḥ kṛtsnaṃ jagatsvamāṃsena santarpayati / vyādhibahuleṣu ca sattveṣu praṇidhāya siddhavidyādhara-mahāvaidyātmabhāvaṃ parigṛhṇāti teṣāṃ vyādhīnāṃ praśamāya / bhṛśa-paracakropadraveṣu ca sattveṣu balavān bhūmipatirbhavati dharmeṇa śamenopāyakauśalyena paracakropadravapraśamanārthaṃ paraspara-viruddheṣu ca sattveṣvādeyavacano bhavati sandhikriyāyai vairāśayaprahāṇāya ca / daṇḍabandhanacitrapīḍāpravṛtteṣu ca prajānāṃ rājasu teṣāmeva sattvopadravāṇāṃ prahāṇāya tadrūpeṣu rājakuleṣūpapadyate / rājā ca dhārmiko bhavati sattvānukampaḥ / ye ca sattvā mithyādṛṣṭayaśca pāpakāriṇaśca kasmiṃściddevāyatane 'dhimuktāḥ teṣāmanukampayā mithyādṛṣṭiduściritaprahāṇāya tasmindevāyatane upapadyate / praṇidhānavaśitābalābhyāñca iyamupapattiranukampā-pūrvikā aprameyā veditavyā vistaranirdeśatastāsu tāsu vicitrāsu yoniṣu tiryagyonyupapanneṣu sattveṣu samāsa-nirdeśastvayamāśayaḥ /
tatsabhāgānuvartinī upapattiḥ katamā / iha bodhisattvaḥ praṇidhāya vā vaśitāprāptito vā vicitreṣu tiryagyonyupapanneṣu sattveṣu devanāgayakṣāsurādiṣu cānyonyadrugdha viruddheṣu tathā mithyādṛṣṭikeṣu brāhmaṇeṣu tathā duścaritacāriṣu tat (dutt 248) ājīveṣu tadabhirateṣu tathākāmeṣvatyarthādhyavasiteṣu kāmādhimukteṣu [sattveṣu] teṣāṃ sattvānāṃ sabhā[gatā]yāmupapadyate prāmukhyena tasya doṣasya vinivartanārtham / sa pramukho bhūtvā yatte sattvāḥ samudācaranti tadasā na samudācaranti / yatte na samudācaranti kuśalaṃ tadasau samudācarati / kuśalasamudācārāya caiṣāṃ dharmaṃ deśayati / te tayā [ca] dharmadeśanayā [tayā] ca visabhāgasamudācāratayā tebhyo doṣebhyastenopāyakauśalyena vinivartante / iyamapyupapattiprameyā pūrvavadveditavyā /
tatra mahattvopapattiḥ katamā / iha bodhisattvaḥ prakṛtyaivaupapadyamānaḥ sarvalokaprativiśiṣṭamāyurvarṇakulaiśvaryādi-vipākamabhinirvartayati / tena ca vipākena yathoktaṃ svaparārthapaṭale karma karoti / sāpyupapattirbodhisattvasyāprameyā tāsu tāsu yoniṣu veditavyā /
tatra katamā bodhisattvasyādhipatyopapattiḥ / yā bodhisattvasya prathamaṃ pramuditavihāramupādāya yāvaddaśamādvihārādupapattirvarṇitā sā 'syādhipattyopapattirityucyate / jambūdvīpeśvaratvamupādāya yāvanmaheśvaratvādakaniṣṭhānatikramya sarvopapattyāyatanapraviṣṭaṃ yatra paramavihāraprāptā eva bodhisattvā upapadyante / teṣāṃ hi tat karmādhipatyena nirvṛttam /
tatra caramā bodhisattvopapattiḥ katamā / yasyāmupapattau paripūrṇabodhisambhārī bodhisattvaḥ purohitakule vā rājakule vā upapadyānuttarāñca samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / sarvañca buddhakārya karoti / iyamupapattiścaramā paścimametyucyate / ye kecid bodhisattvā atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu śubhāsu bhadrāsu kalyāṇāsu upapattiṣūpapannā upapatsyante upapadyante ca sarve te āsveva pañcasu / nāta uttari nāto bhūyaḥ sthāpayitvā bālabhūmyupapattīḥ / tathā hi vijñairbodhisattvaiḥ upapattaya etāḥ pañcābhipretāḥ / tāḥ khalvetā upapattayo mahābodhiphalāḥ / yā āśritya bodhisattvāḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne prathamamapapattipaṭalam /
parigrahapaṭalam (chapter 3.2)
tatra sarvāsu vihāragatāsu bodhisattvacaryāsu bodhisattvānāṃ samāsataḥ ṣaḍvidhaḥ samyaktvaparigraho veditavyaḥ / sakṛtsarvasattvaparigrahaḥ / adhipatyaparigrahaḥ / upādānaparigrahaḥ / dīrghakālikaḥ / adīrghakālikaḥ / caramaśca parigrahaḥ /
prathama eva cittotpāde bodhisattvena sarvaḥ sattvadhātuḥ kalatrabhāvena parigṛhītaḥ / eṣāṃ mayā yathāśakti yathābalaṃ sarvākārahitasukhopasaṃhāraḥ karaṇīya iti / tathaiva ca karoti / ayaṃ bodhisattvasya sakṛt sarvasattvaparigrahaḥ /
svāmibhūtasya mātāpitṛputradāradāsīdāsakarmakarapauruṣeyaparigrahe rājabhūtasya ca rājyajane bodhisattvasyādhipatyaparigrahasaṃjñā / sa ca tasminparigrahe parigrahānurūpayā kriyayā bodhisattvānurūpayā pravartate / mātāpitarañca kuśalamūle sanniyojayati vividhairupāyaiḥ / kālena ca kālaṃ pūjopasthānaṃ karoti / kṛtajñaśca bhavati kṛtavedī / cittānuvartakaśca mātāpitrorbhavati / dharmeṣvartheṣu tadvaśavartī / putradāradāsīdāsādīnāṃ kālena kālaṃ samyagbhaktaprāvaraṇamanuprayacchati / karmāntaiścaināṃ na bādhate / vyatikramañcaiṣāṃ kṣamate / glānānāñca samyakglānopasthānaṃ karoti / kuśale caināṃ sanniyojayati / kālena ca kālaṃ vaiśeṣikeṇa lābhena priyavāditayā copavatsayati na caiṣu dāsadāsīsaṃjñāṃ karoti / ātmavaccaināṃ viśeṣeṇa vā paripālayati / rājyajane punā rājabhūto bodhisattvaḥ adaṇḍenāśastreṇa rājyaṃ kārayati / dharmeṇa bhogānupasaṃharati / anvayāgatañca rājyaṃ paribhuṃkte / na pararāṣṭraṃ sahasā balenākrāmati / yathāśakti ca yathābalaṃ sattvān pāpānnivārayati / pitṛbhūtaśca bhavati prajānām / saṃvibhāgaśīlaśca bhavati parasattvānāmapi prāgeva svabhṛtyānām / anabhidrohī ca bhavati satyavādī ca / vadhabandhanadaṇḍanacchedanatāḍanādi-sattvotpīḍā vivarjitāḥ /
tatra samyaggaṇaparikarṣaṇaṃ bodhisattvasyopādānaparigraha ityucyate / sa dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ samyak pariṣadaṃ parigṛhṇāti / nirāmiṣacittena parigṛhṇāti / samyak ca svārthe prayojayati / na mithyāprayogeṇa vipratipādayati / sarvasmiṃśca parigrahe samacitto bhavati na pakṣapatitaḥ / na ca teṣāmantike dharmamātsaryaṃ karoti na cācāryamuṣṭim / na ca teṣāmantikādupasthānaparicaryāṃ pratyāśaṃsate / kuśalakāmatayā tu svayaṃ kurvatāṃ na nivārayati teṣāmeva-puṇyasambhāropacayanimittam kālaṃ ca prāpya svayamevateṣāmupasthānaparicaryākartā bhavati / avyutpannañcaiṣāmārthaṃ vyutpādayati / vyutpañca paryavadāpayati / utpannotpannañca saṃśayaṃ nāśayati / kaukṛtyañca prativinoda yati / gambhīraṃ cārthapadaṃ prajñayā pratividhya kālena kālaṃ saṃprakāśayati / samaduḥkhasukhī ca tairbhavati / ātmanaścāntikāt teṣāmarthe āmiṣahetoradhikena vyāpāreṇa samanvāgato bhavati / kālena ca kālameṣāṃvyatikrame samyakcodako bhavati / kālena ca nyāyenāvasādakaḥ / vyādhitāṃścaitāṃ vimanaskaṃ vā sarvathā nābhyupekṣate vyādhipraśamāya daurmanasyāpagamāya / hīnāṃścainān rūpasmṛtivīryajñānādibhirna paribhavati / kālena ca kālaṃ teṣāṃ khedamanupraviśya yuktarūpaṃ dharmaṃ deśayati / kālena ca kālameṣāmālambane samyagavavādamanuprayacchati / vimardasahiṣṇuśca bhavatyasaṃkṣobhyaḥ / taiśca saha tulyavṛttasamācāro bhavatyadhiko vā [na] nyūnaḥ / lābhasatkāre ca niṣpṛho bhavati / kāruṇikaśca bhavati / anuddhataścācapalaśca śalīdṛṣṭyācārājīvasampannaśca bhavati / uttānamukhavarṇaśca [bhavati /] vigatabhṛkuṭiḥ peśalo madhurabhāṇī pūrvābhilāpī smitapūrvaṅgamaḥ / satatasamitamabhiyuktaśca bhavati / kuśalapakṣe / pramādakausīdyāpagataḥ / tathaiva pariṣado 'nu śikṣaṇārthamātmaviśeṣatā-gamanatāyai ca / na ca bodhisattvaḥ sarvaṃ kālaṃ pariṣadupādānaṃ karoti / naiva na karoti / na cānyathā karoti /
tatra ye mṛduke paripāke vyavasthitāḥ sattvāste bodhisattvasya dīrghakālikamupādānamityucyante cireṇa kālena viśuiddhibhavyatayā /
ye punarmadhye paripāke vyavasthitāste 'dīrghakālikamupādānamityucyante na cireṇa viśuddhibhavyatayā /
ye punaḥ sattvā adhimātre paripāke vyavasthitāste bodhisattvasya caramamupādānamityucyante tasminneva janmani viśuddhibhavyatayā / ityayaṃ ṣaḍvidhaḥ samyaksattvaparigraho bodhisattvānām / yena parigraheṇātītānāgatapratyutpannā bodhisattvāḥ sattvān parigṛhītavantaḥ parigrahīṣyanti parigṛhṇanti vā / punaḥ nāstyata uttari nāsto bhūyaḥ /
evañca samyaksattvaparigrahavṛttānāṃ bodhisattvānāṃ dvādaśasambādhasaṃkaṭaprāptayo veditavyāḥ / tāsu ca vicakṣaṇena bodhisattvena bhavitavyam / vyatikramavyavasthiteṣu sattveṣu yudi vā bādhanaṃ yadi vā 'dhyupekṣaṇā bodhisattvasya saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ kaṭukena ca prayogeṇa sattve samudācāraḥ svasya cāśayasya kleśārakṣāsambādhasaṃkaṭaprāptiḥ / alpake ca deyadharme saṃvidyamāne bahūnāṃ yācakānāṃ sammukhībhāvo yācanāya saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / ekātmakasya cāsya bahūnāṃ sattvānāṃ kṛtyeṣu vicitreṣūtpanneṣu sahāyībhāvayācanā saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / pramādasthānīyā ca śubhā laukikī samāpattirdevalokotpattiścākarmaṇyacetasaḥ saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / sattvārthakriyārthinaśca sattvārthakaraṇāsamarthatā saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / mūḍhaśaṭhakhaṭhuṃkeṣu sattveṣu dharmasya deśanā vādhyupekṣaṇā vā saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / saṃsāre ca nityakālaṃ doṣadarśanaṃ saṃsārāparityāgaśca saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / aviśuddhe 'dhyāśaye muṣitasmṛte maraṇaṃ saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / aviśuddhe cādhyāṣaye parairagrasya parama-priyasya vastuno yācanā saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ nānādhibhinnamatānāṃ nānādhimuktikānāṃ sattvānāṃ saṃjñaptikā adhyupekṣaṇā vā saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / ātyantikaścāpramādaḥ karaṇīyaḥ kleśāśca sarveṇa sarvaṃ na prahātavya iti saṃbādhasaṃkaṭaprāptiḥ / evaṃ saṃbādhasaṃkaṭaprāptena bodhisattve kvacidgurulāghavaṃ lakṣayitvā tathaiva prayoktavyam kvacitpudgalapravicayaḥ karaṇīyaḥ / kvaciddhairyamālambya hetuṃ samādāya vartitavyam / samyak praṇidhānāni ca karaṇīyāni / kvaciccittasya prasaro na deyaḥ / kvacittīvraṃ pratisaṃkhyānamupasthāpyākhinnena kṣamena bhavitavyam / kvacid (dutt 252) upekṣakeṇa bhavitavyam / kvacidārabdhavīryeṇa ātaptakāriṇā bhavitavyam / kvacidupāyakuśalena bhavitavyam / evaṃ samyak pratipakṣakuśalo bodhisattvaḥ sarvasaṃbādhasaṃkaṭaprāptisammukhībhāve 'pi na viṣīdati samyakcātmānaṃ pariharati /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne parigrahapaṭalaṃ dvitīyam /
bhūmipaṭalam (chapter 3.3)
eṣu yathāvarṇiteṣu trayodaśasu vihāreṣvanugatāḥ sapta bhūmayo veditavyāḥ / ṣaṭ bodhisattvabhūmayaḥ / ekā vyāmiśrā bodhisattva-tāthāgatī-bhūmiḥ / gotrabhūmiḥ / abhimukticaryābhūmiḥ śuddhādhyāśayabhūmiḥ / caryāpratipattibhūmiḥ / niyatā bhūmiḥ / niyatacaryābhūmiḥ / niṣṭhāgamanabhūmiśca itīmāḥ sapta bodhisattvabhūmayaḥ / āsāṃ paścimā vyāmiśrā / tatra gotravihāro 'dhimukticaryāvihāraśca dve bhūmī / pramudito vihāraḥ śuddhādhyāśayā bhūmiḥ / adhiśīlādhicittavihārau trayaścādhiprajñavihārāḥ sābhogaśca nirnimitto vihāraścaryāpratipattibhūmiḥ / anābhogo nirnimitto vihāro niyatā bhūmiḥ / tasyāṃ bhūmau bodhisattvastṛtīyaniyatipātapatito bhavati / pratisaṃvidvihāro niyatacaryābhūmiḥ / paramo vihārastāthāgataśca niṣṭhāgamanabhūmiḥ / tāthāgatasya punarvihārasya bhūmeśca paścānnirdeśo bhaviṣyati buddhadharmapratiṣṭhā paṭale /
tatra bodhisattvaḥ adhimukticaryābhūmeḥ śuddhādhyāśayabhūmimanupraviśan katham apāyānsamatikrāmati / iha bodhisattvo laukikaṃ pariśuddhaṃ dhyānaṃ niśrityādhimukticaryābhūmau susambhṛtabodhi sambhāro daśottareṇa pūrvanirdiṣṭenākāraśatena sattveṣvanukampāṃ bhāvayapyananyamanasikāraḥ / sa bhāvanānvayāt tadrūpaṃ sattveṣvanukampāśayaṃ karuṇāśayaṃ pratilabhate / yenāpāyān sattvānāmarthe 'gārāvasāyogenādhitiṣṭhati / yadi me eṣveva sannivasato 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ samudāgacchati tathāpyahamutsahāmīti sattvānāṃ duḥkhāpanayanahetoḥ / sarvāñca sattvānāmāpāyikaṃ karma tena śuddhenāśayenātmavaipākyamicchati / atyantañca sarvākuśalakarmāsamudācārāya mānaṃ saṃpraṇidhatte / tasya tathā paribhāvitaṃ tallaukikaṃ pariśuddhaṃ dhyānam / āpāyikakleśapakṣyaṃ dauṣṭhalyaṃ āśrayādapakarṣati / acireṇa tasya prahāṇādāśrayo 'sya bodhisattvasya parivartate pāpakasyāpāyikasya karmaṇo 'tyantamakaraṇatāyai apāyāgamanatāyai (dutt 254) ca / iyatā bodhisattvaḥ samatikrānto 'pāyagatīḥ sarvā bhavati / samatikrāntaścādhimukticaryābhūmim / praviṣṭaśca śuddhādhyāśayabhūmim /
ye ca te daśadharmā vihārapaṭale nirdiṣṭā / śraddhādayo vihārapariśodhanāḥ ta ihāpi bhūmiviśodhanā veditavyāḥ / teṣāṃ vipakṣapratipakṣato vyavasthānaṃ veditavyam / samāsārtho 'nukramaśca veditavyaḥ / tatra daśeme / eṣāṃ daśānāṃ bhūmiviśodhanānāṃ dharmāṇāṃ vipakṣabhūtā dharmāḥ / yeṣāṃ pratipakṣeṇaiṣāṃ vyavasthānaṃ bhavati / katame daśa / sarveṇa sarvamanārambhacittotpādanā bodhisattvaśikṣāpadāsamādānam ayaṃ śraddhāvipakṣo dharmaḥ / yasya pratipakṣeṇa śraddhā / sattveṣu vihiṃsācittaṃ karuṇāvipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa karuṇā / sattveṣu vyāpādo maitrīvipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa maitrī / bhogajīvikāpekṣā dānavipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa tyāgaḥ / sattvebhyo 'pakāra-vipratipattilābho bahukartavyatā cākhedavipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇākhedatā / anupāyaprayogaḥ śāstrajñatā-vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa śāstrajñatā / asauratyāparacittānuvartanatā lokajñatā-vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa lokajñatā / kuśaladharmabhāvanāyāṃ pramādakausīdyaṃ hrīvyapatrāpya-vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa hrīvyapatrāpyatā / dīrghakālikaiścitraistīvrairnirantaraiḥ saṃsāraduḥkhairvyavadīraṇatā dhṛtibalādhānatā-vipakṣaḥ / tasya pratipakṣeṇa dhṛtibalādhānatā / śāstari kāṃkṣā vimatirvicikitsā tathāgatapūjopa sthānatāyāḥ vipakṣaḥ / yasya pratipakṣeṇa tathāgatapūjopasthānatā / evaṃ tāvadeṣāṃ vipakṣapratipakṣato vyavasthānaṃ bhavati /
kaḥ punareṣāṃ samāsārthaḥ / samāsena daśabhirebhirdharmairāśayaśuddhiḥ prayogaśuddhiśca paridīpitā / tatra tribhiḥ pūrvakairāśayaśuddhiḥ / avaśiṣṭaiḥ prayogaśuddhirveditavyā / bodhimabhiśraddhadbodhisattvaḥ sattvān duḥkhitān karuṇāyate / karuṇāyamāno mayaite paritrātavyā iti maitrāyate / tathā maitracittasya sarvaparityāgī bhavatyeṣu bhogajīvitanirapekṣaḥ / nirapekṣaścaiṣāmarthe prayujyamāno na parikhidyate / aparikhinnaśca śāstrajño bhavati / śāstrajñaśca yathā loke (dutt 255) pravartitavyamanena tathā jānāti / evaṃ lokajño bhavati / svayañca kleśasamudācāreṇa jehrīyate vyapatrapate / hrīmānapatrāpī ca kleśāvaśago dhṛtibaladhānaprāpto bhavati / dhṛtibalādhānaprāptaśca samyak prayogādaparihīyamānaḥ kuśalaiśca dharmairvivardhamānaḥ pratipattipūjayā lābhasatkārapūjayā ca tathāgatapūjopasthānaṃ karoti / ityayameṣāṃ daśānāṃ dharmāṇāmanukramasamudāgamo veditavyaḥ / ebhirdaśabhirdharmaiḥ sarvabhūmiviśodhanā bhavati /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne tṛtīyaṃ bhūmipaṭalam /
caryāpaṭalam (chapter 3.4)
adhimukticaryābhūmimupādāya sarvāsu bodhisattvabhūmiṣu bodhisattvānāṃ samāsataścatasraścaryā veditavyāḥ / [katamāścatasraḥ /] pāramitācaryā bodhipakṣyācaryā [abhijñācaryā] sattvaparipākacaryā ca / tatra ṣaṭ ca pūrvanirdiṣṭāḥ pāramitāḥ / upāyakauśalyapāramitā ca praṇidhānapāramitā ca balapāramitā ca jñānapāramitā ca / itīmā daśapāramitā abhisamasya pāramitācaryetyu cyate / tatra dvādaśākāraṃ pūrvanirdiṣṭamupāyakauśalya[mupāyakauśalya-]pāramitā / pañca pūrvanirdiṣṭāni praṇidhānāni praṇidhānapāramitā / daśabalaprayogaviśuddhirbalapāramitā / sarvadharmeṣu yathāvad vyavasthānajñānaṃ jñānapāramitā / tatra paramārthagrahaṇapravṛttā prajñā prajñāpāramitā / saṃvṛtigrahaṇapravṛttā punarjñānapāramitā / ityayamanayorviśeṣaḥ / aparaḥ paryāyaḥ / apramāṇajñānatā upāyakauśalyapāramitā / uttarottarajñānavaiśeṣikatā-prārthanā praṇidhānapāramitā / sarvamārairmārgānācchedyatā balāpāramitā / yathāvaj jñaiyāvabodhatā jñānapāramitā / smṛtyupasthānānyupādāya sarve saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāścatasraśca paryeṣaṇāścatvāri ca yathābhūtaparijñānāni yathāpūrvanirdiṣṭānyabhisamasya bodhisattvānāṃ bodhipakṣyacaryetyucyate / yathā saṃvarṇitāśca ṣaḍbhijñāḥ prabhāvapaṭale bodhisattvānāmabhijñācaryetyucyate / dvau ca pūrvanirdiṣṭāvaprameyau vineyāprameyaśca vinayopāyāprameyaśca [sarvasattvaparipāko yathānirdiṣṭaḥ] sattvaparipākapaṭale bodhisattvasyābhisamasya sattvaparipākacaryetyucyate /
ābhiścatasṛbhirbodhisattvacaryābhiḥ sarvabodhisattvacaryāṃsaṃgraho veditavyaḥ / tatrāsaṃkhyeyatraya-dīrghakālasamudāgamātsvabhāvaviśuddhiviśeṣāttadanyebhyaḥ sarvalaukikaśrāvakapratyekabuddhakuśalamūlebhyaḥ paramabodhiphalaparigrahāccaite daśa (dutt 257) dānādayo dharmāḥ parameṇa kālena samudāgatāḥ paramayā svabhāvaviśuddhyā viśuddhāḥ paramañca phalamanuprayacchanti / iti tasmātpāramitā ityucyante /
tribhiśca kāraṇaiḥ pāramitānāmanukramavyavasthānaṃ veditavyam / katamaistribhiḥ / pratipakṣataḥ upapattito vipākaphalataśca /
tatra mātsaryaṃ duścaritaṃ sattveṣu vairotpīḍanatā kausīdyaṃ vikṣepo mandamomuhatā ca / amī ṣaḍdharmā bodherāvaraṇasthānīyāḥ / eṣāṃ [ṣaṇṇāṃ] dharmāṇāṃ pratipakṣeṇa ṣaṭ pāramitā yathāyogaṃ veditavyāḥ / tadanyāśca pāramitā ābhireva saṃgṛhītāḥ / evaṃ pratipakṣato vyavasthānaṃ bhavati /
kathamupapattitaḥ / ihādita eva bhoganirapekṣo bodhisattvaḥ tyaktvā āgārikān kāmān śīlasamādānaṃ karoti / śīlagauravācca paraviheṭhaṃ kṣamate / no tu paraṃ viheṭhayati / samādānataśca kṣāntitaśca viśuddhiśīlo niścalena nirantareṇa kuśalapakṣaprayogeṇa prayujyate / sa tathā vīryeṇāpramattaḥ spṛśati kuśalāñcittasyaikāgratām / sa tathā samāhitacitto yathābhūtaṃ jñeyaṃ jānāti dṛśyaṃ paśyati / evameṣāmevānukrameṇopapattito vyavasthānaṃ veditavyam /
kathaṃ phalavipākataḥ / iha bodhisattvasya dṛṣṭe dharme etān dānādīn kuśalāndharmān samādāya vartamānasya tannidānamāyatyāṃ bāhyataśca bhogasampatpratilambho bhavati dānakṛtaḥ / adhyātmikaśca pañcākāra ātmabhāvasampatpratilambho bhavati tadanyaśīlādi-pāramitākṛtaḥ /
pañcākārā ātmabhāvasampatkatamā / sugatiparyāpanno divyamānuṣyakastadanyasattvāyurādiviśeṣavān / iyaṃ prathamā sampat / sahajā cakuśalamūlaprayoge akhedatā paravyatikramasahiṣṇutā ca paropatāpapriyatā / iyaṃ dvitīyā sampat / sahajā sarvārambheṣu dṛḍhavyavasāyatā / iyaṃ tṛtīyā sampat / sahajā ca mandarajaskasya svacittavaśitā cittakarmaṇyatā sarvārtheṣu kṣiprābhijñatāyai / iyaṃ caturthī sampat / sahajañca mativaipulyaṃ pāṇḍityaṃ (dutt 258) vicakṣaṇatā ca sarvārtheṣu / iyaṃ pañcamī sampat itīdaṃ phalavipākakṛtamanyadanukramavyavasthānaṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ veditavyam /
tatra catasṛbhiḥ pāramitābhiḥ [saha]sambhāreṇa svabhāvena parivāreṇa rakṣayā ca paripūrṇā bodhisattvānāmadhiśīlaṃ śikṣā veditavyā / dhyānapāramitayā adhicittaṃ śikṣā / prajñāpāramitayā adhi[prajñaṃ] śikṣā / na ca bodhisattvasyottari śikṣāmārga upalabhyate / tribhiḥ ataḥ sarvabodhisattvaśikṣāmārgaṃsaṃgrahātṣaḍeva pāramitā [vyavasthāpitā] / nāta uttari nāto bhūyaḥ /
catvāri cemāni bodhisattvānāṃ samāsataḥ kṛtyāni / yaireṣāṃ sarvakṛtyasaṃgraho bhavati / bodhāya kuśalābhyāsaḥ / tatpūrvakaśca tattvārthaprativedhaḥ prabhāvasamudāgamaḥ / sattvaparipācanatā ca / etāni ca catvāri kṛtyāni bodhisattvāḥ ābhiścatasṛbhiścaryābhiryathākramaṃ kurvantyanutiṣṭhanti / tasmādapi taduttarā caryā na vyavasthāpyate /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne caturthaṃ caryāpaṭalam /
lakṣmaṇānuvyañjanapaṭalam (chapter 3.5)
tatra tathāgatavihāramārabhya tāthāgatīñca niṣṭhāgamanabhūmiṃ bhagavatāṃ catvāriṃśaduttaramāveṇikaṃ buddhadharmaśataṃ bhavati / dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni aśītyunuvyañjanāni catasraḥ sarvākārāḥ pariśuddhayaḥ daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni trīṇi smṛtyupasthānāni trīṇyarakṣāṇi mahāṃkaruṇā 'sammoṣadharmatā vāsanā-samuddhātaḥ sarvākāra-varajñānañca /
dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni katamāni / supratiṣṭhitapādo mahāpuruṣaḥ samamākramati mahīm / idaṃ mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam / adhasthātpādatalayoścakre jāte sahasrāre sanābhike sanemike sarvākāraparipūrṇe / dīrghāṅgulimaṃhāpuruṣaḥ / āyatapādapārṣṇiḥ / mṛdutaruṇapāṇipādaḥ / jālapāṇipādaḥ / ucchaṅgacaraṇaḥ / eṇeyajaṅghaḥ / anavanatakāyaḥ / kośagatavastiguhyaḥ / nyogradhaparimaṇḍalaḥ / vyāmaprabhaḥ / ūrdhvāṅgaromā / ekaikaromā / ekaikamasya romakūpe jātaṃ nīlaṃ kuṇḍalakajātaṃ pradakṣiṇāvartam / kāñcanasannibhatvak / ślakṣṇavatk / ślakṣṇatvāt tvace rajo malasya kāye nāvatiṣṭhate / saptotsadakāyaḥ / saptāsyotsadāḥ / kāye jātāḥ-dvau hastayordvau pādayordvāvasaṃyoreko grīvāyām / siṃhapūrvārdhakāyaḥ / susaṃvṛttaskandhaḥ / citāntarāṃśaḥ / bahadṛjugātraḥ / catvāriṃśatsamadantaḥ / aviraladantaḥ / suśukladantaḥ / siṃhahanuḥ / prabhūta-tanujihvaḥ / prabhūtatvāj jihvāyāḥ mukhājjihavāṃ nirṇāmya sarvamukhamaṇḍalamavacchādayati yāvantakaṃ kleśaparyantam / rasarasāgraprāptaḥ / brahmasvaraḥ / kalaviṅka-manojñabhāṇī / dundubhisvaranirghoṣaḥ / abhinīlanetraḥ / gopakṣmā / (dutt 260) uṣṇīṣaśīrṣā / ūrṇā cāsya bhrūvormadhye jātā śvetā śaṃkhanibhā pradakṣiṇāvartā / idaṃ mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam /
aśītiranuvyañjanāni katamāni / hastapādayorviśatiraṅgulyaḥ saparvāṇaḥ sanakhāḥ / viṃśatiranuvyañjanāni / hastapādayorevāṣṭau talāni / dvayorhastayoścatvāri dvayoḥ pādayoścatvāryaṣṭāvanuvyañjanāni / ṣaḍvidho gulphajānūrusaṃghātaḥ / ṣaḍanuvyañjanāni / ṣaḍvidho bāha-saṃghātaḥ ṣaḍanuvyañjanāni / jaghanam / sīvanī ca / vṛṣṇe 'nuvyañjanadvayaṃ / upastham / dve sphicau anuvyañjanadvayam / trikam / udaram / nābhiḥ / dve pārśve dve kakṣe dvau stanauabhisamasya ṣaḍanuvyañjane bhavanti / uraḥ hṛdayaṃ grīvā pṛṣṭham / ityetyāni adhaḥ kāyagatāni grīvāyāma ūrdhvaṃ sthāpayitvā ṣaṣṭiranuvyañjanāni bhavati / dve dantamāle dve anuvyañjane / tālukam / dvau saparivārau coṣṭau anuvyañjanadvayam / suparipūrṇaṃ kapolam / dve gaṇḍe paripūrṇe susaṃskṛte anuvyañjanadvyam / dvau akṣiparivārāvanuvyañjanadvayam / dve bhruvāvanuvyañjanadvayam / dve nāsikāvile anuvyañjanadvayam / lalāṭam / dve śaṅkhe dvau ca karṇāvanuvyañjana-catuṣṭam / sakeśañca śiro 'nuvyañjanam / ityetāni grīvāyāḥ ūrdhvaṃ kāye viṃśatiranuvyañjanāni bhavanti / pūrvakāni ca ṣaṣṭiḥ paścimakāni ca viṃśatirekadhyamabhisaṃkṣipya aśītiranuvyañjanāni bhavanti / ityetāni lakṣaṇānuvyañjanāni [bhadrāṇi] śuddhāśayabhūmipraviṣṭo bodhisattvo vipākataḥ pratilabhate / tatastūrdhvameṣāṃ śuddhiruttarottarā yāvadbodhimaṇḍaniṣadanād veditavyā / pariśiṣṭānāveṇikān sarvākāra-pariśuddhādīn suviśuddhān paripūrṇān pratilabhate / hīnaistu taiḥ pūrvamapi bodhisattvabhūtaḥ samanvāgato bhavati śuddhādhyāśayabhūmimupādāya / sarvaścāviśeṣeṇa bodhisambhāraḥ sarveṣāṃ lakṣaṇānuvyañjanānāṃ nirvartako bhavati /
sa punarbodhisambhāro dvividhaḥ / bodherdūraścāsannaśca / tatra dūraḥ / yaḥ pratilabdheṣu vipākato lakṣaṇānuvyañjaneṣu / āsannaḥ / yaḥ pratilabdheṣu tatprathamato vipākato lakṣaṇānuvyañjaneṣu / tato vā uttarottaraviśuddhiviśeṣagateṣu /
vicitrakarmābhisaṃskāraphalāni tvetāni lakṣaṇānuvyañjanāni bhagavatā [arthi-]vineyavaśena nirdeśitāni / tatkasya hetoḥ / sattvā vicitre pāpakarmasamudācāre 'bhiratāḥ / apyeva te tasya pāpakasya karmaṇo vipakṣabhūtasya vicitrasya yatprātipakṣikaṃ vicitraṃ kuśalaṃ lakṣaṇānuvyañjananirvartakaṃ karma tasyedaṃ vicitraphalānuśaṃsaṃ śrutvā tasya mahataḥ phalānuśaṃsasya spṛhyamānarūpāratasmācca pāpādvirameyuḥ / tacca kuśalaṃ samādāya varteranniti / yathoktaṃ lakṣaṇasūtre / śīlavratakṣāntityāgeṣu pratiṣṭhitatvātsupratiṣṭhitapādatvaṃ pratilabhate / mātāpitrorupasthānena vicitreṇa vicitrayā ca sattvopadravārakṣayā āgamana-gamanādiparispandamupādāya cakrāṅkapādatāṃ pratilabhate / paravihiṃsāmadattādānañca prahāya gurūṇāṃ cābhivādanavandana-pratyutthānāñjali-sāmīcī-karma kṛtvā pareṣāṃ manastuṣṭipriyabhogāhrasvīkaraṇān nihatamānatvācca dīrghāṅgulitvaṃ mahāpuruṣalakṣaṇaṃ pratilabhate / yaiśca tribhiḥ karmabhiretāni trīṇi mahāpuruṣalakṣaṇāni nirdiṣṭāni taireva sarvaiḥ samastairāyatapādapārṣṇitvaṃ pratilabhate / tatra trayāṇāmapi lakṣaṇānāṃ saṃniśrayatvāt caturbhiḥ saṃgrahavastubhirgurūn saṃgṛhya jālapāṇipādatāṃ pratilabhate / gurūṇāmeva cābhyaṅgodvartana-snānācchādanāni dattvā mṛdutaruṇapāṇipādatāṃ pratilabhate / kuśaladharmāsaṃtuṣṭyā uttarottarān kuśalāndharmānvardha yitvā ucchaṅgacaraṇatāṃ pratilabhate / yathāvaddharmānudgṛhya paryavāpya pareṣāṃ ca deśayitvā dautyañca samyak pareṣāṃ kṛtvā aiṇeyajaṅghatāṃ pratilabhate /
anupūrveṇa dharmasamādānena netrīvartamānatvātpāpakaṃ kāyavāṅgamanaḥkarma saṃyamayya / tatrānavanataḥ glāneṣu ca glānopasthānaṃ kṛtvā bhaiṣajyañca dattvā vyādhyanavanatocchrayaṇān mātrāśī ca kāmeṣvanavanataḥ anavanatakāyatāṃ pratilabhate / parairnirvāsitān sattvān dharmeṇa samena saṃhṛtya hrīmānapatrāpī vastrapradaśca koṣagatavastiguhyatāṃ pratilabhate / kāyavāṅmanobhiḥ saṃvṛtātmā pratigraha-bhojane ca mātrajñaḥ glāneṣu bhaiṣajyapradaḥ viṣame karmaṇi pratigraha-paribhogavaiṣamye cāpravṛttatvāt (dutt 262) [dhātuvaiṣamyānu]lomanācca nyagrodhaparimaṇḍalatvaṃ pratilabhate / yenaiva ca karmaṇā utsaṅgacaraṇatāṃ pratilabhate tenaivordhvaṅgaromatām / svayaṃ kuśalamīmāṃsakaḥ paṇḍitavijña-sevī sūkṣmārthacintakaḥ gurūṇāṃ sthānaśodhakaḥ utsādakaḥ snāpakaśca ekavihāritvādekamitra-saṃśrayatvātsūkṣmārthapraveśāt tṛṇaparṇādyāvilāpakarṣaṇādāgantukamalāpakarṣaṇācca ekaikaromatāṃ pratilabhate / manojñaprītikarabhojanapānayānavastrālaṅkārādi-kāyapariṣkāraṃ dattvā akrodhanaḥ kāñcanasannibhatvacatāṃ vyāmaprabhatāñca pratilabhate / yenaiva ca karmaṇā ekaikaromatoktā tenaiva sūkṣmaślakṣṇatvacatā veditavyā / prabhūtenotsadena viśadenānnapānena mahājanakāyaṃ saṃtarpayitvā saptotsadakāyatāṃ pratilabhate / sattvānāmutpannotpanneṣu dharmeṣu karaṇīyeṣu prāmukhyenāvasthitaḥ / nāhaṃ mānī na ca niṣṭhuraḥ / ahitāñca sattvānā nivārayitā tāḍitā hitāhite ca sanniyojayitā siṃhapūrvārdhakāyatāṃ pratilabhate siṃhavatsattvārtheṣu parākramaśīlatvāt /
anenaiva ca karmaṇā susaṃvṛttaskandhatā citāntarāṃśatā ca veditavyā / yenaiva ca karmaṇā dīrghāṅgulitvaṃ pratilabhate tenaiva bṛhadṛjugātratāṃ pratilabhate / mitrabhedakarīṃ piśunāṃ vācaṃ prahāya bhinnānāñca sattvānāṃ sāmagrīṃ kṛtvā catvāriṃśad dantatāṃ samāviraladantatāñca pratilabhate / kāmāvacarīṃ maitrīṃ bhāvayitvā dharmārthacintakaḥ suśukladantatāṃ pratilabhate / arthimyaḥ sattvebhyo yathābhipretaṃ dhanaṃ samyagvisṛjya siṃhahanutāṃ pratilabhate / svasutavat-sattvānsaṃrakṣya śrāddhaścānukampakaśca bhaiṣajyapradaśca [prasannaśca] rasarasāgratāṃ pratilabhate dharmarasānupradānāddharmarasāsvādanāt pranaṣṭarasaviśodhanācca / pañca śikṣāpadāni prāṇātipātaviratyādīni svayañca samādāya saṃrakṣya parāṃśca teṣveva samādāpayitvā karuṇācittatāmupādāya mahatī dharmasamādāne pratipannatvāduṣṇīṣaśiraskatāñca prabhūta-tanujihvatāṃ ca pratilabhate / satyavāditayā priyavāditayā kāladharmavāditayā ca brahmasvaratāṃ pratilabhate / kṛtsnaṃ jaganmaitreṇa cetasā 'nukampya mātṛvatpitṛvadabhinīlanetratāṃ gopakṣmanetratāñca pratilabhate / guṇavatāṃ tu bhūtasya varṇasya hartāṃ varṇavādī bhruvormadhye ūrṇāṃ pratilabhate śvetāṃ śaṃkhanibhāṃ pradakṣiṇāvartām / (dutt 263) sarveṣu ca dvātriṃśatsu mahāpuruṣalakṣaṇeṣvaviśeṣeṇa śīlaṃ kāraṇaṃ pratilambhāya veditavyam / tatkasya hetoḥ / na hi śīlavipanno bodhisattvo manuṣyatvameva tāvadāsādayet kutaḥ punarmahāpuruṣalakṣaṇam / tatroṣṇīṣaśiraskatā anava lokitamūrdhatā caikaṃ mahāpuruṣakṣaṇaṃ veditavye tadvyatirekeṇānupalambhāt /
idaṃ tāvadvistareṇa lakṣaṇābhinivṛttyānurūpyeṇa vicitrakarmavyavasthānam /
samāsataḥ punaścaturākārayā pakṣadvayagatayā sukṛtakarmāntatayā sarvalakṣaṇābhinirvṛttirveditavyā / tatra niyatakāritayā supratiṣṭhitapādayā nirvartate / nipuṇakāritayā cakracaraṇatā ucchaṅgacaraṇatā jālapāṇipādatā sūkṣmatvacatā citāntarāṃśatā susaṃvṛttaskandhatā vṛhadṛjugātratā prabhūtatanujihvatā ca nirvartate / nityakāritayā dīrghāṅga litvaṃ āyatapādapārṣṇitā anavanatakāyatā nyagrodhaparimaṇḍalatā aviraladantatā ca nirvartate / anavadyakāritayā pariśiṣṭānāṃ lakṣaṇānāmabhinirvṛttiḥ / tatra sattveṣvavyābādhyaprayogānmṛdutaruṇapāṇipādatā ślakṣṇa-sūkṣma-tvacatā ca nirvartate / kramaprayogācca kālaprayogācca kuśale aiṇeyajaṅghatā nirvartate / prāmodyaprītiprabhāsvareṇa cittena kuśalasamācārād vyāma-prabhatā ca kāñcanasannibhatvacatā śukladantatā ūrṇā ca śvetā nirvartate / kīrtiśabdaśloke 'sanniśrayāt praticchanna-kalyāṇatvācca kośagatavastiguhyatā nirvartate / bodhāya kuśalamūlapariṇamanādūrdhvāṅga-romatā catvāriṃśatsamadantatā rasarasāgratā uṣṇīṣaśiraskatā ca nirvartate / kuśale atṛptālīnaprayogāt siṃhapūrvārdhakāyatā siṃhahanutā ca nirvartaṃte / sattveṣu hitacittatayā samadarśanāt samadantatā abhinīlanetratā gopakṣmamā ca nirvartate / hīnenāsantuṣṭiprayogācca brahmasvaratā ca nirvartaṃte / evamanayā caturākārayā sukṛtakarmāntatayā bodhisattvānāmeṣāṃ dvātriṃśatāṃ-mahāpuruṣa lakṣaṇānāṃ pratilambho viśuddhiśca bhavati /
tatra gotrabhūmau bodhisattvānāmetallakṣaṇabījamātre 'vasthānaṃ veditavyam / adhimukticaryābhūmau prāptyupāye vṛttireṣāṃ veditavyā / adhyāśayaśuddhi bhūmau prāptireṣāṃ veditavyā / tadanyāsu taduttarottarāsu bodhisattvabhūmiṣu viśuddhireṣāṃ (dutt 264) veditavyā tāthāgatyāṃ niṣṭhāgamanabhūmau suviśuddhataiṣāṃ niruttaratā ca veditavyā / tatra rūpitvādeṣāṃ lakṣaṇānāṃ hīnamadhyottamaiśca sattvaiḥ sūpalakṣyatvāt satsu sarveṣveva buddhadharmeṣu mahāpuruṣalakṣaṇeṣvetānyeva mahāpuruṣalakṣaṇāni vyavasthāpitāni / etānyeva ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyāśrayabhāvena dhārayantyānurūpyācca śobhayante tasmādanuvyañjanānītyucyante /
tatra samāsataḥ sarvasattveṣu puṇyasadṛśena puṇyaskandhena tathāgatasyaikaiko romakūpo nirvartate / yāvatsarvaromakūpapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ / iyatā puṇyaskandhenaikaikamanuvyañjanagati nirvartate / yāvatsarvānuvyañjanapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ / tataḥ śataguṇena puṇyaskandhena tathāgatasyaikaṃ lakṣaṇaṃ nirvartate / yāvatsarvalakṣaṇapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ sthāpayitvā ūrṇāmuṣṇīṣañca / tataḥ sahasraguṇena puṇyaskandhenorṇā nirvartate / yāvānūrṇā-praviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ tataḥ śatasahasraguṇena puṇyaskandhena uṣṇīṣaśiraskatā anavalokitamūrdhatā ca nirvartate / yāvānuṣṇīṣapraviṣṭaḥ puṇyaskandhaḥ / tataḥ koṭīśatasahasraguṇena puṇyaskandhena tathāgatasya lakṣaṇānuvyañjanāsaṃgṛhīto 'nyo dharmaśaṃkhyo nāma nirvartate / yena tathāgata ākāṃkṣamāṇaḥ anantāparyantān lokadhātūn svareṇa vijñāpayati / evamaprameyaḥ puṇyasambhāra-samudāgatastathāgataḥ / tathāgatānāmacintyo niruttaraḥ sarvākārasampattiparigṛhīta ātmabhāvo nirvartate /
teṣāṃ punarlakṣaṇānuvyañjananirvartakānāṃ kuśalānāṃ karmaṇāṃ samāsatastribhiḥ kāraṇeprameyatā veditavyā / kalpāsaṃkhyeyatayā 'bhyāsasamudāgamāt kālāprameyatayāaprameyasattvahitasukhāśayādhipateyatvādāśayā 'prameyatayā aprameyakuśalakarmavaicitryākārāprameyatayā ca / tasmādaprameyapuṇyasambhārasamudāgatastathāgatānāṃ lakṣaṇānuvyañjanādaya ityucyate /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne pañcamaṃ lakṣaṇānuvyañjanapaṭalam /
pratiṣṭhāpaṭalam (chapter 3.6)
catasraḥ sarvākārāḥ pariśuddhayaḥ katamāḥ / āśrayaśuddhiḥ / ālambanaśuddhiḥ / cittaśuddhiḥ jñānaśuddhiśca /
tatrāśrayaviśuddhiḥ katamā / savāsanānāṃ sarvakleśapakṣyāṇāṃ dauṣṭhulyānāmāśrayān niravaśeṣato 'tyantaparamaḥ sve cātmabhāve yathākāmādānasthānacyutivaśavartitā sarvākārā āśrayaśuddhistyucyate /
tatrālambanaviśuddhiḥ katamā / nirvāṇe pariṇāme saṃprakhyāne ca sarvālambaneṣu yā vaśavartitā / iyamucyate sarvākārā ālambanaviśuddhiḥ /
tatra cittaviśuddhiḥ katamā / pūrvavatsarvacittadauṣṭhulyāpagamāccitte ca sarvākāra-kuśalamūlopacayātsarvākārā cittaviśuddhirityucyate /
tatra katamā jñānaviśuddhiḥ / pūrvavatsarvāvidyāpakṣyadauṣṭhulyāpagamātsarvatra ca jñeye jñānasyānāvaraṇāt jñānavaśavartitā sarvākārā jñānaviśuddhirityucyate /
tatra daśa tathāgatabalāni katamāni / sthānāsthānajñānabalaṃ karmasvakajñānabalaṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalam indriyaparāparajñānabalaṃ nānā dhātujñānabalaṃ nānādhimuktijñānabalaṃ sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ pūrvanivāsānusmṛtijñānabalaṃ cyutyupapattijñānabalam āsravakṣayajñānabalañca / ityetāni daśa tathāgatabalāni yuthā daśabalasūtre nirdeśato vistareṇa veditavyāni /
[tatra] yatkiñcidanena bhāṣitaṃ lapitamudāhṛtaṃ sarvaṃ tattathā avitatheti tasmāttathāgata ityucyate / tatra phalasya śubhāśabhasya yo bhūtapravṛttaḥ aviṣamo hetuḥ tadasya sthānaṃ pratiṣṭhā niśrayo 'bhinirvartakaṃ ityucyate / śubhāśubhasyaiva phalasya viṣamaheturetadviparyayeṇāsthānamityucyate / nirabhimānaṃ jñānaṃ yathābhūtamityucyate / (dutt 266) sarvajñānamasaktajñānaṃ śuddhañca tannirabhimānaṃ [jñānaṃ] veditavyam / eṣāñca sarvajñānādīnāṃ padānāṃ pūrvavadvyākaraṇaṃ veditavyaṃ tadyathā paramabodhipaṭale / anupūrvaṃ gaṇanayā prathamam / niruttaratvātsarvākāra-sarvasattvārthakriyāśaktiyuktatvāt sarvamārabalātyantābhibhavācca balamityucyate / yathāvaddhetusamudāgamaparigrahādyathākāmasamudācāravaśavartitā samanvāgata ityucyate / niruttaratvānnirvāṇamudāramityucyate / āryāṣṭāṅgeṇa mārgeṇa labhyatvātsarvopadravabhayāpagatatvāccārṣabhamityucyate / ātmanastadadhigamena pratijñānātpratijānātītyucyate / svayamadhigamya pareṣāmapyanukampayā vistareṇa prakāśanād brāhmacakraṃ pravartayatītyucyate / tatkasya hetoḥ / tathāgatasyaitadadhivacanaṃ yaduta brahmā ityapi śāntaḥ śītībhūta ityapi / tena tatpravartitaṃ tatprathamataḥ tadanyaiḥ punastadanyeṣām / evaṃ pāraṃparyeṇa brahmā preritaṃ sarvasattvanikāye bhramati / tasmād brāhmañcakramitucyate /
agraprajñaptipatitasya niruttaraśāstṛsaṃpatparigṛhītasya cātmano vikhyāpanāt tanmārgadeśanayā ca sarvatadanyapāṣaṇḍapratikṣepaṇāt tanmārgavipratyanīkavādiṣu ca pratyupasthiteṣu asaṃkocātsarvaparavādābhibhavāya codāraniruttaravāgabhyudoraṇātpariṣadi samyak siṃhanādaṃ nadatītyucyate / samāsatastvātmahita-pratipattisampat-parahita-[pratipatti-]sva parahitapratipattisampadaścāsādhāraṇam / teṣām uttānā vivṛtā prajñaptā prakāśitā bhavati / aparaḥ samāsārthaparyāyaḥ / prāptavyantaprāptyabhyupāyaḥ / tasya cābhyupāyasya sarvajanyatāyo [yaḥ] kaścidākāṃkṣati devabhūto vā [manuṣyabhūto vā] sarveṇa tena mamaivāntikāllabhya eṣo 'bhyupāya iti / tatra vyādhipraśamanavadudāramārṣabhaṃ sthānaṃ draṣṭavyam / vyādhipraśamanopāyavad brāhmacakrapravartanā draṣṭavyā / sarva[ku]vaidyapratijñā pratikṣepaṇavat svayaṃ ca niyataṃ vyādhipraśamanapratijñānavatpariṣadi samyak siṃhanādaṃ naditaṃ draṣṭavyam /
yāni karmāṇi kṛtānyupacitāni niruddhāni tānyatītānītyucyante / yāni naiva kṛtāni na niruddhāni nāpi karoti api tu kariṣyatyāyatyāṃ / (dutt 267) tānyanagatānītyucyante / yāni punaḥ karmāṇi naiva kṛtāni na niruddhānyapi tu kartumeva praṇihito vyavasitaḥ tāni pratyutpannānītyucyante / tāni punaḥprakārabhedena trīṇi kāyakarma vākkarma manaskarma / dharmasamādānāni catvāri yathāpūrvameva nirdiṣṭāni / asti dharmasamādānaṃ pratyutpannasukhamāyatyāṃ duḥkhavipākamiti vistareṇa / tāni punaretāni dṛṣṭadharmasamparāyahitāhitaprayogato yathāyogaṃ veditavyāni / yasmin deśe kriyante tatteṣāṃ sthānamityucyate / yacca sattvasaṃkhyātamasattvasaṃkhyātaṃ vā vastvādhiṣṭhāya kriyante tatteṣāṃ vastu ityucyate / yenākuśalamūlena [kuśalamūlena] vā nidānena kriyante / tatteṣāṃ heturityucyate / yadiṣṭāniṣṭamādīnavānuśaṃsaṃyuktaṃ phalamabhinivartayanti tatteṣāṃ vipāka ityucyate / tadetadabhisamasya sarvakālaṃ sarvaprakāraṃ sarvāvasthāprayogaṃ sarvadeśaṃ sarvādhiṣṭhānaṃ sarvanidānaṃ sarvādīnavānuśaṃsañca sarvākāraṃ tathāgatānāṃ karmajñānaṃ bhavati / nāsti vāta uttari nāto bhūyaḥ /
catvāri dhyānāni / aṣṭau vimokṣāḥ / dhyānavimokṣaiḥ karmaṇyacetasaścetovaśiprāptasya yathepsitasyārthasya samṛddhaye yā tasya tadanurūpasya samādheḥ samāpadyanatā tā samādhisamāpattirityucyate / [yathocyate ca /] bhagavāṃstadrūpaṃ samādhi samāpannaṃ / yathā samāhite citte sarvo brahmalokaudāreṇāvabhāsena sphuṭo babhūva / bhāṣitasya cāsya śabdaḥ śrūyate / na cainaṃ kaścitpaścatīti vistaraḥ / evaṃ hi tathāgato yaṃ yamevārthaṃ prasādhayitukāmo lokasādhāraṇaṃ [asādhāraṇaṃ vā] sa tadrūpaṃ samādhiṃ samāpadya laghuladhveva prasādhayati / tatradhyānavimokṣābhyāṃ cittavaśitayā ca cittādhīna-sarvepsitārthasamṛddhiḥ etāvacca sarvadhyāyīnāṃ karaṇīyam / nāta uttari nāto bhūyaḥ / taccaitad dhyāyikaraṇīyaṃ [sarvākāraṃ] tathāgatānāṃ tasmād dhyānavimokṣasamādhisamāpattaya evocyante / eṣāṃ punardhyānādīnāṃ samāsato dvau saṃkleśau / aprāpteṣu caiṣu prāptaye bibandhasaṃkleśaḥ / tadyathā 'nupāyaprayogo nivaraṇānyatamasamudācāraśca / prāpteṣu caiṣu tadbhūmikaṃ kleśaparyavasthānamanuśayo vā / vyavadānaṃ punarvividhamevaitadviparyayeṇa (dutt 268) veditavyam / teṣāmeva ca dhyānādīnāṃ vicitrāṇāmabhinirhṛtānāṃ nāmasaṃketena anurūpeṇa yathāyogaṃ vyavasthitirvyavasthānāmityucyate / eṣāmeva ca dhyānādīnāṃ pratilabdhānāmuttari yā bhāvanā-paripūrirnikāmalābhitā 'kṛcchreṇānavarakalābhitā saiṣāṃ viśuddhirityucyate / tatra yathā caiṣāmaprāptiryathā ca prāptiḥ teṣu ca yā ca hīnatā yā ca praṇītatā yaccaiṣāṃ nāma yā cotkarṣaparyantatā tat sarvaṃ prajānāti / tasmādevaṃ niruttaraṃ tathāgatānāṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalamityucyante /
yathā paripākasamudāgamataḥ śraddhādīnāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ mṛdumadhyādhimātratā indriya-parāparatetyucyate /
paraśraddhāpūrvā dharmavicāraṇā-pūrvā ca mṛdumadhyādhimātrā ruciḥ pratyavagamaḥ nānādhimuktikatetyucyate / nānāgotravyavasthānam / śrāvakapratyekabuddha-tathāgatagotrāṇāṃ rāgādicaritaprabhedanayena ca yāvadaśīti sattvacaritasahasrāṇi nānādhātukatetyucyate /
teṣāmevāvatāra-mukhānurūpā pratipat tadyathā rāgacaritānāmaśubhā vistareṇa tadyathā śrāvakabhūmau sarvatragāminī pratipadityucyate / aparaḥ paryāyaḥ / sarvā pañcagatigāminī pratipatsarvatragāminītyucyate / aparaḥ paryāya / parasparaviruddheṣu nānāpakṣāśriteṣvanyonyarucidṛṣṭivipratyanīkavādiṣu pṛthagito bāhyakeṣu śramaṇabrāhmaṇeṣu yā pratipatsarvaprakārairihāmutrānavadyagāminītyucyate / tadyathā kāmasūtrādiṣu /
vicitreṣu sattvanikāyeṣu tadyathā pūrveṣu dakṣiṇeṣu uttareṣu paścimeṣu nānā nāmasaṃketavyavasthānabhinneṣu aṣṭāsu vyavahārapadeṣvanugataṃ pūrvakeṣvabhyatītevātmabhāveṣu ṣaḍvidhaṃ samāsataścaritamanusmaratyanekavidhaṃ pūrvenivāse samanusmaran / aṣṭau vyavahārapadāni katamāni / evaṃ nāmā / evaṃ jātyaḥ / evaṃ gotraḥ / evamāhāraḥ / evaṃ sukhaduḥkhapratisaṃvedī / evaṃ dīrghāyuḥ / evaṃ cirasthitikaḥ / evamāyuḥ paryanta iti /
ṣaḍvyavahārapadavyaritāni katamāni / āhvānāya saṃketaḥ kṣatriyādayo varṇā mātāpitaraṃ bhojanapānavidhiḥ sampattivipattiḥ āryurvaicitryañca / tathā hi loke etānyaṣṭau vyavahārapadāni upaniśritya ṣaṭ caritāni pareṣāmātmano vyapadiśanto vyapadiśanti / idaṃ me nāmāsyedaṃ nāmeti / kṣatriyo 'hamayaṃ vā / brāhmaṇo vaiśyaḥ śūdro 'hamayaṃ vā ayaṃ me pitā 'sya va / yathā pitā evaṃ mātā / evaṃ rūpamahamāhāramāharāmi / manthān vā apūpān vā odānakulmāṣān vā pare vā / evaṃ rūpe 'haṃ vyasane sampadi vā varte 'yaṃ vā / evaṃrūpe 'haṃ vayasi vyavasthito nave vā madhye vā vṛddhe vā / ayaṃ vā / ityetāni ṣaḍ[aṣṭa]vyavahāra padānugatāni caritāni bhavanti / nāsti cāta uttari vyavahārapadaṃ taccaritañca / tasmādetāvadevānusmarati / nāto bhūyaḥ / tatra vyavahāracaritāni ākāro vyavahārapadānyuddeśaḥ / tasya cānusmaraṇāt sākāraṃ soddeśamanusmaratītyucyate / tatra divyo vihāro dhyānānītyucyante / tadāśritatvāttasya cakṣuṣastatphalatvāttatparigṛhītatvāddivyañcakṣurityucyate / suparipūrṇa-pariśuddhadhyānaphalatvātsuviśuddhamityucyate / manuṣyāṇāmantato [nāma]vaidharmyādatikrāntamānuṣyakarmityucyate / asti ca kāmāvacarāṇāṃ devānāmupapatti-pratilambhikamapi tāvaddivyañcakṣustannāmasādṛśyānurti / manuṣyāṇāṃ punastadapi nāsti /
mriyamāṇāḥ sattvāḥ vyayamānā ityucyante / antarābhavasthā upapadyamānā ityucyante / dvābhyāmākārābhyāṃ tamaḥparāyaṇānāmayamevaṃrūpo manomayo 'ntarābhavo nirvartate / tadyathā kṛṣṇasyakutapasya nirbhāsaḥ andhakāratamisrāyā vā rātryāḥ / tasmād durvarṇā ityucyante / ye punardvābhyāmākārābhyāṃ jyotiḥ parāyaṇāsteṣāmayamevaṃrūpo manomayo 'ntarābhavo nirvartate / tadyathā jyotsnayā rātryā vārāṇaseyakasya vā sampannasya vastrasya / tasmātsuvarṇā ityucyante / tatra ye durvarṇāste hīnāḥ / ye survarṇāste praṇītāḥ / ye hīnāste durgatigāminaḥ / ye praṇītāste sugatigāminaḥ / sa samutthānayā śīlavipattyā kāyavāṅma noduścaritena samanvāgatā ityucyante / dvividhayā mithyādarśanadṛṣṭivipattyā samanvāgamāt (dutt 270) sarvāpavādikayā tanmatavipakṣāvasthitāryapavādikayā ca mithyādṛṣṭayaḥ āryāṇāmapavādakā ityucyante / tayā mithyādṛṣṭyā mithyāhetuñca phalañcābhiniveśate / tatastatpratyayaṃ mithyākarmābhisaṃskaroti / mithyākarmābhisaṃskurvan yadidaṃ dharmasamādānaṃ pratyutpannasukhamāyatyāṃ duḥkhavipākam / yat vā pratyutpannaduḥkhamāyatyāmapi duḥkhavipākaṃtatsamādatte / tasmānmithyādṛṣṭikarmadharmasamādānahetorityucyate / samanvāgatasyāpi tadanyairanekavidhaiḥ kuśalairdharmaistenaiva durgatigamanāttaddhetostatpratyayamityucyate / nāmarupānyonyaviśleṣāt kāyasya bheda ityucyate / sarvamaraṇānāṃ nihīnaparamatvāt asya parammaraṇādityucyate / narakāṇāṃ saṅkucitāvanatayā 'pāyadurgativinipātā ityucyante / svabhāvaśarīravastuvibhāvanatayā narakā ityucyante / tatrāpayānamityucyante /
adharmacaryā viṣamacaryā ca tayā tatra yānaṃ bhavati / tasmādapāyā ityucyante / duḥkhasaṃsparśatvāddīrghakālika vicitra tīvranirantaraduḥkhopabhogasamudgatatvād durgataya ityucyante / adhobhāgāvasthitatvānmahāprapātabhūtatvāt kṛcchakaruṇadīnamahāvipralāpapralāpitvādvinipātā ityucyante / adhimātrasaṃvejakatvānnarakā evocyante / iti yena copapadyante upapannāśca yadupabhuñjate tadupabhogācca punaryadanyat svayaṃkṛtaṃ duḥkhāntaramabhinirvartayanti tadetadābhiḥ saṃjñābhiḥ paridīpitam / etadviparyayeṇa yathāyogaṃ sarvaśuklapakṣo veditavyaḥ / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / sucaritapūrvā gatiḥ sugatirityucyate / sukhopabhogaparatvāt svargaloka ityucyate / sarvāsravāṇāmaśeṣānuśayaprahāṇādyattat prātipakṣikamanāsravaṃ cittamanāśravā prajñāparamādhiprajñasaṃgṛhītā āsravāṇāṃ kṣayādanāsravā cetovimuktiḥ prajñāvimuktirityucyate / tāṃ punaścetovimuktiṃ [prajñāvimukti] tasminneva carame bhave pratyātmaṃ ṣaṣṭhābhijñayā darśanamārgasanniśrayeṇa bhāvanāmārga-sanniśrayeṇa cādhigamya svañcādhigamaṃ yathāvatprajānanti / pareṣāṃ cākāṃkṣamāṇānāmārocayanti / tasmād dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñayā sākṣātkṛtvopasaṃpadya (dutt 271) pravedayantītyucyante / kṣīṇāṃ me jātirityevamādīnāṃ padānāṃ nānākaraṇaṃ veditavyam / tadyathā paryāyasaṃgrahanyām /
uddānam /
svabhāvaśca prabhedaśca kaivalyaṃ samatā tathā / karmakriyānukramaśca viśeṣaḥ paścimo bhavet //
eṣāṃ punardaśānāṃ tathāgatabalānāṃ svabhāvo veditavyaḥ / prabhedo veditavyaḥ / kaivalyaṃ veditavyam / samatā veditavyā / karmakriyā veditavyā / anukramo veditavyaḥ / viśeṣo veditavyaḥ / ityebhiḥ saptabhirākāraiḥ samāsato daśa tathāgatabalāni veditavyāni /
tatra [katama] eṣāṃ svabhāvaḥ / pañcendriyasvabhāvānyenāti / api tu prajñāyāḥ prādhānyātprajñāsvabhāvānītyucyante / tathā hyucyate / sthānāsthānajñānabalaṃ na tu śraddhābalaṃ vā tadanyadvā balamityucyate / yathā sthānāsthānajñānabalamevamavaśiṣṭāni draṣṭavyāni / tatra ka eṣāṃ prabhedaḥ / samāsatasrividhena prabhedenaiṣāmapramāṇatā veditavyā / kālaprabhedenātītānāgatavartamānādhvapatitasarvajñeyapraveśāt / prakāraprabhedenaikaikasya saṃskṛtasya vastunaḥ svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇasarvākārapraveśāt / santānaprabhedena daśasu dikṣu sarvasattvadhātupratyekasarvasantānasarvārthānupraveśāt / evamebhistribhiḥ prabhedaireṣāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāmaprameyatā veditavyā / ayameṣāṃ prabhedaḥ / tatra kaivalyameṣāṃ katamat / tathāgatasyaiva etāni daśabalāni kevalānyāveṇikāni / na tu sarvaśrāvakapratyekabuddhānām / idameṣāṃ kaivalyamityucyate / sarvatathāgatānāṃ caitāni balāni samāni nirviśiṣṭāni / iyameṣāṃ samatā vihāraviśeṣastu tathāgatānāmanyonyaṃ bhavedanyena balavihāreṇa anyastathāgatastadvahulavihārī bhavati / anyenānyaḥ /
eṣāṃ daśānāṃ balānāṃ tathāgataḥ kena kiṃ karmaṃ karoti / sthānāsthānajñānabalena tathāgataḥ hetuñca hetutaḥ phalañca phalato yathābhūtaṃ prajānāti / ahetuviṣamahetuvādinaśca (dutt 272) śramaṇa-brāhmaṇān nigṛhṇāti / karmasvakatājñānabalena tathāgataḥ svayaṃkṛta-phalopabhogatāñca karmaṇāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / dānapuṇyakriyāsaṃkrāntivādinaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena tathāgatasribhiśca prātihāryairvineyān samyagavavadati / prativirodhavipakṣapratyanīkavādāvasthitāṃśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / indriyaparāparajñānabalena tathāgataḥ sattvānāmindriyamṛdumadhyādhimātratāñca vibhajya yathābhūtaṃ prajānāti / teṣāñca yathārhaṃ yathāyogaṃ dharmadeśanāṃ karoti / nānādhimuktijñānabalena tathāgato mṛdumadhyādhimātra-śubhāśubhādhimuktitāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / śubhāñcādhimuktimanubṛṃhayati / aśubhāñca tyājayati / nānādhātujñānabalena tathāgato hīnamadhyepraṇotadhātukatāśca vibhajya yathābhūtaṃ prajānāti / yathendriyān yathāṣayān yathānuśayāṃśca sattvāṃsteṣu teṣvavatāramukheṣvavavādakriyayā samyagyathāyogaṃ saṃniyojayati / tatra yathā tathāgatāḥ śrāvakāṇāṃ teṣu teṣvavatāramukheṣvavavādamanuprayacchanti tathāśrāvakabhūmau sarveṇa sarvaṃ nirantaramākhyātamuttānaṃ vivṛtaṃ prajñaptaṃ prakāśitam / kathañca punastathāgatā bodhisattvamādikarmikaṃ tatprathamakarmikaṃ samādhisambhāraparigrahe 'vasthitañcittasthitikāmaṃ cittasthitaye 'vavadanti /
iha tathāgato bodhisattvāsataṃ samādhisambhāragurukamādikarmikaṃ tatprathamakarmikaṃ tatprathamataḥ evamavavadati / ehi tvaṃ kulaputra praviviktaśayanāsanagata ekākī advitīyo yatte mātāpitṛbhyāṃ nāma vyavasthāpitamācāryopādhyāyābhyāṃ vā tadeva nāmādhyātmaṃ manasikuru / evañca punarmanasikuru-asti me [sa] kaścitṣaḍāyatanavinirmukto dharmaḥ svabhāvena pariniṣpannaḥ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā ubhayamantareṇa vā vidyate / yatredaṃ nāma (dutt 273) saṃjñā prajñaptiḥ upacāraḥ pravartate sa tvamevaṃ yoniśo manasikurvaṃstaṃ dharmaṃ nopalapsyase / nānyatra te evaṃ bhaviṣyati / āgantukeṣveṣu dharmeṣviyamāgantukī saṃjñāpravṛtteti / yadā ca te kulaputra tasmin svanāmni āgantukasaṃjñā utpānna bhavati pratilabdhā sa tvaṃ yā te cakṣuṣi cakṣurnāma cakṣuḥsaṃjñā cakṣuḥ-prajñaptistāmadhyātmaṃ yoniśomanasikuru / evañca punarmanasikuru / asmiñcakṣuṣi dvayamupalabhyate / idaṃ ca nāma saṃjñā prajñaptiścakṣuriti / etacca vastumātram / yatredaṃ nāma saṃjñā prajñaptiḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ / tatra yaccakṣuṣi nāma saṃjñā prajñaptistattāvanna cakṣuḥ / yadapi tadvastu yatra cakṣuḥsaṃjñā tadapi svabhāvato na cakṣuḥ / tatkasya hetoḥ / na hi tatra cakṣurnāma cakṣuḥsaṃjñāṃ cakṣuḥprajñaptiṃ vinā kasyacit cakṣurbuddhiḥ pravartate / sa cedetadvastu tenātmanā pariniṣpannaṃ syāt / yena nāmnā 'bhilapyate na tatra punastadapekṣā cakṣurityevaṃ buddhiḥ pravartate / nānyatra prakṛtyaivāśruto 'parikalpita-nāmakānāmapi tasmin vastuni cakṣuriti buddhiḥ pravartate /
na ca punaḥ pravartamānā upalabhyate tasmādidamapi cakṣurnāma cakṣuḥsaṃjñā cakṣuḥprajñaptiḥ āgantuke dharme saṃjñā āgantukī / evaṃ te 'dhyātmametaccakṣuryoniśo manasikurvataścakṣuḥsaṃjñāyāmapyāgantukasaṃjñā utpannā bhaviṣyati pratilabdhā / yathā cakṣuṣyevaṃ śrotraghrāṇajihvākāyeṣu vistareṇa yāvaddṛṣṭaśrutamatavijñāteṣu prāpteṣu paryeṣiteṣu manasā 'nuvitarkiteṣvanuvicāriteṣu samāsataḥ sarvadharmasaṃjñāsvāgantukasaṃjñā utpannā bhaviṣyati pratilabdhā / evaṃ [te] svātmani yā saṃjñā [avasthā] tasyā vibhavāya prayogamārgaḥ samyak parigṛhīto bhaviṣyati / vistareṇa yāvatsarvadharmeṣu yā saṃjñā tasyā vibhavāya prayogamārgaḥ samyak parigṛhīto bhaviṣyati / sa tvamevaṃ sarvajñeya-suvicāritayā buddhyā evaṃ te sarvadharmasaṃjñāsvāgantukasaṃjñayā sarvadharmeṣu sarvaprapañcasaṃjñāmapanīyāpanīya nirvikāreṇa cetasā nirnimittenārthamātragrahaṇapravṛttenāsmin vastuni bahalaṃ vihara / [evaṃ te] tathāgatajñāna-viśuddhisamādhigotrāccittasyaikāgratā pratilabdhā bhaviṣyati / sa tvaṃ sacedaśubhāṃ manasikaroṣi enaṃ manasikāraṃ mā riñciṣyasi / sa cenmaitrī midaṃpratyayatā pratītyasamutpādaṃ dhātuprabhedamānāpānasmṛtiṃ prathamaṃ dhyānaṃ vistareṇa yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyanamapramāṇa-bodhisattva dhyānābhijñā-samādhisamāpattīrmanasikaroṣi / etameva manasikāraṃ mā riñciṣyasi / evaṃ te 'yaṃ bodhisattva manaskāro 'nupūrveṇa yāvadanuttarāyai samyaksambodhaye niryāsyatīti / iyaṃ sarvatragāminī bodhisattvānāṃ pratipadveditavyā /
atīte 'pyadhvani tathāgatā (dutt 274) bodhisattvamādikarmakamevamevāvavaditavantaḥ / anāgate 'pyadhvanyevamevavadiṣyanti / pratyutpanne 'pyadhvanyevamevavadanti / śrāvako 'pi cānena manaskāreṇa prayujyamānaḥ kṣiprābhijñataraḥ syād dharmābhisamayāya yadi śaknuyādetaṃ manasikāraṃ yathāvatprativeddhum / sarvatrāgaminī pratipat jñānabalena tathāgataḥ sarvaduḥkha-nairyāṇikīmanairyāṇikīṃ ca pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / anairyāṇikīṃ ca pratipadaṃ varjayitvā nairyāṇikīmupasaṃharati / pūrve nivāsānusmṛtijñānabalena tathāgataḥ pūrvānte itivṛttakāṃśca jātakāṃśca smṛtvā cittasaṃvegāya cittaprasādāya vineyānāṃ deśayati / śāśvatavādinaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / cyutyupapādajñānabalena tathāgataḥ śrāvakaṃ cābhyatītakālagatamupapattau vyākaroti / ucchedavādinaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / āsravakṣayajñānabalena tathāgataḥ sve ca vimokṣe niṣkāṃkṣo bhavati nirvicikitsaḥ / arhattvābhimāninaśca śramaṇabrāhmaṇān nigṛhṇāti / idaṃ tāvattathāgatasya daśānāṃ [balānāṃ] karma veditavyam /
tatra ka eṣāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāmanukramaḥ / sahābhisaṃbodhādanuttarāyāḥ samyaksaṃbodhestathāgataḥ sarvāṇyeva daśa balāni sakṛtpratilabhate / sakṛtpratilabdhānāṃ punareṣāṃ krameṇa sammukhībhāvo bhavati / abhisaṃbuddhamātra eva tathāgato dharmāṇāṃ samyageva hetuphalavyavasthānaṃ sthānāsthānajñāgabalena vyavalokayati / vyavalokya kāmadhātāveva sabhāge dhātāviṣṭaphala-viśeṣārthikānāṃ karmasvakatā-jñānabalenākuśalakarmaparivarjanāṃ kuśalakarmasamudācāratāñca vyapadiśati / laukika-vairāgyakāmānāṃ punaḥ sattvānāṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena laukikavairāgyagamanāya yathāvanmārgapratilābhāyāvavādamanuprayacchati / lokottaravairāgyakāmānāṃ punastadanyaiḥ saptabhisthāgatabalairlokottaravairāgyopagamāya mārgaṃ vyapadiśati / tatra pūrvaṃ tāvallottaravairāgyakāmānāmindriyaṃ vyavalokayatīndriyaparāparajñānabalena / tata indriyapūrvamāśayaṃ vyavalokayati nānādhimuktijñānabalena / tataścāśayapūrvamanuśayaṃ vyavalokayati nānādhātujñānabalena / sa evamindriyāśayānuśayajñaḥ yathāyogamālambanāvatāramukheṣvavatārayati sarvatragāminī pratipaj-jñānabalena / tataścānurūpeṇālambanāvatāramukhaprayogena cittasthitiñca grāhayitvā (dutt 275) caritāni ca viśodhayitvā satkāyadṛṣṭimūla-śvāśatocchedāntagrāhavivarjitāṃ madhyamāṃ pratipadaṃ vyapadiśati sarvakleśaprahāṇāya pūrvenivāsānusmṛtijñānabalena cyutyupapattijñānabalena ca / tata evaṃ samyak prayuktaḥ śamathopastabdho aprahīṇakleśasamudācārayogākṛte kṛtābhimānināmabhimānaṃ tyājayati āsravakṣayajñānabalena / ayaṃ tāvadeko balānāmanukramaparyāyaḥ /
aparaḥ paryāyaḥ / iha tathāgato 'nuttarāṃ samyaksambodhibhisaṃbudhya tatprathamataḥ sthānāsthānajñānabalaṃ sammukhīkṛtya pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu paramaṃ dharmasthitijñānaṃ vyavacārayati / tacca dharmasthitijñānaṃ niḥśritya karmasvakatājñānabalena gṛhipakṣaṃ vyavalokayati yena yena karmaṇā vicitreṇa teṣāṃ gṛhipakṣāśritānāṃ samudāgamo 'bhūdbhaviṣyati vidyate [ca] / gṛhipakṣaṃ vyavalokya dhyānavimokṣa-samādhisamāpattijñānabalena pravrajitapakṣaṃ vyavalokayati / kimastyasmin kaścid pravrajitapakṣe duḥkhānniḥsṛto duḥkhān niḥsaraṇāya ca mārgasya deśayitā / āhośvit nāstīti / sa nāstīti avagamya nisrāṇamaśaraṇaṃ sarvaṃ lokamavekṣya mahākaruṇāmupādāya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayati / sa vyavalokayannindriyaparāparajñānaṃ sammukhīkṛtya prajānāti / santi sattvā loke jātā [loke] vṛddhā mṛdvindriyā api madhyendriyā api tīkṣṇendriyā apīti / [iti] viditvāsya dharmadeśanāyāṃ cittaṃ krāmati / tataḥ pūrvavatsarvānukramo nānādhimuktyādikānāṃ tadanyeṣāṃ balānāṃ veditavyaḥ / ayaṃ dvitīyo balānāmanukramaparyāyaḥ /
aparaḥ paryāyaḥ / pūrvaṃ tāvattathāgato 'bhisaṃbudhyamātra eva sthānāsthānajñānabalena pratītyasamutpannaṃ dharmadhātuṃ vicārayati / tataḥ karmasvakajñānabalena yeṣu pratītatyasamutpanneṣu dharmeṣu sattvasaṃjñātaṃ sattvadhātuṃ vicārayati / amī sattvā evaṃ rūpasya svayaṃkṛtasya karmaṇa evaṃ rūpaṃ phalaṃ pratyanubhavantīti / dharmadhātuṃ [sattvadhātuṃ] ca yathāvadvyavacārayitvā dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena tāneva sattvān duḥkhavimokṣāya samyak tribhiḥ prātihāryairavavadati / avavadan pūrvaṃvadananukrameṇāvaśiṣṭairvalairindriyādīni jñātvā mārge cāvatārayitvā tān sattvān duḥkhādvimocayati / ayaṃ tṛtīyo balānāma nukramaparyāyaḥ /
tatra sthānāsthānajñānavalasya karmasvakajñānabalasya ca ko viśeṣaḥ / yatkuśalākuśalasya karmaṇa iṣṭāniṣṭaphalaṃ nirvartate idaṃ sthānāsthānajñānabalāt / yatpunarya eva kuśalākuśalaṃ karma karoti sa eva tadiṣṭāniṣṭaphalaṃ pratyanubhavati / idaṃ karmasvakajñānabalāt / yattāvadya eva dhyānavimokṣādīnāṃ samāpattyā tasyaiva te bhavanti / nānyasya / idaṃ karmasvakajñānabalāt / yatpunastāneva dhyānādīnāśritya vineyāṃsribhiḥ prātihāryairavavadati / idaṃ dhyānavimokṣa[samādhi]samāpattijñānabalāt / yat tāvacchraddhā-disahajena saṃprayuktaṃ cittaṃ pragṛhṇāti / idaṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalāt / yatpunastānyevendriyāṇi mṛdumadhyādhimātrādiprabhedena vibhajati / idamindriyaparāparajñānabalāt / yattāvadindriyapūrva teṣu teṣu dharmeṣvāśayaṃ gṛhṇāti / idamindriyaparāparajñānabalāt / yatpunastamevāśayaṃ nānā vibhajati idaṃ nānādhimuktijñānabalāt /
tasya punarāśayasya samāsataḥ ṣaḍbhirākārairvibhāgo veditavyaḥ / anairyāṇika āśayaḥ / tadyathā pṛthaṅ maheśvara-nārāyaṇa-brahmalokādyadhimuktānām / nairyāṇika āśayaḥ tadyathā triṣu yāneṣvadhimuktānām / śuddhidūra āśayaḥ / tadyathā mṛdumadhyaparipākavyavasthitānām / viśuddhisamāsanna āśayaḥ / tadyathā 'dhimātraparipākavyavasthitānām / dṛṣṭe eva dharme nirvāṇaprāptyāśayaḥ / tadyathā śrāvakayānena nirvāṇaprāptyadhimuktānām / āyatyāṃ nirvāṇaprāptyāśayaḥ / tadyathā mahāyānena nirvāṇaprāptyadhimuktānām / yattāvadadhimuktisamutthāpitaṃ tadupamaṃ bījaṃ gṛhṇāti / idaṃ nānādhimuktijñānabalāt / yatpunastadeva bījaṃ bibhajyānekaprakāraṃ gṛhṇāti / idaṃ nānādhātujñānabalāt / sa punardhātupravibhāgaḥ samāsataścatuṣprakāro veditavyaḥ / prakṛtisthaṃ bījaṃ pūrvābhyāsasamutthitaṃ bījaṃ viśodhyaṃ bījam / tadyathā parinirvāṇadharmakāṇām / aviśodhyañca bījam / tadyathā parinirvāṇadharmakāṇām / yattāvadyathā dhātvanurūpaṃ pratipadamavatāraṃ prajānāti / idaṃ nānādhātujñānabalāt / yatpunastāmeva pratipadaṃ sarvaiḥ prakāraiḥ pravibhajati / iyaṃ pratipatsaṃkleśāyeyaṃ vyavadānāyeyamatyantavyavadānāyeyaṃ nātyantavyavadānāyeti / (dutt 277) idaṃ sarvatragāminī pratipajjñānabalāt / yattāvatpūrvāntamanusmaran sarvagatihetuṃ pūrvāntasahagatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / idaṃ sarvatragāminī pratipajjñānabalāt / yatpunaḥ pravibhajya vyavahārapadānugataṃ pūrvavat ṣaḍvidhaṃ caritaṃ prajānāti / idaṃ pūrve nivāsānusmṛtijñānabalāt / yattāvatpūrvāntamārabhya sattvānāṃ cyutyupapādaṃ prajānāti / idaṃ pūrve nivāsānusmṛtijñānabalāt / yatpunaparāntikaṃ sattvānāṃ cyutyupapādaṃ paśyati / idaṃ cyutyupapattijñānabalāt / yattāvadapariniṣṭhita-svakārthānāṃ sattvānāmaparānte upapattiṃ pratisandhiṃ prajānāti / idaṃ cyutyupapattijñānabalāt / yatpunaḥ pariniṣṭhitasvakārthānāṃ suvimuktacittānāṃ dṛṣṭadharmanirvāṇaprāptiṃ prajānāti / idamāsravakṣayajñānabalāt / ayameṣāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāmanyonyaṃ viśeṣaścāviśeṣaśca veditavyaḥ /
catvāri vaiśāradyāni granthato yathāsūtrameva veditavyāni / tatra catvāryetāni sthānāni tathāgataiḥ pariṣadi pratijñātavyāni bhavanti / śrāvakāsādhāraṇo jñeyāvaraṇavimokṣātsarvākārasarvadharmābhisaṃbodhaḥ / idaṃ prathamaṃ sthānam / śrāvakasādhāraṇaśca kleśāvaraṇavimokṣaḥ / idaṃ dvitīyaṃ sthānam / vimokṣakāmānāṃ ca sattvānāṃ duḥkhasamatikramāya nairyāṇiko mārgaḥ / idaṃ tṛtīyaṃ sthānam / tasyaiva ca mārgasya prāptivibandhabhūtā ye āntarāyikā dharmāḥ parivarjayitavyāḥ / idaṃ caturthaṃ sthānam / yathārthapratijñaśca tathāgataḥ eṣu caturṣu sthāneṣu / ataḥ pratijñāviguṇāṃ dvayoḥ pūrvayoḥ sthānayoḥ kāyavāṅmanaśceṣṭāṃ pratijñāviguṇāṃ ca dvayoḥ paścimayoḥ sthānayoḥ pūrvāparavirodhatāmayuktipatitāñcāpareṣāṃ divyadṛśāṃ cādivyadṛśāñca paracittavidāmaparicittavidāṃ ca pratijñānasthānapratipakṣeṇa saṃcodanāyāṃ nimittabhūtāmasamanupaśyan yenaitāni sthānāni viśārado 'līnacitto nirāśaṅko nirbhīḥ pratijānāti / etāvacca śāstrā pratijñātavyam yaduta paripūrṇā svahitapratipattiḥ parahitapratipattiśca / tatra pūrvakābhyāṃ dvābhyāṃ sthānābhyāṃ paripūrṇā svahitapratipattiḥ pratijñātā bhavati / paścimakābhyāṃ [sthānābhyāṃ] paripūrṇā parihitapratipattiḥ pratijñātā bhavati / tatrātmanaḥ sarvadharmābhisaṃbodhātsamyaksaṃbuddhatvaṃ tathāgato mahāyānasaṃprasthitān bodhisattvānadhikṛtya pratijānīte / sarvāstravakṣayaṃ punaḥ (dutt 278) śrāvakapratyekabuddhayānasaṃprasthitān sattvānadhikṛtya pratijānīte / mārgaṃ nairyāṇikaṃ dharmānāntarāyikāṃstadubhayānadhikṛtya pratijānīte / evametatsūtrapadaṃ tathāgatena deśitam / yo vā me bodhisattvānāṃ śrāvakāṇāñca nairyāṇiko mārgo deśita iti vistaraḥ / sa ca bodhisattvāpadeśaḥ saṃgītikāraiḥ śrāvakapiṭakādhikārādapanītaḥ / bodhisattvapiṭake punarbodhisattvopadeśa eva kevalaḥ paṭhyate /
trīṇi smṛtyupasthānāni granthato yathāsūtrameva veditavyāni / dīrgharātraṃ tathāgata evaṃ kāmaḥ kaccinmayā sudeśite dharme vineyāḥ pratipattau yathāvadavatiṣṭeranniti / tasya ca dīrgharātraṃ tatkāmasya dharmasvāmino gaṇaparikarṣakasya tasyāḥ prārthitāyāḥ sampattibhyāmasaṃkleśasribhiḥ smṛtyupasthānaiḥ samāsataḥ prabhāvyate /
tāni punaretāni pariṣattrayaprabhedāt trīṇi vyavasthāpyante / tisraḥ pariṣadā katamāḥ / ekāntena samyak pratipadyante sarva eva / iyamekā pariṣat / ekāntena mithyā pratipadyante sarva eva / iyaṃ dvitīyā pariṣat / tṛtīyā punaḥ pariṣadyāsyāṃ tadekatyāḥ samyak pratipadyante tadekatyā mithyā pratipadyante /
trīṇyarakṣyāṇi yathāsūtrameva granthato veditavyāni / samāsataḥ sarvākārakukṛtapraticchādanatā-prahāṇam / etattathāgatasya tribhirarakṣyaiḥ paridīpitam yadapi tadarthato 'pi kiñcidavyākṛtaṃ kukṛtamātrakaṃ bhavati kadācitkarhicitsmṛtipramoṣāt / tadapi tathāgatasya sarveṇa sarva nāsti / atastathāgato yathā pratijñātastathā svabhāvaḥ / śrāvakān nigṛhya nigṛhya bravīti / prasahya prasahya tadekatyānavasādayati / tadekatyān pravāsayati / api tu niṣṭhuraṃ pratipadyate nāsya teṣvanurakṣā utpadyate / mā haiva me śrāvakāḥ saṃvāsānvayādapariśuddhakāyavāṅmanaḥ-samudācāratāṃ viditvā tena vastunā 'nāttamanaskā anabhirāddhyāścodayiṣyanti / pareṣāṃ vā ākhyāsyantīti /
tatra tathāgatānāṃ mahākaruṇā sarvākārā yathā pūrvanirdiṣṭā pūjāsevāpramāṇapaṭale veditavyā / sā punarapramāṇā niruttarā tāthāgatī veditavyā / tatra tathāgatasyānuṣṭeyaṃ yacca bhavati [yatra ca bhavati] yathā ca bhavati yadā ca bhavati tatra tasya tathā tadā samyaganuṣṭhānādiyaṃ tathāgatasyāsammoṣadharmatetyucyate / iti yā ca tatra tathāgatasya sarvakṛtyeṣu sarvadeśeṣu sarvakṛtyopāyeṣu sarvakāleṣu smṛtyasaṃpramoṣatā sadopasthitasmṛtitā / iyamatrāsammoṣa-dharmatā draṣṭavyā /
tatra yā tathāgatasya spandite vā prekṣite vā kathite vā vihāre vā kleśasadbhāvasadṛśaṃ ceṣṭā 'samudācāra-pracāratā / ayaṃ tathāgatasya vāsanāsamudghāta ityucyate / arhatāṃ punaḥ prahīṇakleśānāmapi kleśasadbhāvasadṛśī ceṣṭā spandita-prekṣita-kathita-vihṛteṣu bhavatyeva /
samāsatastathāgatena dharmāṇāṃ trayo rāśayo 'bhisaṃbuddhāḥ / katame trayaḥ / arthopasaṃhitā dharmā anarthopasaṃhitā naivārthopasaṃhitāḥ nānarthopasaṃhitāḥ / tatra yattathāgatasyānarthopasaṃhiteṣu naivārthopasaṃhita-nānarthopasaṃhiteṣu sarvadharmeṣu jñānam / idaṃ tathāgatasya sarvākārajñānamityucyate / tatra yattathāgatasyārthopasaṃhiteṣu sarvadharmeṣu jñānam / idaṃ tathāgatasya varajñānamityucyate / tatra yacca sarvākāraṃ jñānaṃ yacca varajñānaṃ tadaikadhyamabhisaṃkṣipya sarvākāravarajñānamityucyate /
tadetadabhisamasya sarvañcatvāriṃśaduttaramāveṇikaṃ buddhadharmaśataṃ bhavati / tatra lakṣaṇānuvyañjanānyanena bodhisattvabhūtena carame bhave supariśuddhāni pratilabdhāni bhavanti / yadā tu bodhimaṇḍe niṣīdati suparipūrṇa-bodhisaṃbhāramārgo bodhisattvaḥ paścime bhave tadāsāvanācāryakaṃ saptatriṃśataṃ bodhipakṣyān dharmān bhāvayannekakṣaṇānāvaraṇajñānadaṃ nāma samādhiṃ pratilabhate śaikṣyabhūtasya bodhisattvasya vajropamasamādhi-saṃgṛhītam / tasyānantaraṃ dvitīye kṣaṇe pariśiṣṭānāṃ daśabalādīnāṃ buddhadharmāṇāṃ sarvākāra-varajñāna-paryavasānānāṃ suviśuddhatāṃ niruttaratāṃ sakṛtpratilabhate / teṣāñca lābhāt sarvasmin jñeye 'saktamanāvaraṇaṃ suviśuddhaṃ nirmalaṃ jñānaṃ pravartate ābhogamātra-pratibaddham / paripūrṇasaṃkalpaśca bhavati / tathā paripūrṇamanorathaḥ samatikrānto bodhisattvacaryā bodhisattvabhūmim / tathāgatacaryāṃ tathāgatabhūmimavakrānto (dutt 280) bhavati / sāragatasya ca jñeyāvaraṇapakṣyasya dauṣṭhulyasya niravaśeṣaṃ prahāṇādasyāśrayaḥ parivṛtto bhavati / sā cāsya niruttarā āśrayaparivṛttiḥ / anyāḥ sarvāḥ paramavihārāvasānā bodhisattvānāmāśrayaparivṛttayaḥ sottarā eva veditavyāḥ / tatra niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya ca bodhisattvasya [tathāgatasya ca kathaṃ jñānaviśeṣo 'vagantavyo jñānāntaram / iha niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya bodhisattvasya] pelavapaṭāntaritaṃ yathācakṣuṣmato rūpadarśanam / evaṃ tasya sarvasmin jñeye jñānaṃ veditavyam / yathā punarna kenacidantaritam / evaṃ tathāgatasya jñānaṃ draṣṭavyam /
tadyathā sarvākāraraṃga-paripūrṇaṃ citrakarma paścimayā suviśuddhayā raṃgalekhayā 'pariśodhitam / evaṃ tasya bodhisattvasya jñānaṃ draṣṭavyam / yathā suviśodhitamevaṃ tathāgatasya jñānaṃ draṣṭavyam / tadyathā cakṣuṣmataḥ puruṣasya mandatamaskaṃ rūpadarśanam / evaṃ bodhisattvasya pūrvavat / yathā sarvākārāpagatatamaskamevaṃ tathāgatasya jñānaṃ draṣṭavyam / tadyathā cakṣuṣmata ārādrūpadarśanam evaṃ evaṃ bodhisattvasya pūrvavat yathā āsanne evaṃ tathāgatasya pūrvavat / yathā mṛdutaimirikasya rūpadarśanam evaṃ bodhisattvasya pūrvavat yathā suviśuddha-cakṣuṣaḥ evaṃ tathāgatasya pūrvavat / yathā garbhagatasyātmabhāva evaṃ niṣṭhāgamanabhūmisthito bodhisattvo draṣṭavyaḥ / yathopapattibhave jātasyātmabhāva evaṃ tathāgato draṣṭavyaḥ / yathārhataḥ svapnāntaragatasya cittapracārastathā niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya bodhisattvasya draṣṭavyaḥ / yathā tasyaiva prativibuddhasya cittapracāra evaṃ tathāgatasya draṣṭavyaḥ / tadyathā pradīpasyāviśuddhasya svabhāvaḥ tathā niṣṭhāgamana-bhūmisthitasya bodhisattvasya jñānasvabhāvo draṣṭavyaḥ / yathā suviśuddhasya pradīpasya svabhāvaḥ evaṃ tathāgatasya jñānasvabhāvo draṣṭavyaḥ / ato mahajjñānāntaramātmabhāvāntaraṃ cintāntaraṃ tathāgataniṣṭhāgamanabhūmisthita-bodhisattvayorveditavyam /
evamabhisaṃbuddho bodhistathāgato daśasu dikṣu sarvabuddhakṣetre sarvabuddhakāryaṃ karoti / tatra buddhakāryaṃ katamat / samāsato daśemāni tathāgatasya tathāgatakṛtyāni tathāgatakaraṇīyāni / ekaikañca tathāgatakṛtyamapramāṇānāṃ sattvānāmarthakārakaṃ bhavati / nāstyata uttari nāstyato bhūyaḥ / katamāni daśa / sve mahāpuruṣabhāve (dutt 281) ādita eva cittaprasādakārakamahāpuruṣa[bhāva]saṃpratyayajananā prathamaṃ tathā[gata]kṛtyaṃ tacca lakṣaṇānuvyañjanaiḥ sampādayati / sarvasattvānāṃ sarvākārāvavādaprayogatathāgatakṛtyaṃ [yat] catasrabhiḥ sarvākārapariśuddhibhiḥ sampādayati / [idaṃ] dvitīyaṃ tathāgatakṛtyam / sarvasattvakāryakaraṇasāmarthyaṃ sarvasaṃśayacchedanasāmarthyañca tṛtīyaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato daśabhirtāthāgatabalaiḥ sampādayati tathā hi tathāgato daśabhiḥ pūrvanirdiṣṭairvalaiḥ sarvasattvānāṃ sarvārthasampādanaṃ prati samartho bhavati / ye cainaṃ tathāgatabalānyārabhya praśnaṃ pṛcchanti yathā yāni tathāgatena jñātāni dṛṣṭāni viditāni vijñātāni tathā tāni tathāgatasteṣāṃ praśnaṃ pṛṣṭo vyākaroti / sarvaparapravavādanigrahaḥ svavādavyavasthāpanā tathāgatasya caturthaṃ kṛtyam / yattathāgato vaiśāradyaiḥ sampādayati tathāgatājñāyāṃ sthiteṣvasyiteṣu ca vineyeṣvasaṃkliṣṭacittatā pañcamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgataḥ smṛtyupasthānaiḥ sampādayati yathāvādi tathākāritā ṣaṣṭhaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgataḥ arakṣyaiḥ sampādayati buddhacakṣuṣā rātrindivaṃ sarvalokavyavalokanā saptamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato mahākaruṇayā sampādayati /
sarvasattvasarvakṛtyāvihārāṇi aṣṭamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato 'sammoṣadharmatayā sampādayati tathāgatasyācāravihārasya yathāvadanuvartanā adhitiṣṭhanā navamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgato vāsanāsamuddhātena sampādayati ye dharmā anarthopasaṃhitā ye ca naivārthopasaṃhitānānārthopasaṃhitāstānabhinirvarjya ye ca dharmā arthopasaṃhitāsteṣāṃ samākhyānaṃ vivaraṇā uttānīkarme daśamaṃ tathāgatakṛtyam / yattathāgataḥ sarvākāravarajñānena sampādayati evaṃ hi tathāgato 'nenāveṇikena catvāriṃśaduttareṇa buddhadharmaśatena daśatathāgata kṛtyāni kurvan sarvabuddhakāryaṃ karoti / vistaravibhāgataḥ punarasyaiva buddhakāryasya na sukarāsaṃkhyāṃ kartuṃ yāvatkalpakoṭīniyutaśatasahasrairapi /
ayaṃ sa tathāgato vihārastathāgatī bhūmiḥ pratiṣṭhetyucyate / tatkasya hetoḥ / etāmāśrityaitāṃ pratiṣṭhāya yasyāḥ spṛhayamāṇarūpā bodhisattvā bodhisattvaśikṣāsu śikṣante adhigamyāpi ca tāṃ pratiṣṭhāmetāmevāśrityaitāṃ pratiṣṭhāya sarvasattvānāṃ sarvārthān sāmpādayati / tasmātpratiṣṭhetyucyate /
sarve caite buddhadharmā atyarthaṃ parārthakriyānukūlāḥ parārthakriyāprabhāvitāśca tathāgatānām / [na] tathā śrāvakapratyekabuddhānām / tasmāttasyaiva te āveṇikā ityucyante / santi ca te buddhadharmā ye sarveṇa sarvaṃ śrāvakapratyekabuddheṣu nopalabhyante / tadyathā mahākaruṇā 'sammoṣadharmatā vāsanāsamuddhātaḥ sarvākāravarajñānam / ye 'pi copalabhyante te 'pi na sarvākāraparipūrṇāḥ / tathāgatasya tu sarve copalabhyante sarvākāraparipūrṇāścātikrāntatarāśca praṇītatarāśca / tasmātte tasyāveṇikā ityucyante / kaivalyārthaścāveṇikārtho veditavyaḥ /
ityayaṃ paripūrṇo bodhisattvānāṃ śikṣāmārgaḥ / śikṣāmārgaphalañca prakāśitam / sarvabodhisattva-śikṣāmārgasya śikṣāmārgaphalasya ca tarvākārasya nirdeśāya adhiṣṭhānabhūtam sā khalviyaṃ bodhisattvabhūmirbodhisattvapiṭakamātṛketyapyucyate / mahāyānasaṃgraha ityapyucyate / [praṇāśā-]praṇāśapathavivaraṇamityucyate / anāvaraṇajñānaviśuddhi mūlamityapyucyate / yaḥ kaścit sadevamānuṣā[surā]llokāddevabhūto vā [manuṣyabhūto vā] śramaṇo vā brāhmaṇo vāsyāṃ bodhisattvabhūmau dṛḍhāmadhimuktimutpādyemāṃ śroṣyatyudgrahīṣyati dhārayiṣyati bhāvanākāreṇa vā prayokṣyate pareṣāṃ vā vistareṇa prakāśayiṣyatyantato lekhayitvā dhārayiṣyati pūjāsatkārañca prayokṣyate / tasya samāsato yāvān puṇyaskandho bhagavatā sarvabodhisattvapiṭake saṃgṛhītasya sūtrāntasya śravaṇādikarmaṇa ākhyāta uttāno vivṛtaḥ prajñaptaḥ prakāśitaḥ tāvānasya puṇyaskandhaḥ pratyāśaṃsitavyaḥ / tatkasya hetoḥ / tathā hyasyāṃ bodhisattvabhūmau sarvasya bodhisattvapiṭakasyoddeśanirdeśamukhāni saṃgṛhītānyākhyātāni / yāvaccāsyāṃ [bodhisattva]bhūmau yo dharmavinayo vistareṇa prakāśitaḥ sa bahulamuddeśasvādhyāya-dharmānudharmapratipattitaḥ sthāsyati pṛthuvṛddhivaipulyatāñca gamiṣyati na tāvatsaddharmapratirūpakāḥ pracurā bhaviṣyanti saddharmāntarddhānāya / yataśca punaḥ saddharmapratirūpakāḥ pracurā bhaviṣyanti tataścāyaṃ saddharmo bhūtārthopasaṃhito tasya tadantardhānaṃ bhaviṣyati /
iti bodhisattvabhūmāvādhāre niṣṭhe yogasthāne ṣaṣṭhaṃ pratiṣṭhāpaṭalam /
// samāptā ca bodhisattvabhūmiḥ //
// kṛtiriyamācāryāryāsaṅgapādānām //
ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāntathāgato hyavadat / teṣāñca yo nirodha evaṃ vādī mahāśramaṇaḥ //
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
