Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Bodhisattvabhūmi

Thông tin
GRETIL — Nalinaksha Dutt: Bodhisattvabhumi. Patna : K.P. Jayaswal Research Institute, 1966 (Tibetan Sanskrit Works Series, 7).CC BY-NC-SA 4.0

punaśca bodhisattvaḥ apakāriṣu [sattveṣu] maitracittatāmupasthāpya kathāṃ karoti / duścaritacāriṣu sattveṣu hitacittatāmupasthāpya kathāṃ kathayati / sukhitaduḥkhiteṣu sattveṣu pramatteṣu dīneṣu hitasukhānukampācittatāmupasthāpya kathāṃ karoti / na cerṣyāparyavasthānamadhipatiṃ kṛtvā ātmānamutkarṣayati / na parān paṃsayati / nirāmiṣeṇa ca cittenāpratikāṃkṣamāṇo lābhasatkāraślokaṃ pareṣāṃ dharmān deśayati /

ebhiḥ pañcabhirākārairbodhisattvaḥ pariśuddhāṃ kathāṃ kathayati / ta ete samāsato viṃśatirākārā bhavanti / kālena satkṛtyānupūrvamanusandhyanusahitaṃ harṣayatā roca[yatā] toṣayatā utsāhayatā anavasādayatā yuktā sahitā 'vyavakīrṇānudhārmikī yathā pariṣat maitracittena hitacittenānukampācittenāniśritena lābhasatkāraśloke ātmānamanutkarṣayatā parāṃścāpaṃsayatā / evaṃ bodhisattvaḥ pareṣāṃ dharmaṃ deśayati /

[tatra] katamā bodhisattvasya dharmānudharmapratipattiḥ / samāsataḥ pañcavidhā veditavyā / teṣāmeva [yathā] paryeṣitānāṃ yathodgṛhītānāṃ dharmāṇāṃ kāyena vācā manasā cānuvartanā samyak cintanā bhāvanā ca /

yeṣāṃ dharmāṇāṃ bhagavatā kāyena vācā manasā kriyā niṣiddhā yeṣāñcābhyanujñātā kāyena vācā manasā kriyā tasya kāyavāṅmanaskarmaṇastathaiva parivarjanaṃ pratiniṣevaṇā samudānayatā ca / kāyena vācā manasā cānuvartanā dharmānudharmapratipattirityucyate /

tatra samyak cintanā bodhisattvasya katamā / iha bodhisattva ekākī rahogato yathāśrutāṃ dharmāṃścintayitukāmastulayitukāma upaparīkṣitukāma ādita evācintyāni sthānāni vivarjayitvā dharmāṃścintayitumārabhate pratatañca cintayati / sātasya satkṛtya prayogeṇa na ślatham / kiñcicca bodhisattvaścintāprayukto yuktyā vicārayatyanupraviśati / kiñcidadhimucyata eva / arthapratisaraṇaśca bhavati cintayanna vyañjanapratisaraṇaḥ / kālānadeśamahāpadeśāṃśca yathābhūtaṃ prajānāti / ādipraveśena na cintāṃ praviśati / praviṣṭaśca punaḥ punarmanasikārataḥ sāratāmupanayati / aciṃntyaṃ varjayan bodhisattvaḥ sammohaṃ ciṃttāvikṣepaṃ nādhigacchati / pratataṃ sātatya-satkṛtya-prayuktaścintayannavijñātapūrvañcārtha vijānāti labhate vijñātañca / pratilabdhamarthaṃ na vināśayati na saṃpramoṣayati / yuktyā punaḥ kiñcit pravi[cinvan] praviśayan vicārayan na parapratyayo bhavati / teṣu yuktiparīkṣiteṣu dharmeṣu kiñcitpunaradhimucyamāno ye 'pyasya dharmeṣu gambhīreṣu buddhirnāvagāhate tathāgatagocarā ete dharmā nāsmadbuddhigocarā ityevamapratikṣipaṃstān dharmānātmānamakṣatañcānupahatañca pariharatyanavadyam / arthaṃ pratisaran bodhisattvo na vyañjanaṃ buddhānaṃ bhagavatāṃ sarvasandhyāya-vacanānyanupraviśati / kālāpadeśamahāpadeśakuśalo bodhisattvaḥ tattvārthānna vicalayituṃ na vikampayituṃ kenacit kathaṃcicchakyate / āditaścintāmanupraviśan bodhisattvaḥ apratilabdhapūrvāṃ kṣāntiṃ pratilabhate / tāmeva punaḥ pratilabdhāṃ (dutt 77) kṣāntiṃ sāratāmupanayan bodhisattvaḥ bhāvanāma nupraviśati / ebhiraṣṭābhirākārairbodhisattvaścintāsaṃgṛhītāṃ dharmānudharmapratipatti pratipanno bhavati /

bhāvanā katamā / samāsataścaturvidhā veditavyā / śamatho vipaśyanā śamathavipaśyanābhyāsaḥ śamathavipaśyanābhiratiśca /

tatra śamathaḥ katamaḥ / yathāpi tadvodhisattvaḥ aṣṭākārāyāśvintāyāḥ susamāptatvānnirabhilāpye vastumātre 'rthamātre ālambane cittamupanibadhya sarvaprapañcāpagatena sarvacittapariplavāpagatena saṃjñā-manasikāreṇa sarvālambanānyadhimucyamānaḥ adhyātmasamādhinirmitteṣu cittaṃ saṃsthāpayati avasthāpayati vistareṇa yāvadekotīkaroti samādhatte / ayamucyate śamathaḥ /

vipaśyanā katamā tenaiva punaḥ śamathaparibhāvitena manaskāreṇa yathā cintitānāṃ dharmāṇāṃ nimittamanasikriyā vicayaḥ pravicayo dharmapravicayaḥ vistareṇa yāvatpāṇḍityaṃ prajñācāraḥ / iyamucyate vipaśyanā /

śamathavipaśyanābhyāsaḥ katamaḥ / yaḥ śamathavipaśyanāyāñca sātatyaprayogaḥ satkṛtyaprayogaśca /

śamathavipaśyanābhiratiḥ katamā / teṣveva śamathavipaśyanā-nimitteṣu yaccittasyācalanaṃ svarasenaivābhisaṃskāravāhitāsthānaṃ saṃgraho 'visaraṇā / iyamucyate śamathavipaśyanābhiratiḥ

tatra bodhisattvo yathā yathā śamathavipaśyanābhyāsaṃ karoti tathā tathā śamathavipaśyanābhiratiḥ saṃtiṣṭhate / yathā yathā śamathavipaśyanābhiratiḥ saṃtiṣṭhate tathā tathā śamatho vipaśyanā ca pariśudhyataḥ / yathā yathā śamatho viśudhyati tathā tathā kāyaprasrabdhiścittaprasrabdhiḥ pṛthuvṛddhivaipulyatāṃ gacchati / yathā yathā vipaśyanā viśudhyati tathā tathā jñānadarśanaṃ pṛthuvṛddhivaipulyatāṃ gacchati / etāvacca bhāvanāyāḥ karaṇīyam / yadutāśrayagatañca dauṣṭhulyamanapanetavyaṃ sarvatra ca jñeye jñānadarśanaṃ viśodhayitavyaṃ ca / caitatsarvaṃ bhāvanākarmānayā caturākārayā bhāvanayā bodhisattvasya saṃpadyate /

avavādaḥ katamaḥ / samāsato 'ṣṭavidho veditavyaḥ / yathāpi tadvodhisattvaḥ samādhisanniśrayeṇa vā saṃvāsānvayādvā yeṣāmavavaditukāmo bhavati yo vā punaranyo bodhisattvo 'smai avavadati tathāgato vā sa ādita eva cittaṃ paryeṣate jānāti / cittaṃ paryeṣya indriya paryeṣate jānāti / indriyaṃ paryeṣya āśrayaṃ paryeṣate jānāti / āśayaṃ paryeṣyānuśayaṃ paryeṣate jānāti / anuśayaṃ paryeṣya yathāyogaṃ yathārhameva vicitreṣvavatāramukheṣvavatārayati / yadi vā 'śubhayā yadi vā maitryā yadi vā idaṃpratyayatā-pratītyasamutpādena yadi vā dhātubhedena yadi vā ānāpānasmṛtyā yathāyogaṃ yathārhamavaratāramukheṣvavatārya śāśvatāntāsadgrāha pratipakṣeṇa madhyamāṃ pratipadaṃ deśayati / ucchedāntāsadgrāha pratipakṣeṇa madhyamāṃ pratipadaṃ deśayati / akṛte ca kṛtābhimānaṃ tyājayati / aprāpte asparśite asākṣātkṛte sākṣātkṛtābhimānaṃ tyājayati /

so 'yamaṣṭavidho 'vavādaḥ punaḥ samāsatastribhiḥ sthānaiḥ saṃgṛhīto veditavyaḥ / trīṇi sthānāni katamāni / asthitasya cittasyādito 'vasthitaye samyagālambanopanibandhaḥ / sthitacittasya ca svārthaprāptaye samyagupāyamārgadeśanā / aniṣṭhitasvakāryasya cāntarādhiṣṭhānaparityāgaḥ / tatra cittendriyāśayānuśayajñānena yathāyogamavatāramukhāvatāraṇatayā ca cittasthitaye samyagālambanopanibandho veditavyaḥ / tatra śāśvatocchedāntāsadgrāhapratipakṣeṇa madhyamayā pratipadā sthitacittasya svārthaprāptaye samyagupāyamārgadeśanā veditavyā / tatrākṛte yāvadasākṣātkṛte sākṣātkṛtābhimānatyājanatayā aniṣṭhitasvakāryasyāntarādhiṣṭhānaparityāgo veditavyaḥ / evamebhistribhiḥ sthānairaṣṭavidho 'vavādaḥ saṃgṛhīto veditavyaḥ /

eva mevāvavādaṃ parato vā labhamāno bodhisattvaḥ pareṣāṃ vānuprayacchannaṣṭānāṃ balānāṃ gotraṃ krameṇa viśodhayati vivardhayati dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalasyendriyaparāparajñānabalasya nānādhimuktijñānabalasya nānādhātujñānabalasya sarvatra gāminī pratipaj jñānabalasya pūrvenivāsānusmṛtijñānabalasya cyutyupapattijñānabalasya ca /

tatrānuśāsanaṃ katamat / tatpañcavidhaṃ veditavyam / sāvadyasamudācārapratiṣedhaḥ anavadyasamudācārābhyanujñā pratiṣiddhābhyanujñāteṣu dharmeṣu skhalitasamācāra-saṃcodanā punaḥ punaranādarajātasya skhalataḥ avasādanayā smṛtikaraṇānupradānamakaluṣeṇāvipariṇatena snigdhenāśayena / samyak pratipannasya ca pratiṣiddhābhyanujñāteṣu dharmeṣu bhūtaguṇapriyākhyānatayā saṃpraharṣaṇā / itīdaṃ samāsataḥ pañcākāraṃ bodhisattvānāmanuśāsanaṃ veditavyam / yaduta pratiṣedho 'bhyanujñā codanā 'vasādanā saṃpraharṣaṇā ca /

tatropāyasaṃgṛhītaṃ bodhisattvānāṃ kāyavāṅmanaskarma katamat / samāsato bodhisattvānāṃ catvāri saṃgrahavastūnyupāya ityucyante / yathoktaṃ bhagavatā catuḥsaṃgrahavastusaṃgṛhītenopāyena samanvāgato bodhisattvo bodhisattva ityucyata iti / kena punaḥ kāraṇena catvāri saṃgrahavastūnyupāya ityucyante / samāsataścaturvidha upāyaḥ sattvānāṃ vinayāya saṃgrahāya / nāstyata ūttari nāstyato bhūyaḥ / tadyathā 'nugrāhako grāhakaḥ avatārako 'nuvartakaśca / tatra dānaṃ bodhisattvasyānugrāhakaṃ upāyaḥ / tathā hi vicitreṇāmiṣadānenānugṛhyamāṇāḥ sattvāḥ śrotavyaṃ kartavyaṃ vacanaṃ manyate / tadanantaraṃ bodhisattvaḥ priyavāditayā tatra tatra sammūḍhānāṃ tatsammohāśeṣāpanayāya yuktiṃ grāhayati sandarśayati / evamasya priyavāditā grāhaka upāyo bhavati / tathā ca yuktyā grāhitān sandarśitānsattvān akuśalātsthānād vyutthāpya kuśale sthāne samādāpayati vinayati niveśayati pratiṣṭhāpayati / sāsyārthacaryā bhavatyavatāraka upāyaḥ / evañca bodhisattvaḥ tānsarvānavatārya tatsabhāgavṛttasamācāreṇānuvartate yenāsya na bhavanti vineyā vaktāraḥ / tvaṃ tāvadātmanā na śraddhāsampannaḥ śīlasampannastyāgasampannaḥ prajñāsampannaḥ kasmādbhavān parānatra samādāpayati / tena ca codayati smārayatīti tasmātsamānarthatā bodhisattvasya caturtho 'nuvartaka upāyo veditavyaḥ /

ityebhiścaturbhirupāyaryatparigṛhītaṃ samastairvyastairvā bodhisattvasya kāyakarma vākkarma manaskarma / tadupāyaparigrahaṇāmityucyate sattvānāṃ samyaksaṃgrahāya vinayāya paripācanāya /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne aṣṭamaṃ balagotrapaṭalam /

dānapaṭalam (chapter 1.9)

uddānaṃ /

svabhāvaścaiva sarvañca duṣkaraṃ sarvatomukham / syāt sātpauruṣyayuktañca sarvākāraṃ tathaiva ca //

vighātārthikayuktañca ihāmutra sukhaṃ tathā / viśuddhañca navākāraṃ dānametatsamāsataḥ //

iha bodhisattvaḥ krameṇa ṣaṭpāramitāṃ paripūryānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / dānapāramitāṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāñca /

tatra katamā bodhisattvasya dānapāramitā / navākāraṃ dānaṃ bodhisattvasya dānapāramitetyucyate / svabhāvadānaṃ sarvadānaṃ duṣkaradānaṃ sarvatomukhaṃ dānaṃ satpuruṣadānaṃ sarvākāradānaṃ vighātārthikadānamihāmutrasukhaṃ dānaṃ viśuddhadānaṃ ca /

kaśca dānasya svabhāvaḥ / yā cetanā sarvapariṣkāra-svadehanirapekṣasya bodhisattvasya kevalādhyātmikavastuparityāgāya kāyavākkarmānavadyaśca sarvadeyavastuparityāgaḥ / saṃvarasthāyinaḥ āgamadṛṣṭeḥ phaladarśino yo yenārthī tasya ca tadvastupratipādanā bodhisattvasya dānasvabhāvo veditavyaḥ /

tatra sarvadānaṃ katamat / sarvamucyate samāsato dvividhaṃ deyavastu / ādhyātmikaṃ bāhyañca / tatra ā majjñaḥ svadehaparityāgo bodhisattvasya kevalādhyātmikavastuparityāga ityucyate / yatpunarbodhisattvo vāntāśināṃ sattvānāmarthe bhuktvā bhuktvā 'nnapānaṃ vamati / tatsaṃsṛṣṭamādhyātmikabāhyavastudānaṃ bodhisattvasyetyucyate / etadyathoktaṃ sthāpayitvā pariśiṣṭadeyavastuparityāgo bāhyadeyavastuparityāgaḥ evocyate / tatra bodhisattvaḥ pareṣāṃ dehārthināṃ samāsato dvābhyāmākārābhyāṃ svadehamanuprayacchati / yathākāmakaraṇīyaṃ vā paravaśyaṃ paravidheyamātmānaṃ pareṣāmanuprayacchati / tadyathāpi nāma kaścit pareṣāṃ (dutt 81) bhaktācchādanahetordāsabhāvamupagacchet / evameva nirāmiṣacitto bodhisattvaḥ paramabodhikāmaḥ parahitasukhakāmo dānapāramittāṃ paripūrayitukāmo yathākaraṇīyaṃ pareṣāṃ vaśyaṃ paravidheyamātmānaṃ pareṣāmanuprayacchati / karacaraṇanayanaśiro 'ṅgapratyaṅgārthināṃ māṃsarudhirasnāyvarthināṃ yāvanmajjāyināṃ yāvanmajjānamanuprayacchati / dvābhyāmeva kāraṇābhyāṃ bodhisattvo bāhyaṃ vastu sattvebhyaḥ parityajati / yathāsukhaparibhogāya vā yācitakamanuprayacchati / tadvaśitvāya vā sarveṇa sarva nirmuktena cittenānuprayacchati / na ca punarbodhisattvaḥ sarvamādhyātmikabāhyaṃ vastvaviśeṣeṇaiva sarvathā ca sattvānāṃ dadāti / kiñca bodhisattvo dvividhādasmādādhyātmikabāhyādvastunaḥ sattvānāṃ dadāti / kathaṃ na dadāti / yadasmādādhyātmikabāhyādvastunaḥ sattvānāṃ dānaṃ sukhāyaiva syānna tu hitāya naiva vāsukhāya nāpi hitāya tadbodhisattvaḥ pareṣāṃ na dadāti / yatpunarhitāya syānnāvaśyaṃ sukhāyā-sukhāya vā punarhitāya ca tadvodhisattvaḥ pareṣāṃ dānaṃ dadāti / ityayaṃ tāvaddānasya cādānasya ca samāsanirdeśaḥ /

ataḥ paraṃ vistaravibhāgo veditavyaḥ / iha bodhisattvaḥ parotpīḍanāya [paravadhāya] paravañcanāya cāyogavihitena copanimantritamātmānaṃ paravaśyaṃ paravidheyaṃ na dadāti / apyeva nāma bodhisattvaḥ śatakṛtvaḥ sahasrakṛtvaḥ svajīvitaparityāgamapi pareṣāmantikādabhyupagacchet / natveva rājñayā parārādhanārthaṃ parotpīḍanāṃ paravadhaṃ paravañcanāṃ vā kuryāt / yadi ca bodhisattvaḥ śuddhāśayo bhavati dānamārabhya so 'pi sattvakārye prabhūte karaṇīye pratyupasthite svadehāṅgapratyaṅgayācanake ca pratyupasthite na svadehāṅgapratyaṅgānyanuprayacchati / tatkasya hetoḥ / na hyasya bodhisattvasya dānamārabhya śuddhāśayasya punaḥ kenacitparyāyeṇedaṃ dātavyamasmai dātanyamiti bhavati cetasaḥ saṃkocaḥ / tasmādasau bodhisattvo yadāśayaśuddhyarthaṃ pratyupasthitaṃ sattvakāryamadhyupekṣya dadyāt so 'syāśayaḥ śuddha iti na (dutt 82) pratyupasthitaṃ sattvakāryamadhyupekṣya dadāti / na ca mārakāyikeṣu deveṣu yācanakeṣu viheṭhābhiprāyeṣu pratyupasthiteṣu svadehamaṅgavibhāgaśo dadāti / mā haiva teṣāmadhimātrā kṣatiścopahatiśca bhaviṣyatīti yathā mārakāyikeṣu deveṣu / eva tadādiṣṭeṣu sattveṣu veditavyam / nāpi conmattakṣiptacitteṣu bodhisattvaḥ svadehamaṅgavibhāgaśo 'nuprayacchati / na hi te svacitte 'vasthitāḥ / nārthino mṛgayante / nānyatra vipralāpaḥ / sa teṣāmasvatantratvāccetasaḥ tasmānna dadāti / etānākārān sthāpayitvā etadviparyayāt svadehaṃ tāvadbodhisattvaḥ paravidheyatayā vā 'ṅgapratyaṅgavibhāgaśo vārthibhyaḥ parityajati / evantāvadbodhisattvasyādhyātmikasya vastuno dānañcādānañca veditavyam /

bāhyātpunarvastuno bodhisattvo yāni viṣāgniśastramadyāni sattvānāmupaghātāya tāni nānuprayacchatyarthibhyaḥ ātmopaghātāya vā yācitānyarthināṃ paropaghātāya [vā] / yāni punarviṣāgniśasramadyānyanugrahāya sattvānāṃ tāni bodhisattvo dadātyarthibhya ātmano vā 'nugrahāya yācitānyarthināṃ parānugrahāya vā / punarna ca bodhisattvaḥ parakīyaṃ draviṇamaviśvāsyaṃ parebhyo 'nuprayacchati / na ca bodhisattvaḥ sāñcaritreṇa paradāramupasaṃhṛtya pareṣāmanuprayacchati / na ca saprāṇakaṃ pānabhojanamanuprayacchati / yadapi [rati]krīḍopasaṃhitamanarthopasaṃhitaṃ sattvānāṃ bodhisattvasya deyaṃ vastu tadapi bodhisattvo 'rthibhyo na dadāti / tatkasya hetoḥ / yadyapi tadvastu teṣāṃ cittaprasādamātrakamutpādayed bodhisattvasyāntike / apitu vipulataramasya taddānamanarthaṃ kuryādyaddhetorasau madaṃ pramādaṃ duścaritamadhyāpadyamānaḥ kāyasya bhedādapāyeṣūpapadyate / sa cetpunastadratikrīḍādikaṃ va tu nāpāyagamanāya bhavennāpi cākuśalamūlopacayāya kāmaṃ tadbodhisattvastādṛśaṃ ratikrīḍādikaṃ vasta cittaprasādahetoranupracchedarthibhyastenāpi vastunā saṃgrahāya paripākāya / kīdṛśaṃ punā ratikrīḍāvastu bodhisattvo na dadātyarthibhyaḥ /

kidṛśaṃ dadāti / tadyathā mṛgavadhaśikṣāṃ bodhisattvo na dadāti / kṣudrayajñeṣu ca mahārambheṣu yeṣu bahavaḥ prāṇinaḥ saṃghātamāpadya jīvitādvyaparopyante / tadrūpān yajñānna svayaṃ yajati na parairyājayati / nāpi ca devakuleṣu paśuvadhamanuprayacchati / na ca prabhūtaprāṇyāśritān [deśān] jalajairvā [sthalajairvā] prāṇibhiradhyuṣitāṃsteṣāṃ prāṇināmuparodhāya yācito 'nuprayacchati / (dutt 83) na jālāni na yantrāṇi na jālayantraśikṣāṃ prāṇināmuparodhāya yācito 'nuprayacchati / nāpyākrośāya vadhāya bandhāya daṇḍanāya kāraṇāya śatrūṇāṃ śatrumanuprayacchati / samāsato bodhisattvo yatkiñcit parasattvotpīḍayā parasattvabādhāya sattvānāṃ ratikrīḍāvastu tatsarvaṃbodhisattvo na dadātyarthibhyaḥ / yāni punarimāni vicitrāṇi hastyaśvarathayānavāhanāni vastrālaṅkārāṇi praṇītāni ca pānabhojanāni nṛttagītavāditaśikṣā nṛttagītavāditabhājanāni ca gandhamālyavilepanaṃ vicitraśca bhāṇḍopaskara udyānāni ca gṛhāṇi striyaśca paricaryāyai vividheṣu ca śilpakarmasthāneṣu śikṣā ityevaṃrūpaṃ ratikrīḍāvastu bodhisattvaścittaprasādahetorarthibhyo 'nuprayacchati / na ca bodhisattvaḥ amātrayā 'pathyaṃ vā glānāyārthine 'pi pānabhojanamanuprayacchati / na tṛpteṣu lolupajātīyeṣu sattveṣu praṇītaṃ pānabhojanamanuprayacchati / nāpi ca śokārtānāṃ sattvānāmātmodbandhanāya vā tāḍnāya vā viṣabhakṣaṇāya vā prapātapatanāya vā kāmakāraṃ dadāti / na ca bodhisattvo mātāpitaraṃ sarveṇa sarvaṃmarthibhyo 'nuprayacchati /

tathāhi bodhisattvasya mātāpitaraṃ paramaguru-sthānīyamāpāyakaṃ poṣakaṃ saṃvardhakaṃ tadbodhisattvena dīrgharātraṃ śirasodvahatā na khedamāpattavyam / tayoścādhamanabandhaka sthāpanavikraye ātmā vaśyo vidheyo dātavyaḥ / tatkathaṃ bodhisattvaḥ parebhyo 'nupradātumutsaheta kutaḥ punaḥ pradadyāt / nāpi bodhisattvo rājā mūrdhābhiṣiktaḥ prabhuḥ sve pṛthivīmaṇḍale sattvānāṃ saparigrahāṇāṃ parakīyaṃ putradāraṃ pareṣāmantikādācchidya pareṣāmanuprayacchati / nānyatra kṛtsnaṃ grāmaṃ vā grāmapradeśaṃ vā janapadapradeśaṃ vā bhogamanuprayacchet / yathā mamābhūttathā te bhavatviti / na ca bodhisattvaḥ svaṃ putradāraṃ dāsīdāsakarmakarapauruṣeyaparigrahaṃ samyagasaṃjñaptamakāmakaṃ vimanaskaṃ pareṣāmarthināmanuprayacchati / samyak saṃjñaptamapi ca sumanaskaṃ chandajātaṃ nāmitreṣu na yakṣarākṣaseṣu na raudrakarmasu pratipādayati / nāpi ca dāsabhāvāya pratipādayati putradāraṃ sukumāraṃ kulaputraṃ janam / na ca bodhisattvo 'dhimātraparapīḍāpravṛtteṣu raudrakarmasu yācanakeṣu rājyapradānaṃ dadāti / rājyādapi ca tāṃstathāvidhān pudgalāṃścyāvayati sa cet pratibalo bhavati cyāvayitum / na ca bodhisattvo mātāpitrorantikādbhogānācchidya yācanakebhyaḥ prayacchati / yathā mātāpitrorevaṃ putradāradāsīdāsakarmakarapauruṣeyebhyaḥ / nāpi ca (dutt 84) mātāpitaraṃ bādhitvā vistareṇa yāvatkarmakarapauruṣeyaṃ bādhitvā parebhyo yācanakebhyo deyavastu parityajati / dharmaṇa cāsāhasena bodhisattvo bhogān saṃhṛtya dānaṃ dadāti nādharmeṇa sāhasena /

na paramutpīḍyopahatya na ca buddhānāṃ bhagavatāṃ śāsane bodhisattvo vyavasthitaḥ śikṣāṃ vyatikramya kathañcit dānaṃ dadāti / dānañca dadad bodhisattvaḥ sarvasattveṣu samacitto dadāti dakṣiṇīyabuddhimupasthāpya mitrāmitrodāsīneṣu guṇavatsu doṣasatsu hīneṣu tulyeṣu viśiṣṭeṣu sukhiteṣu duḥkhiteṣu ca / na ca bodhisattvo yathoktādyathāpratijñātādyācanakāya nyūnaṃ dāna dadāti / nānyatra sama vā adhikaṃ vā / na ca bodhisattvaḥ praṇītaṃ vastu pratijñāya lūhaṃ pratyavaraṃ dadāti / nānyatralūhaṃ pratyavaraṃ pratijñāya praṇītaṃ dadāti saṃvidyamāne praṇīte / na ca bodhisattvo vimanasko na kruddhaḥ kṣubhitamānaso dānaṃ dadāti / nāpi ca dānaṃ dattvā nindayati punaḥ punaḥ parikīrtanatayā evaṃ caivañca tvaṃ mayā dānenānugṛhītaḥ savardhito 'bhyuddhṛto veti / na ca bodhisattvo nihīnapuruṣasyāpi dānaṃ dadadapaviddhamasatkṛtyānuprayacchati prāgeva guṇavataḥ /

na ca bodhisattvo vividhavipratipattisthitānāmuddhatānāmasaṃvṛtātmanāṃ

yācanakānāmākrośakānāṃ roṣakāṇāṃ paribhāṣakāṇāṃ vipratipattyā khinnamānaso dānaṃ dadāti / nānyatra teṣāmevāntike bodhisattvo bhūyasyā mātrayā kleśāveśaprakṛtitāmavagamyānukampācittamupasthāpya dānaṃ dadāti / na cāsaddṛṣṭyā parāmṛṣṭaṃ [dānaṃ] dadāti / tadyathā mahāraudrayajñeṣu na hiṃsādānena dharmaṃ pratyeti / nāpi kautakamaṅgalapratisaṃyuktaṃ dānaṃ dadāti / nāpi suviśuddhenāpi sarvākāreṇa dānamātrakeṇa laukikalokottarāṃ vairāgyaviśuddhiṃ pratyeti nānyatra / saṃbhāramātrakatayā viśuddherdānaṃ dhārayati / na ca phaladarśī dadāti / sarvañca dānamanuttarāyāṃ samyak sambodhau pariṇāmayati / sarvaprakārasya dānasya sarvaṃ prakāraṃ yathābhūtaṃ phalaṃ vipāke 'bhisaṃpratyayajāto bodhisattvo 'parapratyayo 'nanyaneyo dānaṃ dadāti tadyathā 'nnado balavān bhavati / vastrado varṇavān yānadaḥ sukhitaḥ cakṣuṣmān pradīpada ityevamādi vistareṇa veditavyam / na ca bodhisattvo dāridryabhayabhīto dānaṃ dadāti / nānyatra kāruṇyābhiprāya eva / na ca bodhisattvo yācanakānāmapratirūpaṃ dānaṃ dadāti / tadyathā yatīnāmucchiṣṭaṃ vā pānabhojanamuccāraprasrāvakheṭaśiṃghāṇakavāntaviriktapūyarudhiṃrasaṃsṛṣṭaṃ (dutt 85) vā abhidūṣitaṃ vā / anākhyātamapratisaṃveditamodanakulmāṣamutsarjanadharmī / tathā

apalāṇḍubhakṣāṇāṃ palāṇḍusaṃmiśraṃ palāṇḍusaṃsṛṣṭam / evamamāṃsabhakṣāṇām / amadyapānāṃ madyamiśraṃ madyasaṃsṛṣṭaṃ vā / tathā 'pratirūpe karmaṇi viniyojya bodhisattvo na pareṣāṃ dānaṃ dadāti / ityevaṃbhāgīyamapratirūpaṃ dānaṃ na dadāti / na ca punarbodhisattvo yācanakaṃ punaḥ punaryācanatayā gatapratyāgatikatayā sevāvṛttasaṃvidhānena parikliśya dānaṃ dadāti / nānyatra yācitamātra eva / na ca bodhisattvaḥ kīrtiśabdaślokamiśritaṃ dānaṃ dadāti / na [ca] parataḥ pratikārasanniśritaṃ na śakratvamāratvacakravartitvaiśvaryasanniśritaṃ [dadāti] / na ca pareṣāṃ kuhanārthaṃ dānaṃ dadāti / kaccinmāṃ pare rājāno vā rājamahāmātyā vā naigamajanapadā brāhmaṇagṛhapatayo dhaninaḥ śreṣṭhinaḥ sārthavāhā dātāraṃ dānapatiṃ viditvā satkuryurgurūkuryurmānayeyuḥ pūjayeyuriti / na ca kārpaṇyadānaṃ dadāti / alpādapi viśadaṃ dadāti prāgeva prabhūtāt / na ca pareṣāṃ vipralambhāya dānaṃ dadāti /

anena dānena vilobhya viśrambhayitvā paścādenaṃ vipravādayiṣyāmīti / na ca vibhedāya parataḥ pareṣāṃ dānaṃ dadāti / tadyathā dānena grāmaṃ vā grāmapradeśaṃ vā janapadaṃ vā janapadapradeśaṃ vā vibhedya svāmināmantikādācchetsyāmyākramiṣyāmīti / dakṣaśca bodhisattvo bhavatyanalasaśca utthānasampannaḥ svayaṃ ca sannaddhaḥ parikare pūrvaṅgamo deyavastu parityāge svayañca dadāti paraiśca dāpayati na svayaṃ kausīdyaṃ prāviṣkṛtya parānājñāpayati dānāya / mahāntamapi gaṇasannipātamarthināṃ śīlavadduḥśīlānāṃ sanniṣaṇṇaṃ saṃnipatitaṃ viditvā vṛddhāntamupādāya yāvannavakāntaṃ tatsarvaṃ deyavastu gatapratyāgatikatayā punaḥ punaranukrameṇa pratipādayati na ca bodhisattvaḥ prabhūteṣu vipuleṣu vistīrṇeṣu bhogeṣu saṃvidyamāneṣu mitaṃ dānaṃ dadāti / na ca paraviheṭhanāya pareṣāṃ dānaṃ dadāti / ākrośanāya vā roṣaṇatāḍanatarjanakutsanakabandhanacchedanarodhanapravāsanāya vā dānaṃ dadāti / pūrvameva ca dānād bodhisattvaḥ sumanā bhavati dadaccittaṃ prasādayati / dattvā cāvipratisārī bhavati / na ca śāṭhyāddānaṃ dadāti maṇimuktāśaṅkhaśilāvaidūryapravāḍādipratirūpakāṇi tadāśāvatāṃ sattvānām / na ca bodhisattvena kiñcidalpaṃ [vā prabhūtaṃ vā] deyavastu yanna prāgeva cetasā sarvasattvānāṃ (dutt 86) nirmuktaṃ bhavati / paścādyācakaḥ svakamiva dhanaṃ yācitakānupradattaṃ bodhisattvādyācate / kālena ca bodhisattvo dānaṃ dadāti nākālena / kalpikamātmanaḥ parasya ca nākalpikam / ācāreṇa nānācāreṇa / avikṣiptena ca cetasā na vikṣiptena / na ca bodhisattvo yācanakamavahasati nāvaspaṇḍayati / ma maṅkubhāvamasyopasaṃharati / na bhṛkuṭīkṛto bhavati / uttānamukhavarṇaḥ smitapūrvaṃṅgamaḥ pūrvābhibhāṣī bhavati / na ca vilambitaṃ tvaritaṃ tvaritaṃ dānaṃ dadāti / ayācito 'pi bodhisattvaḥ svayaṃ pravārayitvā parān yo yenārthī bhavati tasya taddadāti / svayaṃ gṛhītaṃ caiṣāmabhyanujānāti / na ca bodhisattvo dauṣprajñadānaṃ dadāti / dadat prājñadānameva dadāti /

prājñadānaṃ bodhisattvasya katamat / iha bodhisattvaḥ satsu saṃvidyamāneṣu deyadharmeṣu pūrvameva yācanakābhyāgamanādevaṃ cittamabhisaṃskaroti / sa cenme dvau yācanakāvāgacchetāṃ sukhitaścākṛpaṇo 'varākaḥ sanāthaḥ sapratisaraṇaḥ duḥkhitaśca kṛpaṇo varākaḥ anāthaḥ apratisaraṇaḥ / tena mayā sacenme bhogānāṃ dvayorapi santarpaṇāyecchāparipūraye tadā saṃbhavo 'sti ubhau santarpayitavyau / dvayorapīcchā paripūriḥ karaṇīyā / sa cenna tāvadbhogasaṃbhavaḥ syādahaṃ dvayoḥ santarpayeyaṃ yadicchāparipūriñca kuryāṃ sukhitamapahāya duḥkhitāya dānaṃ deyam / akṛpaṇamavarākaṃ sanāthaṃ sapratisaraṇamapahāya kṛpaṇāya varākāya anāthāyāpratisaraṇāya dānaṃ deyamiti / sa evaṃ cittamabhisaṃskṛtya yathābhisaṃskārameva karmaṇā saṃpādayati / sa cetpunaḥ sukhitasya yācanakasyecchāṃ na śaknoti paripūrayituṃ sa tameva pūrvakaṃ svacittābhisaṃskārakalpamupādāya taṃ yācakamevaṃ saṃjñapya preṣayati / asya mayā duḥkhitasya pūrvanisṛṣṭaṃ pūrvapratijñātametaddeyavastu ato mayā 'syaiva pratipāditam / na ca me tvayyadātukāmamanā asti / ato na bhadramukhenāsmākamantike praṇayavimukhatā karaṇīyeti / punaraparaṃ bodhisattvaḥ satsu saṃvidyamāneṣu deyadharmeṣu yāni tāni matsarikulāni bhavanti paramamatsarikulānyāgṛhītapariṣkārāṇi kuṭakuñcakāni yeṣu na jātu śramaṇabrāhmaṇeṣu deyadharme prajāyate tāni bodhisattvaḥ kulānyupasaṃkramya pratisaṃmodya praṇayañca saṃvidhāyaivamāha / aṅga tāvatte bhavantaḥ akośakṣayeṇa mahatā upakāreṇa pratyavasthitā bhavantu / mama gṛhe vipulā bhogā vipulā deyadharmāḥ (dutt 87) saṃvidyante /

so 'haṃ dānapāramitāparipūraye yācanakenārthī / sa cedyūyaṃ yācanakamārāgayatha mā nirākṛtya visarjayiṣyatha madīyaṃ dhanaṃ deyadharmamādāya tebhyo vā visṛjata yathāsukhameva / athavā taṃ yācanakamasmākamupasaṃharatha dīyamānañca mayā dānamanumodatha / te ca tasya pratiśrutyākośakṣayeṇa priyeṇāyaṃ kulaputro 'smākamārādhitacitto bhavatīti tathā kurvanti / evaṃ hi tena bodhisattvena yeṣāmāyatyāṃ mātsaryamalavinayāya bījamavaropitaṃ bhavati / krameṇa ca tenābhyāsena tena prajñāpūrvakeṇopāyakauśalyena svakamapi parīttaṃ parebhyo dhanamanuprayacchanti / mṛdukamalobhaṃ niśritya madhyaṃ pratilabhante / madhyaṃ niśrityādhimātraṃ pratilabhante / punaraparaṃ bodhisattvo ye 'sya bhavantyācāryopādhyāyāḥ sārdhavihāryantevāsinaḥ sabrahmacāriṇaśca lobhaprakṛtayo lubdhajātīyā ye ca na lubdhajātīyā api tu deyadharmavaikalyādicchāvighātavantastatra bodhisattvo buddhāvaropitaṃ vā dharmā[varopitaṃ vā] saṃghāvaropitaṃ vā dānamayaṃ puṇyakriyāvastu kartukāmasteṣāmevotsṛjati / tān deya dharmāṃstaiḥ kārayati na svayaṃ karoti / evaṃ tena bodhisattvena svayañca bahutaraṃ puṇyaṃ prasūtaṃ bhavati / tadekatyānāñca sabrahmacāriṇāṃ kleśavinayaḥ kṛto bhavati / tadekatyānāṃ dharmecchāparipūriḥ kṛtā bhavati / sattvasaṃgrahaḥ sattvaparipākaśca kṛto bhavati / punaraparaṃ bodhisattvaḥ satsu saṃvidyamāneṣu deyadharmeṣu yācanakamākūṭananimittamātrakeṇaiva jñātvā yathākāmaṃ deyadharmaiḥ pratipādayati / yo 'pi cainamupasaṃkrānto bhavati kūṭavāṇijyanaivaṃ vyaṃsayiṣyāmīti /

tasyāpi bhāvamājñāya tadduścaritamanyeṣāmapi tāvacchādayati prāgeva tasyaiva / icchāñcāsya paripūrayati yenāsāvamaṅkurudagro viśāradaḥ saumanasyajāto viprakrāmati / yenāpi ca bodhisattvaḥ kūṭa-kapaṭena vañcito bhavati na cānena sā vañcanā pūrvaṃ pratividdhā bhavati paścācca pratividhyati / pratividhya na ca tena vastunā punastaṃ vyaṃsakaṃ pudgalañcodayati smārayati / sarvañca tacchalakṛta madattādānamasmai bhāvenābhyanumodate / ityevaṃbhāgīyaṃ tāvadbodhisattvasya satsu saṃvidyamāneṣu prājñadānaṃ veditavyam / punaraparaṃ bodhisattvaḥ asatsu asaṃvidyamāneṣu deyadharmeṣu kṛtāvī bodhisattvasteṣu teṣu śilpakarmasthāneṣu sa tadrūpaṃ śilpakarmasthānamāmukhīkaroti / (dutt 88) yenālpakṛcchreṇa mahāntaṃ dhanaskandhamabhinirjityādhyāvasati / pareṣāñcitrakatho madhurakathaḥ kalyāṇapratibhāno bodhisattvāstathā dharmadeśanāṃ pravartayati yathā daridrāṇāmapi sattvānāṃ dātukāmatā santiṣṭhate prāgevāḍhyānām / matsariṇāmapi prāgeva tyāgaśīlānām / yāni vā punastāni śrāddhakulāni yeṣvaharahaḥ pravṛtā eva deyadharmā vistīrṇabhogatayā teṣu kuleṣu āgatāgatān yācanakānupasaṃharati / svayameva vā gatvā dāneṣu dīyamāneṣu puṇyeṣu kriyamāṇeṣu dakṣo 'nalasa utthānasampannaścittamabhiprasādya kāyena vācā yathāśaktyā yathābalaṃ vyāpāraṃ gacchati / supratipāditañca taddānaṃ yācanakeṣu karoti / evaṃ hi taddānam / yadupasthāpaka-vaiguṇyād duṣpratipāditaṃ syāt pakṣapatitaṃ vā anādarato vā smṛtisaṃpramoṣato vā tanna bhavati /

evaṃ hi bodhisattvaḥ asatsvasaṃvidyamāneṣu bhogeṣu prājñadānasya dātā bhavati yāvadāśayaśuddhi nādhigacchati / śuddhāśayastu bodhisattvo yathaivāpāsamatikramaṃ pratilabhate tathaivākṣayabhogatāṃ janmani pratilabhate / punaraparaṃ bodhisattvo na tīrthikāya randhraprekṣiṇe dharmaṃ mukhoddeśato vā pustakagataṃ vā dadāti / nāpi lobhaprakṛtaye pustakaṃ vikretukāmāya sannidhiṃ vā kartukāmāya / na tu tena jñānenānarthine [jñānenārthine vā] / punaḥ sa cetkṛtārthaḥ pustakena bhavati svayaṃ dadātyasmai yathāsukhameva / sa cedakṛtārtho bhavati yasyārthe tena tatpustakamanvāvartitam / evamasau bodhisattvaḥ ādarśamanyaṃ dṛṣṭvā lekhayitvā vānyaddadāti / sa cennaivādarśaṃ paśyati nāpi lekhayituṃ śaknoti tenādita evaṃ svacittaṃ pratyavekṣitavyam / mā haiva me dharmamātsaryamalaparyavasthitaṃ cittam / mā haivāhamāśayata eva na dātukāmo 'bhilikhitaṃ dharmam / sa cetsa evaṃ pratyavekṣamāṇo jānīyādasti me dharmamātsaryamalasamudācāro 'pi tena bodhisattvenaivaṃ cittamabhisaṃskṛtya dātavyam / evaṃ dharmadānaṃ syāt / yadyahamanena dharmadānena mūka evaṃ syāṃ dṛṣṭe dharme tathāpi mayā 'nadhivāsya kleśaṃ dātavyameva syāddharmadānam / prāgeva jñānasaṃbhāravikalaḥ / sa cetpunaḥ pratyavekṣamāṇo jānīyānnāsti me [dharma] mātsaryamalasamudācāro 'pi tena bodhisattvenaivaṃ pratisaṃśikṣitavyam / aham [ātmanaḥ] kleśanirghātanārthaṃ vā etaddharmadānaṃ dadyāṃ jñānasaṃbhāraparipūraṇārthaṃ vā sattva (dutt 89) priyatāyaiva vā / so 'haṃ kleśaṃ tāvanna paśyāmi /

jñānasaṃbhāramapi dṛṣṭadharmasāmparāyikaṃ prabhūtataramananupradānāt paśyāmi / na padānāt / sāmparāyikameva pratanukaṃ dharmalābhapracuratāyai / ananuprayacchaṃścāhaṃ sarvasattvānāṃ hitasukhāya jñānaṃ samudānaya tasya ca sattvasya tadanyeṣāñca sarvasattvānāṃ priyakārī bhavāmi / anupracchannasyaivaikasya sattvasya priyakārī iti viditvā yathābhūtaṃ sa cedbodhisattvo na dadātyanavadyo bhavatyavipratisārī / asamatikrāntaśca bhavati bodhisattvavṛttam /

kathañca punarna dadāti / na khalu punarbodhisattvaḥ utsahate yācanakaṃ niṣṭhurayā vācā pratikṣeptum / na te dāsyāmītyapi upāyakauśalyanainaṃ saṃjñapyānupreṣayati / tatredamupāyakauśalyam / prāgeva bodhisattvena sarvapariṣkārāḥ sarvadeyadharmā daśasu dikṣu viśaddhenāśayena buddhabodhisattvānāṃ visṛṣṭā bhavanti vikalpitāstadyathāpi nāma bhikṣurācāryāya vā upādhyāyāya vā cīvaraṃ vikalpayet / sa evaṃ vikalpahetoḥ sarvavicitrodārapariṣkāradeyadharmasannidhiprāpto 'pyāryavaṃśavihārī bodhisattva ityucyate / aprameyapuṇyaprasotā ca bhavati / tañca puṇyamasya nityakālaṃ tadbahulamanaskārasya sarvakālānugatamabhivardhate / sa tān deyadharmān buddhabodhisattvanikṣiptāniva dhārayati / yadi yācanakaṃ paśyati yuktarūpaścāsmin yathepsitaṃ deyadharmapratipādanaṃ paśyati / sa nāsti tat kiñcid buddhabodhisattvānāṃ yatsattveṣu aparityaktamiti viditvā yācanakasyecchāṃ paripūrayati / no cedyuktarūpaṃ samanupaśyati sa tameva kalpamupādāya parakīyametad bhadramukha na caitadyuṣmākamanujñātaṃ dātumiti ślakṣnena vacasā saṃjñapyainaṃ preṣayati / anyadvā tad dviguṇaṃ triguṇaṃ dānamānasatkāraṃ kṛtvānupreṣayati / yenāsau jānīte nāyaṃ bodhisattvo lobhātmakatayā 'smākaṃ na dātukāmaḥ / api tu nūnamasvatantra evaṃ tasmin pustakadharmadāne yena na dadātīti / idamapi bodhisattvasya dharmadānamārabhya prājñadānaṃ veditavyam / punaraparaṃ bodhisattvaḥ sarvadānāni dharmāmiṣābhaya[dānā]ni praryāyato 'pi lakṣaṇato 'pi nirvacanato 'pi hetuphalaprabhedato 'pi yathābhūtaṃ prajānannanuprayacchati / idamapi bodhisattvasya prājñadānaṃ veditavyam / punaraparaṃ bodhisattvaḥ apakāriṣu sattveṣu maitryāśayo dānaṃ dadāti / duḥkhiteṣu karuṇāśayaḥ / guṇavatsu muditāśayaḥ / (dutt 90) upakāriṣu mitreṣu suhṛtsūpekṣāśayaḥ / idamapi bodhisattvasya prājñadānaṃ veditavyam /

punaraparaṃ bodhisattvo dānavibandhanamapi dānavibandhapratipakṣamapi yathābhūtaṃ prajānāti / tatra catvāro dānavibandhāḥ / pūrvako 'nabhyāsaḥ / deyadharmaparīttatāvaikalyam / agre manorame ca vastuni gṛddhiḥ āyatyāñca bhogasampatti phaladarśanābhinandanatā / yataśca bodhisattvasya deyadharmeṣu saṃvidyamāneṣu yācanake ca samyagupasthite dāne cittaṃ na krāmati / so 'nabhyāsakṛto me 'yaṃ doṣa iti laghu ladhveva prajñayā pratisidhyati / evañca punaḥ pratividhyati / nūnaṃ mayā pūrvaṃ dānaṃ na dattaṃ yena me etarhi samyak saṃvidyamāneṣu bhogeṣu samyak pratyupasthite ca yācanake dāne cittaṃ na krāmati / sa cedetarhina pratisaṃkhyāya dāsyāmi punarapi me āyatyāṃ dānavidveṣo bhaviṣyati / sa eva pratibidhya dānapratibandhapratipakṣa niśṛtya pratisaṃkhyāya dadāti / nābhyāsakṛtadoṣānusārī bhavati na tadvaśagaḥ / punaraparaṃ bodhisattvasya sa cedyad yācanake samyak pratyupasthite parīttabhogatayā dāne cittaṃ na krāmati sa ta vighātakṛta dānavipratibandhahetuṃ laghu-laghveva prajñayā pratividhya tadvighātakṛtaṃ duḥkhamadhivāsayan pratisaṃkhyāya kāruṇyāddānaṃ dadāti / tasyaivaṃ bhavati / pūrvakarmadoṣeṇa vā paravineyatayā vā mayā bahūni pragāḍhāni kṣut pipāsādikāni duḥkhānyanubhūtāni bhave vinā parānugraham / yadi ca me maraṇāya kālakriyāyai savarteta etaddānakṛta parānugrahahetuka dṛṣṭe dharme duḥkha tathāpi me dānameva śreyo na tu yācanakanirākaraṇam / prāgeva yaḥ kaścidyena kenacicchākapatreṇa jīvati ityevaṃ bodhisattvastadvighātakṛtaṃ dukhamadhivāsya dāna dadāti /

panarapara bodhisattvasya samyag yācake pratyupasthite sa cedadhimātramanāpatvādagryatvāddeyavastuno dāne citta na krāmati ta bodhisattvo gardhakṛt doṣa laghu-laghveva pratijñayā pratividhya duḥkhe me eṣa sukhasaṃjñāviparyāsaḥ āyatyāṃ duḥkhajanaka iti viparyāsaparijñānāttañca prahāya prati saṃkhyāya tadvastu dadāti / punaraparaṃ bodhisattvasya sa ceddānaṃ dattvā dānaphale (dutt 91) mahābhogatāyāmanuśaṃsadarśanamutpadyate nānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau taṃ bodhisattvo mithyāphaladṛṣṭikṛtaṃ doṣaṃ laghu-laghveva prajñayā pratividhya sarvasaṃskārāṇāmasāratāṃ yathābhūtaṃ pratyavekṣate / sarvasaṃskārāḥ kṣaṇabhaṅgurāḥ phalopabhogaparikṣayabhaṅgurā viprayogabhaṅgurāśca / sa evaṃ pratyavekṣamāṇaḥ phaladarśanaṃ prahāya yatkiñciddānaṃ dadāti sarvaṃ tanmahābodhi-pariṇāmitameva dadāti /

tadidaṃ bodhisattvasya caturvidhasya dānavibandhasya caturvidhaṃ dānaprativandhapratipakṣajñānaṃ veditavyam / prativedho duḥkhādivāsanā viparyāsaparijñānaṃ saṃskārāsāratvadarśanañca / tatra trividhena bodhisattvaḥ pratipakṣajñānena pūrvakeṇa niyataṃ samyak ca dānaṃ dadāti / ekena paścimena pratipakṣajñānena samyak puṇyaphalaparigrahaṃ karoti / idamapi bodhisattvasya prājñadānaṃ veditavyam /

punaraparaṃ bodhisattvaḥ adhyātmyaṃ rahogataḥ śuddhenāśayena ghanarasena prasādena saṃkalpairvicitrānudārānaprameyān deyadharmānadhimucya sattveṣu dānāya pratipāditāyābhilaṣati yena bodhisattvaḥ alpakṛcchreṇāprameyaṃ puṇyaṃ prasūyate / idamapi bodhisattvasya prājñadānaṃ veditavyam / tadidaṃ bodhisattvasya prājñasya [mahā]prājñadānam / evaṃ samāsataḥ saṃvidyamāneṣvasaṃvimādeṣu cāmiṣadānasaṃgṛhīteṣu deyadharmeṣu tathā dharmadānamupādāya pratisaṃvidamupādāyādhyāśayadānamupādāya dānavipratibandhapratipakṣajñānamupādāyāśayādhimuktidānañcopādāya bodhisattvasyaivāveṇikaṃ veditavyam / evaṃ hi bodhisattvasyādhyātmika-bāhyasarvavastudānaprabhedo vistareṇa veditavyaḥ /

ata ūrdhvamasmādeva sarvadānaprabhedāttadanyaḥ sarvo duṣkarādidānaprabhedo veditavyaḥ /

tatra katamadbodhisattvasya duṣkaradānam / yadbodhisattvaḥ parīttaṃ deyavastu saṃvidyamānamātmānaṃ bādhitvā duḥkhamadhivāsya pareṣāmanuprayacchati / idaṃ bodhisattvasya prathamaṃ duṣkaradānam / yadbodhisattvaḥ iṣṭañca vastu prakṛtisnehādvā dīrghakāla saṃstavādvā 'dhimātropakārādvā 'gryañca pravaraṃ deyavastugardhaṃ prativinodya parebhyo 'nuprayacchati / (dutt 92) idaṃ bodhisattvasya dvitīyaṃ duṣkaradānaṃ yadbodhisattvaḥ kṛcchatārjitān deyadharmān parebhyo 'nuprayacchati / idaṃ tṛtīyaṃ bodhisattvasya duṣkaradānam /

tatra katamadbodhisattvasya sarvatomukhaṃ dānam / yadbodhisattvaḥ svakaṃ vā paraṃ vā samādāpya deyavastu svabhṛtyeṣu vā mātāpitṛputradāradāsīdāsakarmakarapauruṣeyamitrāmātyajñātisālohiteṣvanuprayacchati / pareṣu vā 'rthiṣu / etatsarvatomukhaṃ dānamityucyate /

samāsato bodhisattvasya caturākāraṃ satpuruṣasya satpuruṣadānam /

tava katamad bodhisattvasya satpuruṣasya satpuruṣadānam / yadbodhisattvaḥ śraddhayā dānaṃ dadāti satkṛtya svahastena kālena parānanupahatya idaṃ bodhisattvasya satpuruṣasya satpuruṣadānamityucyate /

tatra katamadbodhisattvasya sarvākāraṃ dānam / aniścitadānatā / viśadadānatā / pramuditadānatā / abhīkṣṇadānatā / pātradānatā / apātradānatā sarvadānatā / sarvatradānatā / sarvakāladānatā / anavadyadānatā sarvavastudānatā / deśavastudānatā / dhanadhānyavastudānatā / itīda trayodaśākāraṃ dānaṃ bodhisattvasya sarvākāramityucyate /

tatra katamadbodhisattvasya vighātārthika dānam / iha bodhisattvo bhojanena pānena vighātiṣvarthikeṣu bhojanapānaṃ dadāti / yānārthikeṣu yānaṃ vastrārthikeṣu vastramalaṅkārārthikeṣu alaṃkāraṃ vicitrabhāṇḍopaskārārthikeṣu vicitrabhāṇḍopaskāraṃ dadāti / gandhamālyavilepanārthikeṣu gandhamālyavilepanam / pratiśrayārthikeṣu pratiśrayam / ālokavighātārthikeṣvālokaṃ dadāti / idamaṣṭākāra bodhisattvasya vighātārthikadānaṃ veditavyam /

tatra katamadbodhisattvasyehāmutrasukhaṃ dānam / āmiṣadānaṃ dharmadānamabhayadānañca samāsataḥ ihāmutrasukhaṃ bodhisattvānāṃ dānaṃ veditavyam / tatpunarāmiṣadānaṃ praṇītaṃ śucikalpikam / vinīya mātsaryamalaṃ sannidhimalañca dadāti / tatra mātsaryamalavinayaścittāgrahaparityāgāt sannidhimalavinayo bhogāgrahaparityāgādveditavyaḥ / abhayadānaṃ siṃhavyādhragrāharājacaurodakādibhayaparitrāṇatayā veditavyam / dharmadānamaviparītadharmadeśanā nyāyopadeśaḥ śikṣāpadasamādāpanā (dutt 93) ca / tadetatsarvamabhisamasya navākāraṃ bodhisattvasya dānaṃ sattvānābhihāmutrasukhaṃ bhavati / tatrāmiṣābhayadānaṃ saprabhedabhihasukham dharmadānaṃ punaḥ saprabhedamamutrasukham /

tatra katamadbodhisattvasya viśuddhaṃ dānam / taddaśākaraṃ veditavyam / asaktamaparāmṛṣṭamasaṃbhṛtamanunnatamaniśritamalīnamadīnamavimukhaṃ pratīkārānapekṣaṃ vipākānapekṣañca /

tatrāsaktaṃ dānaṃ katamat / iha bodhisattvo yācanake samyak pratyupasthite tvaritamavilambitaṃ dadāti / na yācanakasya tathā lābhamāramya tvarā bhavati yathā bodhisattvasya dānamārabhya /

aparāmṛṣṭaṃ dānaṃ katamat / na hi bodhisattvo dṛṣṭyā evaṃ dānaṃ parāmṛśati / nāsti vā 'sya dānasya phalam / hiṃsādānena vā punardharmo bhavatīti / susampannena vā punardānamātrakeṇa laukikalokottarā viśuddhirbhavatīti /

asaṃbhṛtaṃ dānaṃ katamat / na khalu bodhisattvaḥ saṃbhṛtya dīrghakālikaṃ deyadharmasannicarya kṛtvā paścāt sakṛddānaṃ dadāti / tatkasya hetoḥ / na hi bodhisattvaḥ saṃvidyamāneṣu deyadharmeṣu samyak pratyupasthitasya yācanakasya nirākaraṇamutsahate nāpi pratirūpaṃ paśyati yena tannirākaroti / kutaḥ punaḥ sannicayaṃ kariṣyati / na ca saṃbhṛtadānena bodhisattvaḥ puṇyasyāyadvāramadhikaṃ paśyati / samaṃ deyavastu tulyeṣu vyastasamasteṣu yācanakeṣu krameṇa vā sakṛdvā dīyamānaṃ kena kāraṇena puṇyaviśeṣatāṃ parigṛhṇīyāditi sampaśyannapi ca bodhisattvaḥ sāvadyameva saṃbhṛtadānaṃ paśyati / niravadyaṃ paśyati yathotpannaṃ bhogadānam / tatkasya hetoḥ / tathāhi saṃbhṛtadātā 'rthito yācanakairyācanakaśatāni pūrvaṃ nirākṛtya teṣāmāghātamakṣamapratyayaṃ janayitvā paścādanarthito 'pi tadekatyānāṃ saṃbhṛtadānaṃ dadāti / tasmādbodhisattvaḥ sambhṛtadānaṃ na dadāti /

anunnatadānaṃ katamat / yācanakāya nīcacitto bodhisattvo dānaṃ dadāti / na ca paraspardhayā dadāti / na ca dānaṃ dattvā tena dānena manyate ahamasmi dātā dānapatiranye ca na tatheti /

aniścitadānaṃ katamat / na hi bodhisattvaḥ kīrtiśabdaghoṣaślokaṃ niśritya dānaṃ dadāti / vikalpākṣarasaṃbhūtāṃ ghoṣamātrapratibaddhāṃ vṛṣamatropamāṃ kīrtiṃ manyamānaḥ /

alīnaṃ dānaṃ katamat / iha bodhisattvaḥ pūrvameva dānāt sumanā bhavati / dadaccittaṃ prasādayati / dattvā cāvipratisārī bhavati / vipulāni ca paramodārāṇi bodhisattvānāṃ dānāni śrutvā nātmānaṃ paribhavan saṃkocamāpadyate /

adīnaṃ dānaṃ katamat / vicintya vicintya bodhisattvo yatnena deyadharmebhyo yānyagrāṇi pravarāṇi bhojanapānayānavastrādīni tānyanuprayacchati /

avimukhaṃ dānaṃ katamat / samacitto bodhisattvaḥ apakṣapatito mitrāmitrodāsīneṣu samakāruṇyo dānaṃ dadāti /

pratīkārānapekṣaṃ dānaṃ katamat / kāruṇyacitto 'nukampācitto bodhisattvo dānaṃ dadanna parataḥ pratyupakāraṃ pratyāśaṃsate / sukhakāmāṃ tṛṣṇādāhena dahyamānāmapratibalāṃ prakṛtiduḥkhitāṃ janatāṃ saṃpaśyan /

vipākānapekṣaṃ dānaṃ katamat / na bodhisattvo dānaṃ dattvā dānasyāyatyāṃ bhogasampadaṃ vā ātmabhāvasampadaṃ vā phalavipākaṃ pratyāśaṃsate / sarvasaṃskāreṣu phalgudarśī paramabodhāvanuśaṃsadarśī /

ebhirdaśabhirākārairbodhisattvānāṃ viśuddhaṃ suviśuddhaṃ dānaṃ bhavati /

evaṃ hi bodhisattva etannavākāraṃ dānaṃ niśritya dānapāramitāṃ paripūrayitvā 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne navamaṃ dānapaṭalam /

śīlapaṭalam (chapter 1.10)

uddānam /

svabhāvaścaiva sarvañca duṣkaraṃ sarvatomukham / syāt [sāt]pauruṣyayuktañca sarvākāraṃ tathaiva ca //

vighātārthikayuktañca ihāmutrasukhaṃ tathā / viśuddhañca navākāraṃ śīlametatsamāsataḥ //

tatra śīlaṃ bodhisattvānāṃ katamat / tadapi navavidhaṃ veditavyam / svabhāva śīlaṃ sarvaśīlaṃ duṣkaraśīlaṃ sarvatomukhaṃ śīlaṃ satpuruṣaśīlaṃ sarvākāraśīlaṃ vighātārthikaśīlaṃ ihāmutrasukhaṃ śīlaṃ viśuddhaśīlañca /

tatra svabhāvaśīlaṃ katamat / caturbhirguṇairyuktaṃ samāsato bodhisattvānāṃ svabhāvaśīlaṃ veditavyam / katamaiścaturbhiḥ / parataḥ samyaksamādānataḥ suviśuddhāśayatayā vyatikrāntaiḥ pratyāpattyā 'vyatikramāya cādarajātasyopasthitasmṛtitayā / tatra parataḥ śīlasamādānādbodhisattvasya paramupanidhāya śikṣāvyatikrame vyapatrāpyamutpadyate / suviśuddhāśayatayā śīleṣu bodhisattvasyātmānamupanidhāya śikṣāvyatikrame hīrutpadyate / śikṣāpadānāṃ vyatikrama-pratyāpattyā ādarajātasya cādita evāvyatikramādbodhisattvo dvābhyāmākārābhyāṃ niṣkaukṛtyo bhavati / evamayaṃ bodhisattvaḥ samādanamāśayaviśuddhiñca niśritya hrīvyapatrāpyamutpādayati / hrīvyapatrāpyāt śīlaṃ samāttaṃ rakṣati / rakṣamāṇo niṣkaukṛtyo bhavati / tatra yacca parataḥ samādānaṃ yaśca viśuddho 'dhyāśayaḥ itīmau dvau dhamauṃ yā ca vyatikramapratyāpattiryaścādaraḥ avyatikrame 'nayordvayordharmayorāvāhakau / tatra yacca parataḥ samādānaṃ yaśca suviśuddho 'dhyāśayaḥ yaścāvyatikramāyādarajāta ityebhistribhirdharmairavipattirbodhisattvaśīlasya veditavyā / vyatikramapratyāpattyā punaśchidritasya pratyānayanavyutthānaṃ veditavyam / tatpunaretaccaturbhiguṇairyuktaṃ svabhāvaśīlaṃ bodhisattvānāṃ (dutt 96) kalyāṇaṃ veditavyamātmahitāya parahitāya bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai cārthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇāṃ samādānato 'nuśikṣaṇataśca / aprameyaṃ veditavyamaprameyabodhisattvaśikṣāparigṛhītatayā / sattvānugrāhakaṃ veditavyaṃ sarvasattvahitasukhapratyupasthānatayā / mahāphalānuśaṃsaṃ veditavyam anuttarasamyak saṃbodhiphalaparigrahānupradānatayā /

tatra katamad bodhisattvasya sarvaśīlam / samāsato bodhisattvasya gṛhipakṣagataṃ pravrajitapakṣagatañca śīlaṃ sarvaśīlamityucyate /

tatpunargṛhipakṣāśritaṃ pravrajitapakṣāśritañca śīlaṃ samāsatastrividham / saṃvaraśīlaṃ kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlaṃ sattvārthakriyāśīlañca /

tatra saṃvaraśīlaṃ bodhisattvasya katamat / yatsaptanairṇāyikaṃ prātimokṣasaṃvarasamādānaṃ bhikṣubhikṣuṇī-śikṣamāṇā-śrāmaṇera-śramaṇeryyupāsakopāsikāśīlam / tadetad gṛhipravrajitapakṣe yathāyogaṃ veditavyam /

tatra kuśaladharmasaṃgrāhakaṃ śīlaṃ yatkiñcidbodhisattvaḥ śīlasaṃvarasamādānādūrdhvaṃ mahābodhāya kuśalamācinoti kāyena vācā manasā sarvaṃ tatsamāsataḥ kuśaladharmasaṃgrāhakaṃ śīlamityucyate / tatpunaḥ katamat / iha bodhisattvaḥ śīlaṃ niśritya śīlaṃ pratiṣṭhāya śrute yogaṃ karoti cintāyāṃ śamathavipaśyanābhāvanāyāmekārāmatāyām / tathā gurūṇāmabhivādana-vandana pratyutthānāñjalikarmaṇaḥ kālena kālaṃ kartā bhavati / tathā kālena kālaṃ teṣāmeva gurūṇāṃ gauraveṇopasthānasya kartā bhavati / glānānāṃ satkṛtya kāruṇyena glānopasthānasya kartā bhavati tathā subhāṣite sādhukārasya dātā bhavati / guṇavatāṃ pudgalānāṃ bhūtasya varṇasyāhartā bhavati / tathā sarvasattvānāṃ daśasu dikṣu sarvapuṇyasyāśayena prasannacittamutpādya vācaṃ bhāṣāmāṇo 'numoditā bhavati / tathā sarvaṃ vyatikramaṃ pratisaṃkhyāya pareṣāṃ kṣamitā bhavati / tathā sarvaṃ kāyena vācā manasā kṛtaṃ kuśalamanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitā bhavati / kālena ca kālaṃ vicitrāṇāṃ samyak praṇidhānānāṃ triratnapūjāyāśca sarvākārāyā udārāyāḥ kartā (dutt 97) bhavati / abhiyuktaśca bhavatyārabdhavīryaḥ satatasamitaṃ kuśalapakṣe / apramādavihārī kāyena vācā / śikṣāpadānāṃ smṛtisaṃprajanyacārikayā cārakṣakaḥ / indriyaiśca guptadvāro bhojane mātrajñaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikānuyuktaḥ satpuruṣasevī kalyāṇamitrasanniśritaḥ ātmaskhalitānāñca parijñātā bhavati doṣadarśī / parijñāya ca doṣaṃ dṛṣṭvā pratisaṃhartā bhavati / skhalitaśca buddhabodhisattvānāṃ sahadhārmikāṇāṃ cāntike 'tyayadeśako bhavati / evaṃbhāgīyānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmarjanarakṣaṇavivardhanāya yacchīlaṃ [tad] bodhisattvasya kuśaladharmasaṃgrāhakaṃ śīlamityucyate /

tatra katamad bodhisattvasya sattvānugrāhakaṃ śīlam / tatsamāsata ekādaśākāraṃ veditavyam / ekādaśākārāḥ katame / sattvakṛtyeṣvarthopasaṃhiteṣu [vicitreṣu] sahāyībhāvaḥ / sattvānāmutpannotpanneṣu vyādhyādiduḥkheṣu glānopasthānādikaḥ sahāyībhāvaḥ / tathā laukikalokottareṣvartheṣu dharmadeśanāpūrvaka upāyopadeśapūrvakaśca nyāyopadeśaḥ / upakāriṣu ca sattveṣu kṛtajñatāmanurakṣato 'nurūpa[pratyupakāra-]pratyupasthānam / vivighebhyaśca siṃhavyāghrarājacaurodakāgnyādikebhyo vicitrebhyo bhayasthānebhyaḥ sattvānāmārakṣā / bhogajñātivyasaneṣu śokavinodanā / upakaraṇavighātiṣu sattveṣu sarvopakaraṇopasaṃhāraḥ / nyāyapatitaḥ samyaṅniśrayadānato dharmeṇa gaṇaparikarṣaṇā / ālapanasaṃlapanapratisammodanaiḥ kālenopasaṃkramaṇatayā parato bhojanapānādi [prati]grahato laukikārthānuvyavahārataḥ āhūtasyāgamanagamanataḥ samāsataḥ sarvānarthopasaṃhitāmanāpasamudācāraparivarjanaiścittānuvartanatā / bhūtaiśca guṇaiḥ saṃpraharṣaṇatā / rahaḥ prakāśaṃ vodbhāvanatāmupādāya / snigdhena hitādhyāśayānugatenāntargatamānasena nigrahakriyā avasādanā vā daṇḍakarmānupradānaṃ va pravāsanā vā yāvadevākuśalāsthānāt vyutthāpya kuśale sthāne sanniyojanārtham / ṛddhibalena ca narakādigatipratyakṣaṃ sandarśanatayā 'kuśalādudvejanā buddhaśāsanāvatārāya cāvarjanā toṣaṇā vismāpanā /

kathañca bodhisattvaḥ saṃvaraśīle sthitaḥ kuśaladharmasaṃgrāhake śīle sthitaḥ sattvārthakriyāśīle ca sthitaḥ susaṃvṛtaśīlī ca bhavati susaṃgṛhītakuśalaśīlī ca (dutt 98) sarvākārasattvārthakriyāśīlī ca / iha bodhisattvaḥ prātimokṣasaṃvaravyavasthitaḥ sa ceccakravartirājyamapyutsṛjya pravrajito bhavati sa tasmiṃścakravartirājye evaṃ nirapekṣo bhavati tadyathā tṛṇe vā 'medhye vā / nihīnapuruṣasya jīvikābhiprāyasya pravrajitasya pratyavarān kāmānapahāya na tathā teṣu pratyavareṣu kāmeṣu nirapekṣatā bhavati yathā bodhisattvasyāśayaviśuddhatāmupādāya pravrajitasya sarvamānuṣyakakāmapravareṣu cakravartikāmeṣu / anāgateṣvapi mārabhavanaparyāpanneṣvapi kāmeṣu bodhisattvo nābhinandī bhavati nāpi ca teṣāmarthāya praṇidhāya brahmacaryaṃ carati mahāvicitrapratibhayagahanapraveśamiva tān kāmān yathābhūtaṃ saṃpaśyan prāgeva tadanyeṣu divyeṣu / vartamāne 'pyadhvani pravrajito bodhisattva udārebhyaḥ sattvebhya udāramapi lābhasatkāraṃ vāntāśanamiva samyak prajñayā paśyan nāsvādayati prāgeva pratyavarebhyaḥ [sattvebhyaḥ] pratyavaram / pravivekābhirataśca bhavati ekākī saṃvamadhye vā sarvakālaṃ cittavyapakṛṣṭavihārī / sa na śīlasaṃvaramātrakeṇa tuṣṭho bhavati / api tu śīlaṃ niśritya śīlaṃ pratiṣṭhāya ye te 'prameyā bodhisattvasamādhayasteṣāmabhinirhārāya vaśitāprāptaye vyāyacchate / saḥ saṃsargato 'pyaṇukām apyasatsaṃkathā masadvācaṃ nādhivāsayati pravivekagataścāṇukamapyasadvitarkam / pramuṣitayā ca smṛtyā tatsamudācārahetoḥ kālena kālaṃ tīvraṃ vipratisāramādīnavadarśanamutpādayati /

yamābhīkṣṇakaṃ vipratisāramādīnavadarśanamāgamyotpannamātrāyāmasatsaṃkathāyāmasadvitarke ca tvaritatvaritaṃ sā smṛtirupatiṣṭhate / akaraṇacittañca pratilabhate / yena pratisaṃharati / pratisaṃharaṇābhyāsataśca krameṇa tadyathā pūrvaṃ tatsamudācāra-ratirabhūt tathā etaharyasamudācāra-ratiḥ santiṣṭhate samudācāraprātikūlyañca / sarvabodhisattvaśikṣāpadāni cāsya mahābhūmipraviṣṭānāṃ bodhisattvānāṃ śrutvā udārāṇyaprameyāṇyacintyāni dīrghakālikāni paramaduśkarāṇi na bhavati cetasa uttāso vā layaḥ saṃkoco vā nānyatrāsyaivaṃ bhavati / te 'pi manuṣyabhūtāḥ krameṇa śikṣamāṇāḥ bodhisattvaśikṣāṣvaprameyācintyakāyavāksaṃvarasamanvāgatāḥ saṃvṛttāḥ / vayamapi manuṣyabhūtāḥ krameṇa ca śikṣamāṇāḥ asaṃśayamanuprāpsyāmastāṃ kāyavāksaṃvarasampattimiti / ātmadoṣāntaraskhalitagaveṣī ca bodhisattvo bhavati śīlasaṃvare vyavasthito na paradoṣāntaraskhalitagaveṣī / sarvaraudraduḥśīlānāñca (dutt 99) sattvānāmantike nāghātacitto bhavati na pratighacittaḥ / dharmamahākaruṇatāmupādāyādhimātrameva teṣāmantike bodhisattvānāmanukampācittañca kartukāmatācittañca pratyupasthitaṃ bhavati / saṃvaraśīlavyasthitaśca bodhisattvaḥ pāṇiloṣṭadaṇḍaśastrasaṃsparśairapi pareṣāmantike cittamapi na pradūṣayati / kutaḥ punaḥ pāpikāṃ vācaṃ niścārayiṣyati pratihaniṣyati vā prāgeva punaḥ ākrośaroṣaṇaparibhāṣaṇaistanukaduḥkhasparśajairapakāraiḥ / saṃvaraśīlavyavasthitaśca bodhisattvaḥ pañcāṅgaparigṛhītenāpramādena samanvāgato bhavati pūrvāntasahagatenāparāntasahagatena madhyāntasahagatena pūrvakālakaraṇīyena sahānucareṇa ca /

bodhisattvaśikṣāsu śikṣamāṇo bodhisattvaḥ atītamadhvānamupādāya yāmāpattimāpannaḥ sā 'nena yathādharmaṃ pratikṛtā bhavati / ayamasya pūrvāntasahagato 'pramādaḥ / anāgate 'pyadhvani yāmāpattimāpatsyate tāmapi yathādharmaṃ pratikariṣyati / ayamasyāparāntasahagato 'pramādaḥ / pratyutpanne 'pyadhvani yāmāpattimāpadyate tāmapi yathādharmaṃ pratikaroti / ayamasya madhyāntasahagato 'pramādaḥ / pūrvameva cāpatterbodhisattvastīvramautsukyamāpadyate / kaccidahaṃ tathā tathā careyaṃ yathā yathā caran yathā yathā viharan āpattiṃ nāpadyeyam / ayaṃ bodhisattvasya pūrvakālakaraṇīyo 'pramādaḥ / sa pūrvakālakaraṇīyamevāpramādaṃ niśritya tathā tathā carati tathā tathā viharati yathā yathāsya carato viharato vā āpattirnottiṣṭhate / ayamasya sahānucaro 'pramādaḥ / saṃvaraśīla-vyavasthito bodhisattvaḥ praticchannakalyāṇo bhavati vivṛtapāpaḥ alpecchaḥ santuṣṭaḥ duḥkhasahiṣṇuraparitasanajātīyaḥ anuddhataśca acapalaśca praśānteryāpathaḥ kuhanādisarvamithyājīvakarakadharmavivarjitaḥ / ebhirdaśabhiraṅgaiḥ samanvāgato bodhisattvaḥ saṃvaraśīlavyavasthitaḥ susaṃvṛtaśīlī bhavati / yadutātīteṣu kāmeṣu nirapekṣatayā anāgateṣvanabhinandanatayā pratyutpa-nneṣvanadhyavasānatayā pravivekavāsābhiratyā vāgvitarkapariśodhanatayā ātmano 'paribhavanatayā sauratyena kṣāntyā 'pramādena ācārājīvaviśuddhyā ceti /

punarbodhisattvaḥ kuśala[dharma]saṃgrāhakaśīle vyavasthitaḥ uttpannāṃ kāyabhogāpekṣāṃ svalpāmapi nādhivāsayati prāgeva prabhūtām / sarvadauḥśīlyanidānabhūtāṃśca (dutt 100) kleśopakleśān krodhopanāhādīnutpannān nādhivāsayati / utpannāṃ pareṣāmantike āghātapratighavairacittatāṃ nādhivāsayati / utpannamālasyakausīdyaṃ nādhivāsayati / utpannaṃ samāpatyāsvādaṃ samāpattikleśaṃ nādhivāsayati / pañca ca sthānāni yathābhūtaṃ prajānāti / kuśalaphalānuśaṃsaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / kuśalahetuṃ kuśalahetuphale viparyāsamaviparyāsañca kuśalasaṃgrahāya cāntarāyaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / kuśalaphale bodhisattvaḥ anuśaṃsadarśī kuśalahetuṃ paryeṣate / kuśalasaṃgrahāya viparyāsañcāviparyāsañca yathābhūtaṃ prajānan bodhisattvaḥ prāpya kuśalaphalaṃ nānitye nityadarśī bhavati / na duḥkhe sukhadarśī / nāśucau śacidarśī / nānātmanyātmadarśī / antarāyañca prajānan kuśalasaṃgrahāya parivarjayati / tasyaibhirdaśabhirākāraiḥ kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlavyavasthitasya kṣiprameva kuśalasaṃgraho bhavati sarvākāra[saṃgraha]śca yaduta dānopaniṣadāśīlopaniṣadā kṣāntyupaniṣadā vīryopaniṣadā dhyānopaniṣadā pañcākārayā ca [pra]jñayā /

punarbodhisattvaḥ ekādaśabhirākāraiḥ sarvākāre sattvārthakriyāśīle vyavasthitaḥ / ekaikena sarvākāreṇākāreṇa samanvāgato bhavati / iha bodhisattvaḥ sattvānāṃ teṣu teṣu kṛtyeṣu sahāyībhāvaṃ gacchan kṛtyacintāyāṃ kṛtyasamarthane sahāyībhāvaṃ gacchati adhvagamanāgamane samyakkarmāntaprayoge bhogānāmārakṣaṇe vibhinnānyo 'nyapratisandhāne utsave puṇyakriyāyāñca duḥkheṣu vā / punarbodhisattvaḥ sahāyībhāvaṃ gacchan vyādhitān sattvān paricarati / andhān praṇayati panthānaṃ vyapadiśati / badhirān hastasavācikayārthaṃ grāhayati saṃjñānimittavyapadeśena / vyaṅgān śirasā vā yānena vā vahati / kāmacchandaparyavasthānaduḥkhitānāṃ sattvānāṃ kāmacchandaparyavasthānaduḥkhaṃ prativinodayati / vyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsāparyavasthānaduḥkhitānāṃ sattvānāṃ yāvadvicikitsāparyavasthānaduḥkhaṃ prativinodayati / kāmavitarkaparyavasthānena duḥkhitānāṃ sattvānāṃ kāmavitarkaṃ prativinodayati / yathākāmavitarkam evaṃ vyāpādahiṃsājñātijanapadāpara vitarkāvamanyanāpratisaṃyuktaḥ kulodaya pratisaṃyuktaśca vitarko veditavyaḥ pariparibhavaparājayaduḥkhena duḥkhitānāṃ sattvānāṃ paraparibhavaparājayaduḥkhaṃ (dutt 101) prativinodayati / adhvapariśrāntānāṃ sthānāsanadānenāṅgaprapīḍanena śramaklamaduḥkhaṃ prativinodayati / punarbodhisattvaḥ sattvānāṃ nyāyaṃ vyapadiśan duścaritacāriṇāṃ sattvānāṃ duścaritaprahāṇāya dharmaṃ deśayati yuktaiḥ padavyañjanaiḥ sahitairānulomikairānucchavikairaupayikaiḥ pratirūpaiḥ pradakṣiṇaiḥ nipakasyāṅgasaṃbhāraiḥ /

upāyakauśalyaṃ vā punarvyapadiśati yathā duścaritacāriṇāṃ sattvānāṃ duścaritaprahāṇāya evaṃ matsāriṇāṃ [sattvānāṃ] mātsaryaprahāṇāya dṛṣṭe vā dharme samyagalpakṛcchreṇa bhogānāmarjanāya rakṣaṇāya ca śāsane 'smin pratihatānāṃ śraddhāpratilambhāya darśanapratilambhāya / darśanaviśuddhyā 'pāyasamatikramāya sarvasaṃyojanaparyādānāt sarvaduḥkhasamatikramāya punarbodhisattva upakāriṇāṃ sattvānāṃ kṛtajñatāṃ prāviṣkurvan dṛṣṭvā satkṛtyālapati [saṃlapati] pratisammodayati-ehi svāgatavāditayā / āsanasthānānupradānena ca saṃpratīcchati / tulyādhikena cāsya pratilābhasatkāreṇa pratyupasthito bhavati na nyūnena / sa kṛtyeṣvasyāyācito 'pi sahāyībhāvaṃ gacchati prāgeva yācitaḥ / yathā kṛtyeṣu evaṃ duḥkheṣu nayopadeśe bhayaparitrāṇe vyasanasthaśokaprativinodane upakaraṇopasaṃhāre sanniśrayadāne cittānuvartane bhūtairguṇaiḥ saṃpraharṣaṇe snigdhena cāntarbhāvena vinigrahe ṛddhyā cottāsanāvarjaneneti / peyālam / punarbodhisattvo bhītānāṃ sattvānāṃ bhayesvārakṣakaḥ / kṣudramṛgabhayādapi sattvān rakṣati āvartagrāhabhayādapi rājabhayādapi corabhayādapi pratyarthikabhayādapi svāmyadhipatibhayādapi anājīvikabhayādapyaślokabhayātpariṣacchāradyabhayādapi amanuṣyavetāḍabhayādapi / punarbodhisattvo vyasanasthānāṃ sattvānāṃ śokaprativinodanaṃ jñātivyasanamārabhya mātāpitṛmaraṇe 'pi śokaṃ [prati]vinodayati / putradāramaraṇe 'pi dāsīdāsakarmakarapauruṣeyamaraṇe 'pi mitrāmātyajñātisālohitamaraṇepyācāryopādhyāyagurūsthānīyamaraṇe 'pi śokaṃ prativinodayati /

bhoga vyasanaṃ vā punarārabhya sa cedbhogā rājñā vā pareṣāmapahṛtā bhavanti / tatra śokaṃ prativinodayati / caurairvā 'pahṛtā bhavanti / agninā vā dagdhā udakena vā apahṛtāḥ kunihitā vā nidhayaḥ pranaṣṭā bhavanti / kuprayuktā vā karmāntāḥ pralugnā bhavanti / apriyairvā dāyādairadhigatā bhavanti / kule vā kulāṃgāra (dutt 102) utpanno bhavati / yena te bhogā anayena vyasanamāpāditā bhavanti / tannidānamapi śokamutpannaṃ mṛdumadhyādhimātraṃ sattvānāṃ bodhisattvaḥ samyak prativinodayati / punarupakaraṇārthinām upakaraṇopasaṃhāraṃ kurvan bodhisattvo bhojanaṃ bhojanārthibhyo dadāti / pānaṃ pānārthibhyaḥ / yānaṃ yānārthibhyaḥ / vastraṃ vastrārthibhyaḥ / alaṅkāramalaṅkārārthibhyaḥ / bhāṇḍopaskaraṃ bhāṇḍopaskarārthibhyaḥ / gandhamālyavilepanaṃ gandhamālyavilepanārthibhyaḥ / pratiśrayaṃ pratiśrayārthibhyaḥ / ālokamālokārthibhyo dadāti / punaḥ parigrahaśīlena bodhisattvaḥ sattvānāṃ gaṇaparikarṣaṇayogena parigrahaṃ kurvan pūrvantāvat niśrayaṃ dadāti nirāmiṣeṇa cittenānukampācittenānukampācittameva [saṃ]puraṣkṛtya / tato dharmeṇa cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāneṣāmarthe śrāddhānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmantikātparyeṣate / dhārmikaiśca dharmalabdhaiḥ svaiścīvarapiṇḍapātaśayānāsanaglāna pratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sādhāraṇaparibhogī ca bhavatyapratiguptabhojī / aṣṭākārañcānulomikamavavādaṃ kālena kālamanuprayacchati / pañcākārayā cānuśāsanyā samyaksamanuśāsti / tadyathokte 'nuśāsanī-balagotrapaṭale tathehāpi veditavyā /

punarbodhisattvaścittānuvartanaśīlena sattvānāṃ cittamanuvartamānaḥ ādita evaṃ sattvānāṃ bhāvaṃ ca jānāti prakṛtiñca / bhāvañca jñātvā prakṛtiñca yathā yaiḥ sattvaiḥ sārdhaṃ saṃvastavyaṃ bhavati tathā [taiḥ] saṃvasati / yathā yeṣu sattveṣu pratipattavyaṃ bhavati tathā teṣu pratipadyate / yasya ca sattvasya bodhisattvaścittamanuvartitukāmo bhavati tasya ca cetpaśyatyevaṃrūpeṇāsya vastusamudācāreṇa kāyikavācikena duḥkhadaurmasyamutpatsyete / taccaduḥkhadaurmanasyamasya nākuśalāt sthānād vyutthānāya kuśale ca sthāne pratiṣṭhāpanāya saṃvartiṣyate / pratisaṃkhyāya bodhisattvastaṃ kāyikavācikaṃ vastasamudācāraṃ yatnataḥ pariharati na samudācarati / sa cetpunastad duḥkhadaurmanasyamasyākuśalāt sthānād vyutthāpya (dutt 103) kuśale sthāne pratiṣṭhāpanāya paśyati nānuvartate / pratisaṃkhyāya bodhisattvaḥ paracittaṃ yaduta parānukampāmevopādāya yena ca pareṣāṃ vastusamudācāreṇa kāyikavācikenānyeṣāmutpadyate duḥkhadaurmanasyam tacca pareṣāṃ tadanyeṣāmakuśalāt sthānād vyutthānāya kuśale sthāne pratiṣṭhā[pa]nāya [na] saṃvartate pratisaṃkhyāya pratisaṃharati bodhisattvastatkāyavāk [karma]samudācāraṃ tadanyeṣāṃ cittānurakṣayā / sa cetpunaḥ paśyati pareṣāṃ tadanyeṣāṃ vā tadubhayorvā akuśalāt sthānād vyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpanāya pratisaṃkhyāya samudācarati bodhisattvastaṃ kāyavāksamudācāram / nānuvartate teṣāṃ sattvānāṃ cittamanukampācittamevopasthāpya /

yena ca bodhisattva ātmano vastusamudācāreṇa kāyikavācikena pareṣāṃ duḥkhadaurmanasyamutpadyamānaṃ samanupaśyati sa ca kāyavāksamudācāro na śikṣāpadaparigṛhīto bhavati na puṇyajñānasambhārānugataḥ tacca duḥkhadaurmanasyaṃ pareṣāṃ nākuśalāt sthānāditi pūrvavadveditavyam / pratisaṃharati bodhisattvastaṃ kāyavāksamudācāraṃ paracittānurakṣayā / [tad] viparyayātsamudācāraḥ pūrvavadveditavyaḥ / yathā duḥkhadaurmanasyamevaṃ sukhasaumanasyaṃ yathāyogaṃ vistareṇa veditavyam / na ca paracittānuvartī bodhisattvaḥ parasya krodhaparyavasthānena paryavasthitasya sammukhamavigate krodhaparyavasthāne varṇamapi bhāṣate prāgevāvarṇam / nāpi saṃjñāptimanuprayacchati / punaḥ paracittānuvartī bodhisattvaḥ paramanālapantamapyālapati [prati]sammodayati prāgevālapantaṃ pratisammodayantam / [na ca] paracittānuvartī bodhisattvaḥ pareṣāṃ kṣubhyati nānyatrāvasādayitukāmaḥ / teṣāmevānukampayā praśāntairindriyairavasādayati / na ca paricittānuvartī bodhisattvaḥ paramavahasati nāvaspaṇḍayati na maḍkubhāvamasyopasaṃharati nāpyasparśavihārāya kaukṛtyamupasaṃharati / nigṛhītasyāpi parājitasya na nigrahasthānena saṃcodayati / nīcaiḥ prapannasya na cocchritamātmānaṃ vikhyāpayati / na ca paracittānuvartī bodhisattvaḥ pareṣāmasevī bhavati nāpyatisevī nāpyakālasevī nāpi teṣāṃ purastātpriyavigarhako bhavati nāpyapriyapraśaṃsakaḥ / nāpyasaṃstutaviśvāsī bhavati / nābhīkṣṇayācakaḥ / pratigrahe 'pi ca mātrāṃ jānāti / pratigraheṇa ca bhojanapānādikenopanimantrito na nirākaroti /

dhārmiko vā nyāyasaṃjñaptimanuprayacchati / (dutt 104) punarbodhisattvo bhūtaguṇasaṃharṣaṇaśīlena sattvān saṃpraharṣayan śraddhāguṇasampannān śraddhāguṇasaṃkathayā saṃpraharṣayati śīlaguṇasampannān śīlaguṇasaṃkathayā śrutaguṇasaṃpannān śrutaguṇasaṅkathayā tyāgaguṇasampannāṃstyāgaguṇasaṅkathayā prajñāguṇasampannān prajñāguṇasaṃkathayā saṃpraharṣayati / punarbodhisattvaḥ nigrahaśīlena sattvānnigṛhṇan mṛdvaparādhaṃ mṛduvyatikramaṃ snigdhenāntarbhāvenāvipannena mṛdvyā 'vasādanikayā avasādayati / madhyāparādhaṃ madhyavyatikramaṃ madhyayā ['vasādanikayā] adhimātrāparādhamadhimātrabyatikramamadhimātrayā 'vasādanikayā 'vasādayati / yathā cāvasādanikā tathā daṇḍakarma veditavyam / mṛdumadhyāparādhaṃ mṛdumadhyavyatikramaṃ bodhisattvastāvatkālikayogena punarādānāya pravāsayati teṣāmeva cānyeṣāñca samanuśāsanārthamanukampācittatayā adhimātrāparādhaṃ [adhimātravyatikramaṃ] punarasaṃvāsāyāsaṃbhogāya yāvajjīvenāpyapunaḥpratigrahaṇāya pravāsayati teṣāmeva cānukampayā / mā te bahutaramasmin śāsane 'puṇyaparigrahaṃ kariṣyantīti / pareṣāñca hitakāmatayā samanuśāsanārtham / punarbodhisattvaḥ ṛddhibalena sattvānuttrāsāyitukāmaḥ āvarjayitukāmo vā duścaritacāriṇāṃ sattvānāṃ duścaritavipākaphalamapāyānnarakānmahānarakān śītalanarakān pratyekanarakānupanīyopanīya darśayati / paśyantu bhavanto duścaritasya [kṛtopacitasya] manuṣyabhūtairidamīdṛśaṃ raudraṃ paramakaṭukamaniṣṭaṃ phalavipākaṃ pratyanubhūyamānamiti / te ca taṃ dṛṣṭvā uttrasyanti saṃvegamāpadyante duścaritātprativiramanti /

tadekatyāṃśca sattvān bodhisattvasya mahatyāṃ pariṣadi sannisannasya praśnasaṃpādenānādeyaṃ vacanaṃ kartukāmān bodhisattvo vajrapāṇiṃ vā 'nyatamaṃ vā udāravarṇamahākāyaṃ [mahābalaṃ] yakṣamabhinirmimīya bhīṣayatyuttrāsayati / tannidānaṃ saṃpratyayajātasya bahumānajātasya samyageva praśnaprativyākaraṇārtham / tasya ca mahājanakāyasya tena praśnavyākaraṇena vinayanārtham / vicitreṇa vā punaḥ ṛdvyabhisaṃskāreṇa tadyathā eko bhūtvā bahudhā bhavan bahudhā bhūtvā eko bhavan tiraḥ kuḍayaṃ tiraḥ śailaṃ tiraḥ prākāramasajjamānena kāyena gacchanvistareṇa yāvadbrahmalokaṃ kāyena vaśe vartayan yamakānyapi prātihāryāṇi vidarśayastejodhātumapi samāpadyamānaḥ śrāvakāsādhāraṇaṃ vā punarṛddhimupadarśayannāvarjayan toṣayitvā saṃpraharṣya aśraddhaṃ (dutt 105) śraddhāsaṃpadi niveśayati / duḥśīlaṃ śīlasaṃpadi alpaśrutaṃ śrutasaṃpadi matsariṇaṃ tyāgasaṃpadi duṣprajñaṃ prajñāsaṃpadi niveśayati / evaṃ hi bodhisattvaḥ sarvākāreṇa sattvārthakriyāśīlena samanvāgato bhavati /

ta ete bhavanti trayo bodhisattvasya śīlaskandhāḥ aprameyāḥ puṇyaskandhāḥ / saṃvaraśīlasaṃgṛhītaḥ kuśala dharmasaṃgrāhaka[śīla]saṃgṛhītaḥ sattvārthakriyāśīlasaṃgrahītaśca śīlaskandhaḥ /

tatra bodhisattvenāsmin trividhe 'pi śīlaskandhe bodhisattvaśikṣāyāṃ śikṣitukāmena gṛhiṇā vā pravrajitena vā 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kṛtapraṇidhānena sahadhārmikasya bodhisattvasya kṛtapraṇidhānasya vijñasya pratibalasya vāgvijñaptyarthagrahaṇāvabodhāya ityevaṃrūpasya bodhisattvasya pūrvaṃ pādayornipatyādhyeṣaṇāṃ kṛtvā yathā tavāhaṃ kulaputrāntikādbodhisattvaśīlasaṃvarasamādānamākāṃkṣāmyādātuṃ tadarhasyanuparodhena muhūrtamasmākamanukampayā dātuṃ śrotuñca / ityevaṃ samyagadhyeṣyaikāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā buddhānāṃ bhagavatāmatītānāgatapratyutpannānāṃ daśamu dikṣu mahābhūmipraviṣṭānāñca mahājñānaprabhāvaprāptānāṃ bodhisattvānāṃ sāmīcīṃ kṛtvā guṇāṃśca teṣāṃmāmukhīkṛtya ghanarasaṃ prasādaṃ cetasaḥ sañjanayya parīttaṃ vā yasya [vā] yācati śaktirhetubalañca / sa vijño bodhisattvo nīcairjānu-maṇḍalanipatitena vā utkuṭu[ka]sthitena vā tathāgatapratimāṃ purataḥ sthāpayitvā saṃpūraskṛtyaivaṃ syādvacanīyaḥ / anuprayaccha me kulaputrāyuṣman bhadanteti vā bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānam / ityuktvā ekāgrāṃ smṛtimupasthāpya cittapraśādamevānupabṛṃhayatā na cirasyedānīṃ me 'kṣayasyāprameyasya niruttarasya mahāpuṇyanidhānasya prāptirbhaviṣyatīti etamevārthamanucintayatā tūṣṇīṃ bhavitavyam / tena punarvijñena bodhisattvena sa tathā pratipanno bodhisattvaḥ avikṣiptena cetasā sthitena vā niṣaṇṇena vā āsane idaṃ syādvacanīyaḥ / śruṇu evaṃnāman kulaputra dharmabhrātariti vā bodhisattvo 'si bodhau ca kṛtapraṇidhānaḥ / tena omiti [prati]jñātavyam / sa punaruttari idaṃ syādvacanīyaḥ /

pratīcchasi tvamevaṃnāman (dutt 106) kulaputra mamāntikāt sarvāṇi bodhisattvaśikṣāpadāni sarvañca bodhisattvaśīlaṃ saṃvaraśīlaṃ kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlaṃ sattvārthakriyāśīlañca / yāni śikṣāpadāni yacchīlamatītānāṃ sarvabodhisattvānāmabhūt / yāni śikṣāpadāni yacchīlamanāgatānāṃ sarvabodhisattvānāṃ bhaviṣyati / yāni śikṣāpadāni yacchīlametarhi daśasu dikṣu pratyutpannānāṃ sarvabodhisattvānāṃ bhavati / yeṣu śikṣāpadeṣu yacchīle 'tītāḥ sarvabodhisattvāḥ śikṣitavantaḥ / anāgatāḥ sarvabodhisattvāḥ śikṣiṣyante / pratyutpannāḥ sarvabodhisattvāḥ śikṣante / tena pratigṛhṇāmīti pratijñātavyam / evaṃ dvirapi trirapi tena ca vijñena bodhisattvena vaktavyam / tena ca mamādāyakena bodhisattvena yāvat trirapi pratijñātavyaṃ pṛṣṭena / evaṃ hi tena vijñena bodhisattvena tasya pratigrāhakasya bodhisattvasya yāvat trirapi bodhisattvaśīlasaṃvarasamādāna dattvā pratijñāñca pratigṛhyāvyutthita eva tasmin pratigrāhake bodhisattve tasyā eva tathāgatapratimāyāḥ purato daśasu dikṣu sarvabuddhabodhisattvānāṃ tiṣṭhatāṃ dhriyatāṃ yāpayatāṃ pādayornipatya sāmīcīṃ kṛtvā evamārocayitavyam / pratigṛhītamanena evanāmnā bodhisattvena mama evaṃnāmno bodhisattvasyāntikādyāvat trirapi bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānam / so 'hamevanāmātmānaṃ sākṣibhūtamasyaitannāmno bodhisattvasya paramāryāṇāṃ viparokṣāṇāmapi sarvatra sarvasattvāviparokṣabuddhīnāṃ daśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣvārocayāmyasmin bodhisattvaśīlasaṃvarasamādanam / eva dvirapyevaṃ trirapi vaktavyam /

evañca punaḥ śīlasaṃvarasamādānakarmaparisamāptyanantaraṃ dharmatā khalveṣā yadvā daśasu dikṣvanantāparnyateṣu lokadhātuṣu tathāgatānāṃ mahābhūmipraviṣṭānāñca bodhisattvānāñca tiṣṭhatāṃ dhriyatāṃ tadrūpaṃ nimittaṃ pradurbhāvati / yena teṣāmevaṃ bhavati / bodhisattvena bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānaṃ samāptamiti / teṣāñcānantaraṃ samanvāharastasya bodhisattvasyāntike bhavati / samanvāharatāñca jñānadarśanaṃ pravartate / te tena jñānadarśanena yathābhūtamevaṃ pratisaṃvedayanti / yathā evaṃnānmā bodhisattvena amuṣmin lokadhātāvevaṃnāmno bodhisattvasyāntikāt samyagbodhisattvaśīla saṃbarasamādānaṃ gṛhītamiti / te cāsya sarve putrasyaiva bhrāturivakalyāṇairmanobhiḥ pratyanukampante / evaṃ kalyāṇamanaḥpratyanukampitasya [tasya] bodhisattvasya (dutt 107) bhūyasyā mātrayā vṛddhiḥ pratikāṃkṣitavyā kuśalānāṃ dharmāṇāṃ na hāniḥ / pratigṛhītañca tacchīlasaṃvarasamādānārocanaṃ tairveditavyam / parisamāptau ca tasmin bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānakarmaṇyubhābhyāṃ tābhyāṃ bodhisattvābhyāṃ daśasu dikṣu teṣāmanantāparyantalokadhātugatānāṃ buddhabodhisattvānāṃ sāmīcīṃ kṛtvā pādayornipatyotthātavyam / idaṃ tasya bodhisattvasya śīlasaṃvarasamādānaṃ sarvaśīla-saṃvarasamādānaprativiśiṣṭaṃ bhavati niruttaramaprameyapuṇyaskandhasamanvāgataṃ paramakalyāṇacittāśayasamutthāpitaṃ sarvasattveṣu sarvākāraduścaritapratipakṣabhūtam /

yasya śīlasaṃvarasamādānasya sarvaprātimokṣasaṃvarasamādānāni śatatamīmapi kalāṃ nopayanti sahasratamīmapi saṃkhyāmapi kalāmapi gaṇanāmapyupamāmapyupaniṣadamapi nopayanti yaduta puṇyaparigrahamupādāya / tena punarbodhisattvenaivaṃ bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānavyavasthitena svayaṃ cābhyuhyābhyuhyedaṃ bodhisattvasya pratirūpaṃ kartum idamapratirūpaṃ kartumiti tathaiva tata ūrdhvaṃ karmaṇā saṃpādayitavyaṃ śikṣā karaṇīyā / bodhisattvasūtrapiṭakādvā yatnataḥ śrutvā 'smābodhisattvasūtrapiṭakamātṛkānibandhāt śrutvā tathaiva śikṣā karaṇīyā / na ca punaḥ sarveṣāṃ bodhisattvānāmantikādvijñānāmapyetacchīlasaṃvarasamādānamādātavyam / bodhisattvena nāśrāddhasyāntikāt pragrahītavyam / yastatprathamata etadevaṃvidhaṃ śīlasaṃvarasamādānaṃ nādhimucyeta nāvatarennāvakalpayennalubdhasya na lobhābhibhūtasya mahecchasyāsantuṣṭasya na śīlavipannasya śikṣāsvanādarakāriṇaḥ śaithilikasya na krodhanasyopanāhinaḥ akṣāntibahulasya parato vyatikramāsahiṣṇoḥ nālasasya kusīdasya yadbhūyasā rātrindivaṃ nidrāsukhaṃ pārśvasukhaṃ śayanasukhañca svīkurvataḥ saṅgaṇikayā cātināmayataḥ / na vikṣiptacittasyāntato godohanamātramapi kuśalacittaikāgratābhāvanā 'samarthasya / na mandasya na momuhajātīyasyātyarthaṃ saṃlīnacittasya bodhisattvasūtrapiṭakaṃ bodhisattvapiṭakamātṛkāmapavadamānasya / na ca punaretat saṃvarasamādānavidhānaṃ bodhisattvenodgṛhya paryavāpyāpi bodhisattvapiṭaka pratihatānāmaśrāddhānāṃ sattvānāṃ sahasaivārocayitavya pravedayitavyam / tatkasya hetoḥ /

tathāhi śrutvā '[na]dhimucyamānā mahatājñānāvaraṇenāvṛtā (dutt 108) apavaderan / yaścainamapavadate sa yāvadapramāṇena puṇyaskandhena samanvāgataḥ saṃvarasthāyī bodhisattvo bhavati tāvadapramāṇenaiva so 'puṇyaskandhenānuṣakto bhavati yāvattāṃ pāpikāṃ vācaṃ pāpikāṃ dṛṣṭiṃ pāpakān sakalpān sarveṇa sarva notsṛjati /

śīlasaṃvarasamādānañca kartukāmasya bodhisattvasya purato 'syāṃ bodhisattvasūtrapiṭakamātṛkāyāṃ yāni bodhisattvasya śikṣāpadānyāpattisthānāni cākhyātāni tānyanuśrāvayitavyāni / ca cedāśayato vicārayitvā prajñayā pratisaṃkhyāyotsahate / na parasamādāpanikayā nāpi paraspardhayā [sa]dhīro bodhisattvo veditavyaḥ / tena ca pratigṛhītavyaṃ tasya ca dātavyametena vidhinā etacchīlasaṃvarasamādānam /

evañca śīlasaṃvaravyavasthitasya bodhisattvasya catvāraḥ pārājayikasthānīyadharmā bhavanti / katame catvāraḥ / lābhasatkārādhyavasitasyātmotkarṣaṇā parapaṃsanā bodhisattvasya pārājāyikasthānīyo dharmaḥ / satsu saṃvidyamāneṣu bhogeṣu lobhaprakṛtitvāt duḥkhiteṣu kṛpaṇeṣvanātheṣvapratiśaraṇeṣvasamyagayācakeṣu pratyupasthiteṣu nairvṛṇyādāmiṣāvisargaḥ dharmamātsaryāccārthināṃ samyakpratyupasthitānāṃ dharmāṇāmasaṃvibhāgakriyā bodhisattvasya pārājayikasthānīyo dharmaḥ / yadapi bodhisattvastadrūpaṃ krodhaparyavasthānamanuvṛṃhayati yena tato na vākpāruṣyaniścāraṇamātrakeṇa nivartate / krodhābhibhūtaḥ pāṇinā vā loṣṭena vā daṇḍena vā śastreṇa sattvāṃstāḍayati vihiṃsayati viheṭhayati / krodhāśayameva ca tīvramantarākṛtvā pareṣāmantikādvyatikramasajñapti na pratigṛhaṇāti na kṣamate nāśayaṃ vimuñcati / ayamapi bodhisattvasya pārājayikasthānīyo dharmaḥ / bodhisattvapiṭakāpavādaḥ saddharmapratirūpakāṇāñca rocanā dīpanā vyavasthāpanā / svayaṃ vā saddharmapratirūpakādhimuktasya pareṣāṃ cā 'nuvṛttyā bodhisattvasya pārājayikasthānīyo dharmaḥ / itīme catvāraḥ pārājayikasthānīyā dharmāḥ / yeṣāṃ bodhisattvo 'nyatamānyatamaṃ dharmamadhyāpadya prāgeva sarvānabhavyo bhavati dṛṣṭe dharme vipulasya bodhisattvasaṃbhārasyopacayāya parigrahāya / abhavyo bhavati ca dṛṣṭe (dutt 109) dharme āśayaviśuddheḥ / [sa] bodhisattvapratirūpakaśca bhavati / no tu bhūto bodhisattvaḥ /

mṛdumadhyaparyavasthāna[ta]śca bodhisattvaḥ ebhiścaturbhiḥ pārājayikasthānīyadharmasamudācārādbodhisattvaśīlasaṃvarasamādānaṃ [na] vijahāti / adhimātraparyavasthānatastu vijahāti / yataśca bodhisattvaḥ eṣāṃ caturṇāṃ pārājayikasthānīyānāṃ dharmāṇāmabhīkṣṇa-samudācārāt parīttamapi hrībyapatrāpyaṃ notpādayati / tena ca prīyate / tena ca ramate / tatraiva guṇadarśī bhavati / iyamadhimātratā paryavasthānasya veditavyā / na tu bodhisattvaḥ sakṛdeva pārājayikasthānīyadharmasamudācārāt bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānaṃ vijahāti / tadyathā pārājayirkaidharmairbhikṣuḥprātimokṣasaṃvaram / parityaktasamādāno 'pi ca bodhisattvo dṛṣṭe dharme bhavyaḥ punarādānāya bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānasya bhavati nābhavya eva tadyathā pārājayikādhyāpannaḥ prātimokṣasaṃvarastho bhikṣuḥ / samāsataśca dvābhyāmeva kāraṇābhyāṃ bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānasya tyāgo bhavati / anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau praṇidhānaparityāgataśca pārājayikasthānīyadharmādhimātraparyavasthānasamucārataśca / na ca parivṛttajanmāpi bodhisattvaḥ bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānaṃ vijahāti / adha urdhvaṃ tiryaksarvatropapadyamāno yena bodhisattvena praṇidhānaṃ na tyaktaṃ bhavati / nāpi ca pārājayikasthānīyānāṃ dharmāṇāmadhimātraṃ paryavasthānaṃ samudācaritaṃ bhavati / muṣitasmṛtistu parivṛttajanmā bodhisattvaḥ kalyāṇamitrasamparkamāgamya smṛtyudbodhanārthaṃ punaḥ punarādānaṃ karoti / na tvabhinavasamādānam /

evaṃ bodhisattvaśīlasaṃvarasthitasya bodhisattvasyāpattirapi veditavyā / anāpattirapi kliṣṭāpyakliṣṭāpi mṛdvī madhyā 'dhimātrā api / evaṃ bodhisattvaśīlasaṃvarasthito bodhisattvaḥ pratidivasaṃ tathāgatasya vā tathāgatamuddiśya caitye dharmasya vā dharmamuddiśya pustakagate 'pi bodhisattvasūtrapiṭake (dutt 110) [bodhisattvasūtrapiṭaka]mātṛkāyāṃ vā saṃghasya vā yo 'sau daśasu dikṣu mahābhūmipraviṣṭānāṃ bodhisattvānāṃ saṃghaḥ kiñcidevālpaṃ vā prabhūtaṃ vā pūjādhikārikamakṛtvā 'ntata ekapraṇāmamapi kāyena antato guṇānārabhya buddhadharmasaṃghānāmekacatuṣpadāyā api gāthāyāḥ pravyāhāraṃ vācā antata ekaprasādamapi buddhadharmasaṃghaguṇānusmaraṇapūrvakañcetasā rātriṃdivamatināmayati sāpattiko bhavati sātisāraḥ / sa cedagauravādālasyakausīdyādāpadyate kliṣṭāmāpattimāpanno bhavati / sa cet smṛtisaṃpramoṣādāpadyate akliṣṭāmāpattimāpanno bhavati / anāpattiḥ kṣiptacetasaḥ / anāpattiḥ śuddhāśayabhūmipraviṣṭasya / tathāhi śuddhāśayo bodhisattvaḥ tadyathā avetyaprasādalābhī bhikṣarnityakālameva dharmatayā śāstāraṃ paricarati paramayā ca pūjayā pūjayati dharmasaṃghañca /

bodhisattvo mahecchatāmasantuṣṭiṃ lābhasatkāragardhamutpannamadhivāsayati sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistatprahāṇāya cchandajātasya vīryamārabhata statpratipakṣaparigraheṇa tatpratibandhāvasthitasya prakṛtyā tīvrakleśatayābhibhūya punaḥ punaḥ samudācārāṇāt /

bodhisattvo vṛddhatarakaṃ guṇavantaṃ satkārārhaṃ sahadhārmikaṃ dṛṣṭvā mānābhinigrahītaḥ āghātacittaḥ pratighacitto vā utthāyāsanaṃ nānuprayacchati / paraiścālapyamānaḥ pratisammodyamānaḥ paripṛṣṭaśca na yuktarūpeṇa vāk pratyudāhāreṇa pratyupatiṣṭhate mānābhinigṛhīta eva āghātacittaḥ pratighacitto vā sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / no cenmānābhinigṛhīto nāghātacittaḥ pratighacitto vā api tvālasyakausīdyādavyākṛtacitto vā smṛtisaṃpramoṣād [vā] sāpattika eva bhavati sātisāro no tu kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattirvāḍhaglānaḥ syāt kṣiptacitto vā / anāpattiḥ [suptaḥ] syādayañca prativibuddhasaṃjñī upaśliṣyed ālapet saṃlapet pratisammodayet paripṛcchet / anāpattiḥ pareṣāṃ dharmadeśanāyāṃ prayuktasya sāṃkathyaviniścaye vā / anāpattistadanyeṣāṃ pratisaṃmodayataḥ / anāpattiḥ pareṣāṃ dharmaṃ deśayatāmavahitaśrotrasya śṛṇvataḥ sāṃkathyaṃviniścayaṃ vā / anāpattirdharmasaṃkathāvirasatāṃ dhārmakathikacittañcānurakṣataḥ / (dutt 111) anāpattistenopāyena teṣāṃ sattvānāṃ damayato vinayataḥ akuśalātsthānādvyutthāpya kuśale sthānepratiṣṭhāpayataḥ / [anāpattiḥ] sāṃdhikakriyākāramanurakṣataḥ anāpattiḥ pareṣāṃ prabhūtatarāṇāṃ cittamanurakṣataḥ /

bodhisattvaḥ parairupanimantryamāṇo gṛhe vā vihārāntare vā gṛhāntare vā bhojanapānavastrādibhiḥ pariṣkāraiḥ mānābhinigṛhītaḥ āghātacittaḥ pratighacitto vā na gacchati / na nimantraṇāṃ svīkaroti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānna gacchati akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattirglānaḥ syādapratibalaḥ kṣiptacitto va / anāpattirviprakṛṣṭo deśaḥ syāt mārgaśca sapratibhayaḥ / anāpattistenopāyenāsya damayitukāmaḥ syāt vinetukāmo 'kuśalātsthānād vyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpayitukāmaḥ / anāpattiranyasya pūrvataraṃ pratijñānaṃ bhavet / anāpattirnirantarakuśalapakṣa-[prayuktasya kuśalapakṣa-]cchidrīkārānurakṣārthamagacchataḥ anāpattirapūrvasyārthopasaṃhitasya dharmārthaśravaṇasya parihāṇihetoḥ / yathā dharmārthaśravaṇasya evaṃ sāṃkathyaviniścayasyāpi veditavyam / anāpattirviheṭhanābhiprāyeṇa nimantritaḥ syāt / anāpattiḥ pareṣāṃ prabhūtatarakāṇāmāghatacittamanurakṣataḥ / anāpattiḥ sāṃdhikaṃ kriyākāramanurakṣataḥ /

bodhisattvaḥ pareṣāmantikājajātarūpajatamaṇimuktāvaidūryādikāni ca dhanajātāni vicitrāṇi prabhūtāni pravarāṇi labhamāno 'nudadhyamānaḥ āghātacittaḥ pratighacitto na pratigṛhṇāti pratikṣipati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate sattvopekṣayā / ālasyakausīdyānna pratigṛhṇāti / sāpattiko bhavati sātisāro no tu kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiḥ kṣiptacittasya / anāpattistasmin pratigrahe ratiṃ cetasaḥ paśyataḥ / [anāpattirvipratisāramasya paścāt saṃbhāvayavaḥ /] anāpattirdānavibhramasya saṃbhāvayataḥ / anāpattirvinirmuktāgrahasya dānapaterdāridrayaṃ vighātaṃ tannidānaṃ saṃbhāvayataḥ / anāpattiḥ sāṃdhikaṃ staupikaṃ saṃbhāvayataḥ / anāpattiḥ parāhṛtamanena saṃbhāvayataḥ yato nidānamasyotpadyeta vadho vā bandho vā daṇḍo vā jyā-nirgarhaṇā vā /

bodhisattvaḥ pareṣāṃ dharmārthināmāghātacittaḥ pratighacittaḥ īrṣyāviprakṛto vā dharmaṃ nānuprayacchati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānna dadāti sāpattiko bhavati sātisāro na kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistīrthikaḥ syāt randhraprekṣī / anāpattirbāḍhaglānaḥ syāt kṣiptacitto vā / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvinetukāmaḥ akuśalāt sthānād vyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpayitukāmaḥ / anāpattirdharme na pravṛttaḥ syāt / anāpattiryadyagauravo 'pratīśo durīryāpathaḥ pratigṛhṇīyāt / anāpattirmṛdvindriyasyodārayā dharmadeśanayā dharmaparyāptyā uttrāsaṃ mithyādarśanaṃ mithyābhiniveśaṃ kṣatiñcopahatiñca saṃbhāvayet / anāpattistaddhastagatasya parebhyaḥ abhājanabhūtebhyo visāraṃ dharmasya saṃbhāvayet /

bodhisattvo raudreṣu duḥśīleṣu ca sattveṣvāghātacittaḥ pratighacittaḥ upekṣate viceṣṭate vā raudratāṃ duḥśīlatāmeva ca pratyayaṃ kṛtvā / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyādupekṣate smṛtisaṃpramoṣācca viceṣṭate / sāpattiko bhavati sātisāro no tu kliṣṭāmāpattimāpadyate / tatkasya hetoḥ / na hi bodhisattvasya śīlavataḥ śānteḥ kāyavāṅmanaskarmapracāre tathānukampācittañca kartukāmatā ca pratyupasthitā bhavati yathā raudreṣu duḥśīleṣu sattveṣu duḥkhahetau vartamāneṣu / anāpattiḥ kṣiptacittasya / anāpattistenopāyenāsya damayitukāmaḥ syādvistareṇa pūrvavat / anāpattiḥ pareṣāṃ prabhūtānāñcittānurakṣiṇaḥ / anāpattiḥ saṃghakriyākārānurakṣiṇaḥ /

bodhisattvo yadbhagavatā prātimokṣe vinaye pratikṣepaṇa-sāvadyaṃ vyavasthāpitaṃ paracittānurakṣāmupādāyāprasannānāṃ sattvānāṃ prasādāya prasannānāñca bhūyobhāvāya / tatra tulyāṃ śrāvakaiḥ śikṣāṃ karoti nirnirākaraṇam / tatkasya hetoḥ / śrāvakāstāvadātmārthaparamāḥ / te tāvanna paraniranurakṣā aprasannānāṃ prasādāya prasannānāñca bhūyobhāvāya śikṣāsu śikṣante / prāgeva bodhisattvāḥ parārthaparamāḥ /

yatpunaḥ pratikṣepaṇasāvadyamalpārthatāmalpakṛtyatāmalpotsukavihāratāmārabhya śrāvakāṇāṃ bhagavatā vyavasthāpitāṃ tatra bodhisattvo na tulyāṃ śikṣāṃ śrāvakaiḥ karoti / tatkasya hetoḥ / śobhate śrāvakaḥ svārthaparamaḥ parārthanirapekṣaḥ parārthamārabhyālpārthaḥ alpakṛtyaścālpotsukavihārī ca / na tu bodhisattvaḥ parārthaparamaḥ śobhate parārthamārabhyālpārtho 'lpakṛtyaścālpotsukavihārī ca tathāhi bodhisattvena pareṣāmarthe cīvaraśatāni sahastrāṇyajñātikānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmantikātparyeṣitavyāni pravāritena / teṣāṃ ca sattvānāṃ balābalaṃ saṃlakṣya yāvadartha pratigṛhītavyāni / yathā cīvarakāṇyevaṃ pātrāṇi / yathā paryeṣitavyānyevaṃ svayaṃ yācitena sūtreṇājñātibhistantuvāyairvāryayitavyāni / pareṣāñcārthāya kauśeyasaṃstaraṇaśatāni niṣadanasaṃstaraṇaśatānyūpasthāpayitavyāni / jātarūparajataśatasahasrakoḍhyagrāṇyapi svīkartavyāni / evamādike 'lpārthatāmalpakṛtyatāmalpotsukavihāratāmārabhya śrāvakāṇāṃ pratikṣepaṇasāvadyena samānaśikṣo bhavati / bodhisattvo bodhisattvaśīlasaṃvarasthaḥ sattvārthamārabhya āghātacittaḥ pratighacittaḥ alpārtho bhavati alpakṛtyaḥ alpotsukavihārī / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyādalpārtho bhavatyalpakṛtyaḥ alpotsukavihārī / sāpattiko bhavati sātisāro 'kliṣṭāmāpattimāpadyate /

asti kiñcitprakṛtisāvadyamapi [yad] bodhisattvastadrūpeṇopāyakauśalyena samudācarati yenānāpattikaśca bhavati bahu ca puṇyaṃ prasūyate / yathāpi tadbodhisattvaścauraṃ taskaraṃ prabhūtānāṃ prāṇiśatānāṃ mahātmanāṃ śrāvakapratyekabuddhabodhisattvānāṃ vadhāyodyatamāmiṣakiñcitkahetoḥ prabhūtānantaryakarmakriyāprayuktaṃ paśyati / dṛṣṭvā ca punarevaṃ cetasā cittamabhisaṃskaroti / yadyapyahamenaṃ prāṇinaṃ jīvitādvyaparopya narakeṣūpapadyeyaṃ kāmaṃ bhavatu me narakopapattiḥ / eṣa ca sattva ānantaryakarma kṛtvā mā bhūnnarakaparāyaṇa iti / evamāśayo bodhisattvastaṃ prāṇinaṃ kuśalacitto 'vyākṛtacitto vā viditvā ṛtīyamānaḥ (dutt 114) anukampācittamevāyatyāmupādāya jīvitādvyaparopayati / anāpattiko bhavati bahu ca puṇyaṃ prasūyate /

yathāpi tad bodhisattvo ye sattvā rājāno vā bhavanti rājamahāmātrā vā adhimātraraudrāḥ sattveṣu nirdayā ekāntaparapīḍāpravṛttāḥ / tāṃ satyāṃ śaktau tasmādrājyaiśvaryādhipatyāccyāvayati yatra sthitāste tannidānaṃ bahvapuṇyaṃ prasavanti anukampācitto hitasukhāśayaḥ /

ye ca paradravyāpahāriṇaścaurāstaskarāḥ sāṃdhikaṃ staupikañca prabhūtaṃ dravyaṃ hṛtvā svīkṛtyopabhoktukāmāsteṣāmantikāttad dravyaṃ bodhisattva ācchinatti / mā haiva teṣāṃ sa dravyaparibhogo dīrgharātramanarthāyāhitāya bhaviṣyati iti / evameva pratyayaṃ kṛtvā ācchidya sādhikaṃ saṃdhe niryātayati staipikaṃ stūpe / ye ca vaiyāvṛtyakarā vā ārāmikā vā sāṃdhikaṃ staupikañca prabhūtaṃ dravyaṃ vipratipādayantyanayena / svayaṃ [ca] paudgalikaṃ paribhuñjate / tān bodhisattvaḥ pratisaṃkhyāya mā haiva tatkarma / sa ca mithyāparibhogasteṣāṃ bhaviṣyati dīrgharātramanartāyāhitāyaiti / tasmādādhipatyāccyāvayati / tadanena paryāyeṇa bodhisattvaḥ adattamādadāno 'pyanāpattiko bhavati / bahu ca puṇyaṃ prasūyate /

yathāpi tadgṛhī bodhisattvaḥ abrahmacaryeṣaṇārtaṃ tatpratibaddhacittamaparaparigṛhītaṃ mātṛgrāmaṃ maithunena dharmeṇa niṣevate / mā haivāghātacittatāṃ pratilabhya bahvapuṇyaṃ prasoṣyati / yathepsitakuśalamūlasanniyoge ca vaśyā bhaviṣyatyakuśala[mūla]parityāge cetyanukampācittamevopasthāpya abrahmacaryaṃ maithunaṃ [dharmaṃ] pratiṣevamāno 'pyanāpattiko bhavati / bahu ca puṇyaṃ prasūyate / pravrajitasya punarbodhisattvasya śrāvakaśāsanabhedamanurakṣamāṇasya sarvathā na kalpate 'brahmacaryaniṣevaṇam /

yathāpi tad bodhisattvo bahūnāṃ sattvānāṃ jīvita-vipramokṣārthaṃ bandhanavipramokṣārthaṃ hastapādanāsākarṇaccheda-cakṣurvikalībhāva-paritrāṇārthaṃ yāṃ bodhisattva (dutt 115) svajīvitahetorapi samprajānan mṛṣāvācaṃ na bhāṣeta / tāṃ teṣāṃ sattvānāmarthāya pratisaṃkhyāya bhāṣate / iti samāsato yena yena bodhisattvaḥ sattvānāmarthameva paśyati / nānarthaṃ paśyati / svayaṃ ca nirāmiṣacitto bhavati / kevala-sattvahitakāmatānidānaṃ ca vinidhāya saṃjñāṃ samprajānan anyathā-vācaṃ bhāṣate / bhāṣamāṇaḥ anāpattiko bhavati / bahu ca puṇyaṃ prasūyate /

yathāpi tad bodhisattvo ye sattvā akalyāṇamitra parigṛhītā bhavanti teṣāṃ tebhyaḥ akalyāṇamitrebhyo yathāśakti yathābalaṃ byagrakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣate / vyagrārāmaśca bhavati tena prīyamāṇaḥ / anukampācittamevopādāya mā bhūdeṣāṃ sattvānāṃ pāpamitrasaṃsargo dīrgharātramanarthāyāhitāyeti / anena paryāyeṇa mitrabhedamapi kurvan bodhisattvo 'nāpattiko bhavati / bahu ca puṇyaṃ prasūyate /

yathāpi tad bodhisattvaḥ utpathacāriṇo 'nyāyacāriṇaḥ sattvān paruṣayā vācā tīkṣṇayāvasādayati yāvadeva tenopāyenākuśalāt sthānād vyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpanārtham / evaṃ pārūṣiko bodhisattvo 'nāpattiko bhavati / bahu ca puṇyaṃ prasūyate /

yathāpi tad bodhisattvo nṛttagītavāditādhimuktānāṃ sattvānāṃ rājacaurānnapāna-veśyā-vīthī-kathādyadhimuktānāṃ ca sattvānāṃ nṛttagītavāditena vicitrābhiśca sambhinnapralāpa-pratisaṃyuktābhiḥ saṃkathābhiranukampāśayena toṣayitvāvarjya vaśyatāṃ vidheyatāṃ copanīyākuśalāt sthānād vyutthāpya kṛśale sthāne pratiṣṭhāpayati / evaṃ sambhinnapralāpī api bodhisattvo 'nāpattiko bhavati / bahu ca puṇyaṃ prasūyate /

bodhisattvaḥ utpannāṃ kuhanāṃ lapanāṃ naimittikatāṃ naiṣpeṣikatāṃ lābhena lābhaṃ niścikīrṣutāṃ mithyājīvakarāṃ dharmānadhivāsayati / na tai ritīyate / na vinodayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistatprativinodanāya cchandajātasya yatnamārabhamāṇasya kleśapracuratayā cittamabhibhūya samudācaraṇāt /

bodhisattvaḥ auddhatyābhinigṛhītena cetasā 'vyupaśāntaḥ avyayupaśamārāmaḥ uccaiḥ saṃñcagdhati saṃkrīḍate saṃkilikilāyate auddhatyaṃ dravaṃ prāviṣkaroti (dutt 116) pareṣāṃ hāsayitukāmo ramayitukāmaḥ / evameva ca pratyayaṃ kṛtvā sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate smṛtisaṃpramoṣādakliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistadvinodanāya cchandajātasya pūrvavat / anāpattiḥ pareṣāmutpannamāghātaṃ tenopāyena prativinodayitukāmaḥ syāt / anāpattiḥ pareṣāmutpannaṃ śokamapahāpayitukāmaḥ syāt / anāpattiḥ pareṣāṃ tatprakṛtikānāṃtadārāmāṇāṃ saṃgrahāya vā praṇayānusaṃrakṣaṇāya vā tadanuvartanārtham / anāpattiḥ pareṣāṃ bodhisattve manyusambhāvanājātānāmāghātavaimukhyasaṃbhāvanājātānāṃ saumukhyāntarbhāvaśuddhyupadarśanārtham /

[yaḥ] punarbodhisattva evaṃdṛṣṭiḥ syādevaṃvādī na bodhisattvena nirvāṇārāmeṇa vihartavyam / api tu nirvāṇavimukhena vihartavyam / na ca kleśopakleśebhyo bhetavyam na caikāntena tebhyaścittaṃ vivecayitavyam / tathā hi bodhisattvena trīṇi kalpāsaṃkhyeyāni saṃsāre saṃsaratā bodhiḥ samudānetavyeti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / tatkasya hetoḥ / yathā khalu śrāvakeṇa nirvāṇābhiratirāsevitavyā kleśopakleśebhyaśca cittamudvejayitavyaṃ tataḥ śatasahasrakoṭiguṇena bodhisattvena nirvāṇābhiratirāsevitavyā kleśopakleśebhyaśca cetasa udvego bhāvayitavyaḥ / tathā hi śrāvako 'syātmano 'rthāya prayukto bodhisattvaḥ sarvasattvānāmarthāya prayuktaḥ / tena tathā cittāsaṃkleśābhyāsaḥ samudānetavyo yathāyamanarhannapi tatprativiśiṣṭenāsaṃkleśena samanvāgataḥ sāstrave vastuni anuvicaret /

bodhisattvo 'nādeyavacanakaramapaśabdamātmanaḥ ayaśo 'kīrti na rakṣati na pariharati bhūtavastukām / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / abhūtavastukāṃ na pariharati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistīrthikaḥ paraḥ syāt / iti yo vā punaranyo 'pyabhiniviṣṭaḥ / anāpattiḥ pravrajyā-bhikṣācaryā-kuśalacaryā-nidāno 'paśabdo niścaret / anāpattiḥ krodhābhibhūto viparyastacitto niścārayet /

bodhisattvo yena kaṭukaprayogeṇa tīkṣṇaprayogeṇa sattvānāmarthaṃ paśyati taṃ prayogaṃ daurmanasyārakṣayā na samudācarati / sāpattiko bhavati [sātisāraḥ] (dutt 117) akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiryat parīttamarthaṃ dṛṣṭadhārmikaṃ paśyet prabhūtaśca tannidānaṃ daurmanasyam /

bodhisattvaḥ parairākruṣṭaḥ pratyākrośati / roṣitaḥ pratiroṣayati / tāḍitaḥ pratitāḍayati / bhaṇḍitaḥ pratibhaṇḍayati / sāpattiko bhavati sātisāraṃ kliṣṭāmāpattibhāpadyate /

bodhisattvaḥ pareṣāṃ vyatikramaṃ kṛtvā vyatikrameṇa vā sambhāvitaḥ āghātacitto mānābhinigṛhītaḥ saṃjñaptimanurūpāṃ nānuprayacchatyupekṣate / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyāt pramādādvā na saṃjñaptimanuprayacchati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvinetukāmaḥ akuśalāt sthānādvyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpayitukāmaḥ / anāpattistīrthikaḥ syāt / anāpattirakalpikena sāvadyasamudācāreṇa saṃjñaptipratigrahaṇamākāṃkṣet / anāpattiḥ sa cet prakṛtyā kalahakārakaḥ syādādhikaraṇikaḥ / saṃjñapyamānaśva bhūyasyā mātrayā kupyet adhyārohet / anāpattiḥ paraṃ kṣamaṇaśīlamanā-ghātaśīlaṃ ca saṃbhāvayet parato vyatikramamārabhya saṃjñaptilābhenātyarthaṃ ritīyamānam /

bodhisattvaḥ pareṣāṃ kasmiṃścidadhikaraṇe nisṛtānāṃ dharmeṇa samena saṃjñaptimanuprayacchatāmāghātacittaḥ paraviheṭhanābhiprāyaḥ saṃjñaptiṃ na pratigṛhṇāti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / no cedāghātacitaḥ api tvakṣamaṇaśīlatayā na pratigṛhṇāti / kliṣṭāmāpatti māpadyate / anāpattistenopāyena paraṃ damayitukāmaḥ syāt pūrvavat sarvaṃ veditavyam / anāpattiradharmeṇāsamena saṃjñaptimanuprayacchet /

bodhisattvaḥ pareṣāṃ krodhāśayaṃ vahati dhārayatyutpannamadhivāsayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistatprahāṇāya cchandajātasya pūrvavat /

bodhisattva upasthānaparicaryāparigardhamadhipatiṃ kṛtvā sāmiṣeṇa cittena gaṇaṃ parikarṣati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattirnirāmiṣacittasyopasthānaparicaryāṃ svīkurvataḥ /

bodhisattva utpannamālasyakausīdyaṃ nidrāsukhaṃ śayanasukhaṃ pārśvasukhañcākāle amātrayā svīkaroti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpatti[rvāḍha]glānaḥ syādapratibalaḥ / anāpattiradhvapariśrāntasya / anāpattistatprahāṇāya cchandajātasya pūrvavadveditavyam /

bodhisattvaḥ saṃraktacittaḥ saṃgaṇikayā kālamatināmayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / muṣitayā ssṛtyā 'tināmayati / akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiḥ para udāharet / sa ca parānuvṛttyā muhūrtamupasthitasmṛtiḥ śṛṇuyāt / anāpattiḥ kautukajātasya paripraśnamātre pṛṣṭasya ca pratyudāhāramātre /

bodhisattvaścittasthitimārabhyaṃ citaṃ samādhātukāma āghātacitto mānabhinigṛhīto nopasaṃkramyāvavādaṃ yācate / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyākliṣṭamāpattimāpadyate / anāpattiglānaḥ syādapratibalaḥ / anāpattiḥ viparītamavavādaṃ saṃbhāṣayet / anāpattiḥ svayaṃ bahaśrutaḥ syātpratibalaścittaṃ samādhātum / kṛtaṃ cānenāvavādakaraṇīyaṃ syāt /

bodhisattva utpannaṃ kāmacchandanivaraṇamadhivasayati na vinodayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭamāpattimāpadyate / anāpattistatprahāṇāya cchandajātasya vyāyacchata stīvrakleśatayā cittamabhibhūya samudācaraṇāt / yathā kāmacchanda evaṃ vyāpādaḥ styānamiddhamauddhatyaṃ kaukṛtyaṃ vicikitsā ca veditavyā /

bodhisattvo dhyānamāsvādayati / dhyānāsvāde ca guṇadarśī bhavati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimādte / anāpattistatprahāṇāya cchandajātasya pūrvavat /

yaḥ punarbodhisattvaḥ evaṃdṛṣṭi syādevaṃvādī na bodhisattvena śrāvakayānapratisaṃyukto dharmaḥ śrotavyo nodgrahītavyo na tatra śikṣā karaṇīyā / kiṃ bodhisattvasya śrāvakapratisaṃyuktena dharmeṇa śrutenodgṛhītena / kiṃ tatra śikṣayā prayojanamiti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / tathā hi bodhisattvena tīrthikaśāstreṣvapi tāvadyogaḥ karaṇīyaḥ prāgeva buddhavacane / anāpattiḥ aikāntikasya tatparasya vicchandanārtham /

bodhisattvo bodhisattvapiṭake sati bodhisattvapiṭake akṛtayogyaḥ sarveṇa sarvaṃ bodhisattvapiṭakamadhyupekṣya śrāvakapiṭake yogyāṃ karoti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / bodhisattvo buddhavacane sati buddhavacane akṛtayogyastīrthikaśāstreṣu bahiḥśāstreṣu yogyāṃ karoti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiradhimātramedhasaḥ āśūdgrahaṇa-samarthasya cireṇāpyavismaraṇa-samarthasya arthacintanāprativedhasamarthasya buddhavacane yuktyupaparīkṣāsahagatayā 'vicalayā buddhyā samanvāgatasya taddviguṇena pratyahaṃ buddhavacane yogyāṃ kurvataḥ /

evamapi ca bodhisattvo vidhimanatikramya tīrthikaśāstreṣu bahiḥśāstreṣu kauśalaṃ kurvannabhiratarūpastatra karauti tena ca ramate na tu kaṭubhaiṣajyamiva niṣevamāṇaḥkaroti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate /

bodhisattvo bodhisattvapiṭake gambhīrāṇi sthānāni śrutvā paramagaṃbhīrāṇi tattvārthaṃ vārabhya buddhabodhisattvaprabhāvaṃ vā 'nadhimucyamāno 'pavadate / naite arthopasaṃhitā na dharmopasaṃhitā na tathāgatabhāṣitā na hitasukhāya sattvānāmiti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / svena vā 'yoniśomanaskāreṇa parānuvṛtyā vā 'pavadamānaḥ /

bhavati khalu bodhisattvasya gambhīrāṇi paramagaṃbhīrāṇi sthānāni śrutvā cetaso 'nadhimokṣaḥ / tatra śrāddhenāśaṭhena bodhisattvenedaṃ pratisaṃśikṣitavyam / na me pratirūpaṃ syādandhasyācakṣuṣmatastathāgatacakṣuṣaivānuvyavaharatastathāgatasandhāya bhāṣitaṃ pratikṣeptum / iti [evaṃ] sa bodhisattva ātmānañcājñaṃ vyavasthāpayati (dutt 120) tathāgatameva ca teṣu buddhadharmeṣvaparokṣatāyāṃ samanupaśyati / evaṃ samyak pratipanno bhavati / anāpattiranadhimucyamānasyāpratikṣipataḥ /

bodhisattvaḥ sāmiṣacittaḥ pratighacittaḥ pareṣāmantike ātmānamutkarṣayati parān paṃsayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattistīrthikānabhibhavitukāmasya śāsanasthitikāmasya / anāpattistenopāyena tameva pudgalaṃ damayitukāmasya vistareṇa pūrvavat / anāpattiraprasannānāṃ prasādāya prasannānāñca bhūyobhāvāya /

bodhisattvo dharmaśravaṇa-dharmasāṃkathyaviniścayaṃ vā mānābhinigṛhītaḥ āghātacittaḥ pratighacitto nopasaṃkrāmati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānnopasaṃkrāmati / akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattirapratisaṃvedayataḥ / anāpattirglānaḥ syādapratibalaḥ anāpattirviparītāṃ deśanāṃ saṃbhāvayet / anāpattirdhārmakathikacitattānurakṣiṇaḥ anāpattiḥ punaḥ punaḥ [anu]śrutāmavadhṛtāṃ vijñātārthāṃ kathāṃ saṃjānataḥ / anāpattirbahuśrutaḥ syācchrutādhāraḥ śrutasannicayaḥ / anāpattirnirantaramālamba nacittasthiteḥ bodhisattvasamādhyabhinirhārābhiyuktasya / anāpattiradhimātradhandhaprajñasya dhandhaṃ dharmamudgṛhṇataḥ dhandhaṃ dhārayataḥ dhandhamālambane cittaṃ samādadhataḥ /

bodhisattvo dharmabhāṇakaṃ pudgalaṃ saṃcintyāvamānayatyasatkarotyavahasatyavaspaṇṅyati vyañjanapratisaraṇaśca bhavati nārthapratisaraṇaḥ / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate /

saṃvarastho bodhisattvaḥ sattvakutyeṣvāghātacittaḥ pratighacittaḥ sahāyībhāvaṃ na gacchati yacca tatkutyasamarthe vā adhvagamanāgamane vā samyakkarmānta prayoge vā bhogarakṣaṇe vā bhinnapratisandhāne vā utsave vā puṇyakriyāyāṃ vā / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānna (dutt 121) sahāyībhāvaṃ gacchati / akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattirglānaḥ syādapratibalaḥ / anāpattiḥ svayaṃ kartumasamarthaḥ syāt sapratisaraṇaśca yācakaḥ / anāpattiranarthopasaṃhitamadharmopasaṃhitaṃ kṛtyaṃ syāt / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvistareṇa pūrvavat / anāpattiranyasya pūrvataramabhyupagataṃ syāt / anāpattiranyamadhyeṣataḥ pratibalam / anāpattiḥ kuśalapakṣe nairantaryeṇa samyak prayuktaḥ syāt / anāpattiḥ prakṛtyā dhandhaḥ sthāddhandhamuddiśetpūrvavat / anāpattirbahutarakāṇāmanyeṣāñcittamanurakṣitukāmasya / anāpattiḥ sāṃdhikaṃ kriyākāramanurakṣitukāmasya /

bodhisattvo glānaṃ vyādhitaṃ sattvamāsādya nopasthānaparicaryāṃ karoti āghātacittaḥ pratighacittaḥ / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānna karoti / akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiḥ svayameva glānaḥ syādapratibalaḥ / anāpattiḥ paraṃ pratibalamadhyeṣato 'nukūlam / anāpattirglānaḥ sanāthaḥ syātsapratisaraṇaḥ / anāpattiryāpyena dīrgharogeṇa spṛṣṭaḥ syāt / anāpattirūdāranirantarakuśalapakṣābhiyuktasya kuśalapakṣacchidrānurakṣaṇārtham / anāpattiradhimātradhandhaprajñasya dhandhaṃ dharmamuddiśato dhandhaṃ dhārayato dhandhamālambane cittaṃ samādadhataḥ / anāpattiranyasya pūrvataramabhyupagataṃ syād / yathā glānasyopasthānam / evaṃ duḥkhitasya duḥkhāpanayāya sāhāyyaṃ veditavyam /

bodhisattvo dṛṣṭadhārmike sāṃparāyike cārthe anayaprayuktān [sattvān] dṛṣṭvā āghātacittaḥ pratighacitto nyāyaṃ nayaṃ na vyapadiśati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānna vyapadiśati / akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiḥ svayamajñaḥ syādapratibalaḥ / anāpattiḥ paraṃ pratibalamadhyeṣeta / anāpattiḥ sa eva svayaṃ pratibalaḥ syāt / anāpattiranyena kalyāṇamitreṇa parigṛhītaḥ syāt / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvistareṇa pūrvavat / anāpattiryasya nyāyopadeśaḥ karaṇīyaḥ sa āghātacittaḥsyāddurvaco viparītagrāhī vigatapremagauravaḥ khaṭuṅkajātīyaḥ /

bodhisattva upakāriṇāṃ sattvānāmakṛtajño bhavatyakṛtavedī āghātacitto na pratyupakāreṇānurūpeṇa pratyupatiṣṭhate / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānna pratyupatiṣṭhate / akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiryatnavataḥ aśaktasyāpratibalasya / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syāt pūrvavat / anāpattiḥ sa eva na saṃpratīcchetpratyupakāram /

bodhisattvo jñātibhogavyasanasthānāṃ sattvānāmāghātacittaḥ utpannaṃśokaṃ na vinodayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyānna prativinodayati / akliṣṭāmāpattimāpadyate / pūrvavadanāpattirveditavyā tadyathā kṛtyeṣvasahāyībhāvamārabhya /

bodhisattvo bhojanapānādinyupakaraṇajātāni bhojanapānādikārthibhyaḥ samyagyācito na prayacchatyāghātacittaḥ pratighacittaḥ / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāttimāpadyate / ālasyakausīdyātpramādānnānuprayacchati / akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattirasatsvasaṃvidyamāneṣu bhogeṣu / anāpattirakalpikamapathyaṃ vastu yācitaḥ / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvinetukāmaḥ pūrvavat / anāpattī rājāpathyamanurakṣataḥ anāpattiḥ sāṃdhikaṃ kriyākāramanurakṣataḥ /

bodhisattvaḥ pariṣadamupasthāpya na kālena kālaṃ sabhyagavavadati samyaksamanuśāsti / na ca teṣāmarthavighātināṃ śrāddhānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmantikāddharmeṇa cīvarapiṇḍapātaśayanāsana[glāna]pratyayamaiṣajyapariṣkārān paryeṣate āghātacittaḥ / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / [ālasyakausīdyāt pramādādvā nāvavadati na samanuśāsti na paryeṣate akliṣṭāmāpattimāpadyate /] anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvinetukāmaḥ pūrvavat / anāpattiḥ sāṃdhikaṃ kriyākāramanurakṣataḥ / anāpattirglānaḥ syāt aprayogakṣamaḥ / anāpattiranyaṃ pratibalamadhyeṣate / anāpattiḥ pariṣajjātamahāpuṇyā syāt / svayaṃ pratibalo vā cīvarādīnāṃ paryeṣaṇāya / kṛtaṃ caiṣā syāt avavādānuśāsanyām avavādānuśāsanīkaraṇīyam / anāpattistīrthikapūrvī dharmasteyena praviṣṭaḥ syāt / sa ca syādabhavyarupo vinayāya /

bodhisattvaḥ āghātacittaḥ pareṣāṃ cittaṃ nānuvartate / sāpattiko bhavati sātisāraḥ kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyāt pramādānnānuvartaṃte akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiḥ pareṣāṃ yadabhipretaṃ tadapathyaṃ syāt / anāpattirglānaḥ syādaprayogakṣamaḥ / anāpattiḥ sāṃdhikaṃ kriyākāramanurakṣataḥ / anāpattistasyābhipretaṃ pathyañca syāt pareṣāṃ prabhūtatarakāṇāmanabhipretamapathyañca syāt / anāpattistīrthiko nirgrāhyaḥ syāt / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvinetukāmaḥ pūrvavat /

bodhisattvaḥ āghātacittaḥ pareṣāṃ bhūtān guṇān nodbhāvayati bhūtaṃ varṇaṃ na bhāṣate subhāṣite sādhukāraṃ na dadāti / sāpattiko bhavati sātisāraḥ / kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyāt kausīdyāt pramādādvā na bhāṣate akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiḥ prakṛtyā 'lpecchatāṃ saṃbhāvayatastadanurakṣayaiva / anāpattirglānaḥ syādapratibalaḥ / anāpattistenopāyena damayitukāmaḥ syādvinetukāmaḥ pūrvavat / anāpattiḥ sāṃghikaṃ kriyākāramanurakṣataḥ / anāpattistato nidānaṃ saṃkleśaṃ madamunnatimanarthāya saṃbhāvayataḥ tasya ca parihārārtham / anāpattirguṇaṃpratirūpakā guṇāḥ syurna bhūtāḥ / subhāṣitapratirūpakañca subhāṣitaṃ syānna bhūtam / anāpattistīrthikaḥ syānnirgrāhyaḥ / anāpattiḥ kathāparyavasānakālamāgamayataḥ /

bodhisattvo 'vasādanārhān sattvān daṇḍakarmārhān [pravāsanārhān] kliṣṭacitto nāvasādayati / avasādayati vā na ca daṇḍakarmaṇā samanuśāsti / samanuśāsti vā na pravāsayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ / kliṣṭāmāpattimāpadyate / ālasyakausīdyāt pramādādvā nāvasādāyati yāvanna pravāsayati akliṣṭāmāttimāpadyate / anāpattirasādhyarūpamakathyaṃ durvacasamāghātabahulamadhyupekṣataḥ / anāpattiḥ kālāpekṣiṇaḥ / anāpattistato nidānaṃ kalahabhaṇḍanavigrahavivādaprekṣiṇaḥ / anāpattiḥ saṃvaraṇavibhedaprekṣiṇaḥ / anāpattiste sattvā aśaṭhā bhaveyustrīvreṇa hrīvyapatrāpyena samanvāgatā laghu laghveva pratyāpadyeran /

bodhisattvo vicitrarddhivikurvitaprabhāvasamanvāgataḥ uttrāsanārhāṇāṃ sattvānāmuttrāsanāya āvarjanārhāṇāñca sattvānāmāvarjanāya śraddhādeyaparihārāya [ṛddhyā] (dutt 124) nottrāsayati nāvarjayati / sāpattiko bhavati sātisāraḥ akliṣṭāmāpattimāpadyate / anāpattiryatra sattvā yadbhūyasā pratiniviṣṭā bhaveyustīrthikā āryāpavādikayā mithyādṛṣṭ samanvāgatāḥ / sarvatra cānāpattiradhikacittakṣepato duḥkhavedanābhinna syāsamāttasaṃvarasya veditavyā /

itīmānyutpannavastukāni bodhisattvānāṃ śikṣāpadāni teṣu teṣu sūtrānteṣu vyagrāṇi bhagavatā ākhyātāni saṃvaraśīlaṃ kuśalasaṃgrāhakaṃ śīlaṃ sattvārthakriyāśīlañcārabhya / tānyasyāṃ bodhisattvapiṭakamātṛkāyāṃ samagrāṇyākhyātāni yeṣu bodhisattvenāradajātena paramagauravamupasthāpya śikṣā karaṇīyā / parataḥ saṃvarasamādanaṃ kṛtvā suviśuddhena śikṣitukāmāśayena bodhyāśayena sattvārthāśayena ādita eva cāvyatikramāyādarajātena bhavitavyam / vyatikrāntena ca yathādharmapratikaraṇatayā pratyāpattiḥ karaṇīyā / sarvā ceyamāpattirbodhisattvasya duṣkṛtyataḥ saṃgṛhītā veditavyā / yasya kasyacicchrāvakayānīyasya vā mahāyānīyasya vā 'ntike deśayitavyā yastāṃ vāgvijñaptiṃ pratibalaḥ syādavaboddhaṃ pratigrahītum / sa cedbodhisattvaḥ pārājayikasthānīyaṃ dharmamadhyāpanno bhavatyadhimātreṇa paryavasthānena tena tyaktaḥ saṃvaraḥ / dvirapi punarādātavyaḥ / sa cenmadhyena paryavasthānenāpanno bhavati tena trayāṇāṃ pudgalānāmantike tato vā uttari duṣkṛtā deśayitavyā / pūrva vastu parikīrtayitvā parato niṣadyedaṃ syādvacanīyam / samanvāharatvāyupmannahamevaṃnāmā bodhisattva-vinayātisāriṇīṃ yathā parikīrtite vastuni dṛṣkṛtāmāpattimāpannaḥ / śiṣṭaṃ yathā bhikṣorduṣkṛtān deśayatastathaiva vaktavyam / pārājayikasthānīyasya ca dharmasya mṛdunā paryavasthānena tadanyāsāñcāpattīnāmekasyaiva purato deśanā veditavyā / asati cānukūle pudgale yasya purato deśyetāśayato bodhisattvena punaranadhyācārāya cittamutpādayitavyam / āyatyāñca saṃvaraḥ karaṇīyaḥ / evamasau vyutthito vaktavyastasyāḥ āpatteḥ /

etadapi bodhisattvasaṃvarasamādānam / yadi tairguṇairyuṃktaḥ puṅgalo na sannihitaḥsyāttato bodhisattvena tathāgatapratimāyāḥ purataḥ svayameva bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānaṃ karaṇīyam / evañca punaḥ karaṇīyam / ekāṃsamuttarāsaṃgaṃ kṛtvā (dutt 125) dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya purato vā utkuṭukasthitena idaṃ syādvacanīyam / ahamevaṃnāmā daśasu dikṣu sarvāstathāgatān mahābhūmipraviṣṭāṃśca bodhisattvān vijñāpayāmi / teṣāñca purataḥ sarvāṇi bodhisattvaśikṣāpadāni sarvaṃ bodhisattvaśīlaṃ samādade saṃvaraśīlaṃ kuśaladharmaṃsaṃgrāhakaṃ sattvārthakriyāśīlañca yatrātītāḥ sarvabodhisattvāḥ śikṣitavantaḥ anāgatāḥ sarvabodhisattvāḥ śikṣiṣyante pratyutpannā daśasu dikṣu sarvabodhisattvā etarhi śikṣante / dvirapi trirapyevaṃ vaktavyam / uktvā utthātavyam / śiṣṭaṃ tu sarvaṃ pūrvavadveditavyam /

nāsti ca bodhisattvasyāpattimārge niravaśeṣā āpattiḥ / yadapi coktaṃ bhagavatā yadbhūyasā bodhisattvasya dveṣasamutthitā āpattirjñātavyā na rāgasamutthiteti tatrāyamabhiprāyo draṣṭavyaḥ / bodhisattvaḥ sattvānunayaṃ sattvapremādhipatiṃ kṛtvā yatkiñcicceṣṭate sarvaṃ tadbodhisattvakṛtyam / nākṛtyaṃ na ca kṛtyaṃ kurvataḥ āpattiryujyate / sattveṣu tu dviṣṭo bodhisattvo nātmano na pareṣāṃ hitamācarati / na caitadbodhisattvakṛtyam / evamakṛtyaṃ kurvataḥ āpattiryujyate /

mṛdumadhyādhimātratā ca bodhisattvasyāpattīnāṃ veditavyā / tadyathā vastusaṃgrahaṇyām /

evañca punaḥ svavinaye śikṣāprayukto bodhisattvastisṛbhiḥ saṃpattibhiḥ samanvāgataḥ sukhaṃ sparśaṃ viharati prayogasampattyā āśayasampattyā pūrvahetusampattyā ca /

tatra prayogasampat katamā / yathāpi tadbodhisattvaḥ śīleṣvakhaṇḍacārī bhavati pariśuddhakāyavāṅmanaḥsamudācāro nābhīkṣṇāpattiko vivṛtapāpaśca bhavati / iyamucyate prayogasampat /

āśayasampat katamā / dharmābhiprāyaḥ pravrajito bhavati na jīvikābhiprāyaḥ / arthī bhavati mahābodhyā nānarthī / arthī śrāmaṇyena nirvāṇena nānarthī / sa evamarthī na kusīdo viharati [na] hīnavīryo [nāvīryo] na vyavakīrṇa pāpakairakuśalairdharmaiḥ sāṃkleśikaiḥ paunarbhavikaiḥ sajvarairduḥkhavipākairāyatyāṃ jātijarāmaraṇīyaiḥ / itīyamucyate āśayasampat /

pūrvahetusaṃpat katamā / yathāpi tadbodhisattvaḥ pūrvamanyāsu jātiṣu kṛtapuṇyo bhavati kṛtakuśalamūlo yenaitarhi svayañca na vihanyate covarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ / anyeṣāmapi pratibalo bhavati saṃvibhāgakriyāyaiḥ / itīyaṃ bodhisattvasya pūrvahetusampadveditavyā /

ābhistisṛbhiḥ saṃpattibhiḥ samanvāgato vinaye śikṣāprayukto bodhisattvaḥ sukhaṃ sparśaṃ viharati / etadviparyayāttisṛbhirvipattibhiḥ samanvāgato duḥkhaṃ saṃsparśaṃ viharatīti veditavyam /

idaṃ tāvadbodhisattvasya samāsavyāsataḥ sarvaśīlamityucyate gṛhipakṣagataṃ pravrajitapakṣagatañca / asyaiva ca sarvaśīlasya pravibhāgastadanyānyapi duṣkaraśīlādīni veditavyāni /

tatra katamadbodhisattvasya duṣkaraśīlam / tat trividhaṃ draṣṭavyam /

mahābhogasya bodhisattvasya mahatyaiśvaryādhipatye vartamānasya prahāya bhogān prahāya mahadaiśvaryādhipatyaṃ śīlasaṃvarasamādānaṃ bodhisattvasya duṣkaraśīlamityucyate /

kṛcchrāpanno 'pi ca bodhisattvaḥ samāttaśīlaḥ āprāṇairvipadyamānastacchīlasaṃvarasamādānaṃ na chidrīkaroti / kutaḥ punarvipādayiṣyati / idaṃ bodhisattvasya dvitīya duṣkaraśīlamityucyate /

tathā tathā bodhisattvaḥ sarvācāravihāramanasikāreṣūpasthitasmṛtirapramatto bhavati / yathā yāvajjīvena [api] pratanukāmapyāpatiṃ nāpadyate na śīle ca skhalati kutaḥ punargurvīm / idaṃ bodhisattvasya tṛtīyaṃ duṣkaraśīlamityucyate /

tatra katamadbodhisattvasya sarvatomukha śīlam / taccaturvidhaṃ draṣṭavyam / samāttaṃ prakṛtiśīlamabhyastamupāyayuktañca /

tatra samāttaṃ śīlaṃ yena trividhamapi bodhisattvaśīlasaṃvarasamādānaṃ kṛtaṃ bhavati saṃvaraśīlasya kuśalasaṃgrāhaka[śīlasya] sattvārthakriyāśīlasya ca /

tatra prakṛtiśīlaṃ yadgotrasthasyaiva bodhisattvasya prakṛtibhadratayaiva santānasya pariśuddhaṃ kāyavākkarma pravartate /

tatrābhyastaṃ śīlaṃ yena bodhisattvena pūrvamanyāsu jātiṣu trividhamapi yathānirdiṣṭaṃ śīlamabhyastaṃ bhavati / sa tena pūrvahetubalādhānena [na] sarveṇa sarvaṃ pāpasamacāreṇa ramate / pāpādudvijate / kuśalasamācāre ramate / kuśalasamācāramevābhilaṣati /

tatredamupāyayuktaṃ śīlaṃ yaccatvāri saṃgrahavastūni niśritya bodhisattvasya sattveṣu kuśalaṃ kāyavakkarma pravartate /

tatra katamadbodhisattvasya satpuruṣaśīlam / tatpañcavidhaṃ veditavyam / iha bodhisattvaḥ svayañca śīlavān bhavati / parāṃśca śīle samādāpayati / śīlasya / ca varṇaṃ bhāṣate / sahadhārmikañca dṛṣṭvā sumanā bhavati / āpattiṃ cāpanno yathādharma pratikaroti /

tatra katamadbodhisattvasya sarvākāraṃ śīlam / tat ṣaḍvidhaṃ saptavidhaṃ caikadhyamabhisaṃkṣipya trayodaśavidhaṃ veditavyam / mahābodhau pariṇamitam / vistīrṇaśikṣāpadaparigṛhītattvād viśadam / kāmasukhallikātmaklamathāntadvayavivarjitattvādanavadyapramodasthānīyam / yāvajjīvenāpi śikṣāpratyākhyānāt sātatyam / sarvalābhasatkāraparapravādikleśopakleśairanabhibhavanīyatvādahāryatvād dṛḍham / śīlālaṅkārasaṃyuktaṃ ca / śīlālaṅkāro veditavyastadyathā śrāvakabhūmau prāṇātipātādiviratyā / nivṛttiśīlam / kuśalasaṃgrahāt sattvārthakaraṇācca pravṛttiśīlam / pravṛttinivṛttiśīlānurakṣaṇādārakṣakaṃ śīlam / mahāpuruṣalakṣaṇavaipākyaṃ śīlam / adhicittavaipākyam / iṣṭa gativaipākyam / sattvārthakriyā vaipākyaṃ ceti /

tatra katamadbodhisattvasya vighātārthikaśīlam / tadaṣṭavidhaṃ veditavyam / iha bodhisattvaḥ svayamevaivamanucintayati / yathāhamarthī [jīvitena] na me kaścijjīvatād vyaparopayet / adattamādadyāt kāmeṣu mithyācaret mṛṣāvācaṃ bhāṣeta paiśunyaṃ pāruṣyaṃ sabhinnapralāpaṃ kuryāt pāṇiloṣṭatāḍana saṃsparśaiścāniṣṭairvihiṃsāsaṃsparśaiḥ samudācarediti / tasya me evamarthinaḥ sa cet pare viparyayeṇa samudācareyuḥ tena me syādvidhātastanme syādamanāpam / paro 'pyarthino yathā 'smākaṃ pare na jīvitadvyaparopayeyurvistareṇa yāvanna vihiṃsāsasparśai samudācareyuriti / (dutt 128) teṣāmapyevamarthināṃ sa cedahaṃ viparyayeṇa samudācareyaṃ tena te syurvighātinastatteṣāṃ syādamanāpam / iti yanmama pareṣāñcāmanāpaṃ so 'haṃ kiṃ tena parān samudācariṣyāmi / iti pratisaṃkhyāya bodhisattvo jīvitahetorapi parānaṣṭavidhenāmanāpena na samudācarati / idaṃ bodhisattvasyāṣṭākāraṃ vighātārthikaśīlamityucyate /

tatra katamadbodhisattvasyehāmutra sukhaṃ śīlam / tannavavidhaṃ draṣṭavyam / iha bodhisattvaḥ sattvānāṃ pratiśeddhavyāni sthānāni pratiṣedhayati / abhyanujñeyāni sthānānyabhyanujānāti / saṃgrahītavyān sattvān saṃgṛhṇāti / nigṛhītavyān sattvān nigṛhṇāti / tatra bodhisattva ya yatkāyavākkarmapariśuddhaṃ pravartate / idaṃ tāvaccaturvidhaṃ śīlam / punaranyaddānasahagataṃ śīlaṃ kṣāntisahagataṃ [vīryasahagataṃ] dhyānasahagataṃ prajñāsahagatañca pañcavidham / tadetadaikadhyamabhisaṃkṣipya navākāraṃ śīlaṃ bhavati / tasya ca bodhisattvasya pareṣāñca dṛṣṭadharmasaṃparāyasukhāya saṃvartate / tasmādihāmutra sukhamityucyate /

tatra viśuddhaṃ śīlaṃ bodhisattvasya katamat / taddaśavidhaṃ veditavyam / ādita eva sugṛhīta bhavati śrāmaṇyasabodhikāmatayā na jīvikānimittam / nātilīnaṃ bhavati vyatikrame mandakaukṛtyāpagatatvāt / nātisṛtaṃ bhavatyasthānakaukṛtyāpagatatvāt / kausīdyāpagataṃ bhavati nidrāsukhapārśvasukhaśayanasukhāsvīkaraṇatayā rātriṃdivaṃ kuśalapakṣābhiyogācca / apramādaparigṛhītaṃ bhavati / pūrvavat pañcāṅgāpramādapratiniṣevaṇatayā / samyakpraṇihitaṃ bhavati lābhasatkāragardhavigamāt devatvāya praṇidhāya brahmacaryāvāsānābhyupagamācca / ācārasapattyā parigṛhītamīryāpathetikaraṇīyakuśalapakṣaprayogeṣu susampannapratirūpakāyavāk samudācāratayā / ājīvasampattyā parigṛhītaṃ kuhanādisarvamithyājīvakarakadoṣavivarjitatayā / antadvayavivarjita kāmasukhallikātmakaklamathānuyogavivarjitatvāt / nairyāṇika sarvatīrthikadṛṣṭivivarjitatayā / samādānāparibhraṣṭaṃ śīlaṃ bodhisattvānāmachidrīkaraṇāvipādanatayā / ityetaddaśākāra śīlaṃ bodhisattvānāṃ viśuddhamityucyate /

ityeṣa bodhisattvasya mahān śīlaskandho mahābodhiphalodayo yamāśritya (dutt 129) bodhisattvaḥ śīlapāramitāṃ paripūrayitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisambudhyate / yāvacca nābhisabudhyate tāvadayamasminnaprameye bodhisattvaśīlaskandhe śikṣamāṇaḥ pañcānuśaṃsān pratilabhate / buddhaiḥ samanvāhriyate / mahāprāmodyasthitaḥ kālaṃ karoti / kāyasya ca bhedāttatropapadyate yatrāsya samānādhikaśīlā bodhisattvāḥ sabhāgāḥ sahadhārmikāḥ kalyāṇamitrabhūtā bhavanti / aparimāṇena puṇyaskandhena śīlapāramitāparipūrakeṇa samanvāgato bhavati / dṛṣṭe dharme samparāye 'pi prakṛtiśīlatāṃ śīlatanmayatāṃ pratilabhate /

sarvañcaitacchīlaṃ yathānirdiṣṭaṃ svabhāvaśīlādikaṃ navākāraṃ trividhena śīlena saṃgṛhītaṃ veditavyam / saṃvaraśīlena kuśaladharmamaṃgrāhakeṇa sattvārthakriyāśīlena ca / tatpunastrividhaṃ śīlaṃ samāsato bodhisattvasya trīṇi kāryāṇi karoti / saṃvaraśīlaṃ cittasthitaye saṃvartate / kuśaladharmasaṃgrāhakamātmano buddhadharmaṃparipākāya saṃvartate / sattvārthakriyāśīlaṃ sattvaparipākāya saṃvartate / etāvacca bodhisattvasya sarvaṃ karaṇīyaṃ bhavati / yaduta dṛṣṭadharmasukhavihārāya cittasthitiḥ / aklāntakāyacittasya ca buddhadharmaparipākaḥ sattvaparipākaśca / etāvadbodhisattvaśīlam / etāvān bodhisattvaśīlānuśaṃsaḥ / etāvat bodhisattvaśīlakāryaṃ nāta uttari nāto bhūyaḥ / yatrātītā bodhisattvā mahābodhikāmāḥ śikṣitavantaḥ / anāgatā api śikṣiṣyante / vartamānā api daśasu dikṣvanantāparyantesu / lokadhātuṣu śikṣante

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne daśamaṃ śīlapaṭalam /

kṣāntipaṭalam (chapter 1.11)

uddānaṃ pūrvadveditavyaṃ tadyathā śīlapaṭale /

tatra katamā bodhisattvasya svabhāvakṣāntiḥ / yā pratisaṃkhyānabalasanniśrayeṇa vā prakṛtyā vā parāpakārasya marṣaṇā sarveṣāñca marṣaṇā sarvasya ca marṣaṇā nirāmiṣeṇa ca cittena kevalayā karuṇayā [marṣaṇā] / ayaṃ samāsato bodhisattvasya kṣāntisvabhāvo veditavyaḥ /

tatra katamā bodhisattvasya sarvā kṣāntiḥ / yā dvividhā draṣṭavyā / gṛhipakṣāśritā pravrajitapakṣāśritā ca / sā punarubhayapakṣāśritāpi trividhā veditavyā / parāpakāramarpaṇā-kṣāntiḥ / duḥkhādhivāsanā-kṣāntiḥ / dharmanidhyānādhimokṣa kṣāntiñca /

tatra kathaṃ bodhisattvaḥ parāpakāraṃ marṣayati kṣamate / iha bodhisattvastīvre nirantare citre dīrghakālikea 'pi parāpakāraje duḥkhe sammukhībhūte idaṃ pratisaṃśikṣate / svakarmāparādha eṣa me / yenāhaṃ svayaṃkṛtasyāśubhasya karmaṇo duḥkhamīdṛśaṃ phalaṃ pratyanubhavāmi / duḥkhena cāhamanarthī / iyañcākṣāntirāyatyāṃ puranapi me duḥkhahetusthānīyā / so 'hametadduḥkhahetubhūtaṃ dharmaṃ samādāya varteyam / yaddhā yanmamaivāniṣṭaṃ tenāhamātmanaivātmānaṃ sayojayeyam / ata ātmana eva me 'pakṛtaṃ syāt / na tathā pareṣām / svabhāvataśca duḥkhaprakṛtikā eveme sarvasaṃskārāḥ svaparasāntānikāḥ / tatpare tāvadajñāḥ ye asmākaṃ prakṛtiduḥkhitānāṃ bhūyo duḥkhamupasaṃharanti / asmākaṃ tu vijñānāṃ satāṃ na pratirūpaṃ syādyadvayamapi pareṣāṃ prakṛtiduḥkhitānāṃ bhūyo duḥkhamupasaṃharemaḥ / bhūyo 'pi cātmārthe tāvatprayuktānāṃ śrāvakāṇāmakṣāntirna yuktarūpā syāt svapareṣāṃ duḥkhajanikā / prāgevāsmākaṃ tu parārthaprayuktānām / idaṃ pratisaṃkhyāya sa (dutt 131) bodhisattvaḥ pañcākārāṃ saṃjñāṃ bhāvayan mitrāmitrodāsīnebhyaḥ hīnatulyaviśiṣṭebhyaḥ sukhitaduḥkhitebhyo guṇadoṣayuktebhyaśca sattvebhyaḥ sarvāpakārāṃstitikṣate /

pañca saṃjñāḥ katamāḥ / pūrvajanmasuhṛtsaṃjñā / dharmamātrānusāriṇīsaṃjñā [anityasaṃjñā] duḥkhasaṃjñā / parigrahasaṃjñā ceti /

kathañca bodhisattvo 'pakāriṣu sattveṣu suhṛtsaṃjñāṃ bhāvayati / iha bodhisattva idaṃ pratisaṃśikṣate / nāsau sattvaḥ sulabharūpo yo me na dīrghasyādhvano 'tyayāt pūrvamanyāsu jātiṣu mātā vābhūt pitā vā bhrātā vā bhaginī vā ācāryo vā upādhyāyo vā gururvā gurusthānīyo vā / tasyaivaṃ yoniśo manasikurvataḥ pratyarthikasaṃjñā apakāriṣu sattveṣu antardhīyate suhṛtsaṃjñā ca saṃtiṣṭhate / sa tāṃ suhṛtsaṃjñāṃ niśrityāpakārān marṣayati kṣamate /

kathañca bodhisattvaḥ apakāriṣu sattveṣu dharmamātrānusāriṇīṃ saṃjñāṃ bhāvayati / iha bodhisattva idaṃ pratiṣaṃśikṣate / pratyayādhīnamidaṃ saṃskāramātraṃ dharmamātram / nāstyatra kaścidātmā vā sattvo vā jīvo vā janturvāya ākrośedroṣayettāḍayed bhaṇḍayet paribhāṣeta vā yo vā punarākruśyeta vā roṣyeta vā tāḍayeta vā bhaṇḍayeta vā paribhāṣyeta vā / tasyaivaṃ yoniśo manasikurvataḥ sattvasaṃjñā cāntardhīyate / dharmamātrasaṃjñā ca saṃtiṣṭhate / sa tāṃ dharmamātrasaṃjñāniścitya pratiṣṭhāpya parataḥ sarvāpakārān marṣayati kṣamate /

kathañca bodhisattvo 'pakāriṣu sattveṣu anityasaṃjñāṃ bhāvayati / iha bodhisattva idaṃ pratisaṃśikṣate / ye kecit sattvā jātā bhūtāḥ sarve te anityā maraṇadharmāṇaḥ / eṣa ca paramaḥ pratyatakāro yaduta jīvitādvayaparopaṇam / evañca prakṛttyā maraṇadharmakeṣvanityeṣu sattveṣu na pratirūpaṃ syādvijñapuruṣasya kaluṣamapi tāvaccittamutpādayituṃ prāgeva pāṇinā vā prahartuṃ loṣṭena vā daṇḍena vā prāgeva sarveṇa sarvaṃ jīvitādvyaparopayitum / tasyaivaṃ yoniśo manasi kurvataḥ nityasārasajñā ca prahīyate / anityāsārasaṃjñā ca saṃtiṣṭhate / sa tāmapi anityāsārasaṃjñāṃ niśritya sarvāpakārān marṣayati kṣamate /

kathañca bodhisattvaḥ apakāriṣu sattveṣu duḥkhasaṃjñāṃ bhāvayati / iha bodhisattvo ye tāvat sattvā mahatyāmapi sampadi vartante tānapi tisṛbhiḥ (dutt 132) duḥkhatābhiranuṣaktān paśyati- saṃskāraduḥkhatayā vipariṇāmaduḥkhatayā duḥkhaduḥkhatayā ca prāgeva vipattisthitān / sa evaṃ paśyannidaṃ pratisaṃśikṣate / evaṃ sadā duḥkhānugatānāṃ sattvānāṃ duḥkhāpakarṣaṇāyāsmābhirvyāyacchitavyaṃ na duḥkhopasaṃhārāya / tasyaivaṃ yoniśo manasi kurvataḥ sukhasaṃjñā prahīyate duḥkhasaṃjñā cotpadyate / sa tāṃ duḥkhasaṃjñāṃ niśritya pareṣāṃ sarvāpakārān marṣayati kṣamate /

kathañca bodhisattvo 'pakāriṣu sattveṣu parigrahasaṃjñāṃ bhāvayati / iha bodhisattva idaṃ pratisaṃśikṣate / mayā khalu sarvasattvā bodhāya cittamutpādayatā kaḍatrabhāvena parigṛhītāḥ / sarvasattvānāṃ mayārthaḥ karaṇīya iti / tanna me pratirūpaṃ syādyadahamevaṃ sarvasattvānupādāyaiṣāmarthaṃ kariṣyāmītyanarthameva kuryāmapakāramamarṣayan / tasyaiva yāniśo manasi kurvataḥ apakāriṣu sattveṣu parasaṃjñā prahīyate / parigrahasaṃjñā ca saṃtiṣṭhate / sa tāṃ parigrahasajñāṃ niśritya pareṣāṃ sarvāpakārān marṣayati kṣamate /

kṣāntiḥ katamā / yanna kupyati na pratyapakāraṃ karoti / nāpyanuśayaṃ vahati / iyamucyate kṣāntiḥ /

tatra bodhisattvasya duḥkhādhivāsanākṣāntiḥ katamā / iha bodhisattva idaṃ pratisaṃśikṣate / mayā khalu pūrva kāmacaryāsu vartamānena kāmānparyeṣatā pratisaṃkhyāya duḥkhahetutayā duḥkhātmakānāṃ kāmānāmarthe prabhūtāni tīvrāṇi duḥkhāni abhyupagatāni adhivāsitānyanubhūtāni kṛṣivaṇijyā rājapauruṣyaprayuktena / evaṃ tadvayarthaṃ duḥkhasyaivārthe mayā mahad duḥkhamabhyupagataṃ pratisaṃkhyāyājñānadoṣeṇa / sāṃprataṃ tu mama sukhāhārake kuśale prayuktasya [pratisaṃkhyāya] tataḥ koṭīśatasahasraguṇasya duḥkhasyādhivāsanābhyupagamaḥ pratirūpaḥ syāt / prāgeva tato nyūnasya / evaṃ yoniśo manasi kurvan bodhāya prayukto bodhisattvaḥ sarvavastukaṃ duḥkhamadhivāsayati /

sarvavastukaṃ duḥkhaṃ katamat / tatsamāsataḥ aṣṭākāraṃ veditavyam / sanniśrayādhiṣṭhānaṃ lokadharmādhiṣṭhānam īryāpathādhiṣṭhānaṃ dharmaparigrahādhiṣṭhāna bhikṣākavṛttādhiṣṭhānam abhiyogaklamādhiṣṭhānaṃ sattvārthakriyādhiṣṭhānam itikaraṇīyādhiṣṭhānañceti /

catvāraḥ sanniśrayāḥ / yānāśritya svākhyāte dharmavinaye pravrajyā-upasampadbhikṣubhāvaḥ / tadyathā cīvaraṃ piṇḍapātaḥ śayanāsanaṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāśca / tairbodhisattvo lūhaiḥ stokairasatkṛtya dhandhañca labdhairnotkaṇṭhyate na paritrasyati nāpi tato nidānaṃ vīryaṃ sraṃsayati / evaṃ sanniśrityādhiṣṭhānaṃ duḥkhamadhivāsayati /

nava lokadharmāḥ / alābhaḥ ayaśo nindā duḥkhaṃnāśadharmakasya nāśaḥ kṣayadharmakasya kṣayaḥ jarādharmakasya jarā vyādhidharmakasya vyādhiḥ maraṇadharmakasya maraṇam / eṣāṃ lokadharmāṇāṃ samastavyastānām āpatanāt sammukhībhāvāt yadduḥkhamutpadyate tallokadharmādhiṣṭhānamityucyate / tenāpi spṛṣṭo bodhisattvo na tannidānaṃ vīryaṃ sraṃsayati pratisaṃkhyāyodvahate adhivāsayati /

catvāra īryāpathāḥ / caṃkramaḥ sthānaṃ niṣadyā śayyā ca / tatra bodhisattvaḥ caṃkramaniṣadyābhyāṃ divārātrau vā āvaraṇīyebhyo dharmebhyaścittaṃ pariśodhayaṃstana nidānaṃ pariśramajaṃ duḥkhamadhivāsayati / na tvakāle pārśvamanuprayacchati mañce vā pīṭhe vā tṛṇasaṃstare vā parṇasaṃstare vā /

saptavidho dharmaparigrahaḥ / ratnatrayapūjopasthānaṃ gurupūjopasthānaṃ dharmāṇāmudgrahaṇamudgṛhītānāṃ pareṣāṃ vistareṇa deśanā vistareṇa svareṇa svādhyāyakriyā ekākino rahogatasya samyak cintanā tulanā upaparīkṣaṇā yogamanasikārasaṃgṛhītā śamathavipaśyanā bhāvanā ca / asmin saptākāre dharmaparigrahe bodhisattvasya vyāyacchamānasya yad duḥkhamutpadyate tadapyasāvadhivāsayati / na ca tannidānaṃ vīryaṃ straṃsayati /

bhikṣākavṛttamapi saptākāraṃ veditavyam / vairūpyābhyupagamaḥ śirastuṇḍamuṇḍanādibhirapahṛtagṛhivyañjanatayā / vaivarṇyābhyupagamo vikṛtavivarṇavastradhāraṇatayā / ākalpāntarakriyā sarvalaukikapracāreṣu tantritavihāratayā / parapratibaddhājīvikā kṛṣyādikarmāntavivarjitasya paralabdhena yātrākalpanatayā / yāvajjīvaṃ parataścīvarādiparyeṣaṇā labdhānāṃ sannidhikārāparibhogatayā / yāvajjīvaṃ (dutt 134) mānuṣyakebhyaḥ kāmebhya āvaraṇakriyā abrahmacaryamaithunadharmaprativivaraṇatayā / yāvajjīvaṃ mānuṣyakebhyo ratikrīḍābhya āvaraṇakiyā naṭanartanakahāsakalāsakādisaṃdarśanaprativiramaṇatayā / mitrasuhṛdvayasyaiśca saha hasitakrīḍitaramitaparicārita-prativiramaṇatayā / ityevaṃ rūpaṃ kṛcchrasaṃbādhaṃ bhikṣākavṛttamāgamya yadduḥkhamutpadyate tadapi bodhisattvo 'dhivāsayati / na ca tannidānaṃ vīyu sraṃsayati /

kuśalapakṣābhiyuktasyāpi ca bodhisattvasya [ye] pariśramanidānā utpadyante kāyikāḥ klamāḥ caitasikāḥ apyupāyāsā na bodhisattvastannidānaṃ vīryaṃ saṃstrayati /

sattvārthakarma tvekādaśaprakāraṃ pūrvavadveditavyamu / tannidānamapi bodhisattvo duḥkhasamutpannamadhivāsayati / na ca tannidānaṃ vīryaṃ straṃsayati /

itikaraṇīyaṃ pravrajitasya cīvarapātrakarmādi / gṛhiṇaḥ punaḥ samyakkṛṣivaṇijyā-rājapauruṣyādi / tannidānamapi bodhisattvo duḥkhamadhivāsayati / no tu tannidānaṃ vīryaṃ sraṃsayati / yatpunarbodhisattvaḥ spṛṣṭaḥ sannanyatamena duḥkhena prayujyata evānuttarāyai samyaksaṃbodhaye / na [na] prayujyate / prayuktaśca na vivartaṃte / avimanaskaścāsaṃkliṣṭacittaḥ prayujyate / iyamasyocyate duḥkhādhivāsanākṣāntiḥ /

tatra katamā bodhisattvasya dharmanidhyānādhimuktikṣāntiḥ / iha bodhisattvasya samyagdharmapravicayasuvicāritayā buddhyā aṣṭavidhe adhimuktyadhiṣṭhāne adhimuktiḥ susanniviṣṭā bhavati ratnaguṇeṣu tattvārthe buddhabodhisattvānāṃ mahāprabhāve hetau phale prāptavye 'rthe ātmanastatprāptyupāye jñeyagocare ca / sā punaradhimuktirdvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ susanniviṣṭā bhavati / dīrghakālābhyāsataśca suviśuddhajñānasamudāgamataśca / itīyaṃ bodhisattvānāṃ sarvakṣāntiḥ pakṣadvayamāśritā / yāmāśritya duṣkarakṣāntyādivistaravibhāgo bodhisattvānāṃ veditavyaḥ /

tatra katamā bodhisattvasya duṣkarakṣāntiḥ / sā trividhā draṣṭavyā / iha bodhisattvo durbalānāṃ sattvānāmantikādapakāraṃ kṣamate / iyaṃ prathamā duṣkarakṣāntiḥ / prabhurbhūtvā svayaṃ kṣamate / iyaṃ dvitīyā duṣkarakṣāntiḥ / jātigotranīcatarāṇāñca sattvānāmantikādutkṛṣṭamadhimātramapakāraṃ kṣamate / iyaṃ tṛtīyā duṣkarakṣāntiḥ /

tatra katamā bodhisattvasya sarvatomukhī kṣāntiḥ / sā caturvidhā draṣṭavyā / iha bodhisattvo mitrādapyapakāraṃ kṣamate 'mitrādapyudāsīnādapi / tebhyaśca tribhyo hīnatulyādhikebhyaḥ kṣamate /

tatra katamā bodhisattvasya satpuruṣakṣāntiḥ / sā pañcavidhā draṣṭavyā / iha bodhisattvaḥ ādita eva kṣāntāvanuśaṃsadarśī bhavati / kṣamaḥ pudgalaḥ āyattyāmavairabahulo bhavati / abhedabahulo bhavati / sukhasaumanasyabahulo bhavati / avipratisārī kālaṃ karoti / kāyasya ca bhedātsugatau svargaloke deveṣūpapadyate / iti sa evamanuśaṃsadarśī / svayañca kṣamo bhavati / parañca kṣāntau samādāpayati / kṣamāyāśca varṇaṃ bhāṣate / kṣamiṇañca pudgalaṃ dṛṣṭvā sumanasko bhavatyānandījātaḥ /

tatra katamā bodhisattvasya sarvākārakṣāntiḥ / sā ṣaḍvidhā saptavidhā caikadhyamabhisaṃkṣipya trayodaśavidhā veditavyā / iha bodhisattvo 'niṣṭavipākamakṣāntiṃ viditvā bhayādapi kṣamate / sattveṣu ca dayācittaḥ kāruṇyacitta [snigdhacittaḥ] snehādapi kṣamate / anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tīvracchandaḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayitukāmaḥ kāraṇahetorapi kṣamate / kṣāntibalāśca pravrajitā uktā bhagavatā / tadanenāpi paryāyeṇa na yuktarūpā samāttaśīlasya pravrajitasyākṣāntiriti dharmasamādānato 'pi kṣamate / gotrasampadi pūrvake ca kṣāntyabhyāse vartamāno 'vasthitaḥ prakṛtyāpi kṣamate / [niḥ]sattvāṃśca sarvadharmān viditvā nirabhilāpyadharmamātradarśī dharmanidhyānato 'pi kṣamate / sarvañcāpakāraṃ kṣamate / sarvataśca kṣamate / sarvatra ca deśe kṣamate / rahasi vā mahājanasamakṣaṃ vā sarvakālañca kṣamate / pūrvāhne 'pi madhyāhne 'pi sāyāhne 'pi rātrau ca divā vā 'tī tamapyanāgatamapi pratyutpannamapi glāno 'pi svastho 'pi patito 'pyutthito 'pi / kāyenāpi kṣamate 'praharaṇatayā / vācāpi kṣamate 'manāpavacanāniścāraṇatayā / manasāpi kṣamate 'kopyatayā kaluṣāśayādhāraṇatayā ca /

tatra katamā bodhisattvasya vighātārthikakṣāntiḥ / sā 'ṣṭavidhā draṣṭavyā / duḥkhitānāṃ yācakānāmantikādyāñcoparodhanakṣāntiḥ / raudreṣvadhimātrapāpakarmasu sattveṣu dharmamahākaruṇāṃ niśrityāghātākaraṇa-kṣāntiḥ / duḥśīleṣu pravrajiteṣu (dutt 136) dharmamahākaruṇāṃ niśrityāghātākaraṇa-kṣāntiḥ / pañcākārā ca vyavasāyasahiṣṇutākṣāntiḥ / duḥkhitānāṃ sattvānāṃ duḥkhāpanayanāya vyāyacchataḥ dharmān paryeṣataḥ dharmasyānudharme pratipadyabhānasya tāneva dharmān pareṣāṃ vistareṇa saṃprakāśayataḥ sattvakṛtyeṣu [sattvakaraṇīyeṣu] ca samyaksahāyībhāvaṃ gacchato yā vyavasāyasahiṣṇutā / itīyamaṣṭākārā vighātārthikakṣāntirityucyate / yena ca sattvā vidhātinaḥ syuḥ tasya ca kṣāntyā parivarjanāt / yena cārthinastasyopasaṃhārāt /

tatra katamā bodhisattvasya ihāmutrasukhā kṣāntiḥ / sā navavidhā dṛṣṭavyā / iha bodhisattvaḥ apramatto viharan kuśaleṣu dharmeṣu kṣamo bhavati / śītasyoṣṇasya jighatsāpipāsayoḥ daṃśasaṃsparśānāṃ [maśakasaṃsparśānāṃ vātātapayoḥ sarīsṛpasaṃsparśānāṃ] kṣamo bhavati / pariśramajanyakāyacittaklamopāyāsasya kṣamo bhavati / saṃsārapatitajarāvyādhimaraṇādikānāṃ duḥkhānāṃ sattvānukampāmeva puraskṛtā ityevaṃ kṣamo bodhisattva ātmanā ca dṛṣṭe ca dharme sukhasaṃsparśaṃ viharatyavyavakīrṇaḥ pāpakairakuśalairdharmaiḥ / sāṃparāyikañca sukhahetuṃ samādāya vartate / [pareṣāmapi ca sukhahetuṃ samādāya vartate /] pareṣāmapi ca dṛṣṭe dharme saṃparāya sukhāya pratipanno bhavati / tasmādiyamihāmutrasukhā kṣāntirityucyate /

tatra katamā bodhisattvasya viśuddhā kṣāntiḥ / sā daśavidhā draṣṭavyā / iha bodhisattvaḥ pareṣāmantikādapakāraṃ vighātaṃ vyatikramaṃ labhamāno nāpi pratyapakāraṃ karoti / nāpi manasā kupyati / nāpi pratyarthikāśayaṃ vahati / upakārāya cābhimukho bhavati yathā pūrvaṃ tathā paścānnopakārakriyayā 'pakāramupekṣate apakāriṣu ca svayameva saṃjñaptimanuprayacchati na ca khedayitvā pareṣāmantikāt saṃjñaptiṃ pratigṛhaṇāti khedito bhavatviti / etameva pratyayaṃ kṛtvā akṣāntimārabhya tīvreṇa [hrīvyapatrāpyena] samanvāgato bhavati / kṣāntimārabhya tīvreṇa śāstari premagauraveṇa samanvāgato bhavati / sattvāviheṭhanatāmārabhya tīvreṇa sattveṣu karuṇāśayena sanvāgato bhavati / sarveṇa vā sarvamakṣāntidharmasahāyaṃ prahāya kāmavītarāgo bhavati / sarveṇa ebhirdaśabhirākārairbodhisattvasya kṣāntiviśuddhā veditavyā nirmalā /

ityetāṃ svabhāva-[kṣāntyādikaṃ viśuddha-]kṣāntiparyavasānāṃ kṣāntiṃ vipulāmapramāṇāṃ mahābodhiphalo[dayāṃ] niśritya bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne ekādaśamaṃ kṣāntipaṭalaṃ samāptam /

vīryaṃpaṭalam (chapter 1.12)

uddānaṃ pūrvavadveditavyama /

tatra katamadbodhisattvasya svabhāvavīryam / yo bodhisattvasya cittābhyutsāho 'prameyakuśaladharmasaṃgrahāya sattvārthakriyāyai / uttaptaśca niśchidraścāviparyastaśca tatsamutthitaśca kāyavāṅmanaḥ parispandaḥ / ayaṃ bodhisattvasya vīryasvabhāvo veditavyaḥ /

tatra katamadbodhisattvasya sarvavīryaṃm / tatsamāsato dvividhaṃ veditavyam / gṛhipakṣāśritaṃ pravrajitapakṣāśritañca / tatpunarubhayapakṣāśritamapi trividhaṃ veditavyam / sannāhavīryaṃ kuśaladharmasaṃgrāhakaṃ sattvārthakriyāyai ca /

tatredaṃ bodhisattvasya sannāhavīryam / iha bodhisattvaḥ pūrvameva vīryārambhaprayogādevaṃ cetaso 'bhyutsāhapūrvakaṃ sannāhaṃ sannahyate / sa cedahamekasattvasyāpi duḥkhavimokṣahetormahākalpasahasratulyai rātrindivasairnaṃrakavāsenaiva nānyagativāsena yāvatā kālena bodhisattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante tenaiva koṭīniyutaśatasahasraguṇitena kālenāhamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimāsādayeyam / tathāpi cotsaheyam / na nānuttarāyāḥ samyaksaṃbodherarthena prayujyeyam / na ca prayukta-vīryaṃ saṃsrayeyam / prāgeva nyūnatareṇa kālena tanutareṇa ca duḥkhena / idamevaṃrūpaṃ bodhisattvasya sannāhavīryam / yo bodhisattvaḥ evarūpe bodhisattvānāṃ sannāhavīrye 'dhimuktimātrakaṃ prasādamātrakamapyutpādayet so 'pi tāvadbodhisattvo dhīro 'pramāṇasya bodhāya vīryārambhasya dhātuṃ paripoṣayet / prāgeva yo bodhisattvaḥ īdṛśenaiva sannāhavīryeṇa samanvāgataḥ syāt na ca punastasya bodhisattvasya bodherarthe sattvānāmarthāya kiñcidasti duṣkaraṃ karaṇīyaṃ karma yatrāsya bodhisattvasya saṃkoco vā syāt cetaso duṣkaraṃ vā kartum /

tatra katamadbodhisattvānāṃ kuśaladharmasaṃgrāhakaṃ vīryam / yadvīryaṃ dānapāramitāprāyogikaṃ dānapāramitāsamudāgamāya yadvīryaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāprāyogikaṃ (dutt 139) yāvatprajñāpāramitāsamudāgamāya / tatpunaḥ samāsataḥ saptākāraṃ veditavyam / acalaṃ sarvakalpavikalpakleśopakleśaparapravādiduḥkhasaṃsparśairavicālyatvāt / gāḍhaṃ satkṛtya prayogitvāt / aprameyaṃ sarvavidyāsthānasamudāgamapratyupasthānatvāt / upāyaprayuktaṃ prāptavyasyārthasyāviparītamārgā nugatatvāt samatāprativedhācca / samyagvīryamarthopasaṃhitasya prāptavyasyārthasya prāptaye praṇihitatvāt / pratataṃ sātatyaprayogitvāt / vigatamānaṃ tena vīryārambheṇānunnamanāt / ityebhiḥ saptabhirākāraiḥ kuśaladharmasaṃgrahāya vīryārambhaprayogo bodhisattvānāṃ kṣipraṃ pāramitāparipūraye 'nuttarasamyaksaṃbodhyadhigamāya saṃvartate / yataśca sarveṣāṃ bodhikarakāṇāṃ kuśalānāṃ dharmaṇāmevaṃ samudāgamāya vīryameva pradhānaṃ śreṣṭhaṃ kāraṇaṃ na tathānyat / tasmādvīryamanuttarāyai samyaksaṃbodhaye iti nirdiśanti tathāgatāḥ /

sattvārthakriyāvīryaṃ punarbodhisattvānāṃ veditavyamekādaśaprakāram / tadyathā śīlapaṭale / yattatra śīlayuktaṃ tadiha vīryaṃ vaktavyam / ayaṃ viśeṣaḥ /

tatra katamadbodhisattvasya duṣkaravīryam / tat trividhaṃ draṣṭavyam / yadbodhisattvo nairantaryeṇa cīvarasaṃjñāṃ piṇḍapātasaṃjñāṃ śayanāsanasaṃjñāmapi ātmasaṃjñāmakurvan kuśaleṣu dharmeṣu bhāvanāsātatyena prayukto bhavati / idaṃ bodhisattvasya prathamaṃ duṣkaravīryam / punarbodhisattvastena tathārūpeṇa vīryārambheṇa ā-nikāyasabhāganikṣepāt sarvakālaṃ prayukto bhavati / idaṃ dvitīyaṃ bodhisattvasya duṣkaravīryam / punarbodhisattvaḥ samatāprativedhaguṇayuktena nātilīnena nātyārabdhenāviparītenārthopasaṃhitena vīryeṇa samanvāgato bhavati / idaṃ bodhisattvasya tṛtīyaṃ duṣkaravīryaṃ veditavyam / asya khalu bodhisattvānāṃ duṣkaravīryasya balaṃ sattveṣu karuṇā prajñā ca saṃgrahaheturveditavyaḥ /

tatra katamadbodhisattvasya sarvatomukhaṃ vīryam / taccaturvidha draṣṭavyam / kliṣṭadharmavivarjakaṃ śukladharmāvarjakaṃ karmapariśodhakaṃ jñānavivardhakañca / tatra kliṣṭadharmavivarjakaṃ bodhisattvasya vīryamanutpannānāñca saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānānāmanutpādāyotpannānāñca prahāṇāya / tatra śukladharmāvarjakaṃ bodhisattvasya (dutt 140) vīryaṃ yadanutpannānāñca kuśalānāṃ dharmāṇāmutpattaye vīryam / utpannānāñca sthitaye asaṃmoṣāyai vṛddhivipulatāyai yadvīryam / tatra karmapariśodhakaṃ bodhisattvasya vīryaṃ yat trayāṇāṃ karmaṇāṃ viśuddhaye saṃgrahāya kuśalasya kāyakarmaṇo vākkarmaṇo manaskarmaṇaśca / tatra jñānavivardhake bodhisattvasya vīryam / yacchru tacintābhāvanāmayyāḥ prajñāyāḥ samudāgamāya parivṛddhaye saṃvartate /

tatra katamadbodhisattvasya satpuruṣavīryam / tatpañcavidhaṃ draṣṭavyam / anirākṛtaṃ sarveṇa sarvaṃ chandaprayogānirākaraṇatayā / anyūnaṃ yathopāttatulyādhikavīryānubṛṃhaṇatayā / alīnamuttaptadīrghakālika-nirantaravīryārambhāyāsaṃkucitāviṣaṇṇacittatayā / aviparītamarthopasaṃhitopāyaparigṛhītatayā / uttaptaprayogañca bodhisattvānāṃ vīryamanuttarāyāṃ samyak saṃbodhāvabhikaraṇatayā /

tatra katamadbodhisattvānāṃ sarvākāraṃ vīryam / tatṣaḍākāraṃ saptākārañca aikadhyamabhisaṃkṣipya trayodaśākāraṃ veditavyam / sātatyavīryaṃ nityakālaprayogitayā / satkṛtyavīryaṃ nipuṇaprayogitayā / naiṣyandikaṃ vīryaṃ pūrvavīryahetubalādhānatayā / prāyogikaṃ vīryaṃ pratisaṃkhyāya kuśalapakṣaprayogitayā / akopyavīryaṃ sarvaduḥkhasaṃsparśairavikopyatayā 'nanyathābhāvopagamanatayā asaṃtuṣṭivīryamalpāvaramātraviśeṣādhigamāsantuṣṭatayā / idaṃ tāvat ṣaḍvidhaṃ sarvākāraṃ vīryaṃ yena samanvāgato bodhisattvaḥ ārabdhavīryaḥ sthāmavān vīryavānutsāhī dṛḍhaparākramaḥ anikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣvityucyate / saptavidhaṃ punaḥ chandasahagataṃ bodhisattvasya vīryaṃ punaḥ punaranuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tīvracchanda praṇidhānānuvṛṃhaṇatayā sāmyayuktaṃ bodhisattvasya vīryaṃ yadanyatamena kleśopakleśenāsaṃkliṣṭacetaso 'paryavasthitasya yena vīryeṇa bodhisattvaḥ kuśaleṣu dharmeṣu tulyocittavihārī saṃbhavati / vaiśeṣikaṃ vīryaṃ bodhisattvasyānyatamenopakleśenopakliṣṭacetasaḥ [paryavasitacetasaḥ] tasyopakleśasya prahāṇāya yadādīptaśiro nirvāṇopamaṃ vīryam / eṣakaṃ vīryaṃ bodhisattvasya sarvavidyāsthānaparyeṣaṇatayā / śikṣāvīryaṃ bodhisattvasya teṣveva paryeṣiteṣu dharmeṣu yathāyogyaṃ yathārhaṃ dharmānudharmapratipattisaṃpādanatayā / parārthakriyāvīryaṃ bodhisattvasya pūrvavadekādaśavidhaṃ veditavyam / ātmanaḥ samyakprayogārakṣāyai (dutt 141) skhalitasya ca yathādharmapratikaraṇatāyai vīryaṃ saptamaṃ bodhisattvasya / itīdaṃ trayodaśākāraṃ bodhisattvasya vīrya sarvākāramityucyate /

vighātārthikavīryaṃ cehāmutrasukhañca bodhisattvānāṃ vīryaṃ kṣāntivad draṣṭavyam / tatrāyaṃ viśeṣaḥ / yā tatra kṣāntiḥ seha vīryamabhyutsāho vaktavyaḥ /

tatra katamadbodhisattvasya viśuddhaṃ vīryam / tatsamāsato daśavidhaṃ veditavyam / anurūpamabhyastamaślathaṃ sugṛhītaṃ kālābhyāsa-prayuktaṃ nimittaprativedhayuktamalīnamavidhuraṃ samaṃ mahābodhipariṇamitañceti /

iha bodhisattvo yena yenopakleśenātyarthaṃ bādhyate / tasya tasyopakleśasya prahāṇāyānurūpaṃ pratipakṣaṃ bhajate / kāmarāgasya pratipakṣeṇāśubhāṃ bhāvayati / vyāpādapratipakṣeṇa maitrīm / mohapratipakṣeṇedaṃpratyayatā-pratītyasamutpādaṃ bhāvayati / vitarkapratipakṣeṇānāpānasmṛtim / mānapratipakṣeṇa dhātuprabhedaṃ bhāvayati / idamevaṃbhāgīyaṃ bodhisattvasya anurūpaṃ [vīrya]mityucyate /

iha bodhisattvo na ādikarmika-tatprathamakarmikavīryeṇa samanvāgato bhavati / yaduta cittasthitaye ' 'vavādānuśāsanyām / nānyatrābhyastaprayogo bhavati paricitaprayogaḥ / itīdaṃ bodhisattvasyābhyastaṃ vīryamityucyate /

na cāpi bodhisattvaḥ abhyastaprayogo bhavati avavādānuśāsanyāṃ cittasthitimārabhya / api tvādikarmika eva sa bodhisattvastasmin prayoge 'ślathaprayogo bhavati sātatyasatkṛtyaprayogitayā / itīdaṃ bodhisattvasyāślathaṃ vīryamityucyate /

punarbodhisattvo guruṇāmantikāta svayameva vā bāhuśrutyabalādhānatayā 'viparītagrāhitayā cittasthitaye vīryamārabhate / itīdaṃ bodhisattvasya sugṛhītaṃ vīryamityucyate /

punarbodhisattvaḥ evamaviparītagrāhī śamathakāle śamathaṃ bhāvayati / pragrahakāle cittaṃ pratigṛhaṇāti / upekṣākāle upekṣāṃ bhāvayati / idamasya kālaprayuktaṃ vīryamityucyate /

punarbodhisattvaḥ śamathapragrahopekṣānimittānāṃ samādhisthitivyutthānanimittānāṃ copalakṣaṇāsaṃpramoṣa-prativedhāya sātatyakārī bhavati satkṛtyakārī / itīdaṃ bodhisattvasya nimittaprativedhaṃ vīryamityucyate /

punarbodhisattvaḥ paramodārān paramagambhīrānacintyāprameyān bodhisattvānāṃ vīryārambhanirdeśān śrutvā nātmānaṃ paribhavati na salīnacitto bhavati / nāpi cālpamātrakeṇāvaramātrakeṇa viśeṣādhigamena santuṣṭo bhavati / nottari na vyāyacchate / itīdaṃ bodhisattvasyālīnaṃ vīryamityucyate /

punarbodhisattvaḥ kālena kālamindriyairguptadvāratāṃ bhojane mātrajñatāṃ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikānuyuktatāṃ saprajānan vihāritāmityevaṃbhāgīyān samādhisaṃbhārān samādāya vartate / teṣu codyukto bhavati / aviparītañcārthopasaṃhitaṃ sarvatra yatnamārabhate / itīdaṃ bodhisattvasyāvidhuraṃ vīryamityucyate / punarbodhisattvo nātilīnaṃ nātyārabdhaṃ vīryamārabhate / sama yogavāhi sarveṣu cārambhakaraṇīyeṣu samaṃ satkṛtyakārī bhavati / iyaṃ bodhisattvasya samaṃ vīryamityucyate /

punarbodhisattvaḥ sarvavīryārambhānabhisaṃskṛtānanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇamayatīdaṃ bodhisattvasya samyak pariṇamitaṃ vīryamityucyate /

ityetatsvabhāvavīryādikaṃ viśuddhavīryāvasānañca bodhisattvānāṃ vīrya mahābodhiphalaṃ yadāśritya bodhisattvā vīryapāramitāṃ paripūrya anuttarāṃ samyak saṃbodhimabhisaṃbuddhā abhisaṃbhotsyante 'bhisaṃbudhyante ca /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne dvādaśamaṃ vīryapaṭalaṃ samāptam /

dhyānapaṭalama (chapter 1.13)

uddānaṃ pūrvaṃvadveditavyam /

tatra katamo bodhisattvānāṃ dhyānasvabhāvaḥ / bodhisattvapiṭakaśravaṇacintāpūrvakaṃ yallaukikaṃ lokottaraṃ bodhisattvānāṃ kuśalaṃ cittaikāgryañcittasthitiḥ śamathapakṣyā vā vipaśyanāpakṣyā vā yuganaddhavāhimārgaṃ tadubhayāpakṣyā vā / ayaṃ bodhisattvānāṃ dhyānasvabhāvo veditavyaḥ /

tatra katamadbodhisattvānāṃ sarvaṃdhyānam / tad dvividhaṃ draṣṭavyam / laukikaṃ lokottarañca / tatpunaryathāyogaṃ trividhaṃ veditavyam / dṛṣṭadharmasukhavihārāya dhyānaṃ bodhisattva-samādhiguṇanirhārāya dhyāna sattvārthakriyāyai dhyānam /

tatra yadbodhisattvānāṃ sarvavikalpāpagataṃ kāyikacaittasikaprasrabdhijanakaṃ paramapraśāntaṃ manyanāpagatamanāsvāditaṃ sarvanimittāpagataṃ dhyānam / idameṣāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāya veditavyam /

tatra yadbodhisattvānāṃ dhyānaṃ vicitrācintyāpramāṇadaśabalagotra-saṃgṛhītasamādhinirhārāya saṃvartate / yeṣāṃ samādhīnāṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhā api nāmāpi na prajānanti kutaḥ punaḥ samāpatsyante / yacca bodhisattvavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanānāṃ pratisaṃvid-araṇā-praṇidhijñānādīnāṃ [guṇānāṃ] śrāvakasādhāraṇānāmabhinirhārāya saṃvartate / idaṃ bodhisattvasya dhyānaṃ samādhiguṇābhinirhārāya veditavyam / sattvārthakarmaṇi dhyānaṃ bodhisattvasyaikādaśākāraṃ pūrvavadveditavyam / yaddhyānaṃ niśritya bodhisattvaḥ sattvānāṃ kṛtyeṣvarthopasaṃhiteṣu sahāyībhāvaṃ gacchati / duḥkhamanapanayati / duḥkhitānāṃ nyāyamupadiśati / kṛtajñaḥ kṛtavedī upakāriṣu pratyupakāraṃ karoti / bhayebhyo rakṣati / vyasanasthānāṃ śokaṃ prativinodayati / upakaraṇavikalānāmupakaraṇopasaṃhāraṃ karoti / samyak pariṣadaṃ parikarṣati / cittamanuvartate / bhūtairguṇairharṣayati / samyak ca nigṛhṇāti / (dutt 144) ṛddhyā cotrāsayatyāvarjayati ceti / tadaitatsarvamekadhyamabhisaṃkṣipya bodhisattvānāṃ sarvadhyānamityucyate / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

tatra katamadbodhisattvānāṃ duṣkaradhyānam / tat trividhaṃ draṣṭavyam / yadbadhisattvā udārairvicitraiḥ suparicitairdhyānavihārairabhinirhṛtairvihṛtya svecchayā tatparamaṃ dhyānasukhaṃ vyāvartya pratisaṃkhyāya sattvānukampā prabhūtāṃ sattvārthakriyāṃ sattvārthaparipākaṃ samanupaśyantaḥ kāmadhātāvupapadyante / idaṃ bodhisattvānāṃ prathama duṣkaradhyānaṃ veditavyam / punaryadbodhisattvo dhyānaṃ niśrityāprameyāsaṃkhyeyācintyānsarvaśrāvakapratyekabuddhaviṣayasamatikrāntān bodhisattvasamādhīnabhinirharati / idaṃ bodhisattvasya dvitīyaṃ duṣkaradhyānaṃ veditavyam / punaryadbodhisattvo dhyānaṃ niśrityānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / itīdaṃ bodhisattvasya tṛtīya duṣkaradhyānaṃ veditavyam /

tatra katamadbodhisattvasya sarvatomukhaṃ dhyānam / taccaturvidhaṃ draṣṭavyam / savitarkaṃ-savicāraṃ [vivekajaṃ samādhijaṃ] prītisahagataṃ sāta-sukhasahagatamupekṣāsahagata ca /

tatra katamadbodhisattvasya satpuruṣadhyānam / tatpañcavidhaṃ draṣṭavyam / anākhāditaṃ maitrīsahagataṃ karuṇāsahagataṃ muditāsahagatamupekṣāsahagatañca /

tatra katamadbodhisattvasya sarvākāra-dhyānam / tatṣaḍvidhaṃ [saptavidhaṃ] caikadhyamabhisaṃkṣipya trayodaśavidhaṃ veditavyam / kuśalaṃ dhyānamavyākṛtaṃ ca nirmitanirmāṇāya dhyānaṃ śamathapakṣyaṃ vipaśyanāpakṣyaṃ svaparārthasamyagupanidhyānāya dhyānaṃ abhijñāprabhāvaguṇarnirhārāya dhyānaṃ nāmālambanaṃmarthālambanaṃ śamathanimittālambanaṃ pragrahanimittālambanamupekṣānimittālambanaṃ [dṛṣṭadharmasukha]vihārāya parārthakriyāyai ca dhyānam / itīdaṃ trayodaśākāraṃ bodhisattvānāṃ dhyānaṃ sarvākāramityucyate /

tatra katamadbodhisattvasya vighātārthikadhyānam / tadaṣṭavidhaṃ draṣṭavyam / viṣāśani viṣamajvarabhūtagrahādyupadravasaṃśamakānāṃ siddhaye mantrāṇāmadhiṣṭhāyakaṃ dhyānam / dhātubhaiṣamyajātānāñca vyādhīnāṃ vividhānāṃ vyupaśamāya dhyānam / durbhikṣeṣu mahārauraveṣu pratyupasthiteṣu vṛṣṭinirhārakaṃ dhyānam / vividhebhyo bhayebhyo (dutt 145) manuṣyāmanuṣyakṛtebhyo jalasthalagatebhyaḥ samyak paritrāṇā dhyayānam / tathā bhojanapānahīnānāmaṭavīkāntāragatānāṃ bhojanapānopasaṃhārāya dhyānam / bhogavihīnānāṃ vineyānāṃ bhogopasahārāya dhyānam / daśasu dikṣu pramattānāṃ sattvānāṃ samyaksaṃbodhanāya dhyānam / utpannotpannānāñca sattvakṛtyānāṃ samyak kriyāyai dhyānam /

tatra katamadbodhisattvasyehāmutrasukhaṃ dhyānam / tannavavidhaṃ draṣṭavyam / ṛddhiprātihāryeṇa sattvānāṃ vinayāya dhyānam / ādeśanāprātihāryeṇānuśāstiprātihāryeṇa sattvānāṃ vinayāya dhyānam / pāpaśāriṇāmapāyabhūmividarśanaṃ dhyānam / naṣṭapratibhānānāṃ sattvānāṃ pratibhānopasaṃhārāya dhyānam / muṣitasmṛtīnāṃ sattvānāṃ smṛtyupasaṃhārāya dhyānam / aviparītaśāsrakāvyamātṛkānibandhavyavasthānāya saddharmacirasthitikatāyai dhyānam / laukikānāṃ śilpakarmasthānānāmarthopasaṃhitānāṃ sattvānugrāhakāṇāṃ lipigaṇananyasanasaṃkhyāmudrādīnāṃ mañcapīṭhacchatropānahādīnāñca vicitrāṇāṃ vividhānāṃ bhāṇḍopaskarāṇāmanupravartakaṃ dhyānam / apāyabhūmyupapannānāñca sattvānāṃ tat kālāpāyikaduḥkhapratiprasrambhaṇatāyai raśmipramocakaṃ dhyānam /

tatra katamadbodhisattvasya viśuddhaṃ dhyānam / taddaśavidhaṃ draṣṭavyam / laukikyā śuddhyā [vi]śuddhamanāsvāditaṃ dhyānam / akliṣṭaṃ lokottarayā śuddhyā [vi]śuddhaṃ dhyānam / prayogaśuddhyā [vi]śuddhaṃ maulaviśuddhyā [vi]śuddhaṃ maulaviśeṣottaraviśuddhyā viśuddhaṃ dhyānam / praveśasthitivyutthānavaśitāviśuddhyā viśuddhaṃ dhyānam / dhyānavyāvartane punaḥ samādapanavaśitā-viśuddhyā viśuddhaṃ dhyānam abhijñāvikurvaṇavaśitā-viśuddhyā viśuddhaṃ dhyānam / sarvadṛṣṭigatāpagamaviśuddhyā viśuddhaṃ dhyānam / kleśajñeyāvaraṇaprahāṇaviśuddhyā ca viśuddhaṃ dhyānam / ityetaddhyānamaprameya bodhisattvānāṃ mahābodhiphalaṃ yadāśritya bodhisattvā dhyānapāramitāṃ paripūrya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisambuddhavanto 'bhisaṃ[bhotsyante 'bhisaṃ]budhyante ca /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne trayodaśamaṃ dhyānapaṭalam /

prajñāpaṭalam (chapter 1.14)

uddānaṃ pūrvavadveditavyam /

tatra katamo bodhisattvasya prajñāsvabhāvaḥ / sarvajñeyapraveśāya ca sarvajñeyānupraviṣṭaśca yo dharmāṇāṃ pravicayaḥ pañcavidyāsthānānyālambya pravartate adhyātmavidyāṃ hetuvidyāṃ śabdavidyāñcikitsāvidyāṃ śilpakarmasthānavidyāñca / ayaṃ bodhisattvānāṃ prajñāsvabhāvo veditavyaḥ /

tatra katamā bodhisattvānāṃ sarvā prajñā / sā dvividhā draṣṭavyā / laukikī lokottarā ca / sā punaḥ samāsatastrividhā veditavyā / jñeyatattvānubodhaprativedhāya / pañcasu ca yathānirdiṣṭeṣu vidyāsthāneṣu triṣu ca rāśiṣu kauśalyakriyāyai sattvārthakriyāyai ca / yā bodhisattvānāmanabhilāpyaṃ dharmanairātmyamārabhya satyāvabodhāya vā satyāvabodhakāle vā satyābhisaṃbodhādvā urddhaṃ prajñā paramapraśamapratyupasthānā nirvikalpā sarvaṃprapañcāgatā sarvaṃdharmeṣu samatānugatā mahāsāmānyalakṣaṇapraviṣṭā jñeyaparyantagatā samāropāpavādāntadvaya vivarjitatvānmadhyamapratipadanusāriṇī / iyaṃ bodhisattvānāṃ tattvānubodhaprativedhāya prajñā veditavyā / pañcasu vidyāsthāneṣu kauśalyaṃ vistareṇa pūrvavadveditavyaṃ tadyathā balagotrapaṭale / trayaḥ punā rāśayorthopasaṃhitānāṃ dharmāṇāṃ rāśiḥ / anarthopasaṃhitānāṃ dharmāṇāṃ rāśiḥ / naivārthopasaṃhitānāṃ nānā 'rthopasaṃhitānāṃ dharmāṇāṃ rāśiḥ / ityeteṣvaṣṭāsu sthāneṣu prajñāyāḥ kauśalyaparigraho mahāntaṃ niruttaraṃ jñānasambhāraṃ paripūrayatyanuttarāyai samyaksaṃbodhaye / sattvārthakriyā punaḥ pūrvavadekādaśaprakāraiva veditavyā / teṣveva sthāneṣu yā prajñā sā sattvārthakriyāyai prajñā veditavyā /

tatra katamā bodhisattvasya duṣkarā prajñā / sā trividhā draṣṭavyā gambhīrasya dharmanairātmyajñānāya duṣkarā / sattvānāṃ vinayopāyasya prajñānāya duṣkarā / sarvajñeyānāvaraṇajñānāya ca paramaduṣkarā /

tatra katamā bodhisattvasya sarvatomukhī prajñā / sā caturvidyā draṣṭavyā / śrāvakapiṭakaṃ bodhisattvapiṭakaṃ cārabhya śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā / pratisaṃkhyāya bodhisattvakaraṇīyānuvṛttāvakaraṇīyanivṛttau ca pratisaṃkhyānabalasaṃgṛhītā prajñā / bhāvanābalasaṃgṛhītā ca samāhitabhūmikā apramāṇā prajñā /

tatra katamā bodhisattvasya satpuruṣasya satpuruṣaprajñā / sā pañcavidhā draṣṭavyā / saddharmaśravaṇasamudāgatā pratyātmaṃ yoniśo manaskārasahagatā svaparārthaniścitā prajñā kleśavijahanā ca prajñā / aparaḥ paryāyaḥ / sūkṣmā yathāvad bhāvikatayā jñeyapraveśāt / nipuṇā yāvadbhāvikatayā jñeyapraveśāt / sahajā pūrvakajñānasaṃbhārasamudāgamāt / āgamopetā buddhairmahābhūmipraviṣṭaiśca bodhisattvaiḥ saṃprakāśitadharmārthasyodgrahaṇadhāraṇāt / adhigamopetā śuddhāśayabhūmimupādāya yāvanniṣṭhāgamanabhūmiparigrahāt /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.