Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Kinh Đại thừa

Bodhisattvabhūmi

Thông tin
GRETIL — Nalinaksha Dutt: Bodhisattvabhumi. Patna : K.P. Jayaswal Research Institute, 1966 (Tibetan Sanskrit Works Series, 7).CC BY-NC-SA 4.0

Bodhisattvabhūmi

yogācārabhūmau bodhisattvabhūmiḥ

ādhārayogasthānam (book 1)

gotra-paṭalam (chapter 1.1)

om namo buddhāya // daśeme dharmāḥ saphalasya bodhisattvamārgasya mahāyānasya saṃgrahāya saṃvartante / katame daśa / ādhāro liṅgaṃ pakṣo 'dhyāśayo vihāra upapattiḥ parigraho bhūmiścaryā pratiṣṭhā ca /

uddānam /

ādhāro liṅga-pakṣādhyāśaya-vihārā upapattiḥ / parigraho bhūmiścaryā pratiṣṭhā paścimā bhavet //

tatrādhāraḥ katamaḥ / iha bodhisattvasya svagotraṃ prathamaścittotpādaḥ sarve ca bodhipakṣyā dharmā ādhāra ityucyate / tatkasya hetoḥ / iha bodhisattvo gotraṃ niśritya pratiṣṭhāpayitavyo bhavati / pratibalo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / tasmāt sabhāgatayā gotramādhāra ityucyate / iha bodhisattvaḥ prathamacittotpādaṃ niśritya pratiṣṭhāya dāne 'pi prayujyate śīle kṣāntau vīryeṃ dhyāne prajñāyāmapi prayujyate iti / yadvā pāramitāsu puṇyasaṃbhāre jñānasaṃbhāre sarveṣu ca bodhipakṣyeṣu dharmeṣu prayujyate / tasmātprathamacittotpādasya bodhisattvasya caryāprayogasyādhāra ityucyate / iha bodhisattvastameva bodhisattvacaryāprayogaṃ niśritya pratiṣṭhāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ paripūrayati / tasmātsa bodhisattvacaryāprayogastasya mahābodhiparipūrerādhāra ityucyate / agotrastha pudgalo gotre 'sati cittotpāde 'pi yatnasamāśraye satyabhavyaścānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ paripūraye / tadanena paryāyeṇa veditavyamanutpāditacittasyāpi bodhisattvasya akṛte 'pi bodhisattvacaryāprayoge gotramādhāra iti / sa cet punargotrasthaścittaṃ notpādayati bodhicaryāsu na prayujyate na kṣipraṃ bodhimārāgayati tāsvapi (dutt 2) viparyayāt kṣipramārāgayatīti veditavyam / tatpunaretadgotramādhāra ityucyate / upastambho heturniśraya upaniṣatpūrvaṅgamo nilaya ityapyucyate / yathāgotramevaṃ prathamaścittotpādaḥ sarvā ca bodhisattvacaryā /

tatra gotraṃ katamat / samāsato gotraṃ dvividham / prakṛtisthaṃ samudānītañca / tatra prakṛtisthaṃ gotraṃ yadbodhisattvānāṃ ṣaḍāyatanaviśeṣaḥ / sa tādṛśaḥ paraṃparāgato 'nādikāliko dharmatāpratilabdhaḥ / tatra samudānītaṃ gotraṃ yatpūrvakuśalamūlābhyāsātpratilabdham / tadasminnarthe dvividhamapyabhipretam / tatpunargotraṃ bījamityapyucyate / dhātuḥ prakṛtirityapi / tatpunarasamudāgataphalaṃ sūkṣmaṃ vinā phalena / samudāgataphalamaudārikaṃ saha phalena /

tena khalu gotreṇa samanvāgatānāṃ bodhisattvānāṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānatikramya prāgevānyān sattvānniruttaro viśeṣo veditavyaḥ / tatkasya hetoḥ / dve ime samāsato viśuddhī / kleśāvaraṇaviśuddhirjñeyāvaraṇaviśuddhiśca / tatra sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ tadgotraṃ kleśāvaraṇaviśuddhyā viśudhyati na tu jñeyāvaraṇaviśuddhyā / bodhisattvagotraṃ punarapi kleśāvaraṇaviśuddhyā api jñeyāvaraṇaviśuddhyā viśudhyati / tasmātsarvaprativiśiṣṭaṃ niruttaramityucyate /

api ca caturbhirākārairbodhisattvasya śrāvakapratyekabuddhebhyo viśeṣo veditavyaḥ / katamaiścaturbhiḥ / indriyakṛtaḥ pratipattikṛtaḥ kauśalyakṛtaḥ phalakṛtaśca / tatrāyamindriyakṛto viśeṣaḥ / prakṛtyaiva bodhisattvastīkṣṇendriyo bhavati / pratyekabuddho madhyendriyaḥ śrāvako mṛdvindriyaḥ / tatrāyaṃ pratipattikṛto viśeṣaḥ / śrāvakapratyekabuddhaścātmahitāya pratipanno bhavati / bodhisattvaḥ apyātma hitāya api parahitāya bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai arthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇām / tatrāyaṃ kauśalyakṛto viśeṣaḥ / śrāvakaḥ pratyekabuddhaśca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda-sthānāsthānasatyakauśalyaṃ karoti bodhisattvastatra cānyeṣu ca sarvavidyāsthāneṣu / tatrāyaṃ phalakṛto viśeṣaḥ / śrāvakaḥ śrāvakabodhiphalamadhigacchati / pratyekabuddhaḥ pratyekabodhimadhigacchati / bodhisattvo 'nuttaraṃ samyaksaṃbodhiphalamadhigacchati /

ṣaḍimāni bodhisattvasya pāramitānāṃ gotraliṅgāni saṃpadyante / yairevaṃ pare saṃjānate bodhisattvo 'yamiti / dānapāramitāyā gotraliṅgaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā gotraliṅgam / tatredaṃ bodhisattvasya dānapāramitāyā gotraliṅgam / iha bodhisattvaḥ prakṛtyaiva dānarucirbhavati / satsu ca saṃvidyamāneṣu deyadharmeṣu satatasamitaṃ pareṣāṃ saṃvibhāgaśīlo bhavati pramuditacittaśca dadāti na vimanaskaḥ / alpādapi ca saṃvibhāgasya karttā bhavati / viśadañca dānamanuprayacchati / na hīnam / adānena ca jihreti / pareṣāñca dānasya varṇaṃ bhāṣate / dāne cainānupacchandayati / dātārañca dṛṣṭvā āttamanā bhavati sumanaskaḥ / gurubhyo vṛddhatarakebhyo dakṣiṇīyebhyaḥ satkārārhebhya utthāyāsanamanuprayacchati / pṛṣṭo 'pṛṣṭo vā teṣu teṣu sattvakṛtyeṣvanapāyamihaloke paraloke nyāyopadeśamanuprayacchati / rājacaurāmitrāṇyudakādibhayabhītānāñca sattvānāmabhayamanuprayacchati / yathāśaktyā cainān paritrāyate tasmādvicitrāt pratatādugrādbhayāt / nikṣiptañcāsya haste paradhanaṃ nābhidruhyati / ṛṇaṃ gṛhītvā parebhyo na visaṃvādayati nābhidruhyati / svadāyādaṃ na vañcayate na vipralambhayati / maṇimuktāvaidūryaśaṃkhaśilāpravālajātarūparajatāśmagarbhamusāragalvalohitikādakṣiṇāvartaprabhṛtiṣūpakaraṇajāteṣu mūḍhaṃ viparyasyacittaṃ samyaksaṃbodhayati / yathāsyānyato 'pi na vipralambhaḥ syāt / kutaḥ punaḥ svayamenaṃ vipralambhayiṣyati / prakṛtyā codārabhogādhimukto bhavati / udāreṣvasya sarvabhogaparibhogeṣu cittaṃ krāmati / udāreṣu ca karmānteṣvadhimukto bhavati na parīttāyadvāreṣu / santi cemāni loke vyasanāni / tadyathā strīvyasanam / madyavyasanam / dyūtavyasanam / naṭa-nartaka-hāsaka-lāsakādisaṃdarśanavyasanamityevaṃrūpebhyovyasanebhyo laghu ladhveva vairāgyaṃ pratilabhate / hrīvyapatrāpyaṃ prāviṣkaroti vipule 'pi ca bhogapratilambhe nādhimātralolupo bhavati prāgevālpe / itimānyevaṃ bhāgīyāni bodhisattvasya dānapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni /

tatremāni bodhisattvasya śīlapāramitāyā gotraliṅgāni / iha bodhisattvaḥ prakṛtyā mṛdunā kāyavāṅmanaskarmaṇā samanvāgato bhavatyakuśalena nātyartharaudreṇa nātyarthasattvopaghātakena / kṛtvāpi ca pāpakaṃ karma laghu ladhveva vipratisāraṃ pratilabhate / tañca jehrīyamāṇaḥ samācarati na nandījātaḥ / pāṇiloṣṭadaṇḍaśastrādibhiśca sattvānāmaviheṭhanajātīyo bhavati / prakṛtivatsalaśca bhavati sattvapriyaḥ / satkārārheṣu ca kālena kālamabhivādanavandanapratyutthānāñjalisāmīcīkarmaṇā pratyupasthito bhavati / dakṣiṇaśca bhavati / nāgarikaḥ paracittānuvartī / smitapūrvaṅgamaśca bhavatyuttānamukhavarṇavigatabhrūkuṭiḥ pūrvābhibhāṣī / upakāriṣu ca sattveṣu kṛtajño bhavati kṛtavedī / arthikeṣu ca sattveṣu ṛjutāṃ pratipadyate / na māyāśāṭhyenaitān vilobhayati / dharmeṇāsāhasena ca bhogān samudānayati nādharmeṇa / prakṛtyaiva ca puṇyakāmo bhavati / parapuṇya kriyāsvapi vyāpāraṃ gacchati prāgevātmanaḥ / parabādhayā cāttyartha bādhyate yaduta pareṣāṃ vadhabandhanacchedanatāḍanakutsanatarjanādikayā dṛṣṭvā vā śrutvā vā / dharmasamādānagurukaśca bhavati saṃparāyagurukaḥ / aṇumātre 'pyavadye bhayadarśī prāgeva prabhūte / parakṛtyeṣu ca parakaraṇīyeṣu sahāyībhāvaṃ gacchati yaduta kṛṣivaṇijyāgorakṣyarājapauruṣyalipigaṇananyasanasaṃkhyāmudrāyāṃ bhartṛprasādane kulaprasādane rājakulaprasādane mitrāmitraprasādane bhogānāmarjane rakṣaṇe sannidhau prayoge visarge āvāhavivāhābhakṣaṇasaṃbhakṣaṇeṣvevaṃbhāgīyeṣu sattvakṛtyeṣu sahāyībhāvaṃ gacchati /

na kalahabhaṇḍanavigrahavivādeṣu ca paraviheṭhanakaraṇīyeṣu ye ātmanaḥ pareṣāñcānarthāyāhitāya duḥkhāya saṃvartante / akṛtyāccaitāṃ nivārayati yaduta daśabhyaḥ pāpakebhyo 'kuśalebhyaḥ / karmapathebhyaḥ / paravaśyaśca bhavati paravidheyaḥ / samānakṣāntiśīlatayā apahāya svakāryaṃ parairātmakārye yathākāmaṃ niyojyate / ārdracittaśca bhavati peśalacitto na ca ciramāghātacittatāṃ pratighacittatāmudvahati nānyatra tatkṣaṇa evāsya taccittaṃ bhadratāyāṃ parivartate / satyagurukaśca bhavati nābhūtavacanena parān visaṃvādayati / na ca pareṣāṃ mitrabhedaṃ rocayati na karoti / (dutt 5) na cāsambaddhamapārtha nirartha sahasā pralapati / priyaṃvadaśca bhavatyaparakaṭukaḥ api svakasya dāsādiparijanasya prāgeva pareṣām guṇapriyaśca bhavati pareṣāṃ bhūtasya varṇasyāhartā / itīmānyevaṃbhāgīyāni bodhisattvasya śīlapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni /

tatremāni bodhisattvasya kṣāntipāramitāyā gotraliṅgāni / iha bodhisattvaḥ prakṛtyā pareṣāmantikādapakāraṃ labdhvā nāghātacittatāṃ prāviṣkaroti nāpyapakārāya prapadyate / saṃjñapyamānaścāśu saṃjñaptiṃ pratigṛhṇāti / na ca khilaṃ dhārayati na cirakālikaṃ vairāśayaṃ vahati / itīmānyevaṃbhāgīyāni bodhisattvasya kṣāntipāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni /

tatremāni bodhisattvasya vīryapāramitāyā gotraliṅgāni / iha bodhisattvaḥ prakṛtyā utthānavān bhavati / kālyotthāyī sāyaṃ nipātī na nidrāsukhaṃ śayanasukhaṃ pārśvasukhamatyarthaṃ svīkaroti / pratyupasthite ca kṛtye abhibhūyākartukāmatāmālasyaṃ pratisaṃkhyāya prayujyate tasya kṛtyasyābhiniṣpattaye / sarvakṛtyasamārambheṣu ca dṛḍhaniścayo bhavati nākṛtvā nāpariprāpya sarveṇa sarvaṃ vīryasraṃsayati antarā vā viṣādamāpadyate / udāreṣu ca parameṣvartheṣu na cetasā saṃkocamāpadyate / nāpyātmānaṃ paribhavati / śakto 'haṃ pratibalameṣāmadhigamāyetyutsāhajātaḥ / vīraśca bhavati mahāsabhāpraveśe vā paraiḥ sahābhiprayoga pratyabhiyoge vā tadanyatra vā duṣkarakarmaṇi mahāvyavasāyeṣvapi cārthopasaṃhiteṣu nātyarthaṃ khedamāpadyate prāgeva parītteṣu / itīmānyevaṃbhāgīyāni bodhisattvasya vīryapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni /

tatremāni bodhisattvasya dhyānapāramitāyā gotraliṅgāni / iha bodhisattvaḥ prakṛtyā dharmārthopanidhyāne avikṣepabahulo bhavati / araṇyavanaprasthānāni / ca prāntāni śayanāsanāni manuṣyarahaḥsevitāni vigatapāpakāni pratisaṃlayanasārūpyakāṇi dṛṣṭvā śrutvā sukhaṃ tannaiṣkramyaṃ prāvivekyamiti (dutt 6) naiṣkramyaprāvivekye tīvramautsukyamutpādayati / prakṛtyā ca mandakleśo bhavati mandanivaraṇo mandadauṣṭhulyaḥ / pravivekagatasya cāsya svārthaṃ paritulayataḥ pāpakāḥ asadvitarkā nātyarthaṃ cittaṃ kṣobhayanti na paryādāya tiṣṭhanti / [saḥ] amitrapakṣe 'pi tvaritaṃ tvaritaṃ maitracittatāmupasthāpayati prāgeva mitrodāsīnapakṣe / vicitraiśca duḥkhairduḥkhitānāṃ sattvānāṃ duḥkhaṃ śrutvā vā dṛṣṭvā vā mahatkāruṇyacittamutpādayati / duḥkhāpanayāya ca teṣāṃ sattvānāṃ yathāśaktyā yathābalaṃ vyāpāraṃ gacchati / prakṛtyā ca sattveṣu hitakāmo bhavati sukhakāmaḥ / dhṛtimāṃśca bhavatyāpatsu jñātivyasane vā bhogavyasane vā vadhe vā bandhane vā pravāse vā ityevaṃbhāgīyāsvāpatsu / medhāvī ca dharmāṇāṃ grahaṇadhāraṇohanasamarthaḥ smṛtibalena ca samanvāgato bhavati / sa cirakṛtacirabhāṣitamapyanusmarttā bhavati pareṣāñcānusmārayitā / itīmānyevaṃbhāgīyāni bodhisattvasya dhyānapāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni /

tatremāni bodhisattvasya prajñāpāramitāyā gotraliṅgāni / iha bodhisattvaḥ sarvavidyāsthānajñeyapraveśāya sahajayā prajñayā samanvāgato bhavati / adhandhaśca bhavatyamandaḥ amomuhajātīyaḥ / tāsu tāsu ca pramādasthānaviratiṣu pratisaṃkhyānabaliko bhavati / itīmānyevaṃbhāgīyāni bodhisattvasya prajñāpāramitāyā gotraliṅgāni veditavyāni /

tānīmāni bodhisattvasya audārikāṇyānumānikāni gotraliṅgāni veditavyāni / bhūtārthaniścaye tu buddhā eva bhagavantaḥ pratyakṣadarśinaḥ /

yasmācca tadgotraṃ bodhisattvānāṃ prakṛtyaiva guṇayuktaṃ bhadraṃ kalyāṇaṃ śukladharmasamanvāgataṃ tasmāttāvad durabhisaṃbhavasya śreṣṭhasyācintyasyācalasyānuttarasya tathāgatasya padasyāvāptaye hetubhāvena yujyate 'nyathā na yujyate / tāvacca bodhisattva ebhiḥ śukladharmaiḥ prakṛtyaiva yukto bhavati yāvanna śukladharmavairodhikaiścaturbhirupakleśaiḥ sakalavikalairupakliṣṭo bhavati / yadā copakliṣṭo bhavati sa tadā eṣu ca śukleṣu dharmeṣu na saṃdṛśyate / apāyeṣu caikadā upapadyate / apāyopapattāvapi bodhisattvasya tadanyebhyaḥ apāyopapannebhyaḥ sattvebhyo (dutt 7) gotrakṛto mahān viśeṣo veditavyaḥ / iha bodhisattvo dīrgheṇa kālena kadācit karhicidapāyeṣūpapadyate / upapannaścāśu parimucyate apāyebhyaḥ / na ca tathā tīvrāmāpāyikīṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayate tadyathā 'nye 'pāyopapannāḥ sattvāḥ / tayā ca tanvyā duḥkhayā vedanayā spṛṣṭo 'dhimātraṃ saṃvegamutpādayati / teṣu ca sattveṣu tatropapanneṣu duḥkhiteṣu kāruṇyacittaṃ pratilabhate yaduta tenaiva gotreṇa ca sattveṣu tatropapanneṣu duḥkhiteṣu kārūṇyacittaṃ pratilabhate yaduta tenaiva gotreṇa buddhamahākaruṇāhetunā codyamānaḥ / ityevaṃbhāgīyaḥ apāyopapattau bodhisattvasya tadanyebhyaḥ apāyopapannebhyaḥ sattvebhyo viśeṣo veditavyaḥ /

tatra katame te bodhisattvasya catvāraḥ śukladharmavairodhikā upakleśāḥ / pūrvaṃ pramattasya kleśābhyāsāttīvrakleśatā āyatakleśatā cāyaṃ prathama upakleśaḥ / mūḍhasyākuśalasya pāpamitrasaṃśrayo 'yaṃ dvitīya upakleśaḥ / gurubhartṛrājacaurapratyarthikadyabhibhūtasyāsvātantryaṃ cittavibhramaścāyaṃ tṛtīya upakleśaḥ / upakaraṇavikalasya jīvikāpekṣā ayaṃ caturtha upakleśaḥ /

caturbhiḥ kāraṇairevaṃ gotrasaṃpanno 'pi bodhisattvo na śaknotyanuttara samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum / katamaiścaturbhiḥ / iha bodhisattvaḥ ādita eva kalyāṇamitraṃ na labhate aviparītabodhimārgadaiśikaṃ buddhaṃ vā bodhisattvaṃ vā / idaṃ prathamaṃ kāraṇam / punaraparaṃ bodhisattvo labdhvāpi kalyāṇamitraṃ viparītagrāhī viparītaṃ śikṣate bodhisattvaśikṣāsu / idaṃ dvitīyaṃ kāraṇam / punaraparaṃ bodhisattvo labdhvāpi kalyāṇamitramaviparītaṃ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāsu tasmin prayoga śithilaprayogo bhavati kusīdo nodagrapratatavīryasamanvāgataḥ / idaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam / punaraparaṃ bodhisattvo labdhvā kalyāṇamitramaviparītaṃ śikṣamāṇo bodhisattvaśikṣāsu tasmiṃśca prayoge ārabdhavīryaḥ aparipakvendriyo bhavatyaparipūrṇabodhisaṃbhāraḥ dīrghakālāparijayādvodhipakṣya dharmāṇām / idañcaturtha kāraṇam / gotre satyetatkāraṇavaikalyādvodheraprāptiḥ / sānnidhyāttu prāptirbhavati / asati tu gotre sarveṇa sarva sarvathā bodharaprāptireva veditavyā /

bodhisattvabhūmau ādhāre yogasthāne prathamaṃ gotrapaṭalaṃ samāptam //

cittotpādapaṭalam (chapter 1.2)

iha bodhisattvasya prathamaścittotpādaḥ sarvabodhisattvasamyakpraṇidhānānāmādyaṃ samyakpraṇidhānaṃ tadanyasamyakpraṇidhānasaṃgrāhakam / tasmāt sa āditaḥ samyakpraṇidhānasvabhāvaḥ / sa khalu bodhisattvo bodhāya cittaṃ praṇidadhadevaṃ cittamabhisaṃskaroti vācañca bhāṣate / aho batāhamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeyaṃ sarvasattvānāñcārthakaraḥ syāmatyantaniṣṭhe nirvāṇe pratiṣṭhāpayeyaṃ tathāgatajñāne ca / sa evamātmanaśca bodhiṃ sattvārthañca prārthayamānaścittamutpādayati / tasmātsa cittotpādaḥ prārthanākāraḥ / tāṃ khalu bodhiṃ sattvārthañcālamvya sa cittotpādaḥ prārthayate nānālambya / tasmātsa cittotpādo bodhyālambanaḥ sattvārthālambanaśca / sa ca cittotpādaḥ sarvabodhipakṣyakuśalamūlasaṃgrahāya pūrvaṅgamatvātkuśalaḥ paramakauśalyaguṇayuktaḥ bhadraḥ paramabhadraḥ kalyāṇaḥ paramakalyāṇaḥ sarvasattvādhiṣṭhānakāyavāṅmanoduścaritavairodhikaḥ / yāni ca kānicittadanyāni laukikalokottareṣvartheṣu kuśalāni samyakpraṇidhānāni teṣāṃ sarveṣāmagrya metatsamyakpraṇidhānaṃ niruttaraṃ yaduta bodhisattvasya prathamaścittotpādaḥ / evamayaṃ prathamaścittotpādaḥ svabhāvato 'pi veditavyaḥ / ākārato 'pyālambanato 'pi guṇato 'pyutkarṣato 'ti pañcalakṣaṇo veditavyaḥ /

tasya ca bodhicittasya sahotpādādevāvatīrṇe bhavati bodhisattvo 'nuttare bodhimahāyāne / bodhisattvo bodhisattva iti ca saṃkhyāṃ gacchati yaduta saṃketavyavahāranayena / tasmātsa cittotpādaḥ avatārasaṃgṛhītaḥ / utpādya ca bodhisattvastaccittaṃ krameṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhimadhigacchati nānutpādya / tasmādanuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sa cittotpādo mūlam / duḥkhiteṣu ca sattveṣu sa kāruṇiko bodhisattvaḥ paritrāṇābhiprāyastaccittamutpādayati / tasmātsa cittotpādaḥ karuṇāniṣyandaḥ / (dutt 9) tañca cittotpādaṃ niśritya pratiṣṭhāya bodhisattvo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu sattvārtha kriyāyāñca bodhisattvaśikṣāyāṃ prayujyate / tasmātsa cittotpādo bodhisattvaśikṣāyāḥ sanniśrayaḥ / evamasau prathamaścittotpādaḥ saṃgrahato 'pi mūlato 'pi niṣyandato 'pi sanniśrayato 'pi veditavyaḥ /

sa ca bodhisattvasya prathamacittotpādaḥ samāsena dvividhaḥ / nairyāṇikaścānairyāṇikaśca / tatra nairyāṇiko ya utpanno 'tyantamanuvartate na punarvyāvartate / anairyāṇikaḥ punarya utpanno nātyantamanuvartate punareva vyāvartate / tasya ca cittotpādasya vyāvṛttirapi dvividhā / ātyantikī cānātyantikī ca / tatrātyantikī yatsakṛdvyāvṛttaṃ cittaṃ na punarutpadyate bodhāya / anātyantikī punaḥ yadvyāvṛttaṃ cittaṃ punaḥ punarutpadyate bodhāya /

tasya khalu cittasyotpādaḥ caturbhiḥ pratyayaiścaturbhirhetubhiścaturbhirbalairveditavyaḥ / catvāraḥ pratyayāḥ katame / iha kulaputro vā kuladruhitā vā tathāgatasya vā bodhisattvasya vā acintyamatyadbhutaṃ prātihāryaṃ prabhāvaṃ paśyati saṃpratyayitasya vā 'ntikācchṛṇoti / tasya dṛṣṭvā vā śrutvā vā evaṃ bhavati / mahānubhāvā bateyaṃ bodhiryasyāṃ sthitasya vā pratipannasya vā 'yamevarūpaḥ prabhā[vaḥ] idamevaṃrūpaṃ prātihāryaṃ dṛśyate ca śrūyate ca sa tadeva prabhāvadarśanaṃ śravaṇaṃ vādhipatiṃ kṛtvā mahābodhyadhimukto mahābodhau cittamutpādayati / ayaṃ prathamaḥ pratyayaścittasyotpattaye / sa na haiva prabhāvaṃ paśyati vā śṛṇoti vā aparitvanuttarāṃ bodhimārabhya saddharmaṃ śṛṇoti bodhisattvapiṭakaṃ deśyamānaṃ śrutvā ca punarabhiprasīdati / abhiprasannaśca saddharmaśravaṇamadhipatiṃ kṛtvā tathāgatajñānādhimuktaḥ tathāgatajñānapratilambhāya cittamutpādayati / ayaṃ dvitīyaḥ pratyayaścittasyotpattaye / sa na haiva dharma śṛṇotyapi tu bodhisattvaḥ saddharmāntardhānimāmukhāmupagatāṃ paśyati / dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati aprameyāṇāṃ bata sattvānāṃ duḥkhāpagamāya bodhisattvasaddharmasthitiḥ saṃvartate / yannvahaṃ bodhisattva-saddharmacirasthitaye cittamutpādayeyaṃ yaduta eṣāmeva sattvānāṃ duḥkhāpakarṣaṇāya / [sa] saddharmadhāraṇamevādhipatiṃ kṛtvā tathāgatajñānādhimuktastathāgatajñānapratilambhāya cittamutpādayati / ayaṃ (dutt 10) tṛtīyaḥ pratyayaścittasyotpattaye /

sa na haiva saddharmāntardhāniṃ pratyupasthitāṃ paśyati apitvantayuge 'ntakāle pratyavarāntayugikān sattvāśrayān paśyati yaduta daśabhirupakleśairupakliṣṭān / tadyathā mohabahulānāhrīkyānapatrāpyabahulānīrṣyāmātsaryabahulān duḥkhabahulān dauṣṭhulyabahulān kleśabahulān duścaritabahulān pramādabahulān kausīdyabahulān āśraddhyabahulāṃśca / dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati / mahān batāyaṃ kaṣāyakālaḥ pratyupasthitaḥ / asminnevamupakliṣṭe kāle na sulabho nihīnaḥ śrāvakapratyekabodhāvapi tāvaccittotpādaḥ prāgevānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / yannvahamapi tāvaccittamutpādayeyam apyeva [nāma] mamānuśikṣamāṇā anye 'pyutpādayeyuriti / so 'ntakāle cittotpādadurlabhatāmadhipatiṃ kṛtvā mahābodhāvadhimukto mahābodhau cittamutpādayati / ayaṃ caturthaḥ pratyayaścittasyotpattaye /

catvāro hetavaḥ katame / gotrasaṃpadvodhisattvasya prathamo hetuścittasyotpattaye / buddhabodhisattvakalyāṇamitraparigraho dvitīyo hetuścittasyotpattaye / sattveṣu kāruṇyaṃ bodhisattvasya tṛtīyo hetuścittasyotpattaye / saṃsāraduḥkhād duṣkaracaryāduḥkhādapi dīrghakālikādvicitrāttīvrānnirantarādabhīrutā caturtho hetuścittasyotpattaye /

tatra gotrasaṃpadvodhisattvasya dharmatāpratilabdhaiva veditavyā /

caturbhirākārairbodhisattvasya mitrasaṃpadveditavyā / iha bodhisattvasya mitramādita evājaḍaṃ bhavatyadhandhajātīyaṃ paṇḍitaṃ vilakṣaṇaṃ na ca kudṛṣṭipatitam / iyaṃ prathamā mitrasaṃpat / na cainaṃ pramāde viniyojayati / na pramādasthānamasyopasaṃharati / iyaṃ dvitīyā mitrasaṃpat / na cainaṃ duścirite viniyojayati na duścaritasthānamasyopasaṃharati / iyaṃ tṛtīyā mitrasaṃpat / na cainamutkṛṣṭatarebhyaḥ śraddhācchandasamādānavīryopāyaguṇebhyo vicchandayitvā nihīnatareṣu śraddhācchandasamādānavīryopāyaguṇeṣu samādāpayati / tadyathā mahāyānādvicchandayitvā śrāvakayāne vā pratyekabuddhayāne vā bhāvanāmayād vicchandayitvā cintāmaye cintāmayādvicchandayitvā śrutamaye śrutamayādvicchandayitvā vaiyāvṛttyakarmaṇi śīlamayād vicchandayitvā dānamaye ityevaṃbhāgīyebhya utkṛṣṭatarebhyo guṇebhyo na vicchandayitvā evaṃbhāgīyeṣu nihīnatareṣu guṇeṣu samādāpayati / iyaṃ caturthī mitrasaṃpat /

caturbhirākārai rbodhisattvaḥ karuṇābahulo bhavati sattveṣu / santi te lokadhātavo yeṣu duḥkhaṃ nopalabhyate daśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣu / sa ca bodhisattvaḥ saduḥkhe loka dhātau pratyājāto bhavati yatra duḥkhamupalabhyate nāduḥkhe / parañcānyatamena duḥkhena spṛṣṭamupadrutamabhibhūtaṃ paśyati / ātmanā cā 'nyatamena duḥkhena spṛṣṭo bhavatyupadruto 'bhibhūtaḥ / punaśca paramātmānaṃ vā tadubhayaṃ vā dīrghakālikena vicitreṇa tīvreṇa nirantareṇa duḥkhena spṛṣṭamupadrutamabhibhūtaṃ paśyati / iti tasya bodhisattvasya svagotrasanniśrayeṇa prakṛtibhadratayā ebhiścaturbhirālambanairadhiṣṭhānaiḥ karuṇāmṛdumadhyādhimātrā pravarvate anyatrābhyāsataḥ //

caturbhiḥ kāraṇairbodhisattvaḥ sattveṣu karuṇāṃ saṃpuraskṛtya saṃsāraduḥkhāddīrghakālikādvicitrāttīvrānnirantarādapi na bibheti nottrasyati prāgeva nihīnāt / prakṛtyā sāttviko bhavati dhṛtimān balavān / idaṃ prathamaṃ kāraṇam / paṇḍito bhavati samyagupanidhyānaśīlaḥ pratisaṃkhyānabalikaḥ / idaṃ dvitīyaṃ kāraṇam / anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāvadhimātrayā 'dhimuktyā samanvāgato bhavati / idaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam / sattveṣu cādhimātrayā karuṇayā samanvāgato bhavati idaṃ caturtha kāraṇam /

catvāri balāni katamāni / adhyātmabalaṃ parabalaṃ hetubalaṃ prayogabalañca / tatra svaśaktipatitā yā ruciranuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau idamucyate bodhisattvasyādhyātmabalaṃ cittasyotpattaye / paraśaktisamutpāditā tu ruciranuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bodhisattvasya parabalam ityucyate cittasyotpattaye / pūrvako bodhisattvasya mahāyānapratisaṃyuktakuśaladharmābhyāsa etarhi buddhabodhisattvasandarśana mātrakeṇa tadvarṇaśravaṇamātrakeṇa vā āśu cittasyottpattaye prāgeva saddharmaśravaṇena vā prabhāvadarśanena vā hetubalam ityucyate cittasyottpattaye / dṛṣṭadhārmiko bodhisattvasya satpuruṣasaṃsevā-saddharmaśravaṇacintādiko dirghakālikaḥ kuśaladharmābhyāsaḥ prayogabalam ityucyate cittasyotpattaye /

tatra bodhisattvasya samastavyastāṃścaturaḥ pratyayāṃścaturo hetūnāgamya sacedadhyātmabalena hetubalena ca samastābhyāṃ dvābhyāṃ balābhyāṃ taccittamutpadyate / (dutt 12) evantad dṛḍhaṃñca sārañca niścalaṃ cotpadyate / parabalaprayogabalābhyāṃ tu taccittamadṛḍhodayaṃ veditavyam /

catvāri bodhisattvasya cittavyāvṛttikāraṇāni / katamāni catvāri / na gotrasaṃpanno bhavati / pāpamitraparigṛhīto bhavati / sattveṣu mandakaruṇo bhavati / saṃsāraduḥkhācca dīrghakālikādvicitrāttīvrānnirantarād bhīrurbhavati atyartha bibhetyuttasyati saṃtrāsamāpadyate / caturṇāṃ cittotpattihetūnāṃ viparyayeṇa catvāryetāni cittavyāvṛttikāraṇāni vistareṇa pūrvavadveditavyāni /

dvāvimau dṛḍhaprathamacittotpādikasya bodhisattvasya lokāsādhāraṇāvāścaryādbhūtau dharmau / katamau dvau / sarvasattvāṃśca kaḍatrabhāvena parigṛhṇāti / na ca punaḥ kaḍatraparigrahadoṣeṇa lipyate / tatrāyaṃ kaḍatraparigrahadoṣaḥ / kaḍatrasyānugrahopaghātābhyāṃ kliṣṭānurodhavirodhau / tau ca bodhisattvasya na vidyete / dvāvimau dṛḍhaprathamacittotpādikasya bodhisattvasya sattveṣu kalyāṇādhyāśayau pravartete / hitādhyāśayaśca sukhādhyāśayaśca / tatra hitādhyāśayo yā akuśalāt sthānād vyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpanakāmatā sukhādhyāśayo yā vighātināmanāthānāmapratiśaraṇānāṃ sattvānāṃ kliṣṭavarjitānugrāhakavastūṣasaṃharaṇakāmatā /

dvāvimau dṛḍhaprathamacittotpādikasya bodhisattvasya prayogau / adhyāśayaprayogaḥ pratipattiprayogaśca / tatrādhyāśayaprayogo yā tasyaiva hitasukhādhyāśayasya pratidivasamanubṛṃhaṇā / pratipattiprayogaḥ pratidivasamātmanaśca buddhadharmaparipākaprayogaḥ sattvānāñca yathāśakti yathāvalamadhyāśayaprayogameva niśritya hitasukhopasaṃhāraprayogaḥ /

dve ime dṛḍhaprathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahatī kuśaladharmāyadvāre / svārthaprayogaścānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ samudāgamāya / parārthaprayogaśca sarvasattvānāṃ sarvaduḥkhanirmokṣāya / yathā dve āyadvāre evaṃ dvau mahāntau kuśaladharmasannicayau dvāvaprameyau kuśaladharmaskandhau / peyālam /

dve ime prathamacittotpādikasya bodhisattvasya prathamaṃ cittotpādamupādāya (dutt 13) bodhāya kuśalaparigrahavaiśeṣye tadanyaṃ kuśalaparigrahamupanidhāya / hetuvaiśeṣyaṃ phalavaiśeṣyañca / sa khalu bodhisattvasya kuśalaparigraho 'nuttanurāyāḥ samyaksaṃbodherhetuḥ sā ca tasya phalam / na tadanyaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhakuśalaparigrahaḥ prāgeva tadanyeṣāṃ sattvānām / tasmādvodhisattvānāṃ kuśalaparigrahastadanyasmātsarvakuśalaparigrahāddhetubhāvataḥ phalataśca prativiśiṣṭaḥ /

dvāvimau dṛḍhaprathamacittotpādikasya bodhisattvasya cittotpādānuśaṃsau / sahacittotpādācca sarvasattvānāṃ dakṣiṇīyabhūto bhavati gurubhūtaḥ puṇyakṣetraṃ pitṛkalpaḥ prajānāmavyābādhyasya ca puṇyasya parigrahaṃ karoti / tatredamavyābādhyaṃ puṇyam / yena samanvāgato bodhisattvaścakravarti-dviguṇonārakṣeṇārakṣito bhavati / yasminnārakṣe sadā pratyupasthite na śaknuvanti suptamattapramattasyāpi vyāḍā vā yakṣā vā amanuṣyā vā naivāsikā vā viheṭhāṃ kartum / parivṛttajanmā punarayaṃ bodhisattvastena puṇyaparigraheṇālpābādho bhavatyarogajātīyaḥ / na ca dīrgheṇa khareṇa vā ābādhena spṛśyate / sattvārtheṣu ca sattvakaraṇīyeṣvasya vyāyacchamānasya kāyena vācā dharmañca deśayataḥ nātyarthaṃ kāyaḥ krāmyati na smṛtiḥ pramuṣyate na cittamupahanyate / prakṛtyaiva tāvadgotrastho bodhisattvo mandadauṣṭhulyo bhavati / utpādita cittastu bhūyasyā mātrayā mandatara dauṣṭhulyo bhavati yaduta kāyadauṣṭhulyena cittadauṣṭhulyena ca / asiddhānyapi ca tadanya hastagatāni sattvānāmītyupadravopasargasaṃśamakāni mantrapadāni vidyāpadāni taddhastagatāni sidhyanti / kaḥ punarvādaḥ siddhāni / adhikena ca kṣāntisauratyena samanvāgato bhavati / parata-upatāpasahaḥ aparopatāpī ca / pareṇāpi ca paramupatāpyamānamupalabhyātyartha bādhyate / krodherṣyāśāṭhyamrakṣādayaścāsyopakleśāhatavegā mandāyamānāḥ kadācitsamudācarantyāśu ca vigacchanti / yatra ca grāmakṣetre prativasati tasmin bhayabhairavadurbhikṣadoṣā amanuṣyakṛtāścopadravā anutpannāśca notpadyante utpannāśca vyupaśāmyanti / sa cetpunaḥ sa prathamacittotpādiko bodhisattvaḥ ekadā (dutt 14) narakeṣvapāyabhūmāvupapadyate sa bhūyasyā mātrayā āśutaraṃ ca mucyate narakebhyaḥ / tanutarāñca duḥkhāṃ vedanāṃ vedayate bhṛśatarañca saṃvegamutpādayati teṣāñca sattvānāmantike karuṇācittatāmavyābādhya puṇyaparigrahahetoḥ / ityevaṃbhāgīyān bahūnanuśaṃsānavyābādhya puṇyaparigrahātprathamacittotpādiko bodhisattvaḥ pratyanubhavati / bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne dvitīyaṃ cittotpādapaṭalaṃ [samāptam*] //

svaparārthapaṭalam (chapter 1.3)

evamutpāditacittānāṃ bodhisattvānāṃ bodhisattvacaryā katamā / samāsato bodhisattvā yatra śikṣante yathā ca śikṣante yacca śikṣante tat sarvamaikadhyamabhisaṃkṣipya bodhisattvacaryetyucyate /

kutra punarbodhisattvāḥ śikṣante / saptasu sthāneṣu śikṣante / sapta sthānāni katamāni / svārthaḥ parārthaḥ tattvārthaḥ prabhāvaḥ sattvaparipākaḥ ātmano buddhadharmaparipākaḥ anuttarā ca samyaksaṃbodhiḥ saptamaṃ sthānam /

uddānam /

sva-parārthaśca tattvārthaḥ prabhāvaḥ paripācane / sattva svabuddhadharmāṇāṃ parā bodhiśca saptamī //

svaparārthaḥ katamaḥ samāsato daśavidhaḥ svaparārtho veditavyaḥ / kevalaṃ parasambaddhaḥ hitānvayaḥ sukhānvayaḥ hetusaṃgṛhītaḥ phalasaṃgṛhītaḥ ehikaḥ āmutrikaḥ ātyantikaḥ anātyantikaśca /

tatra kevalaḥ svārthaḥ parārthaśca bodhisattvena parijñāya prahātavyaḥ bodhisattvavidheḥ samatikrāntatvādananurūpatvācca / pariśiṣṭe ca śikṣitavyaḥ / tatrāyaṃ kevalaḥ svārtho bodhisattvasya yo 'nena parijñāya prahātavyo bhavati / ātmanaḥ sukhakāmasya bhogānāṃ paryeṣaṇā upabhogaśca / dharmamatsariṇo vā punaḥ sato dharmāṇāṃ buddhabodhisattvabhāṣitānāṃ paryeṃṣaṇā dhāraṇā ca / svargakāmasya svargārtha śīlaṃ vīryārambhaṃ dhyānaṃ prajñāṃ samādāya vartanā / lokāmiṣaphalābhilāṣiṇo vā punaḥ lokāmiṣanimittaṃ tathāgatacaityapūjā / lābhakāmasya vā lābhanimittaṃ lābhanirvartakaṃ mamārthaṃ pareṣāmutplāvakaṃ vicitrābhūtaguṇākhyānam / ātmanaḥ paricaryāsvīkaraṇakāmasya paricaryāsvīkaraṇārthamadharmeṇa gaṇasaṃgraho na dharmeṇa / parato dāsabhūtān sattvān dāsabhāvāddhi pramokṣayati yāvadevātmano dāsabhāvāya / (dutt 16) bandhanabaddhān sattvān bandhanādvimokṣya svayameva badhnāti yāvadevātmanaḥ kṛtyaniṣpattaye / daṇḍādibhayabhītāṃśca sattvān parato daṇḍādibhayādvipramokṣayati yāvadeva svayameva bhayagrahaṇārtham / dṛṣṭadharmasukhavihāraśca bodhisattvasya sattvārthanidhyānavirahitaḥ kevalaḥ svārtho veditavyaḥ / ityevaṃbhāgīyo bodhisattvasya kevalaḥ svārtho vedivtayo yo bodhisattvena parijñāya prahātavyaḥ /

dānaṃ punaḥ bodhisattvasya kṣāntiśca kāruṇyapūrvakaṃ vā bodhipariṇataṃ vā svarganimittaṃ vā nityakālaṃ parasambaddha eva svārtho veditavyaḥ /

ityetān yathānirdiṣṭānākārān sthāpayitvā tadanya etadviparyayātsvārtho bodhisattvānāṃ sarva eva parārthasambaddho veditavyaḥ /

tatrāyaṃ bodhisattvasya kevalaḥ parārtho bodhisattvena parijñāya prahātavyaḥ / vipanna dṛṣṭerdānam anāgamadṛṣṭeraphaladarśinaḥ bhraṣṭaśīlasya pratipattivirahitasya pareṣāṃ dharmadeśanā / adhobhūmisamatikrāntasyādhobhūmikaśukladharmopasaṃhāro dhyānavyāvartanakuśalasya ca bodhisattvasya / tathāhi sa dhyānairvihṛtya dhyānaṃ vyāvarttya praṇidhāya yatra kāmaṃ tatra kāmadhātāvupapadyate / vaśitāprāptasya ca bodhisattvasya daśasu nikṣu vicitrairnirmāṇaiḥ vicitrāṇāṃ sattvānāmarthakriyā / ca svakṛtārthasya munestathāgatasya balavaiśāradyādisarvāveṇikabuddhadharmasaṃniśrayeṇāpramāṇeṣu sattveṣvapramāṇārthakriyā / so 'pi parārthaḥ kevalo veditavyaḥ / tatra pūrvako dvividhaḥ parārthaḥ kevalo yathā nirdiṣṭo bodhisattvena parijñāya prahātavyaḥ / tadanyatra ca kevale parārthe bhūyasyā mātrayā śikṣitavyam / ityetānākārān sthāpayitvā etadviparyayācca bodhisattvānāṃ sarvaḥ parārthaḥ svārthaḥ sambaddhaḥ / tatrāpi bodhisattvena śikṣitavyam /

hitānvayaḥ svaparārtho bodhisattvasya katamaḥ / samāsataḥ pañcākāro veditavyaḥ / anavadyalakṣaṇaḥ anugrāhakalakṣaṇaḥ aihikaḥ āmutrikaḥ aupaśamikaśca / tatra yatkiṃcid bodhisattvaḥ ātmanā vā parīttaṃ prabhūtaṃ vā kuśalaparigrahaṃ kuśalopacayaṃ karoti paraṃ vā parītte prabhūte vā kuśalaparigrahe kuśalopacaye samādāpayati vinayati (dutt 17) niveśayati pratiṣṭhāpayati / ayamanavadyalakṣaṇo bodhisattvasya hitānvayaḥ svaparārtho veditavyaḥ / yatkiṃcidvodhisattvaḥ ātmano vā parasya vā kliṣṭa varjitaṃ sukhamupasaṃharati upakaraṇasukhaṃ vā dhyānasukhaṃ vā ayaṃ bodhisattvasyānugrāhakalakṣaṇo hitānvayaḥ svaparārtho veditavyaḥ / asti bodhisattvasya svaparārtha iha-hito nāmutra / astyamutra neha / astyamutra caiha ca / asti naivāmutra neha-hitaḥ / sa punareṣa caturvidhaḥ svaparārthaḥ caturṣu dharmasamādaneṣvanupūrva yathāyogaṃ dṛṣṭavyaḥ / catvāri dharmasamādānāni katamāni / asti dharmasamādānaṃ pratyutpanna-sukhāmāyatyāṃ duḥkhavipākam / asti pratyutpannaduḥkhamāyatyāṃ sukhavipākam / asti pratyutpannasukhamāyatyāṃ sukhavipākam / asti pratyutpannaduḥkhamāyatyāṃ duḥkhavipākam / vibhaṅgā eṣāṃ yathāsūtrameva veditavyāḥ / tatra nirvāṇaṃ nirvāṇaṃsaṃprāpakaśca nirvāṇapakṣyā laukikalokottarā dharmā ityeṣa samāsato bodhisattvasya hitānvaya aupaśamikaḥ svaparārthaḥ sarvaprativiśiṣṭo niruttaro veditavyaḥ /

sukhānvayo bodhisattvasya svaparārthaḥ katamaḥ / samāsataḥ pañcavidhena sukhena saṃgṛhīto veditavyaḥ / tatredaṃ pañcavidhaṃ sukham / hetusukhaṃ veditasukhaṃ duḥkhaprātipakṣikaṃ sukhaṃ veditopacchedasukhamavyabādhyañca pañcam sukham / tatra sukhapakṣyadvaya mindriyaṃ viṣayaśca / taddhetukaśca yaḥ sparśaḥ sukhavedanīyaḥ yacca kiñcidiṣṭaphalaṃ karma dṛṣṭe dharme abhisaṃparāye vā tatsarvamaikadhyamabhisaṃkṣipya hetusukhamityucyate / nāstyata uttari nāstyato bhūyaḥ / duḥkhapraśamanāpekṣaḥ ebhireva hetusukhasaṃgṛhītaistribhiḥ kāraṇaiḥ saṃbhūtaḥ kāyacittānugrahakaro 'nubhavo veditasukhamityucyate / tatpunaḥ samāsato dvividhaṃ sāsravamanāsravañca / tatra yadanāsravaṃ tacchaikṣamaśaikṣañca / sāsravaṃ punaḥ traidhātukaṃ kāmarūpārūpyapratisaṃyuktam / tatpunaḥ sarva traidhātukaṃ yathāyogaṃ ṣaḍvidhamāyatanabhedena cakṣuḥsaṃsparśajaṃ yāvanmanaḥsaṃsparśajam / tatpunaḥ ṣaḍvidhaṃ dvividham / kāyikaṃ caitasikañca / tatra pañcavijñānakāyasaṃprayuktaṃ kāyikaṃ manovijñānasaṃprayuktaṃ caitasikam / śītoṣṇakṣutpipāsādikānāmanekavidhānāṃ duḥkhānāṃ bahunānāprakārāṇāmutpannotpannānāṃ (dutt 18) śītoṣṇakṣutpipāsādiduḥkhapratikāreṇa praśamāt tasminneva duḥkhopaśamamātrake yā sukhabuddhirutpadyate idamucyate duḥkhaprātipakṣikaṃ sukham / saṃjñāveditanirodhasamāpattirveditopacchedasukhamityucyate / avyābādhyasukhaṃ punaḥ samāsataścaturākāraṃ veditavyam / naiṣkramyasukhaṃpravivekasukhamupaśamasukhaṃ saṃbodhisukhañca / samyageva śraddhayā agārādanāgārikāṃ pravrajitasya āgārikavicitravyāsaṅgaduḥkhanirmokṣānnaiṣkramyasukhamityucyate / kāmapāpakākuśaladharmaprahāṇavivekātprathame dhyāne vivekajaṃ prītisukhaṃ pravivekasukhamityucyate / dvitīyādiṣu dhyāneṣu vitarkavicāropaśamādu paśamasukhamityucyate / sarvakleśātyantavisaṃyogājjñeyavastuyathābhūtābhisaṃbodhācca yatsukhamidamucyate saṃbodhisukham /

tatra hetusukhaṃ sukhahetutvāt sukhaṃ na svabhāvataḥ / veditasukhaṃ na hetubhāvādapi tu svabhāvata eva / duḥkha-prātipakṣikaṃ sukhaṃ na ca hetubhāvānnāpi svabhāvataḥ api tu duḥkhopaśama-mātrad duḥkhāpakarṣaṇāt sukham / veditopacchedasukhaṃ na hetubhāvānna svābhāvyānna duḥkhāpakarṣaṇādapi tu yatkiṃcidveditam / idamatra duḥkhasyeti kṛtvā pāramārthikasya duḥkhasya tāvatkālikvavihāra-vyupaśamāt sukham / avyābādhya-sukha-saṃgṛhītaṃ paścimaṃ saṃbodhisukhamāyatyāṃ ca tasyaiva pāramārthikasya duḥkhasyātyanta-vyupaśamād dṛṣṭe ca dharme sarva-kleśa-pakṣyasya dauṣṭhulyagyāśrayagatasyātyantoparamāt sukham / tadavaśiṣṭamavyābādhya-sukhaṃ tasyaiva paścimasyānukūlatvāt tatpakṣyatvāt tadāvāhakatvāt avyābādhyasukhaṃ veditavyam /

tatra bodhisattvo yadeva hitapakṣyaṃ sukhaṃ tadeva sattvānāmupasaṃharet natu ahitapakṣyam / ahitapakṣyaṃ punaḥ sukhaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā parijñāya tasmāt sattvān vicchandayecchaktitaśca tasyāpakarṣāpahārāya vyāyaccheta / duḥkhānugatamapi yaddhitaṃ syāt tadvodhisattvena sahaiva duḥkhena sahaiva daurmanasyenākāmakānāṃ sattvānāmupasaṃhartavyamupāyakauśalya-saṃniśrayeṇa / sukhānugatañcāpi yadahitaṃ syāttadapi sahaiva sukhena saha saumanasyena kāmakānāṃ sattvānāmapahartavyamapakarṣitavya mupāyakauśalya-saṃniśrayeṇa / tatkasya hetauḥ / sukhāyaiva sa (dutt 19) āyatyāṃ sattvānāṃ niyato veditavyaḥ / yo 'sau duḥkhena saha hitopasaṃhāraḥ sukhena ca sahāhitāpakarṣaḥ / ataeva bodhisattvaḥ sattveṣu yo hitakāmaḥ arthataḥ sukhakāmo 'pi sa jñeyaḥ / yo hitapradaḥ sukhaprado 'pi sa jñeyaḥ / tathā hi hitaṃ hetusthānīyaṃ sukhaṃ phalasthānīyam / tasmātsukhānugata eva sa sattveṣu veditavyaḥ / yaḥ kaściddhitānugataḥ tatra yacceṣṭaphalaṃ karma dṛṣṭe dharme abhisaṃparāye ca hetusukhasaṃgṛhītaṃ yacca duḥkhaprātipakṣikaṃ yacca vedito pacchedasukhaṃ yaccāvyābādhyasukham etadekāntena nirvimarṣo bodhisattvaḥ sattveṣūpasaṃharet / etaddhyanugrāhakaṃ cānavadyañca / vedita sukhamindriyaviṣayasparśasaṃgṛhītañca hetusukhaṃ yatsaṃkleśāya vā kliṣṭaṃ vā sāvadyamahitamapathyaṃ tannopasaṃharet / yatpunarasaṃkleśāyāsaṃkliṣṭaṃ vā 'navadyaṃ hitaṃ pathyaṃ ca tadvodhisattvaḥ sattveṣūpasaṃhared yathāśakti yathābalam / api cātmanā tathaiva samācarecchikṣeta pratyanubhavedityayaṃ bodhisattvānāṃ hitasukhānvayaḥ svaparārtho veditavyaḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

tatra katamo bodhisattvasya hetuphalasaṃgṛhītaḥ svaparārthaḥ / samāsatastrividho hetustrividhameva ca phalaṃ veditavyam / vipākahetuḥ vipākaphalaṃ puṇyahetuḥ puṇyaphalaṃ jñānahetuḥ jñānaphalam /

vipākaḥ katamaḥ / samāsato 'ṣṭavidho vipākaḥ / āyuḥsaṃpat varṇasaṃpat kulasaṃpat aiśvaryasaṃpat ādeyavākyatā maheśākhyatā manuṣyatvaṃ balameva cāṣṭamam / dīrghāyuṣkaṃ cirasthitikatā bodhisattvasyāyuḥsaṃpat / abhirūpatā darśanīyatā prāsādikatvaṃ varṇasaṃpat / ucceṣu kuleṣu pratyājātiḥ kulasaṃpat / mahābhogatā mahāpakṣatā mahāparivāritā ca aiśvaryasaṃpat / yatpunaḥ śraddheyo bhavati pratyayitaḥ sattvānāmutpannotpanneṣvadhikaraṇeṣu prāmāṇikatvena ratheyaḥ kāṃsakūṭatūlākūṭādibhinirmāyāśāṭhyena / nikṣipyasya ca draviṇasyānabhidroho bhavatyavisaṃvādakaḥ / tannidānañca sattvānāṃ gṛhītavākyo bhavati / iyamucyate ādeyavacanatā / mahadyaśaḥ khyātiścāsya loke prathitā bhavati yaduta śauryaṃ vā vīrya vā dhairyaṃ vā vaicakṣaṇyaṃ vā naipuṇyaṃ vā sauśīlyaṃ vā vicitraśilpakarmasthānātirekataratama-kauśalyaṃ vā ārabhya / (dutt 20) tannidānañca gururbhavati mahājanakāyasya satkaraṇīyo gurukaraṇīyo mānanīyaḥ pūjanīyaḥ / iyamucyate maheśākhyatā / puruṣabhāvaḥ puruṣendriyeṇa samanvāgato manuṣyatvam / alpābādhatā arogajātīyatā mahotsāhatā ca prakṛtyā balasaṃpat /

vipākahetuḥ katamaḥ ahiṃsā sattveṣvahiṃsāśayaścāyuḥsaṃpado hetuḥ / ālokaśucivastradānaṃ varṇasaṃpado hetuḥ / nihatamānatā sattveṣu kuśalasaṃpado hetuḥ / dānamarthiṣu copakaraṇavikaleṣu caiśvaryasaṃpado hetuḥ / satyavacano 'piśunā 'paruṣā 'saṃbhinnapralāpābhyāsaḥ ādeyavacanatāyā hetuḥ / āyatyāmātmani vicitraguṇādhānapraṇidhānavato ratnatrayapūjā gurupūjā maheśākhyatāyā hetuḥ / manuṣyabhāve cābhiratiḥ strībhāve vidveṣaśca / tatrādīnavadarśinaḥ / pareṣāñca manuṣyatvopasaṃhārau dvābhyāṃ kāraṇābhyām / vicchandanatayā ca strīṇāṃ strībhāvābhiratānāṃ [ca] strībhāvāt / vinirmokṣaṇatayā ca dharmeṇa puruṣendriyavipralopāyopāttānāmupanītānāṃ manuṣyāṇāṃ manuṣyatvasya hetuḥ / kāyena sattvānāṃ vaiyāvṛtya kriyā sahāyakriyā utpannotpanneṣu kṛtyeṣu yathāśakti yathābalaṃ dharmeṇāsāhasena bhakta-tarpaṇa-yavāgupānānāṃ ca vṛṣyāṇāmutsāhakarāṇāmannapānānāṃ sattveṣūpasaṃhāro balasampado hetuḥ / ityaṣṭavidhasya vipākasyāyamaṣṭavidho heturveditavyaḥ /

sa punarayaṃ hetuḥ samāsatastribhiḥ kāraṇaiḥ puṣṭo bhavati paripūrṇasya puṣṭasyodārasya vipākasyābhinirvṛttaye / trīṇi kāraṇāni katamāni / cittaśuddhiḥ prayoga śuddhiḥ kṣetraśuddhiśca / tatra yā ca śuddhāśayatā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau teṣāṃ kuśalamūlānāṃ pariṇamanād yā ca tīvrāśayatā ghanarasenodāreṇa prasādenādhyācaraṇād yā ca sahadhārmikasya darśanenābhipramodanā yā ca pratidivasaṃ pratikṣaṇaṃ tadanudharmameva bahulamanuvitarkaṇānuvicāraṇā / iyamucyate cittaśuddhiḥ / tatra yo dīrghakālābhyāso nirantarakāritā [ca] nipuṇakāritā ca pareṣāñcāsamātte tasmin kuśale samādāpanāya varṇavāditā samātte vā punaḥ saṃharṣaṇāya varṇavāditā teṣāmeva ca tasmin kuśalamūle sanniveśanā pratiṣṭhāpanā / (dutt 21) iyamucyate prayogaśuddhiḥ / tatra samāsataḥ prayogasya samyaksampādanāttasyaiva ca samyakprayogasya phale 'vasthāpanā tkṣetraśuddhirveditavyā /

tatra vipākaphalaṃ katamat / āyuḥsaṃpanno bodhisattvo dīrghakālaṃ kuśalapakṣe prayujyate prabhūtañca kuśalamūlopacayaṃ karoti svārtha parārthañcārabhya / idamāyuḥsaṃpadaḥ phalam / varṇasaṃpanno bodhisattvaḥ priyo bhavati mahājanakāyasya / priyatvāccābhigamanīyo bhavati / tayā ca manojñarūpatayā sammukhībhāvopagamanāccāsya mahājanakāyo vacanaṃ śrotavyaṃ kartavyaṃ manyate / idaṃ varṇasaṃpadaḥ phalaṃ bodhisattvasya veditavyam / kulasaṃpanno bodhisattvaḥ sammato bhavati mahājanakāyasya pūjyaśca praśasyaśca / sammatatvācca pūjyatvātpraśasyatvād yatra yatra vastuni sattvān samādāpayati te tejograstāstatra tatrāśu pratipadyante na vivadante na viceṣṭante 'kriyāyai / idaṃ kulasaṃpadaḥ phalaṃ bodhisattvasya veditavyam / aiśvaryasaṃpanno bodhisattvo dānena sattvān saṃgṛhṇāti paripācayati / idamaiśvaryasaṃpado bodhisattvasya phalaṃ veditavyam / ādeyavacano bodhisattvaḥ priyavāditayā arthacaryayā samānārthatayā ca sattvān gṛhṇāti paripācayati / idamādeyavacanatāyā bodhisattvasya phalaṃ veditavyam / maheśākhyo bodhisattvaḥ sattvānāṃ vicitraiḥ kṛtyakaraṇīyaiḥ sahāyībhāvaṃ gacchannupakārī bhavati / yenopakāre ṇāvabaddhacittāḥ sattvā asya gauravāt kṛtajñatayā ca laghuladhvevājñāmanuvartante satkṛtyādareṇa / idaṃ maheśākhyatāyā bodhisattvasya phalaṃ veditavyam / manuṣyabhūto bodhisattvaḥ purūṣendriyeṇa samanvāgato bhājanabhūto bhavati sarvaguṇānāṃ sarvavyavasāyānāṃ sarvajñeyapravicayānām /

viśāradaśca bhavatyanāvṛtagatiḥ sarvasattvasarvakālopasaṃkramaṇasaṃbhāṣaṇasaṃvāsasaṃbhogaraho vihārāṇam idaṃ puruṣatva phalaṃ bodhisattvasya veditavyam / balasaṃpanno bodhisattvaḥ akhinno bhavati kuśaladharmārjanaprayogeṇa sattvānugrahaprayogeṇa ca / ārabdhavīryaśca bhavati dṛḍhavīryaḥ kṣiprābhijñaśca bhavati / idaṃ balasaṃpado bodhisattvasya phalaṃ veditavyam / itīdaṃ bodhisattvānāmaṣṭavidhasya vipākasyāṣṭavidhaṃ phalaṃ yadbhavati sattvānāṃ (dutt 22) copakārāya buddhadharmāṇāścodayāyānukūlamanuguṇam / asmin khalu bodhisattvo vipākaphale vyavasthitaḥ svayañca śakto bhavati pratibalaḥ sattvānāṃ vicitraprabhūtārthakaraṇe / te 'pi cāsya vineyā niyojyā bhavanti yathākāmakaraṇīyāya yaduta svārthakriyāmārabhya / svayañcedayaṃ bodhisattvaḥ pratibalaḥ syādvineyāścāsya na niyojyā bhaveyuḥ / evamasya na pracurā syānna pradakṣiṇā parārthakriyā yenāyaṃ na śaknuyāt parārthaṃ kartum / svayañcedayaṃ bodhisattvaḥ aśaktaḥ syādapratibalo vineyāścāsya niyojyāḥ syuḥ svārthakriyāmārabhyaivamapi bodhisattvasya parārthakriyā na pracurā na pradakṣiṇā syād yenāyaṃ na śaknuyāt parārtha kartum / tasmādubhayasānnidhye ubhayasaṃpadiṃ satyāṃ bodhisattvasya sattvārthakriyā pracurā bhavati pradakṣiṇā yena śaknoti parārthaṃ kartum / tathābhūtaścāsau bodhisattvaḥ ātmanaśca buddhadharmān sattvāṃśca triṣu yāneṣu kṣiprameva paripācayati / ātmanā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhimadhisaṃbudhyate / paripakvāṃśca sattvān vimocayati /

tadanena paryāyeṇa bodhisattvānāṃ yasmādaṣṭavidhaṃ vipākaphalaṃ hitasukhāya sattvānāṃ saṃvartate / tasmād yaḥ sarvasattvānāṃ bandhyo nirarthaḥ saṃsāraḥ sa teṣāmavandhyaśca mahārthaśca bhavati /

tatra katamat puṇyam / katamajjñānam / puṇyamucyate samāsatastisraḥ pāramitāḥ / dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā ca / jñānaṃ punarekā pāramitā yaduta prajñāpāramitā / vīryapāramitā dhyānapāramitā ca puṇyapakṣyā jñānapakṣyā ca veditavyā / yadvīrya niśritya dānaṃ dadāti śīlaṃ vā samādatte rakṣati maitryādīni cāpramāṇāni bhāvayati / idamevaṃbhāgīyaṃ puṇyapakṣyaṃ vīryam / yatpunarvīryaṃ niśritya śrutacintābhāvanāmayyāṃ prajñāyāṃ yogaṃ karoti skandhakauśalyaṃ vā karoti dhātukauśalyamāyatanakauśalyaṃ pratītyasamutpādakuśalyaṃ sthānāsthānakauśalyaṃ duḥkhaṃ vā duḥkhataḥ samudayaṃ vā samudayato nirodhaṃ vā nirodhato mārgaṃ vā mārgataḥ pratyavekṣate / kuśalākuśalāndharmān sāvadyānanavadyān hīnapraṇītān kṛṣṇaśuklasapravibhāgapratītyasamutpannān dharmān yathābhūtaṃ pravicinoti pratyavekṣate / idamucyate jñānapakṣyaṃ vīryam / yaddhyānaṃ niśrityaṃ dānaṃ vā dadāti śīlaṃ vā samādatte rakṣati maitryādīni cāpramāṇāni bhāvayati / idamevaṃbhāgīyaṃ puṇyapakṣyaṃ dhyānam / (dutt 23) yatpunardhyānaṃ niśritya śrutacintābhāvanāyyāṃ prajñāyāṃ yogaṃ karoti skandhakauśalyaṃ vā pūrvavat sarvaṃ vaktavyaṃ tadyathā vīrye / idamucyate jñānapakṣyaṃ dhyānam / taccaitat puṇyajñānaṃ samāsataḥ ṣaḍvidhaṃ bhavati / apramāṇaṃ tvetadekaikaprabhedato veditavyam /

puṇyajñānahetuḥ katamaḥ / samāsatastrayaḥ puṇyajñānahetavo veditavyāḥ / puṇyajñānapratilambhasthānopacayāya yacchandaḥ anukūlo 'vidhuraḥ pratyayaḥ pūrvakaśca puṇyajñānābhyāsaḥ / tatrāyamavidhuraḥ pratyayaḥ yā viparītasya ca pratyayasyāpratyupasthānamasannihitatā / aviparītasya ca pratyayasya pratyupasthānaṃ sannihitatā / tatra yā pāpamitramāgamya viparītā puṇyajñānadeśanā viparītena vā manaskāreṇa viparītagrāhitā / idamucyate viparītapratyasānnidhyam / etadviparyayeṇa śuklapakṣeṇa aviparītapratyayasānnidhyaṃ veditavyam / ye ca puṇyajñānapratilambhasthityupacayāya prayuktasyāntarāyāḥ / teṣāñca vivarjanamanutpādaḥ pratyayo 'vidhura ityucyate bodhisattvasya puṇyajñānayoḥ / eṣāṃ trayāṇāṃ hetūnāmanyatamavaikalyānnāpi puṇyasya nāpi jñānasya prasūtirveditavyā /

puṇyajñānaphalaṃ katamat / puṇyamāśritya bodhisattvo 'kṣataḥ saṃsāre saṃsarati nātyarthaṃ duḥkhairbādhyamānaḥ / yathepsitañca sattvārthaṃ sattvānugrahaṃ śaknoti kartum / jñānamāśritya bodhisattvaḥ samyak puṇyaparigrahaṃ karoti na mithyā vicitrāprameyakauśalyakriyayā ca yāvadanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / itīdaṃ samāsena puṇyajñānaphalaṃ yathāyogaṃ caturvidhaṃ veditavyam / apramāṇantve tatprakāraprabhedataḥ /

tatra yaśca vipāko yaśca vipākaheturyacca vipākaphalaṃ sarvametatpuṇyāśritaṃ puṇyaprabhavam / puṇyaṃ punarjñānāśritaṃ jñānaprabhavam tasmādubhayametatpradhānamanuttarāyai samyaksaṃbodhaye / puṇyaṃ pradhānaṃ jñānaṃ punarnirūttaram puṇyajñānaṃ tadanyataravaikalyādayaṃ bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ nādhigacchet / ityayaṃ bodhisattvasya hetuphalasaṃgṛhītaḥ svaparārtho veditavyaḥ /

tatra katamo bodhisattvasya dṛṣṭadhārmikaḥ svaparārthaḥ / katamaḥ sāṃparāyikaḥ / yuktena śilpasthānakarmasthānena puruṣakāreṇa yā bhogānāmarjanā / teṣāmeva copārjitānāṃ bhogānāṃ mātrayopabhogaḥ / pūrvakasya ceṣṭaphalasya karmaṇo vipakvavipākasya (dutt 24) yo dṛṣṭe dharme phalopabhogaḥ / dhyānavyāvartanakuśalasya ca bodhisattvasya dṛṣṭadharmasukhavihārārthaṃ dṛṣṭa eva ca dharme tatsanniśrayo na parārthaprasādhanārthaṃ dhyānasanniśrayaḥ / yacca dṛṣṭadharmanirvāṇaṃ tathāgatabhūtasya ye ca laukikalokottarā dṛṣṭadharmanirvāṇasaṃprāpakāḥ saṃskṛtā dharmāḥ / ayamucyate bodhisattvasya dṛṣṭadhārmikā eva svārthaḥ / yathā bodhisattvasyaivaṃ pareṣāmapi parārtho veditavyaḥ / ye sattvā bodhisattvavinītāḥ / tatra yā ca kāmadhātau bhogasaṃpatparatra yā cātmabhāvasaṃpat paratra / yā ca paratra dhyānārūpyopapattiḥ tasyāśca paratra bhogātmabhāvasaṃpado dhyānārūpyopapatteśca yā dṛṣṭe dharme sahaiva duḥkhena sahaiva daurmanasyena pratisaṃkhyāya pratisaṃkhyāya hetvāsevanā / ayaṃ sāṃparāyika eva bodhisattvasya svaparārtho veditavyaḥ / yā punardṛṣṭe dharme sahaiva sukhena sahaiva saumanasyena bhogātmabhāvasaṃpado hetvāsevanā / yā cehāhānabhāgīyā dhyānārūpyasamāpattiḥ / dṛṣṭadharmasāṃparāyikaḥ svaparārtho veditavyaḥ /

ātyantikaḥ svaparārthaḥ katamaḥ / katamaścānātyantikaḥ / kāmadhātau bhogātmabhāvasaṃpattiḥ sahetuphalā laukikī ca pṛthagjanānāṃ śuddhiḥ sahetuphalā anātyantikaḥ svaparārthaḥ / sarvātyantakleśaprahāṇamāryāṣṭāṅgaśca mārgaḥ tadāśrayeṇa ca ye laukikāḥ kuśalā dharmāḥ pratilabdhāḥ / ayamucyate ātyantikaḥ svaparārthaḥ /

tatra tribhiḥ kāraṇairātyantikatā anātyantikatā ca veditavyā / svabhāvataḥ parihāṇitaḥ phalopabhoga parikṣayataśca / tatra svabhāvato nirvāṇamātyantikam / saṃskṛtaṃ sarvamevānātyantikam / āryāṣṭāṅgo mārgaḥ aparihāṇīyatvādaphalopa bhogāparikṣayādātyantikaḥ / tadanye kuśalasāstravā dharmāḥ parihāṇitaḥ phalopabhogaparikṣayataścānātyantikāḥ /

ityayaṃ bodhisattvānāṃ daśavidhaḥ svaparārthaḥ samāsavistarataḥ yatra bodhisattvairyathāśakti yathābalaṃ śikṣitavyam nāta ūttari nāto bhūyaḥ / atīte 'pyadhvanyanāgate 'pi ye svaparārthe śikṣitavantaḥ śikṣiṣyante sarve te 'sminneva daśavidhe svaparārthe / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne svaparārthapaṭalaṃ tṛtīyaṃ samāptam /

tattvārtha-paṭalam (chapter 1.4)

tattvārthaḥ katamaḥ / samāsato dvividhaḥ / yathāvadbhāvikatāñca dharmāṇāmārabhya yā dharmāṇāṃ bhūtatā yāvadbhāvikatāñcārabhya yā dharmāṇāṃ sarvatā / iti bhūtatā sarvatā ca dharmāṇāṃ samastastattvārtho veditavyaḥ / sa punareva tattvārthaḥ prakārabhedataścaturvidhaḥ / lokaprasiddho yuktiprasiddhaḥ kleśāvaraṇaviśuddhijñānagocaro jñeyāvaraṇaviśuddhijñānagocaraśca /

tatra laukikānāṃ sarveṣāṃ yasmin vastuni saṃketasaṃvṛtisaṃstavanāgamapraviṣṭayā buddhyā darśanatulyatā bhavati tadyathā pṛthivyāṃ pṛthivyaiveyaṃ nāgniriti / yathā pṛthivyāmevamagnāvapsu vāyau rūpeṣu śabdeṣu gandheṣu raseṣu spraṣṭavyeṣu bhojane pāne yāne vastre alaṅkāropavicāre bhāṇḍopaskare gandhamālyavilepane nṛtyagītavāditre āloke strīpuruṣaparicaryāyāṃ kṣetrāpaṇagṛhavastuni sukhaduḥkhe duḥkhamidaṃ na sukhaṃ sukhamidaṃ na duḥkhamiti / samāsata idamidaṃ nedam / evamidaṃ nānyatheti niścitādhimuktigocaro yadvastu sarveṣāmeva laukikānāṃ paraṃparāgatayā saṃjñayā svavikalpa-prasidvaṃ na cintayitvā tulayitvopaparīkṣyodgṛhītam / idamucyate lokaprasiddhatattvam /

yuktiprasiddhatattvaṃ katamat / satāṃ yuktārthapaṇḍitānāṃ vicakṣaṇānāṃ tārkikāṇāṃ mīmāṃsakānāṃ tarkaparyāpannāyāṃ bhūmau sthitānāṃ svayaṃ prātibhānikyāṃ pārthagjanikyāṃ mīmāṃsānucaritāyāṃ pratyakṣamanumānamāptāgamaṃ pramāṇaṃ niśritya suvidita-suviniścitajñānagocara-jñeyaṃ vastūpapattisādhanayuktyā prasādhitaṃ vyavasthāpitam / idamucyate yuktiprasiddhaṃ tattvam /

kleśāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvaṃ katamat / sarvaśrāvakapratyekabuddhānāmanāsraveṇānāsravāvāhakena cānāsravapṛṣṭalabdhena ca laukikena jñānena yo gocaraviṣayaḥ / idamucyate kleśāvaraṇaviśudvijñānagocarastattvam / tenālambanena kleśāvaraṇāj (dutt 26) jñānaṃ viśudhyati / anāvaraṇatve cāyatyāṃ santiṣṭhate / tasmātkleśāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvamityucyate /

tatpunastatvaṃ katamat / catvāryāryaisatyāni duḥkhaṃ samudayo nirodho mārgaśca / ityetāni catvāryāryasatyāni pravicinvato 'bhisamāgacchato 'bhisamāgateṣu ca tajjñānamutpadyate / sa punaḥ satyābhisamayaḥ śrāvakapratyekabuddhānāṃ skandhamātramupalabhamānānāṃ skandhebhyaścānyamarthāntaramātmānamanupalabhamānānāṃ pratītyasamutpannasaṃskārodayavyayapratisaṃyuktayā prajñayā skandhavinirmuktapudgalābhāvadarśanābhyāsādutpadyate /

jñeyāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvaṃ katamat / jñeye jñānasya pratighāta āvaraṇamityucyate / tena jñeyāvaraṇena vimuktasya jñānasya yo gocaraviṣayastajjñeyāvaraṇaviśuddhijñānagocarastattvaṃ veditavyam /

tatpunaḥ katamat / bodhisattvānāṃ buddhānāñca bhagavatāṃ dharmanairātmyapraveśāya praviṣṭena suviśuddhena ca sarvadharmāṇāṃ nirabhilāpyasvabhāvatāmārabhya prajñaptivāda svabhāvanirvikalpajñeyasamena jñānena yo gocaraviṣayaḥ sāsau paramā tathatā niruttarā jñeyaparyantagatā yasyāḥ sarva samyagdharmapravicayā nivartante nābhivartante /

tatpunastattvalakṣaṇaṃ vyavasthānataḥ advayaprabhāvitaṃ veditavyam / dvayamucyate bhāvaścābhāvaśca /

tatra bhāvo yaḥ prajñaptivādasvabhāvo vyavasthāpitaḥ / tathaiva ca dīrghakālamabhiniviṣṭo lokena / sarvavikalpaprapañcamūlaṃ lokasya / tadyathā rūpamiti vā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānamiti vā / cakṣuriti vā srotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana iti vā / pṛthivīti vā āpastejo vāyuriti vā / rūpamiti vā śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyamiti vā / kuśalamiti vā akuśalamiti vā avyākṛtamiti vā / utpāda iti vā vyaya iti vā pratītyasamutpanna iti vā / atītamiti vā anātagamiti vā pratyutpannamiti vā / saṃskṛtamiti vā [asaṃskṛtamiti vā /] ayaṃ lokaḥ paro lokaḥ / ubhau sūryācandramasau / yadapi dṛṣṭaśrutamatavijñātaṃ prāptaṃ paryeṣitaṃ manasā 'nuvitarkitamanuvicāritamiti vā / antato yāvannirvāṇamiti vā / ityevaṃbhāgīyaḥ prajñaptivādanirūḍhaḥ svabhāvo dharmāṇāṃ lokasya bhāva ityucyate /

tatrābhāvo yā asyaiva rūpamiti prajñaptivādasya yāvadantato nirvāṇamiti prajñaptivādasya nirvastukatā nirnimittatā prajñaptivādāśrayasya sarveṇa sarvaṃ nāstikatā asaṃvidyamānatā yāmāśritya prajñaptivādaḥ pravartate / ayamucyate 'bhāvaḥ /

yatpunaḥ pūrvakeṇa ca bhāvenānena cābhāvena ubhābhyāṃ bhāvābhāvābhyāṃ vinirmuktaṃ dharmalakṣaṇasaṃgṛhītaṃ vastu / tadadvayaṃm yadadvayam tanmadhyamā-pratipadantadvayavarjitam / niruttaretyucyate / tasmiṃśca tattve buddhānāṃ bhagavatāṃ suviśuddhaṃ jñānaṃ veditavyam / bodhisattvānāṃ punaḥ śikṣāmārgaprabhāvitaṃ tatra jñānaṃ veditavyam /

sā ca prajñā mahānupāyo bodhisattvasyānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ prāptaye / taktasya heto / tathā hi bodhisattvastena śūnyatādhimokṣeṇa tāsu tāsu jātiṣu prayujyamānaḥ sattveṣu buddhadharmaparipākāya saṃsāre saṃsaran tañca saṃsāraṃ yathābhūtaṃ parijānāti / na ca punastasmātsaṃsārādanityādibhirākārairmānasamudvejayati / sa

cetsaṃsāraṃ yathābhūtaṃ na parijānīyānnaśaknuyādrāgadveṣamohādikāt sarvasaṃkleśāccittamadhyupekṣitum / anadhyupekṣamāṇaścasaṃkliṣṭacittaḥ saṃsāre saṃsaret saṃkliṣṭacittaḥ saṃsarannaiva buddhadharmān paripācayennāpi sattvān / sa cet punaranityādibhirākāraiḥ saṃsārānmānasamudvejayedevaṃ sati bodhisattvo laghu ladhveva parinirvāyāt / laghu ladhveva ca parinirvāyan bodhisattva evamapi naiva buddhadharmānnaiva sattvān paripācayet / kutaḥ punaranuttarāṃ samyaksambodhimabhisaṃbhotsyate / tenaiva ca śūnyatādhimokṣeṇa bodhisattvaḥ prayujyamānaḥ na nirvāṇāduttrasyati nāpi nirvāṇaṃ prārthayate / sa cedvodhisattvo nirvāṇāduttrasyet paratra nirvāṇasaṃbhāro 'sya na paripūryeta yathāpi ca taduttrastamānasatvānnirvāṇe 'nanuśaṃsadarśinastadgataguṇadarśanaprasādādhimuktivivarjitasya bodhisattvasya / sa cetpunarbodhisattvo nirvāṇo prārthanābahulavihārī bhavedāśveva parinirvāyāt / āśu parinirvāyam naiva buddhadharmānna sattvān paripācayet / tatra yā ca saṃsāraṃ yathābhūtamaparijānataḥ saṃkliṣṭacittasya saṃsārasaṃsṛtiḥ / yā ca saṃsārādudvignamānasasyāśunirvṛtiḥ / yā ca nirvāṇāduttrastamānasasya tatsaṃbhārāparipūriḥ / yā ca nirvāṇaprārthanābahulavihāriṇa (dutt 28) āśu parinirvṛtiḥ ayamanupāyo bodhisattvasya veditavyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ / yā punaḥ saṃsāraṃ yathābhūtaṃ parijānato 'saṃkliṣṭacittasya saṃsārasaṃsṛtiḥ / yā ca saṃsārādanityādibhirākārairanudvignamānasasyānāśunirvṛtiḥ / yā ca nirvāṇādanuttrastamānasasya tatsaṃbhāraparipūriryā ca nirvāṇe guṇānuśaṃsadarśino na cātyarthamutkaṇṭhāprāptasyāśu nirvṛtiḥ / ayaṃ bodhisattvasya mahānupāyo 'nuttarāyāḥ samyaksambodheranu prāptaye / sa cāyamupāyastasmin paramaśūnyatādhimokṣe sanniśritaḥ /

tasmātsā paramanśūyatādhimokṣabhāvanā bodhisattvasya śikṣāmārgasaṃgṛhīto mahānupāya ityucyate yaduta tathāgatajñānādhigamāya / sa khalu bodhisattvastena dūrānupraviṣṭe na dharmanairātmyajñānena nirabhilāpyasvabhāvatāṃ sarvadharmāṇāṃ yathābhūtaṃ viditvā na kiñcidvikalpayati nānyatra vastumātraṃ gṛhṇāti tathatāmātram / na cāsyaivaṃ bhavati vastumātraṃ vā etattathatāmātraṃ caiti / arthe tu sa bodhisattvaścarati / arthe parame caran sarvadharmāṃstayā tathatayā samasamān yathābhūtaṃ prajñayā paśyati / sarvatra ca samadarśī samacittaḥ san paramāmupekṣāṃ pratilabhate / yāmāśritya sarvavidyāsthānakauśaleṣu prayujyamāno bodhisattvaḥ sarvapariśramaiḥ sarvaduḥkhopanipātaiḥ na nivartate / kṣiprañcāklāntakāyaḥ aklāntacittaḥ tatkauśalaṃ samudāyanayati / mahāsmṛtibalādhānaprāptaśca bhavati / na ca tena kauśalenonnatiṃ gacchati / na ca pareṣāmācāryamuṣṭiṃ karoti / sarvakauśaleṣu cāsaṃlīnacitto bhavati / utsāhavānavyāhatagatiśca bhavati / dṛḍhasannāhaprayogaḥ yathā yathā saṃsāre saṃsaran duḥkhaviśeṣaṃ labhate tathā tathotsāhaṃ bardhayatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / yathā yathā samucchrayaviśeṣamadhigacchati tathā tathānirmānataro bhavati sattvānāmantike / yathā yathā jñānaviśeṣamadhigacchati tathā tathā bhūyasyā mātrayā paropārambhavivādaprakīrṇalapitākleśopakleśebhyaśca vṛttaskha litasamudācārebhyaḥ parijñāya parijñāya cittamadhyupekṣate / yathā yathā guṇairvi[va]rdhate tathā tathā praticchannakalyāṇo bhavati / na parato jñātuṃ samanveṣate na lābha satkāram /

imā (dutt 29) evaṃbhāgīyā bahavo 'nuśaṃsā bhavanti bodhisattvasya bodhipakṣyā bodhyanukūlāstajjñānasanniśritasya / tasmād ye kecidbodhimanuprāptavanto ye ca kecitprāpsyanti ye ca prāpnuvanti sarve ta etadeva jñānaṃ niśritya nānyannyūnaṃ prativiśiṣṭaṃ vā / evaṃ niṣprapañcanayārūḍho bodhisattva evaṃ caṃ bahvanuśaṃsa ātmanaśca buddhadharmaparipākāya pareṣāñca yānatrayadharmaparipākāya samyak pratipanno bhavati / evañca punaḥ samyak pratipanno bhavati / bhogeṣvātmabhāve ca nistṛṣṇo bhavati / nistṛṣṇatāyāñca śikṣate sattveṣu bhogātmabhāvaparityāgāya sattvānāmevārthāya / saṃvṛtaśca bhavati susaṃvṛtaḥ / kāyena vācā sambareṇa ca śikṣate prakṛtyā pāpārucitāyai prakṛtibhadrakalyāṇatāyai ca / kṣamo bhavati parataḥ sarvopatāpakipratipattīnām / kṣamitvaṃ ca śikṣate mandakrodhatāyai ca a-paropatāpanatāyai ca / sarvavidyāsthāneṣu cābhiyukto bhavati kuśalaśca sattvānāṃ vicikitsāprahāṇāyānugrahopasaṃhārāya ca ātmanaśca sarvajñatvahetuparigrahāya / adhyātmasthitacittaśca bhavati susamāhitacittaḥ / cittasthitaye ca śikṣate caturbrāhmavihārapariśodhanatāyai pañcābhijñāvikrīḍanatāyai ca sattvakṛtyānuṣṭhānatāyai sarvakauśalyābhiyogajakleśa-vinodanatāyai ca / vicakṣaṇaśca bhavati paramatattvajñaḥ / paramatattvajñatāyai ca śikṣate mahāyāne cāyatyāmātmanaḥ parinirvāṇāya / sa khalu bodhisattva evaṃ samyakprayukto guṇavatsu sattveṣu pūjālābhasatkāreṇa pratyupasthito bhavati / doṣavatsu sattveṣu parameṇa kāruṇyacittenānukampācittena pratyupasthito bhavati /

yathāśaktyā ca yathābalaṃ doṣaprahāṇāyaiṣāṃ prayujyate / apakāriṣu sattveṣu maitracittatayā pratyupasthito bhavati / yathāśaktyā ca yathābalam aśaṭho bhūtvā amāyāvī teṣāṃ hitasukhamupasaṃharati / teṣāmapakāriṇāṃ svenāśayaprayogadoṣeṇa vairacittatāyāḥ prahāṇārthamupakāriṣu sattveṣu kṛtajñatayā tulyādhikena pratyupakāreṇa pratyupasthito bhavati / āśāñca dhārmikī paripūrayatyasya yathāśaktyā yathābalam / apratibalo 'pi ca yācitaḥ san teṣu teṣu kṛtyakaraṇīyeṣvādaraṃ vyāyāmamupadarśayati na sakṛdeva nirākaroti / kathamayaṃ saṃjñāpyetā 'śakto 'haṃ nākarttukāma iti / ityayamevaṃbhāgīyo bodhisattvasya niṣprapañcanayārūḍhasya paramatattvajñāna-sanniśritasya samyakprayogo veditavyaḥ /

tatra kayā yuktyā nirabhilāpyasvabhāvatā sarvadharmāṇāṃ pratyavagantavyā / yeyaṃ svalakṣaṇaprajñaptirdharmāṇāṃ yaduta rūpamiti vā vedaneti vā pūrvavadantato yāvannirvāṇamiti vā prajñaptimātrameva tadveditavyam / na svabhāvo nāpi ca tadvinirmuktastadanyo vāggocaro vāgaviṣayaḥ / evaṃ sati na svabhāvo dharmāṇāṃ tathā vidyate yathābhilapyate / na ca punaḥ sarveṃṇa sarvaṃ na vidyate / sa punarevamavidyamāno na ca sarveṇa sarvamavidyamānaḥ / kathaṃ vidyate / asadbhū tasamāropāsaṃgrāhavivarjitaśca bhūtāpavādāsaṃgrāhavivarjitaśca vidyate / sa punaḥ pāramārthikaḥ svabhāvaḥ sarvadharmāṇāṃ nirvikalpasyaiva jñānasya gocaro veditavyaḥ / sa cetpunaryathaivābhilāpo yeṣu dharmeṣu yasminvastuni pravartate tadātmakāste dharmā vā tadvastu syāt / evaṃ sati bahuvidhā bahavaḥ svabhāvā ekasya dharmasyaikasya vastuno bhaveyuḥ / tat kasya hetoḥ / tathā hyekasmindharme ekasminvastuni bahuvidhā bahavo bahubhirabhilāpaiḥ prajñaptaya upacārāḥ kriyante / na ca bahuvidhānāñca bahūnāṃ prajñaptivādānāṃ niyamaḥ kaścidupalabhyate / yadanyatamena prajñaptivādenaikena tasya dharmasya tasya vastunaḥ tādātmyaṃ tanmayatā tatsvabhāvatā syānnānyairavaśiṣṭaiḥ prajñaptivādaiḥ / tasmātsakalavikalaiḥ sarvaprajñaptivādaiḥ sarvadharmāṇāṃ sarvavastūnāṃ nāsti tādātmyaṃ nāsti tanmayatā nāsti tatsvabhāvatā / api ca sa cedrūpādayo dharmā yathāpūrvanirdiṣṭāḥ prajñaptivādasvabhāvā bhaveyuḥ / evaṃ sati pūrva tāvadvastu paścāttatra chandataḥ prajñaptivādopacāraḥ /

prākprajñaptivādopacārādakṛte prajñaptivādopacāre sa dharmastadvastu niḥsvabhāva eva syāt / sati niḥsvabhāvatve nirvastukaḥ prajñaptivādo na yujyate / prajñaptivādopacāre cāsati prajñaptivādasvabhāvatā dharmasya vastuno na yujyeta / sa cetpunaḥ pūrvameva prajñaptivādopacārādakṛte prajñaptivādopacāre sa dharmastadvastu tadātmakaṃ syāt / evaṃ sati vinā tena rūpamiti prajñaptivādopacāreṇa rūpasaṃjñake dharme rūpasaṃjñake vastuni rūpabuddhiḥ pravarteta / na ca pravartate / tadanena kāraṇonānayā yuktyā nirabhilāpyaḥ svabhāvaḥ sarvadharmāṇāṃ pratyavagantavyaḥ / yathārūpamevaṃ vedanādayo yathānirdiṣṭā dharmā antato yāvannirvāṇaparyantā veditavyāḥ /

dvāvimāvasmāddharmavinayātpranaṣṭau veditavyau / yaśca rūpādīnāṃ dharmāṇāṃ rūpādikasya vastunaḥ prajñaptivādasvabhāvaṃ svalakṣaṇamasadbhūtasamāropato 'bhiniviśate / yaścāpi prajñaptivādanimittādhiṣṭhānaṃ prajñaptivādanimittasanniśrayaṃ (dutt 31) nirabhilāpyātmakatayā paramārthasadbhūtaṃ vastvapadamāno nāśayati sarveṇa sarvaṃ nāstīti / asadbhūtasamārope tāvadye doṣāste pūrvameva nirūpitā uttānā viśaditāḥ prakāśitāḥ / yairdoṣai rūpādike vastunayasadbhūtasamāropātpranaṣṭo bhavatyasmāddharmavinayāditi veditavyaḥ / yathā punā rūpādikeṣu dharmeṣuvastumātramapyapavadamānaḥ sarvavaināśikaḥ pranaṣṭo bhavatyasmāddharmavinayāt tathā vakṣyāmi rūpādīnāṃ dharmānāṃ vastumātramapavadato naiva tattvaṃ nāpi prajñaptistadubhayametanna yujyate / tadyathā satsu rūpādiṣu skandheṣu pudgalaprajñaptiryujyate / nāsatsu / nirvastukāpudgalaprajñaptiḥ / evaṃ sati rūpādīnāṃ dharmāṇāṃ vastumātre [sa] rūpādidharmaprajñaptivādopacāro yujyate / nāsati / nirvastukaḥ prajñaptivādopacāraḥ / tatra prajñaptervastu nāstīti niradhiṣṭhānā prajñaptirapi nāsti / ato ya ekatyā durvijñeyān sūtrāntānmahāyānapratisaṃyuktān gambhīrān śūnyatāpratisaṃyuktānābhiprāyikārthanirūpitān śrutvā yathābhūtaṃ bhāṣitasyārthamavijñāyāyoniśo vikalpyāyogavihitena tarkamātrakeṇaivaṃ dṛṣṭayo bhavantyevaṃvādinaḥ / prajñaptimātrameva sarvametacca tattvam / yaścaivaṃ paśyati sa samyak paśyatīti / teṣāṃ prajñaptyadhiṣṭhānasya vastumātrasyābhāvātsaiva prajñaptiḥ sarveṇa sarvaṃ na bhavati / kutaḥ punaḥ prajñaptimātraṃ tattvaṃ bhaviṣyatīti /

tadanena paryāyeṇa taistattvamapi prajñaptirapi tadubhayamapyapavāditaṃ bhavati / prajñaptitattvāpavādācca pradhāno nāstiko veditavyaḥ / sa evaṃ nāṣṭikaḥ sannakathyo bhavatyasaṃvāsyo bhavati vijñānāṃ sabrahmacāriṇām / sa ātmānamapi vipādayati / loko 'pi yo 'sya dṛṣṭyanumata āpādyate / idañca sandhāyoktaṃ bhagavatā- varamihaikatyasya pudgaladṛṣṭirna tvevaikatyasya durgṛhītā śūnyateti / taktasya hetoḥ / pudgaladṛṣṭiko janturjñeye kevalaṃ muhyennatu sarva jñeyamapavadeta / na tato nidānamapāyeṣūpapadyeta / nāpi dharmārthikaṃ duḥkhavimokṣārthikañca paraṃ visaṃvādayenna vipralambhayet / dharme (dutt 32) satye ca pratiṣṭhāpayet / [na ca śaithiliko bhavecchikṣāpadeṣu / durgṛhītayā punaḥ śūnyatayā jñeye vastuni muhyet / apyapavadet jñeyaṃ sarvam / tannidānaṃ cāpāyeṣūpapadyate / dhārmikaṃ ca duḥkhavimokṣārthikaṃ paraṃ vipādayet / śaithilikaśca syācchikṣāpadeṣu / evaṃbhūtaṃ vastu apavadamānaḥ praṇaṣṭo bhavatyasmād dharmavinayāt /

kathaṃ punardurgṛhītā bhavati śūnyatā / yaḥ kaści] cchramaṇo vā brāhmaṇo vā tacca necchati yena śūnyam / tadapi necchati yat śūnyam / iyamevaṃrūpā durgṛhītā śūnyatetyucyate / taktasya hetoḥ / yena hi śūnyaṃ tadasadbhāvāt / yacca śūnyaṃ tatsadbhāvācchūnyatā yujyeta / sarvābhāvācca kutra kiṃ kena śūnyaṃ bhaviṣyati / na ca tena tasyaiva śūnyatā yujyate / tasmādevaṃ durgṛhītā śūnyatā bhavati /

kathañca punaḥ sugṛhītā śūnyatā bhavati / yataśca yad yatra na bhavati tat tena śūnyamiti samanupaśyati / yatpunaratrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadihāstīti yathābhūtaṃ prajānāti / iyamucyate śūnyatāvakrāntiryathābhūtā aviparītā / tadyathā rūpādisaṃjñake yathā nirdiṣṭe vastuni rūpamityevamādiprajñaptivādātmako dharmo nāsti / atastadrūpādisaṃjñakaṃ vastu tena rūpamityevamādiprajñaptivādātmanā śūnyam / kiṃ punastatra rūpādisaṃjñake vastunayavaśiṣṭam / yaduta tadeva rūpamityevamādiprajñaptivādāśrayaḥ / taccobhayaṃ yathābhūtaṃ prajānāti yaduta vastamātrañca vidyamānaṃ vastamātre ca prajñaptimātraṃ ca cāsadbhūtaṃ samāropayati / na bhūtamapavadate nādhikaṃ karoti na nyūnīkaroti notkṣipati na pratikṣipati / yathābhūtañca tathatāṃ nirabhilāpyasvabhāvatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / iyamucyate sugṛhītā śūnyatā samyak prajñayā supratividdheti / iyaṃ tāvadupapattisādhanayuktirānulomikī yayā nirabhilāpyasvabhāvatā sarvadharmāṇāṃ pratyavagantavyā /

āptāgamato 'pi nirabhilāpyasvabhāvāḥ sarvadharmā veditavyāḥ / yathoktaṃ bhagavatā evamevārthaṃ gāthābhigītena paridīpayatā bhavasaṃkrāntisūtre /

yena yena hi nāmnā vai yo yo dharmo 'bhilapyate / na sa saṃvidyate tatra dharmāṇāṃ sā hi dharmatā // iti /

kathañca punariyaṃ gāthā etamevārthaṃ paridīpayati / rūpādisaṃjñakasya dharmasya yadrūpamityevamādi nāma / yena rūpamityevamādinā nāmnā te rūpādisaṃjñakā dharmā abhilapyante 'nuvyavahriyante rūpamiti vā vedaneti vā vistareṇa yāvannirvāṇamiti vā / tatra na ca rūpādisaṃjñakā dharmāḥ svayaṃ rūpādyātmakāḥ / na ca teṣu tadanyo rūpādyātmako dharmo vidyate / yā punasteṣāṃ rūpādisaṃjñakānāṃ dharmāṇāṃ nirabhilāpyenārthena vidyamānatā saiṣā paramārthataḥ svabhāvadharmatā veditavyā / uktañca bhagavatā arthavargīyeṣu /

yāḥ kāñcana saṃvṛtayo hi loke sarvā hi tā munirno upaiti / anupago hyasau kena upādadīta dṛṣṭaśrute kāntimasaṃprakurvan /

kathamiyaṃ gāthā etamevārthaṃ paridīpayati / rūpādisaṃjñake vastuni yā rūpamityevamādyāḥ prajñaptayaḥ / tāḥ saṃvṛtaya ityucyante / tābhiḥ prajñaptibhistasya vastunastādātmyamityevaṃ nopaiti tāḥ saṃvṛtīḥ / tatkasya hetoḥ / samāropāpavādikā dṛṣṭirasya nāsti / ato 'sau tasyā viparyāsapratyupasthānāyā dṛṣṭerabhāvādanupaga ityucyate / sa evamanapagaḥ san kenopādadīta / tayā dṛṣṭyā vinā tadvastusamāropato vāpavādato vā anupādadānaḥ samyagdarśī bhavati jñeye tadasya dṛṣṭam / yastasyaiva jñeyasyābhilāpānuśravastadasya śrutam / tasmin dṛṣṭaśrute tṛṣṇāṃ notpādayati na vivardhayati / nānyatra tenāvalambanena prajahātyupekṣakaśca viharati / evaṃ kāntiṃ karoti / panaścoktaṃ bhagavatā saṃthakātyāyanamārabhya-iha saṃtha bhikṣurna pṛthivīṃ niśritya dhyāyati / nāpaḥ / na tejaḥ / na vāyum / (dutt 34) nākāśavijñānākiñcanyanaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ nemaṃ lokaṃ na paraṃ lokaṃ nobhau sūryācandramasau na dṛṣṭaśrutamatavijñātaṃ prāptaṃ paryeṣitaṃ manasānuvitarkitamanuvicāritam / tatsarvaṃ na niśritya dhyāyati / kathaṃ dhyāyī / pṛthivīṃ na niśritya dhyāyati vistareṇa yāvat sarvaṃ na niśritya dhyāyati / iha saṃtha bhikṣoryā pṛthivyāṃ pṛthivīsaṃjñā sā vibhūtā bhavati / apsu apsaṃjñā vistareṇa yāvat sarvatra yā saṃjñā sā vibhūtā bhavati / evaṃdhyāyī bhikṣurna pṛthivīṃ niśritya dhyāyati vistareṇa yāvanna sarvaṃ sarvamiti niśritya dhyāyati / evaṃ dhyāyinaṃ bhikṣuṃ sendrā devāḥ seśānāḥ saprajāpataya ārānnamaṣyanti /

namaste puruṣājanya namaste puruṣottama / yasya te nābhijānīmaḥ kiṃ tvaṃ niśritya dhyāyasi // iti /

kathañca punaretatsūtrapadametamevārthaṃ paridīpayati pṛthivyādisaṃjñake vastuni yā pṛthivītyevamādikā nāmasaṃketaprajñaptiḥ sā pṛthivyādisaṃjñetyucyate / sā punaḥ saṃjñā pṛthivyādisaṃjñake vastuni samāropikā cāpavādikā ca / tanmayasvabhāvavastugrāhikā samāropikā / vastumātraparamārthanāśagrāhikā cāpavādikā saṃjñetyucyate / sā ca saṃjñāsya vibhūtā bhavati / vibhava ucyate prahāṇaṃ tyāgaḥ / tasmādāgamato 'pi tathāgatāt paramāptāgamādveditavyaṃ nirabhilāpyasvabhāvāḥ sarvadharmā iti / evaṃ nirabhilāpyasvabhāveṣu sarvadharmeṣu kasmādabhilāpaḥ prayujyate tathā hi vinābhilāpena sā nirabhilāpyadharmatā pareṣāṃ vakta mapi na śakyate śrotumapi / vacane śravaṇe cāsati sā nirabhilāpyasvabhāvatā jñātumapi na śakyate / tasmādabhilāpaḥ prayujyate śravaṇajñānāya /

tasyā eva tathatāyā evamaparijñātatvādvālānāṃ tannidāno 'ṣṭavidho vikalpaḥ pravartate trivastujanakaḥ / sarvasattvabhājanalokānāṃ nirvartakaḥ / tadyathā svabhāva vikalpo viśeṣavikalpaḥ piṇḍagrāhavikalpaḥ ahamiti vikalpaḥ mameti vikalpaḥ priyavikalpaḥ apriyavikalpaḥ tadubhayaviparītaśca vikalpaḥ / sa punarayamaṣṭavidho vikalpaḥ katameṣāṃ trayāṇāṃ vastūnāṃ janako bhavati / yaśca (dutt 35) svabhāvavikalpo yaśca viśeṣavikalpo yaśca piṇḍagrāhavikalpa itīme trayo vikalpā vikalpaprapañcādhiṣṭhānaṃ vikalpaprapañcālambanaṃ vastu janayanti rūpādisaṃjñakam / yadvastvadhiṣṭhāya sa nāmasaṃjñābhilāpaparigṛhīto nāmasaṃjñābhilāpaparibhāvito vikalpaḥ prapañcayan tasminneva vastuni vicaratyanekavidho bahunānāprakāraḥ / tatra yañcāhamiti vikalpo yaśca mameti vikalpaḥ itīmau dvau vikalpau satkāyadṛṣṭiśca tadanyasarvadṛṣṭi[-mūlaṃ māna-]mūlamasmimānañca tadanyasarvamānamūlaṃ janayataḥ / tatra priyavikalpo 'priyavikalpastadubhayaviparītaśca vikalpo yathāyogaṃ rāgadveṣamohān janayanti / evamayamaṣṭavidho vikalpaḥ asya trividhasya vastunaḥ prādurbhāvāya saṃvartate yaduta vikalpādhiṣṭhānasya prapañcavastunaḥ dṛṣṭyasmimānasya rāgadveṣamohānāñca / tatra vikalpaprapañcavastvāśrayā satkāyadṛṣṭirasmimānaśca / satkāyadṛṣṭyasmimānāśritā rāgadveṣamohāḥ / ebhiśca tribhirvastubhiḥ sarvalokānāṃ pravṛttipakṣo niravaśeṣaḥ paridīpito bhavati /

tatra svabhāvavikalpaḥ katamaḥ / rūpādisaṃjñake vastuni rūpamityevamādiryo vikalpaḥ / ayamucyate svabhāvavikalpaḥ /

viśeṣavikalpaḥ katamaḥ / tasminneva rūpādisaṃjñake vastuni ayaṃ rūpī ayamarūpī ayaṃ sanidarśano 'yamanidarśana evaṃ sapratigho 'pratighaḥ / sāsravo 'nāsravaḥ saṃskṛto 'saṃskṛtaḥ kuśalo 'kuśalo vyākṛto 'vyākṛtaḥ atīto 'nāgataḥ pratyutpanna ityevaṃbhāgīyenāpramāṇena prabhedanayena yā svabhāvavikalpādhiṣṭhānā tadviśiṣṭārthavikalpanā / ayamucyate viśeṣavikalpaḥ /

piṇḍagrāhavikalpaḥ katamaḥ / yastasminneva rūpādisaṃjñake vastuni ātmasattva jīvajantusaṃjñāsaṃketopasaṃhitaḥ piṇḍiteṣu bahuṣu dharmeṣu piṇḍagrāhahetukaḥ pravartate gṛhasenāvanādiṣu bhojanapānayānavastrādiṣu ca tatsaṃjñāsaṃketopasaṃhitaḥ / ayamucyate piṇḍagrāhavikalpaḥ /

ahamiti mameti ca vikalpaḥ katamaḥ / yadvastu sāsravaṃ sopādānīyaṃ dīrghakālamātmato vā ātmīyato vā saṃstutamabhiniviṣṭaṃ paricitaṃ tasmādasaṃgrāha-saṃstavāt svaṃ dṛṣṭisthānīyaṃ vastu pratītyotpadyate vitatho viakalpaḥ / ayamucyate ahamiti mameti ca vikalpaḥ /

priyavikalpaḥ katamaḥ / yaḥ śubha-manāpa-vastvālambano vikalpaḥ /

apriyavikalpaḥ katamaḥ / yo 'śubhāmanāpa-vastvālambano vikalpaḥ /

priyāpriyobhayaviparīto vikalpaḥ katamaḥ / yaḥ śubhāśubha-manāpāmanāpatadubhayavivarjitavastvālambano vikalpaḥ / taccaitad dvayaṃ bhavati samāsataḥ vikalpaśca vikalpādhiṣṭhānaṃ vikalpālambanañca vastu / taccaitadubhayamanādikālikaṃ cānyonyahetukañca veditavyam / pūrvako vikalpaḥ pratyutpannasya vikalpālambanasya vastunaḥ prādurbhāvāya pratyutpannaṃ punarvikalpālambanaṃ vastu prādurbhūtaṃ pratyutpannasya tadālambanasya [vikalpasya] prādurbhāvāya hetuḥ / tatraitarhi vikalpasyāparijñānamāyatyāṃ tadālambanasya vastunaḥ prādurbhāvāya / tatsaṃbhāvācca punarniyataṃ tadadhiṣṭhānasyāpi tadāśritasya vikalpasya prādurbhāvo bhavati /

kathañca punarasya vikalpasya parijñānaṃ bhavati / catasṛbhiḥ paryeṣaṇābhiḥ caturvidhena ca yathābhūtaparijñānena /

catasraḥ paryeṣaṇāḥ katamāḥ / nāmaparyeṣaṇā / vastuparyeṣaṇā / svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā ca / viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā ca /

tatra nāmaparyeṣaṇā yadvodhisattvo nāmni nāmamātraṃ paśyati / evaṃ vastuni vastumātradarśanaṃ [vastu]paryeṣaṇā / svabhāvaprajñaptau svabhāvaprajñaptimātradarśanaṃ svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā / viśeṣaprajñaptau viśeṣaprajñaptimātradarśanaṃ viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā / sa nāmavastuno bhinnañca lakṣaṇaṃ paśyatyanuśliṣṭañca / nāmavastvanuśleṣasanniśritāṃ ca svabhāvaprajñapti viśeṣaprajñaptiñca [prati]vidhyati /

catvāri yathābhūtaparijñānāni katamāni / nāmaiṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ vastveṣaṇāgataṃ svabhāvaprajñaptyeṣaṇāgataṃ viśeṣaprajñaptyeṣaṇāgatañca yathābhūtaparijñānam /

nāmaiṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat / sa khalu bodhisattvo nāmni nāmamātratāṃ paryeṣya tannāmaivaṃ yathābhūtaṃ parijānāti itīdaṃ nāma ityarthaṃ vastuni vyavasthāpyate yāvadeva saṃjñārtha dṛṣṭyarthamupacārārtham / yadi rūpādisaṃjñake vastuni rūpamiti nāma na vyavasthāpyeta na kañcittadvastu rūpamitmevaṃ saṃjānīyāt / (dutt 37) asaṃjānan samāropato nābhiniveśeta / anabhiniveśaṃ nābhilapet / iti yadevaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / idamucyate nāmaiṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānam / vastveṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat / yataśca bodhisattvo [vastuni] vastumātratāṃ paryeṣya sarvābhilāpaviśliṣṭaṃ nirabhilāpyaṃ tadrūpādisaṃjñakaṃ vastu paśyati / idaṃ dvitīyaṃ yathābhūtaparijñānaṃ vastveṣaṇāgatam /

svabhāvaprajñaptyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat yataśca bodhisattvaḥ rūpādisaṃjñake vastuni svabhāvaprajñaptau prajñaptimātratāṃ paryeṣya tathā svabhāvaprajñaptyā atatsvabhāvasya vastunaḥ tatsvabhāvābhāsatāṃ yathābhūtaṃ pratividhyati prajānāti / tasya nirmāṇapratibimbapratiśrutkā-pratibhāsodakacandrasvapnamāyopamaṃ tatsvabhāvaṃ paśyataḥ tadābhāsamatanmayam idṃ tṛtīyaṃ yathābhūtaṃ parijñānaṃ sugambhīrārthagocaram /

viśeṣaprajñaptyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānaṃ katamat / yataśca bodhisattvo viśeṣaprajñaptau prajñaptimātratāṃ paryeṣya tasmin rūpādisaṃjñake vastuni viśeṣaprajñaptimadvayārthena paśyati / na tadvastu bhāvo nābhāvaḥ / abhilāpyenātmanā 'pariniṣpannatvānna bhāvaḥ / na punarabhāvo nirabhilāpyenātmanā vyavasthitatvāt / evaṃ na rūpī paramārthasatyatayā / nārūpī saṃvṛtisatyena tatra rūpopacāratayā / yathā bhāvaścābhāvaśca rūpī cārūpī ca / tathā sanidarśanānidarśanādayo viśeṣaprajñaptiparyāyāḥ sarve 'nena nayenaivaṃ veditavyāḥ / iti yadetāṃ viśeṣaprajñaptimevamadvayārthena yathābhūtaṃ prajānāti / idamucyate viśeṣaprajñaptyeṣaṇāgataṃ yathābhūtaparijñānam /

tatra yo 'sāvaṣṭavidho mithyāvikalpo bālānāṃ trivastujanako lokanirvartakaḥ so 'sya caturvidhasya yathābhūtaparijñānasya vaikalyādasamavadhānātpravartate / tasmācca punarmithyāvikalpātsaṃkleśaḥ / saṃkleśātsaṃsārasaṃsṛtiḥ saṃsārasaṃsṛteḥ saṃsārānugataṃ jātijarāvyādhimaraṇādikaṃ duḥkhaṃ pravartate / yadā ca bodhisattvena caturvidhaṃ yathābhūtaparijñānaṃ niśritya so 'ṣṭavidho vikalpaḥ parijñāto bhavati dṛṣṭe dharme tasya samyak parijñānādāyatyāṃ tadadhiṣṭhānasya tadālambanasya prapañcapatitasya (dutt 38) vastunaḥ prādurbhāvo na bhavati / tasyānudayādaprādurbhāvāttadālambanasyāpi vikalpasyāyatyāṃ prādurbhāvo na bhavati / evaṃ tasya savastukasya vikalpasya nirodho yaḥ sa sarvaprapañcanirodho veditavyaḥ / evañca prapañcanirodho bodhisattvasya mahāyānaparinirvāṇamiti veditavyam / dṛṣṭe ca dharme tasya śreṣṭhatattvārtha gocarajñānasya viśuddhatvāt sarvatra vaśitāprāpti labhate sa bodhisattvaḥ / yaduta nirmāṇe 'pi vicitre nairmāṇikyā ṛddhyā / pariṇāme ca vicitre pāriṇāmikyā ṛddhyā / sarvajñeyasya ca jñāne yāvadabhipretaṃ cāvasthāne / kāmakārataśca vinopakramaṃ cyutau /

sa evaṃ vaśitāprāptaḥ sarvasattvaśreṣṭho bhavati niruttaraḥ / evañca sarvatra vaśinastasya bodhisattvasya uttamāḥ pañcānuśaṃsā veditavyāḥ / paramāṃ cittaśāntimanuprāpto bhavati vihārapraśāntatayā na kleśapraśāntatayā / sarvavidyāsthāneṣu cāsyāvyāhataṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ jñānadarśanaṃ pravartate / akhinnaśca bhavati sattvānāmarthe saṃsārasaṃsṛtyā / tathāgatānāñca sarvasandhāyavacanānyanupraviśati / na ca mahāyānādhimukteḥ saṃhāryo bhavatyaparapratyayatayā /

asya khalu pañcavidhasyānuśaṃsasya pañcavidhameva karma veditavyam / paramo dṛṣṭadharmasukhavihāro bodhisattvasya bodhāya prayoganiryātasya kāyikacaitasikasya vyāyāmaklamasya nāśāya cittaśānteranuśaṃsasyaitatkarma veditavyam / sarvabuddhadharmāṇāṃ paripāko bodhisattvasya sarvavidyāsthāneṣvavyāhatajñānatāyā anuśaṃsasyai tatkarma veditavyam / sattvaparipāko bodhisattvasya saṃsārākheditāyā anuśaṃsasyaitatkarma veditavyam / vineyānāmut pannotpannānāṃ saṃśayānāṃ prativinodanaṃ dharmanetryāśca dīrghakālaṃ parikarṣaṇaṃ sandhāraṇaṃ saddharmapratirūpakāṇāṃ śāsanāntardhāyakānāṃ parijñānaprakāśanāpakarṣaṇatayā sarvasandhāyavacanapraveśānuśaṃsasyaitatkarma veditavyam / sarvaparapravādinigraho dṛḍhavīryatā ca prāṇidhānāccācyutiḥ asaṃhāryatā 'parapratyayatvānuśaṃsasyaitatkarma veditavyam /

evaṃ hi bodhisattvasya yāvat kiñcidbodhisattvakaraṇīyaṃ tatsarvamebhiḥ pañcabhiranuśaṃsakarmabhiḥ parigṛhītaṃ bhavati / tatpunaḥ karaṇīyaṃ katamat / asaṃkliṣṭañca ātmasukhaṃ buddhadharmaparipākaḥ sattvaparipākaḥ saddharmasya dhāraṇam acalapraṇidhānasyottaptavīryasya paravādavinigrahaśca /

tatra caturṇā tattvārthānāṃ prathamau dvau hīnau / tṛtīyo madhyamaḥ / caturtha uttamo veditavyaḥ /

bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne caturthaṃ tattvārthapaṭalam //

prabhāvapaṭalam (chapter 1.5)

tatra prabhāvo bodhisattvānāṃ katamaḥ / samāsataḥ samādhivaśitāprāptasya samādhivaśitāsanniśrayeṇocchāmātrāt sarvārthasamṛddhiḥ karmaṇyacittasya suparibhāvitacittasyāryaḥ prabhāva ityucyate / dharmāṇāñca yā mahāphalatā mahānuśaṃsatā sā teṣāṃ prabhāva ityucyate / pūrvaṃ mahāpuṇyasaṃbhāropacayād buddhānāṃ bodhisattvānāṃ ca sahajā āścaryādbhutadharmatā / ayamapi teṣāṃ sahajo 'paraḥ prabhāvo veditavyaḥ /

sa khalveṣa prakārabhedena buddhabodhisattvānāṃ pañcavidho bhavati / abhijñāprabhāvo dharmaprabhāvaḥ sahajaśca prabhāvaḥ sādhāraṇaśca śrāvaka pratyekabudvairasādhāraṇaśca taiḥ /

tatra ṣaḍbhijñāḥ - ṛddhiviṣayo divyaṃ śrotraṃcetasaḥ paryāyaḥ pūrvanivāsānusmṛtiścyutyupapādadarśanamāsravakṣayajñānasākṣātkriyā ca abhijñāprabhāva ityucyate / tatra ṣaṭpāramitāḥ-dānaṃ śīlaṃ kṣāntirvīryaṃ dhyānaṃ prajñā ca dharmā ityucyante / teṣāṃ dharmāṇāṃ yo 'nubhāvaḥ sa dharmaprabhāva ityucyate /

tatra ṛddhiḥ katamā / samāsato dvividhā / pāriṇāmikī nairmāṇikī ca / sā punardvidhāpyanekavidhā prakārabhedataḥ /

tatra pāriṇāmikyā ṛddheḥ prakāraprabhedaḥ katamaḥ / tadyathā kampanaṃ jvalanaṃ spharaṇaṃ vidarśanamanyathībhāvakaraṇaṃ gamanāgamanaṃ saṃkṣepaḥ prathanaṃ sarvarūpakāyapraveśanaṃ sabhāgatopasaṃkrāntirāvirbhāvastirobhāvaḥ vaśitvakaraṇaṃ pararddhayabhibhavanaṃ pratibhānadānaṃ (dutt 41) smṛtidānaṃ sukhadānaṃ raśmipramokṣaśca ityevaṃbhāgīyā ṛddhi pāriṇāmikītyucyate /

tatra kampanam / iha tathāgataḥ samādhivaśitāprāpto vā karmaṇyacitto vā bodhisattvo vihāramapi kampayati / gṛhamapi grāmanagarakṣetramapi narakalokamapi tiryaglokamapi pretalokamapi manuṣyalokamapi devalokamapi cāturdvīpakamapi sāhasrikamapi lokadhātuṃ dvisāhasrikamapi trisāhasramahāsāhasramapi lokadhātuṃ trisāhasraśatamapi sahasramapi śatasahasramapi yāvadaprameyānasaṃkhyeyān trisāhasramahāsāhasrān lokadhātūn kampayati /

tatra jvalanam / ūrdhva kāyāt prajvalati / adhaḥkāyācchītalā vāridhārāḥ syandante / adhaḥkāyāt prajvalati / uparimāt kāyācchītalā vāridhārāḥ syandante / tejodhātumapi samāpadyate / sarvakāyena prajvalati / sarvakāyena prajvalitasya vividhā arciṣaḥ kāyānnirgacchanti nīlapītalohitāvadātamāñjiṣṭhāḥ sphaṭikavarṇāḥ /

tatra spharaṇam / yathāpi tadgṛhamapyābhayā spharati vihāramapi pūrvavadyāvadaprameyānasaṃkhyām lokadhātūnābhayā spharati pūrvavattadyathā kampane /

tatra vidarśanam / yathā sukhopaniṣaṇṇādyāgatāyāḥ śramaṇabrāhmaṇaśrāvakabodhisattvadevanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragāyāḥ pariṣadaḥ tathāgato vā bodhisattvo vā apāyānapi vidarśayatyadhaḥ / devamanuṣyānapi vidarśayatyūrdhvam / tadanyāni ca buddhakṣetrāṇi vidarśayati / teṣu ca buddhabodhisattvān yāvadgaṅgānadībālukāsamānyapi buddhakṣetrāṇyatikramya yena nāmnā saṃśabditaṃ bhavati buddhakṣetraṃ tatra ca buddhakṣetre yannāmako bhavati tathāgataḥ tacca buddhakṣetraṃ darśayati tañca tathāgatam / tacca nāma vyapadiśati tasya buddhakṣetrasya tathāgatasya ca / tato 'pyarvāgvidarśaṃyati vyapadiśati tato 'pi pareṇa yatkāmaṃ yāvatkāmam /

tatrānyathībhāvakaraṇam / sa cet pṛthivīmapo 'dhimucyate tattathaiva bhavati nānyathā / tejo vāyumadhimucyate tadapi tathaiva bhavati nānyathā / sa cedapaḥ pṛthivīmadhimucyate / sa cettejaḥ pṛthivīmadhimucyate / apo vāyumadhimucyate / sa cedvāyu pṛthivīmadhimucyate / apastejo 'dhimucyate / sarvaṃ tattathaiva bhavati nānyathā / yathā mahābhūteṣvanyonyapariṇāme nānyathībhāvakriyā evaṃ rūpagandharasaspraṣṭavyeṣu veditavyam / sa cettṛṇaparṇagomayamṛttikādīni dravyāṇi bhojanapānayānavastrālaṅkārabhāṇḍopaskaragandhamālyavilopanamadhimucyate / pāṣāṇaśarkarakapālādīni ca maṇimuktāvaidūryaśaṅkhaśilāpravāḍamadhimucyate / himavantaṃ vā parvatarājamādiṃ kṛtvā sarvaparvatān suvarṇaṃmadhimucyate / tadapi sarvaṃ tathaiva bhavati nānyathā / tathā suvarṇānāṃ sattvānāṃ durvarṇatāmadhimucyate / durvarṇānāṃ suvarṇatām / tadubhayavivarjitānāṃ suvarṇatāṃ vā durvarṇatāṃ vā tadubhayaṃ vā / yathā suvarṇadurvarṇatāmevaṃ vyaṅgāvyaṅgatāṃ kṛśa sthūlatāmityevamādi yatkiñcidanyathā satsvalakṣaṇataḥ śakyarūpañcā [nyathā] 'dhimucyate / tatsarvaṃ tathā bhavati yathā 'dhimucyate /

tatra gamanāgamanam / tiraḥ kuḍyaṃ tiraḥ śailaṃ tiraḥ prākāramasajyamānena kāyena gacchati vistareṇa yāvadbrahmalokamupasaṃkrāmati pratyāgacchati ca yāvadakaniṣṭhādūrdhvaṃ tiryagvā punaryāvadaprameyānasaṃkhyeyāṃstrisāhasramahāsāhasrān lokadhātūn gacchati āgacchati ca kāyena vā audārikeṇa cāturmahābhautikena / dūraṃ cāsannamadhimucya manaḥsadṛśena vā javena gacchati cāgacchati ca /

tatra saṃkṣepaprathanam / himavantamapi parvatarājaṃ paramāṇumātramabhisaṃkṣipati / paramāṇumapi hima vantaṃ parvatarājaṃ pratānayati /

tatra sarvarūpakāyapraveśanam / mahatyā vicitrāyāḥ pariṣadaḥ purastāt sa grāmanigamatṛṇavana[-bhūmi-]parvataṃ rūpakāyamātmakāye praveśayati / sā ca sarvā pariṣattasminneva kāye praviṣṭamātmānaṃ saṃjānīte /

tatra sabhāgatopasaṃkrāntiḥ / kṣatriyapariṣada mupasaṃkrāmati / upasaṃkrāntasya yādṛśī teṣāṃ varṇapuṣkalatā bhavati tādṛśī tasya / yādṛśa ārohapariṇāhastādṛśastasya bhavati / yādṛśī svaraguptisteṣāṃ tādṛśī tasya bhavati / yañca te 'rthaṃ mantrayante tamasāvarthaṃ mantrayate / yamapi te 'rthaṃ na mantrayante tamapi so 'rthaṃ na mantrayate / uttaraṃ caitānānudhārmyā kathayā saṃdarśayitvā samādāpayitvā samuttejayitvā saṃpraharṣayitvā 'ntarddhīyate / antarhitañcainaṃ na prajānanti ko 'nveṣo 'ntarhito devo vā manuṣyo veti / yathā kṣatriyapariṣadamevaṃ brāhmaṇagṛhapatiśramaṇapariṣadaṃ cāturmahārājakāyikān devān trayastriṃśān yāmāṃstuṣitānnirmāṇaratīnparanirmitavaśavartino devānevaṃ brahmakāyikān brahmapurohitānmahābrahmaṇaḥ parīttābhānapramāṇābhānābhāsvarān parīttaśubhānapramāṇaśubhān śubhakṛssnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalānasaṃjñisattvān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanānakaniṣṭhān /

tatrāvirbhāvatirobhāvaḥ / mahatyā pariṣadaḥ purastācchatakṛtvaḥ sahasrakṛtvaḥ ato vā pareṇāntardhīyate / punaśca tathaivātmabhāva mupadarśayatyāviṣkaroti /

tatra vaśitvakaraṇam / yāvān kaścit sattvadhātuḥ taṃ sarva gamanāgamanasthānādyāsu kriyāsu saṃvartayati / sa cedasyai vaṃ bhavati gacchatu gacchati / tiṣṭhatu tiṣṭhati / āgacchatvāgacchati / bhāṣatāṃ bhāṣate /

tatra pararddhyabhibhavaḥ / tathāgatastadanyeṣāṃ sarvarddhimatāmṛdhyabhisaṃskāramabhibhūya yathākāmaṃ sarvaṃ saṃpādayati / niṣṭhāgato bodhisattva ekajātipratibaddhaśca caramabhaviko vā tathāgataṃ sthāpayitvā tulyajātīyañca bodhisattvaṃ tadanyeṣāṃ (dutt 44) sarveṣāmṛddhyabhisaṃskāramabhibhavati / tadanye bodhisattvā utkṛṣṭatarabhūmipraviṣṭāṃstulyajātīyāṃśca bodhisattvān sthāpayitvā tadanyeṣāṃ sarvarddhimatāmṛddhyabhisaṃskāramabhibhavanti /

tatra pratibhānadānam / pratibhā[na]dāne paryādatte pratibhānamupasaṃharati /

tatra smṛtidānam / dharmeṣu smṛtau pramuṣitāyāṃ smṛtimupasaṃharati /

tatra sukhadānam / ye 'sya bhāṣamāṇasya dharmaṃ śṛṇvanti teṣāṃ tādṛśaṃ kāyikaṃ caitasikamanugrahamupasaṃharati pratiprasrabdhi sukham / yena te vigatanivaraṇā dharmaṃ śrṛṇvanti / tacca tāvatkālikayogena na tvatyantam dhātuvaiṣamikāṃścaupakramikānamanuṣyābhisṛṣṭāṃścopasargān vyupaśamayati /

tatra raśmipramokṣaḥ bodhisattvo vā tathāgato vā ṛddhyātadrūpān raśmīn kāyatpramuñcati ya ekatyā daśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu gatvā nārakāṇāṃ sattvānāṃ nārakāṇi duḥkhāni pratiprasrambhayati / ekatyā devalokasthānudārān devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragān svabhavanasthān gatvā ihāgamanāya saṃcodayati / tathā tadanyalokadhātusthitān bodhisattvānihāgamanāya saṃcodayati daśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu / samāsatasthāgataḥ aprameyairasaṃkhyeyairnānāprakārai raśmibhirapramāṇānāṃ sattvānāṃ vicitramaprameyamasaṃkhyeyamarthaṃ karoti / te punarete sarve pāriṇāmikyā ṛddhyāḥ prakārā ekaikaśaḥ prabhidyamānā aprameyā asaṃkhyeyā veditavyāḥ / anyathā prakṛtyā vidyamānasya vastunastadanyathāvikārāpādanatā pariṇāma ityucyate / tasmādeṣā pāriṇāmikī ṛddhirityucyate /

tatra nairmāṇikī ṛddhiḥ katamā / samāsato nirvastukaṃ nirmāṇam / nirmāṇacittena yathākāmamabhisaṃskṛtaṃ smṛddhyatīyaṃ nairmāṇikī ṛddhirityucyate / sā cānekavidhā / kāyanirmāṇaṃ vāḍnirmāṇaṃ viṣayanirmāṇañca / tatpunaḥ kāyanirmāṇamātmano vā sadṛśaṃ visadṛśaṃ vā parasya vā sadṛśaṃ visadṛśaṃ vā nirmimīte / tatpunaḥ kāyanirmāṇamātmanastu pareṣāñca sadṛśāsadṛśam / indriyasabhāgamindriyādhiṣṭhānaṃ nirmimīte na tvindriyam / viṣayasadṛśamapi nirmāṇaṃ (dutt 45) nirmimīte / tadyathā bhojanapānādi maṇimuktāvaidūryādi ca yatkiñcidrūpagandharasaspraṣṭavyasaṃgṛhītaṃ bāhyamupakaraṇaṃ tatsadṛśaṃ tadvinirmuktaṃ sarvaṃ yathākāmaṃ nirmimīte / tatpunarātmasabhāgamanekavidhaṃ bahu nānāprakāraṃ devanāga[yakṣā]suragaruḍakinnaramahoragavarṇa manuṣyavarṇa tiryakpretanārakavarṇaṃ śrāvakavarṇaṃ pratyekabuddhavarṇaṃ bodhisattvavarṇaṃ tathāgatavarṇam / sa yadi tādṛśa eva bodhisattvo bhavati tādṛśameva nirmimīte / ātmasabhāgamasya tannirmāṇaṃ bhavati / anyathā tu visabhāgaṃ bhavati nirmāṇamātmanaḥ / sa cetparaṃ devabhūtaṃ tatsādṛśyena nirmimīte parasadṛśamasya tannirmāṇaṃ bhavati / sacedvaisādṛśyena nirmimīte paravisabhāgaṃ bhavati / yathā devabhūtamevaṃ yāvattathāgatabhūtaṃ veditavyam /

tatra prabhūtakāyanirmāṇaṃ katamat / iha tathāgato vā bodhisattvo vā daśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu sakṛdaprameyāsaṃkhyeyānāṃ sattvānām arthaṃ karoti tairvicitravarṇanirmitaiḥ / kiñcicca nirmāṇamadhitiṣṭhati yaduparate 'pi bodhisattve tathāgete vā 'nuvartata eva / kiñcinnirmāṇaṃ buddhabodhisattvānāṃ kevalaṃ sattvānāṃ vidarśanāya māyopamaṃ bhavati / kiñcitpunarbhūtaṃ bhojanapānayānavastrādimaṇimuktāvaidūryaśaṃkhaśīlāpravāḍādi ca nirmitaṃ bhavati / tathaiva nānyathā / yena vittopakaraṇonaiva vittopakaraṇakāryaṃ kriyate / idantāvat kāyanirmāṇaṃ viṣayanirmāṇaṃ ca /

vāṅnirmāṇaṃ punarasti susvaratāyuktam / asti viśadasvarānvitaṃ svasambaddhaṃ parasambaddhamasambaddhaṃ dharmadeśanāsaṃgṛhītaṃ pramattasaṃcodanā-saṃgṛhītañca /

tatra susvaratā / buddhabodhisattvānāṃ nirmito vāgvyāhāro gambhīro bhavati megharavaḥ kalaviṅkamanojñasvarasadṛśo hṛdayaṃgamaḥ gremaṇīyaḥ / paurī ca sā vāṅnirmitā bhavati valguvispaṣṭā vijñeyā śravaṇīyā apratikūlā aniśritā aparyantā /

tatra viśadasvaratā / ākāṃkṣamāṇaḥ tathāgato vā bodhisattvo vā vicitrāṃ devanāgayakṣāsura garuḍakinnaramahoragaśrāvakabodhisattvapariṣadaṃ (dutt 46) sanniṣaṇṇāṃ sannipatitāṃ yāvadyojanaśatapariṣanmaṇḍalaparyantāṃ sarvāṃ svareṇa suparipūrṇena vijñāpayati ye 'pi dūre ya 'pyantike niṣaṇṇāḥ / ākāṃkṣamāṇaḥ sāhasrikacūḍikalokadhātun svareṇa vijñāpayati / dvisāhasraṃ vā trisāhasraṃ vā yāvaddaśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyān lokadhātūn svareṇa vijñāpayati / tasmācca ghoṣādanekaprakārā sattvānāṃ dharmadeśanā niścarati / yā sattvānāmarthāya saṃvartate /

tatra svasambaddhaṃ vāṅnirmāṇaṃ yatsvayameva nirmitayā vācā dharmaṃ vā deśayati pramattaṃ vā saṃcodayati /

parasaṃbaddhaṃ punaryat paranirmitayā vācā dharmaṃ vā deśayati pramattaṃ vā saṃcodayati /

tatrāsambaddhaṃ vāṅnirmāṇaṃ yadākāśāt vāṅniścarati nirmitādvā na sattvasantānāt /

tatra dharmadeśanānirmāṇaṃ yat tatra tatra sammūḍhānāṃ yuktisaṃdarśanārtham /

tatra codanānirmāṇaṃ yadasammūḍhānāṃ pratilabdhaprasādānāṃ pramattānāṃ pramāde hrīsaṃjananāya apramāde ca samādāpanāya /

tadetadanekavidhaṃ nirmāṇam / samāsataḥ kāyanirmāṇaṃ vāṅnirmāṇaṃ viṣaya nirmāṇañca veditavyam / itīyaṃ nairmāṇikī ṛddhiḥ / eṣāpi caikaikaprakārabhedenāprameyā cāsaṃkhyeyā ca veditavyā /

sā punareṣā dvividhāpi ṛddhirbuddhabodhisattvānāṃ samāsato dve kārye niṣpādayati / āvarjayitvā vā ṛddhiprātihāryeṇa sattvān buddhaśāsane 'vatārayati anugrahaṃ vā anekavidhaṃ bahu nānāprakāraṃ duḥkhitānāṃ sattvānāmupasaṃharati /

tatra pūrvenivāsajñānaṃ buddhabodhisattvānāṃ katamat / iha tathāgato vā bodhisattvo vā ātmanaivātmanastāvatpūrvanivāsaṃ samanusmarati amukā nāma te sattvā yatrāhamabhūvamevannāmeti vistareṇa yathāsūtraṃ sattvakāyadikaṃ sarvamanusmarati / yathā cātmanātmanaḥ samanusmarati tathā pareṣāmapi anusmārayati / svayameva ca pareṣāmanusmarati / ye 'pi te sattvakāyāḥ pūrvānte yannivāsāstānapyātmanā (dutt 47) smarati pareṣāṃ smārayati amukā nāma te sattvā yatrāhamabhūvamevaṃnāmeti vistareṇa / teṣāmapi sattvānāṃ tathaiva sarvaṃ pūrvenivāsamanusmarati yathaivātmano dṛṣṭadharme / sūkṣmamapi samanusmarati yatkiñcidalpaṃ vā prabhūtaṃ vā pūrvaceṣṭitaṃ pūrvameva cetayitvā apramuṣitam / nirantaramapi samanusmarati / kṣaṇaṃ nairantaryayogenāvicchinnaṃ yayaivānupūrvyā kṛtamitamapyanusmarati / yasya kalpagaṇanāyogena śakyā saṃkhyāṃ kartum aprameyāsaṃkhyeyamapyanusmarati / yasya kalpagaṇanāyogenāśakyā saṃkhyāṃ kartum avyāhatamasya samāsataḥ pūrvenivāsajñānaṃ pravartate yatreṣṭaṃ yatheṣṭaṃ yāvadiṣṭam / evaṃrūpo bodhisattvasya tathāgatasya ca pūrvenivāsasaṃgṛhītaḥ prabhāvaḥ / sa tena pūrvenivāsānusmṛtijñānena jātakān pūrvān bodhisattvacaryāṃ sattvānāṃ buddhe bhagavati prasādajananārthaṃ gauravotpādanārthaṃ ca vicitrānanekaprakārān prakāśayati itivṛttakāṃśca pūrvayogapratisaṃyuktān sattvānāṃ karmaphalavipākamārabhya / śāśvatadṛṣṭikānāṃ ca sattvānāṃ śāśvatadṛṣṭiṃ nāśayati tadyathā pūrvāntakalpakānāṃ śāśvatavādināmekatya-śāśvatikānāṃ vā /

divyaṃ śrotrajñānaṃ buddhabodhisattvānāṃ katamat / iha tathāgato vā bodhisattvo vā divyena śrotreṇa divyān mānuṣyakān śabdānāryānapyanāryānapi ghanānapyaṇukānapi vyaktānapyavktānapi nirmitānapyanirmitānapi dūrāntikasthān śṛṇoti /

tatra divyāḥ śabdāḥ ūrdhvaṃ yāvadakaniṣṭhabhavanopapannānāṃ sattvānām / sa cetpareṇābhogaṃ na karoti atha karoti tato 'pi pareṇānyeṣūrdhvaṃ lokadhātuṣu śṛṇoti /

tatra mānuṣyakāḥ śabdāḥ / tiryak sarvacāturdvīpakopapannānāṃ sattvānām /

tatrāryāḥ śabdāḥ / ye buddhānāṃ buddhaśrāvakānāṃ ca bodhisattvānāṃ pratyekabuddhānāñca / teṣāṃ vā 'ntikācchrutvānuśrāvayatāṃ tadanyeṣāṃ sattvānām / tadyathā saṃdarśayatāṃ samādāpayatāṃ vā samuttejayatāṃ saṃpraharṣayatāṃ kuśalasamādānamārabhyākuśalatyāgañca / (dutt 48) tathā 'saṃkliṣṭacittānāmuddeśaḥ svādhyāyo viniścayaḥ samyak codanā smāraṇāvavādānuśāsanī iti yadvā punaranyadapi kiñcit subhāṣitaṃ sulapitamarthopasaṃhitam / amī ucyante āryāḥ śabdāḥ /

tatrānāryāḥ śabdāḥ / ye sattvānāṃ mṛṣāvādapaiśunyapārūṣyasaṃbhinnapralāpaśabdā adho vā 'pāyopapannānāmūrdhvaṃ vā devopapannānāṃ tiryagvā manuṣyeṣūpapannānām /

tatra dhanāḥ śabdāḥ / ye mahāsattvasaṃghaśabdā vā vividhairvā kāraṇaiḥ kāryamāṇānāmārttasvaraṃ kandamānānāṃ vikrośatāṃ vā meghastanitaśabdā vā śaṃkhabherīpaṭahaśabdā vā /

aṇukāḥ śabdāḥ / antato yāvat karṇajāpaśabdāḥ /

vyaktāḥ śabdāḥ / yeṣāmartho vijñāyate /

avyaktāḥ śabdāḥ / yeṣāmartho na vijñāyate / tadyathā drāmiḍānāṃmantrāṇāṃ vāyuvanaspatiśukasārikākokilajīvaṃjīvakādīnām /

tatra nirmitāḥ śabdāḥ / ye ṛddhimadbhiścetovaśiprāptairvā ṛddhyabhisaṃskṛtāḥ /

dūrāḥ śabdāḥ / yatra grāme kṣetre vihāre vā tathāgato vā bodhisattvo vā viharati tatra ye śabdā niścaranti tān sthāpayitvā tadanyatra yāvadaprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu /

cyutyupapattijñānaṃ buddhabodhisattvānāṃ katamat / iha tathāgato vā bodhisattvo vā divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa sattvān paśyati cyutikāle 'pi cyutānapi suvarṇadurvarṇān hīnapraṇītānaparānte ca jātān / vṛddheścānvayādindriyāṇāṃ paripākādvicitre kāyaceṣṭite kuśalākuśalāvyākṛteṣu pravartamānān / tathāvabhāsamapi paśyati jānīte sūkṣmamapi paśyati / yadrūpaṃ nirmitaṃ yacca divyamacchaṃ rūpamadho yāvadavīcimūrdhvaṃ yāvadakaniṣṭhabhavanam / sa cedadha ūrdhvaṃ vānyeṣu lokadhātuṣu rūpadarśanamārabhyābhogaṃ karoti tiryagyāvadaprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu sarvaṃ rūpagataṃ paśyati / antatasteṣu teṣu buddhakṣetreṣu (dutt 49) tāṃstāṃstathāgatān vicitreṣu mahatsu parṣanmaṇḍaleṣu niṣaṇṇān dharma deśayataḥ paśyati / tatra divyena cakṣuṣā tathāgato vā bodhisattvo vā daśasu dikṣu kāyaceṣṭitaṃ śubhāśubhaṃ dṛṣṭvā yathāyogaṃ yathārha teṣu sattveṣu pratipadyate / divyena ca śrotreṇa vākceṣṭitaṃ śubhāśubhaṃ śrutvā teṣu sattveṣu yathāyogaṃ yathārhaṃ pratipadyate / evaṃ divyena cakṣuṣā divyena śrotreṇa bodhisattvastathāgato vā samāsena karma karoti /

tatra cetaḥparyāyajñānaṃ buddhabodhisattvānāṃ katamat / iha bodhisattvo vā tathāgato vā pareṣāṃ daśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ kleśaparyavasthitamapi cittaṃ jānāti / vigatakleśaparyavasthānamapi kleśasānubandhaṃ sānuśayamapi kleśaniranubandhaṃ niranuśayamapi mithyāpraṇihitamapi cittaṃ jānāti / tadyathā tīrthikacittaṃ sāmiṣābhiprāyasya kliṣṭamapi cittaṃ samyak praṇihitamapi cittaṃ jānāti / etadviparyayeṇa hīnamapi cittaṃ jānāti / tadyathā kāmadhātūpapannānāṃ sarvasattvānāmantato mṛgapakṣiṇāmapi / madhyamacittaṃ jānāti tadyathā sarveṣāṃ rūpadhātūpapannānāṃ sattvānām / praṇītamapi cittaṃ jānāti tadyathā sarveṣāmārūpyopapannāṃ sattvānām / sukhaprasaṃyuktamapi duḥkhaprasaṃyuktamapyaduḥkhāsukhavedanāsaṃprayuktamapi cittaṃ jānāti / ekena paracittajñānenaikasya sattvasya yasya yadyathā yādṛśaṃ yāvaccitaṃ pratyupasthitaṃ bhavati tatsakṛdyathābhūtaṃ prajānāti / ekenaiva paracittajñānena prabhūtānāmapi sattvānāṃ yeṣāṃ yadyathā yādṛśaṃ yāvaccittaṃ pratyupasthitaṃ bhavati tadapi sakṛdyathābhūtaṃ prajānāti / sā punariyamabhijñā buddhasya bodhisattvānāmindriyaparāparajñānāya sattvānāṃ nānādhimuktijñānāya nānādhātucaritajñānāya yathāyogañca pratipatsu citrāsu nirvāṇapuraḥsarīṣu samyaksanniyogāya / idamasyāḥ karma veditavyam /

tatrāsravakṣayajñānaṃ buddhabodhisattvānāṃ katamat / iha tathāgato vā bodhisattvo vā kleśānāṃ kṣayaprāptiṃ yathābhūtaṃ prajānāti / prāpto mayā parairvā āsravakṣayo na veti / āsravakṣayaprāptyupāyamapyātmanaḥ pareṣāñca yathābhūtaṃ prajānāti / (dutt 50) yathā upāyamevamanupāyamapi yathābhūtaṃ prajānāti / āsravakṣayaprāptāvabhimānaṃ pareṣāṃ yathābhūtaṃ prajānāti / nirabhimānamapi yathābhūtaṃ prajānāti / bodhisattvaḥ punaḥ sarvaṃ caitat prajānātyāsravakṣayañca svayaṃ na sākṣātkaroti / ataḥ sāsravañca svayaṃ na sākṣātkaroti / ataḥ sāsravāñca vastu bodhisattvaḥ sahasravairna vijahāti / tatra ca vicarati sāsrave vastuni / na ca saṃkliśyata iti so 'sya sarvaprabhāvāṇāṃ mahattamaḥ prabhāvo veditavyaḥ / tena khalvāsravakṣayajñānena buddhabodhisattvāḥ svayaṃ na kliśyante / pareṣāñca vyapadiśantya bhimānañca nāśayanti / idamasya karma veditavyam /

tatra dharmaprabhāvaḥ katamaḥ / dānaprabhāvaḥ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāprabhāvaśca / sa punareṣa dānādīnāṃ dharmāṇāṃ prabhāvaḥ samāsataścaturbhirākārairveditavyaḥ / vipakṣaprahāṇataḥ saṃbhāraparipākataḥ svaparānugrahataḥ āyatyāṃ phaladānataśca /

dānaṃ dadad bodhisattvo dānavipakṣaṃ mātsaryaṃ prajahāti / ātmano bodhisaṃbhārabhūtañca bhavati tadasya dānam / dānena ca saṃgrahavastunā sattvān paripācayati / pūrvaṃ dānāt sumanā dadaccittaṃ prasādayati / dattvā cāvipratisārī / triṣu kāleṣu pramuditacittatayā ātmānamanugṛhaṇāti / pareṣāṃ ca jighatsāpipāsāśotoṣṇavyādhīcchāvighātabhayaduḥkhāpanayanāt paramanugṛhṇāti / paratra ca yatra yatra pratyājāyate āḍhyo bhavati mahābhogo mahāpakṣo mahāparivāra ityeṣa caturākāro dānasya prabhāvo nāta uttari nāto bhūyaḥ /

kāyavāksaṃvaraśīlaṃ samādadāno bodhisattvaḥ śīlavipakṣaṃ dauḥśīlyaṃ prajahāti / bodheśca saṃbhārabhūtaṃ bhavati tadasya śīlasamādānam / samānārthatayā ca saṃgrahavastunā sattvān paripācayati / dauḥśīlyapratyayaṃ bhayamavadyaṃ vairaṃ prajahadātmānamanugṛhaṇāti sukhaṃ svapan sukhaṃ pratibudhyamānaḥ / tathā śīlavato 'vipratisāraḥ prāmodyaṃ yāvaccittasamādhiḥ / ityevamātmānamanugṛhṇāti / sarvasattvānāñca sarvaprakārairaviheṭhanatayā abhayamanuprayacchati / evaṃ paramapyanugṛhṇāti / (dutt 51) tannidānañca kāyasya bhedātsugatau svargaloke deveṣūpapadyate / ityayaṃ caturākāraḥ prabhāvaḥ śīlasya / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

kṣamo bodhisattvaḥ kṣāntivipakṣamakṣānti prajahāti / bodheśca saṃbhārabhūtā sāsya kṣānti rbhavati / samānārthatayaiva ca sattvān paripācayati / ātmānañca parañca mahato bhayātparitrāyamāṇastayā kṣyāntyā ātmānañca paraṃścānugṛhṇāti / tato nidānañca bodhisattva āyatyāmavairabahulo bhavatyabhedabahulaścāduḥkhadaurmanasyabahulaḥ / dṛṣṭe ca dharme 'vipratisārī kālaṃ karoti / kāyasya ca bhedātsugatau svargaloke deveṣūpapadyate / ityayañcaturākāraḥ kṣānteḥ prabhāvo nāta uttari nāto bhūyaḥ /

ārabdhavīryo bodhisattvo viharan vīryavipakṣaṃ kausīdyaṃ prajahāti / bodheśca saṃbhārabhūtaṃ bhavati sanniśrayaśca tadvīryam / samānārthatayaiva ca sattvān paripācayati / ārabdhavīryaśca sukhaṃ sparśaṃ viharannavyavakīrṇaḥ pāpakairakuśalairdharmaḥ pūrveṇāparaṃ viśeṣādhigamaṃ paśyan prītiprāmodyenātmānamanugṛhṇāti / kuśalapakṣābhiyuktaśca paraṃ na kāyena vācā vā viheṭhayati / pareṣāṃ cārabdhavīryatāyāṃ chandaṃ janayati / evaṃ paramapyanugṛhṇāti / hetubalikaśca bhavati āyatyāṃ puruṣakārābhirataśca / ityayaṃ caturākāro vīryaprabhāvaḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ /

dhyānaṃ samāpadyamāno bodhisattvo dhyānavipakṣaṃ kleśaṃ kāma vitarkaprītisukharūpasaṃjñādīṃścopakleśān prajahāti / bodheśca saṃbhārabhūtaṃ sanniśrayabhūtaṃ bhavati tadasya dhyānam / samānārthatayaiva ca sattvān paripācayati / dṛṣṭadharmasukhavihāratayātmānamanugṛhṇāti / śāntapraśāntavītarāgacittatayā sattveṣvavyābādhyo bhavannavikopyaḥ paramapyanugṛhṇāti / jñānaviśuddhirabhijñānirhāraviśuddhirdevopapattiścāyatyāṃ dhyānaphalam / ityeṣa caturākāro dhyānaprabhāvo nāta uttari nāto bhūyaḥ /

prajñāvān bodhisattvaḥ prajñāvipakṣamavidyāṃ prajahāti / bodheśca saṃbhārabhūtā bhavatyasya sā prajñā / dānenāpi priyavāditayāpyarthacaryayāpi samānārthatayāpi (dutt 52) ca sattvān paripācayati / jñeyavastu-yathārtha-pratyavagamopasaṃhitenodāreṇa prītiprāmodyenātmānamanugṛhṇāti / sarvatra nyāyopadeśena dṛṣṭe dharme saṃparāye ca hitasukhābhyāṃ sattvānapyanugṛhṇāti / sarvakuśalamūlaparigrahañca tayā samyakkaroti / āyatyāñca dvividhamapyāvaraṇavisaṃyogaṃ sākṣātkaroti kleśāvaraṇavisaṃyogaṃ jñeyāvaraṇavisaṃyogañca / ityayaṃ caturākāraḥ prajñāyāḥ prabhāvaḥ / nāta uttari nāto bhūyaḥ / ayamucyate dharmaprabhāvaḥ /

sahajaḥ prabhāvo buddhabodhisattvānāṃ katamaḥ / prakṛtijātismaratā / sattvānāmarthe apratisaṃkhyāya dīrghakālikavicitra-tīvranirantaraduḥkhasahiṣṇutā / sattvānāmevārthe sattvārthasaṃpādakena duḥkhena modanā / tuṣiteṣu copapannasya yāvadāyustuṣiteṣvavasthānam / tribhiśca sthānaistuṣitopapannānāṃ tadanyeṣāṃ deva putrāṇāmabhibhavaḥ divyenāyuṣā divyena varṇena divyena yaśasā / upapadyamānasya ca mātuḥ kukṣāvudāreṇāvabhāsena lokadhātuspharaṇaṃ saṃprajānataśca mātuḥ kukṣipraveśaḥ sthānaṃ nirgamo janma ca / jātamātrasya ca pṛthivyāṃ saptapadagamanamaparigṛhītasyākenacit / vācaśca bhāṣaṇā jātasya codāradevanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragairdivyaimālyairvādyairdhūpaiścelavikṣepaiśchatradhva-japatākādibhirvarapravarābhiḥ pūjākarma / niruttaraiśca dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ sulakṣitagātratā / carame ca bhave paścime janmani sarvapratyarthikairmārānīkairapi sarvopakramaiścābādhyatā / bodhimaṇḍe ca niṣaṇṇasya maitryā sarvamārabalaparājayaḥ / sarvaparvasu caikaikasminnārāyaṇa balasanniviṣṭatā / dahrasyaiva kumārakasya svayameva kauśalakṛtāvinaḥ / sarvalaukikaśilpasthānānāṃ tvaritatvaritamanupraveśaḥ / svayañcānācārya kamekākina eva ca trisāhasramahāsāhasre mahābodherabhisaṃbodhaḥ / brahmaṇā ca sahāṃpatinā svayamupasaṃkramya loke saddharmadeśanāyai adhyeṣaṇā / mahāmegharavāpratisaṃvedanā / avyutthānatayā ca samāpatteḥ śāntatā / bodhisattve ca mṛgapakṣiṇāmapyantataḥ kṣudramṛgāṇāmapi paramā viśvāsyatā / sarvakālamupasaṃkramaṇaṃ tasya cāntike yathākāmavihāritā /

(dutt 53) tiraścāmantikāttathāgatasya pūjā tadyathā markaṭo madhvaneḍakaṃ tathāgatāyānupradattavān / pratigṛhīte ca tasmin bhagavatā sa markaṭo hṛṣṭamānasaḥ pratyavasṛṣṭaḥ sa nṛtyamānaḥ / bhagavantamevoddiśya tathāgataḥ snāsyati taṃ snāpayiṣyāmīti meghapratīkṣaṇā / vṛkṣamūle ca bodhisattvasya tathāgatasya vā santiṣṭhatastasya sarvavṛkṣāṇāṃ prācīnanimnāsu chāyāsu tasya vṛkṣasya chāyayā kāyāvijahanatā / ṣaḍbhirvarṣairabhisaṃbuddhabodhestathāgatasyāvatāragaveṣiṇo 'pi mārasyālabdhāvatāratā / sārūpya sahagatāyāśca smṛteḥ satatasamitaṃ pratyupasthānatā / smṛtasya ca pratisaṃviditānāṃ vedanānāṃ saṃjñānāṃ vitarkāṇāmutpādaḥ sthānaṃ nirodhaśca /

tathā darśanānugrahakaraḥ sahajaḥ prabhāvo buddhānāmāryacāravihārasaṃgṛhītaśca /

tatra darśanānugrahakaraḥ / tadyathā unmattāḥ kṣiptacittāḥ tathāgataṃ dṛṣṭvā svacittaṃ pratilabhante / vilomagarbhāḥ striyaḥ anulomagarbhā bhavanti / andhāścakṣūṃṣi pratilabhante badhirāḥ śrotrāṇi / raktānāṃ rāgaparyavasthānāṃ vigacchati dviṣṭānāṃ dveṣaparyavasthānaṃ mūḍhānāṃ mohaparyavasthānam / ityayamevaṃbhāgīyo darśanānugrahakaraḥ sahajaḥ prabhāvo veditavyaḥ /

tatrāryacāravihārasaṃgṛhītaḥ sahajaḥ prabhāvaḥ / tadyathā dakṣiṇena pārśvena siṃhaśayyāṃ kalpayati / sa cāsya tṛṇaparṇasaṃstara ekapārśvādhiśayito bhavati / avikopitastathāgatārhatsamyaksaṃbuddhaḥ śayānaḥ / na cāsya vāyuḥ kāyāccīvaramapakarṣati / siṃhagatimapi gacchati / ṛṣabhagatimapi gacchati / dakṣiṇaṃ pādaṃ tatprathamata uddharati / tato vāmena pādenānugacchati / gacchataścāsya uccā bhūmipradeśā nīcā bhavanti / nīcā ścoccāḥ / samāḥ pāṇitalajātāḥ / apagatapāṣāṇaśarkarakapālāḥ / vivekanimnena ca cittena grāmaṃ praviśati / praviśataścāsya nīcāni dvārāṇi uccāni bhavanti / āhāramāharato naikaudanapulākamapyatibhinnaṃ praviśati / na cāvaśiṣṭaṃ bhavati yāvad dvitīyamālopaṃ (dutt 54) prakṣipati / ityayamevaṃbhāgīya āryacāravihārasaṃgṛhītaḥ prabhāvo veditavyaḥ / parinirvāṇasamaye ca mahāpṛthivīcāla ulkāpātā diśo dāhā antarikṣe devadundubhīnāmabhinadanam / so 'pi sahaja eva tathāgatānāṃ prabhāvo nābhijñāsaṃskṛtaḥ / ayaṃ buddhabodhisattvānāṃ sahajaḥ prabhāva ityucyate /

tatra katamo buddhabodhisattvānāṃ śrāvakapratyekabuddhairasādhāraṇaḥ prabhāvaḥ / katamaśca sādhāraṇaḥ / asādhāraṇatā samāsatastribhirākārairveditavyā / sūkṣmataḥ prakārato dhātutaśca / iha tathāgato bodhisattvo vā 'prameyāsaṃkhyeyānāṃ sattvānāmaprameyāsaṃkhyena prabhāvopāyena yathā 'rthakriyā bhavati tadyathābhūtaṃ prajānāti / evaṃ sūkṣmataḥ / sarvaprakāreṇa cābhijñāprabhāveṇa dharmaprabhāveṇa sahajena prabhāveṇa samanvāgato bhavati / evaṃ prakārataḥ / sarvalokadhātavaḥ sarvasattvadhātavaścāsya prabhāvaviṣayañca bhavati / evaṃ dhātutaḥ / śrāvakasya tu saha sattvadhātunā dvisāhasro lokadhāturabhijñāviṣayaḥ / pratyekabuddhasya sarva eva trisāhasro 'bhijñāviṣayaḥ / tatkasya hetoḥ / tathā hi te ekasyaivātmano damāya pratipannāḥ / no tu sarvasattvānām / tasmātteṣāmeka eva dhātuḥ paramaprabhāvaviṣayo bhavati / etānākārān sthāpayitvā buddhabodhisattvānāṃ tadanyaḥ prabhāvaḥ śrāvakapratyekabuddhaiḥ sādhāraṇo veditavyaḥ / tadevaṃ sati śrāvakapratyekabuddhā eva tāvadbuddhabodhisattvaiḥ saha na tulyābhijñā bhavanti / kutaḥ punaḥ sarve devamanuṣyāstīrthyāḥ pṛthagjanāśca /

yaścāpi prātihāryaprabhāvo buddhabodhisattvānāmṛddhyādeśanānuśāsti-saṃgṛhītaḥ so 'pyabhijñāprabhāva eva yathāyogaṃ praviṣṭo veditavyaḥ ṛddhiviṣayacetasaḥ paryāyāsravakṣayajñānābhijñāprabhāveṣu / bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne pañcamaṃ prabhāvapaṭalam // 5 //

paripākapaṭalam (chapter 1.6)

tatra paripākaḥ katamaḥ / paripākaḥ samāsataḥ ṣaḍbhirākārairveditavyaḥ / svabhāvato 'pi paripācya pudgalato 'pi paripākaprakārabhedato 'pi paripākopāyato 'pi paripācakapudgalato 'pi paripakvapudgala-lakṣaṇato 'pi ca /

tatrāyaṃ paripākasvabhāvaḥ / kuśaladharmavīje sati kuśalānāṃ dharmāṇāmāsevanānvayād yā kleśajñeyāvaraṇaprahāṇaviśuddhyanukūlā kāyacittakarmaṇyatā kalyatā samyak prayoganiṣṭhā yatra sthitāḥ śāstāraṃ vā āgamyānāgamya vā śāstāraṃ bhavyo bhavati pratibalo 'nantaraṃ kleśāvaraṇaprahāṇaṃ vā sākṣātkartuṃ jñeyāvaraṇaprahāṇaṃ vā / tadyathā vraṇo yadā paripāṭanāya niṣṭhāgato bhavatyanantaraṃ pāṭanārhaḥ / saḥ paripakva ityucyate / ghaṭaghaṭīśarāvādi ca mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ yadā paribhogāya niṣṭhāgataṃ bhavati anantaraṃ paribhogārha tadā parikvamityucyate / phalāni vā āmrapanasādīni yadā paribhogāya niṣṭhāgatāni bhavantyanantaraṃ paribhogārhāṇi tadā paripakvānītyucyante / evameva kuśalānāṃ dharmāṇāmāsevanānvayād asau samyak prayoganiṣṭhā anantaraṃ viśuddhye saṃvartate / sa paripākasvabhāvaḥ /

tatra paripācyāḥ pudgalāḥ samāsataścatvāraḥ / śrāvakagotraḥ śrāvakayāne / pratyekabuddhagotraḥ pratyekabuddhayāne / buddhagotro mahāyāne paripācayitavyaḥ / agotrastho 'pi pudgalaḥ sugatigamanāya paripācayitavyo bhavati / bodhisattvānāṃ buddhānāñca bhagavatām ityete catvāraḥ pudgalāḥ eṣu caturṣu vastuṣu paripācayitavyāḥ / evaṃ paripācyapudgalataḥ paripāko veditavyaḥ /

tatra paripākaprabhedaḥ katamaḥ / samāsataḥ ṣaḍvidhaḥ paripākaḥ / indriyaparipākaḥ kuśalamūlaparipākaḥ jñānaparipākaśca mṛdumadhyādhimātraśca paripākaḥ /

tatrendriyaparipākaḥ / yā āryurvarṇakulaiśvaryasampadādeyavacanatā maheśākhyatāmanuṣyatvaṃ (dutt 56) mahotsāhatā yāmāśrayaparipākaphalasaṃpadamāgamya bhavyo bhavatyātaptānuprayogāyāparikhinnamānasaśca bhavati sarvavidyāsthānasamudāgamābhiyogeṣu /

kuśalamūlaparipākaḥ katamaḥ / yā prakṛtyā mandarajaskatāyāmāgamya prakṛtyaivāsya pāpakeṣvakuśaleṣu dharmeṣu / cittaṃ na krāmati mandanivaraṇaśca bhavati mandavitarka ṛjupradakṣiṇagrāhī /

jñānaparipākaḥ katamaḥ / smṛtimān bhavati meghāvī pratibalaśca bhavati subhāṣitadurbhāṣitānāṃ dharmāṇāmarthasya ājñānāyodgrahaṇāya dhāraṇāya prativedhāya / sahajayā prajñayā samanvāgato bhavati yāṃ prajñāmāgamya bhavyo bhavati pratibalaḥ sarvato 'tyantaṃ sarvakleśāccittaṃ vimocayitum / tatrendriyaparipākena vipākāvaraṇādvimukto bhavati / kuśalamūlaparipākena karmāvaraṇādvimukto bhavati / jñānaparipākena kleśāvaṇādvimukto bhavati /

mṛduparipākaḥ katamaḥ / dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ mṛduḥ paripāko bhavati / adīrghakālābhyāsataścendriyakuśalamūlajñānaparipākahetoḥ aparipuṣṭanihīnahetvabhyāsataśca / madhyaḥ paripāko 'nayoreva dvayoḥ kāraṇayoranyataravaikalyādanyatarasānnidhyācca veditavyaḥ / adhimātraḥ punaḥ paripāka ubhayoranayoḥ kāraṇayoravaikalyādveditavyaḥ /

tatra paripākopāyaḥ katamaḥ / sa saptaviṃśatividho veditavyaḥ / dhātupuṣṭayā vartaṃmānapratyayopasaṃhārataḥ avatārato ratigrahaṇataḥ ādiprasthānataḥ anādiprasthānataḥ śuddhidūrataḥ śuddhyāsannataḥ prayogataḥ āśayataḥ āmiṣopasaṃhārataḥ dharmopasaṃhārataḥ ṛddhyāvarjanatayā dharmadeśanayā guhyadharmākhyānataḥ vivṛtadharmākhyānataḥ mṛduprayogato madhyaprayogataḥ adhimātraprayogataḥ śravaṇataḥ cintanato bhāvanataḥ saṃgrahaṇato nigrahaṇataḥ svayaṃkṛtataḥ parādhyeṣaṇataḥ tadubhayataśca /

tatra dhātupuṣṭiḥ katamā / yā prakṛtyā kuśaladharmabījasaṃpadaṃ niśritya pūrvakuśaladharmābhyāsāduttarottarāṇāṃ kuśaladharmabījānāṃ paripuṣṭatarā paripuṣṭatamā utpattiḥ sthitiḥ / iyamucyate dhātupuṣṭiḥ /

tatra vartamānapratyayopasaṃhāraḥ katamaḥ / dṛṣṭe dharme aviparītā dharmadeśanā / tatra cāviparītagrāhitā / yathāvaddharmānudharmapratipattiśca / tatra dhātupuṣṭeḥ pūrvakeṇa hetunā vartamānaḥ paripāko nivartate / vartamānapratyayopasaṃhārato vartamāna evaṃ heturvartamānaḥ paripāko veditavyaḥ /

tatrāvatāraḥ katamaḥ / śraddhāpratilambhamadhipatiṃ kṛtvā āgārikasya duścaritavivekaśikṣāpadasamādānam / anāgārikāṃ vā pravrajataḥ kāmavivekaśikṣāpadasamādānam /

ratigrāhaḥ katamaḥ / yā sarvaduḥkha-nairyāṇikīñca pratipadaṃ kāmasukhātmaklamathānta-vivarjitāñca sukhāṃ pratipadamāgamya svākhyāte dharmavinaye śāsanābhiratiḥ

tatrādiprasthānaṃ katamat / ya eva tatprathamataḥ saṃvejanīyeṣu dharmeṣu saṃvegamāgamya nyāyārthapratipādane cānuśaṃsāṃ viditvā 'vatāraḥ / idamevādiprasthānamityucyate /

anādiprasthānaṃ katamat / yā avatīrṇasya pudgalasya paripācyamānatāyāṃ vartamānasya bodhisattvebhyo buddhebhyaścānadhyupekṣāmāgamya vivṛtānāñca sthānānāṃ bhūyo bhūyaḥ uttānakriyāmāgamya uttarottaraparipākagamanatā /

tatra viśuddhidūratā katamā / yat kausīdyaṃ vā āgamya pratyayavaidhuryaṃ vā mahatā dīrgheṇa kālena prabhūtairjanmāntarāparivartaiḥ kalpaparivartairvā bhavyo bhavati viśuddhaye / etadviparyayeṇa viśuddhyāsannatā veditavyā /

tatra prayogaḥ katamaḥ / yā svārthaprāptau tīvracchandatāmāgamya vinipātabhayaṃ vā 'mutra dṛṣṭe vā dharme parato 'yaśobhayamāgamya śikṣāpadeṣvanupālanā sātatyakāritā satkṛtyakāritā ca /

tatrāśayaḥ katamaḥ / dharmeṣu ca yā samyak santīraṇā-kṣāntimāgamyāsmāddharmavinayādasaṃhāryatāyai pareṣāñcādhigame 'bhisaṃpratyaya guṇasaṃbhāvanāmāgamya yā triṣu ratneṣu svārthaprāptau cāvicalā śraddhadhānatā /

ābhiṣopasaṃhāraḥ katamaḥ / yaḥ sarveṇa ca sarvaṃ bhojanapānādivikalānāṃ bhojanapānādyupasaṃhāraḥ / anukūlapānabhojanādivikālānāñcānukūlapānabhojanādyupasaṃhāraḥ /

tatra dharmopasaṃhāraḥ katamaḥ / yaduddeśato vā dharmāṇāmanupradānaṃ samyagarthavivaraṇato vā /

ṛddhyāvarjanatā katamā / yā ṛddhimata ṛddhiprātihāryavidarśanā sattvānukampayā sattvānāmāśayaviśuddhiṃ vādhipatiṃ kṛtvā prayogaviśuddhiṃ vā ete sattvāḥ prātihāryaṃ dṛṣṭvā śrutvā vā āśayaśuddhiṃ vā śāsane pratilapsyante prayokṣyante samyagiti / te ca tena prātihāryeṇāvarjitamānasā āśayaśuddhiṃ vā pratilabhante prayujyante vā samyak /

tatra deśanā katamā / svayaṃ svārthaprāptāvaśaktasya saddharmadeśanā samyak pratipattisahāyabhūtā / śaktasyāpi ca kṣiprābhijñatāyai anukūlā saddharmadeśanā /

tatra guhyadharmākhyānaṃ katamat / yā bālaprajñānāṃ sattvānāmatyudāragambhīrārthadharmapraticchādanatā uttānasupraveśasukhopāyāvatāradharmadeśanatā /

vivṛtadharmākhyānaṃ katamat / yā pṛthuprajñānāṃ sattvānāṃ sukhapraviṣṭabuddhaśāsanānayānāmatyudāragambhīrasthānavivaraṇatā /

tatra mṛduḥ prayogaḥ katamaḥ / yaḥ sātatyaprayogavivarjitaḥ satkṛtyaprayogavivarjitaśca /

madhyaḥ prayogaḥ katamaḥ / yaḥ sātatyaprayogavivarjito vā satkṛtyaprayogavivarjito vā / ityanayordvayoḥ prayogayoranyataravivarjitaḥ /

adhimātraḥ prayogaḥ katamaḥ / yastadubhayaprayogasaṃyuktaḥ sātatyaprayogasaṃyuktaḥ satkṛtyaprayogasaṃyuktaśca /

tatra śrutaṃ katamat / yo bauddhapravacanādhimuktasya sūtrādīnāṃ dharmāṇāṃ śravaṇodgrahaṇa-dhāraṇasvādhyāyābhiyogaḥ /

cintā katamā / praviveke dharmanidhyānābhiratasya arthābhyūhanāsaṃlakṣaṇāniścayaḥ /

bhāvanā katamā / śamathapragrahopekṣānimitteṣu samyagupalakṣaṇāpūrvikā śamathavipaśyanopekṣā 'bhyāsaratiḥ /

saṃgrahaḥ katamaḥ / samyag nirāmiṣacittasya niśrayadānamācāryopādhyāyanyāyena / pṛthagvidhā ca paricaryā tadyathā glānopasthānaparicaryā dharmyacīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyaparicaryā śokakaukṛtyaprativinodanaparicaryā kleśaprativinodanaparicaryā / ityevaṃbhāgīyāḥ pṛthagvidhā paricaryāṃ veditavyāḥ /

nigrahaḥ katamaḥ / ātmagatāṃ saṃkleśārakṣāṃ saṃvidhāya skhalitacodanā mṛdau vyatikrame / madhye vyatikrame 'vasādanā / adhimātre vyatikrame pravāsanā / tatra yā ca codanā yā cāvasādanā sā teṣāmeva hitasukhārthaṃ tadanyeṣāñca / yā punaḥ pravāsanā punaḥ pratisaṃharaṇāya sāpi teṣāṃ cānyeṣāṃ ca hitasukhāya / yā punarapratisaṃhāryā pravāsanā sā pareṣāmeva hitasukhāya / tathāhi pareṣāṃ pravāsanāṃ vyatikramanidānam / pareṣūpalabhyāvyatikramāya cetayate /

kathaṃ svayaṃ paripācayati / ānulomikañca dharmaṃ deśayati akuśalāt sthānādyutthāpya kuśale sthāne pratiṣṭhāpanāya / yathāvādī ca bhavati tathākārī / dharmānudharmapratipannastatsvabhāvānuvartī / yenainaṃ pare naivamāha / tvameva tāvat svayaṃ nākuśalātsthānādyutthitaḥ kuśale ca sthāne pratiṣṭhitaḥ kasmāttvaṃ tatra paraṃ samādāpayitavyaṃ codayitavyaṃ smārayitavyaṃ manyase / tvameva tāvat paraiścodayitavyaḥ smārayitavyaḥ samādāpayitavyaḥ /

kathaṃ paramadhyeṣate / yasyāntike sattvānāmadhimātraśca premagauravaṃ niviṣṭaṃ bhavati / yaścopāyajño bhavati dharmadeśanāyāṃ suśikṣitaḥ / stamadhyeṣate vyāpārayati paripākāya /

ubhābhyāmābhyāṃ samastābhyāṃ svaparādhyeṣaṇākṛtaḥ paripāko veditavyaḥ /

ityanena saptaviṃśatividhena paripākopāyena sā ṣaḍvidhā paripākaprabheda saṃpadveditavyā / indriyaparipākasya kuśalamūlaparipākasya jñānaparipākasya mṛdumadhyādhimātrasya ca paripākasya /

tatra paripācakāḥ pudgalāḥ katame / samāsataḥ ṣaṭ bodhisattvāḥ ṣaṭasu bodhisattvabhūmiṣu vyavasthitāḥ sattvān paripācayanti / adhimukticaryābhūmisthito (dutt 60) bodhisattvo 'dhimukticārī / śuddhādhyāśayabhūmisthito bodhisattvaḥ śuddhādhyāśayaḥ / caryāpratipattibhūmisthito bodhisattvaścaryāpratipannaḥ / niyata bhūmisthito bodhisattvo niyata-patitaḥ / niyatacaryā-pratipattibhūmisthito bodhisattvo niyatacaryāpratipannaḥ / niṣṭhāgamanabhūmisthito bodhisattvo niṣṭhāgataḥ / tatrāgotrasthānāṃ pudgalānāṃ sugatigamanāya paripākaḥ punaḥ punaḥ pratyāvartyo bhavati punaḥ punaḥ karaṇīyaḥ / gotrasthānāṃ punaḥ paripāko na pratyāvartyo bhavati na punaḥ punaḥ karaṇīyaḥ /

tatra paripakvapudgalalakṣaṇaṃ katamat / śrāvakaḥ pūrvakuśalābhyāsād yadāmṛdupākavyavasthito bhavati sa mṛducchando bhavati mṛduprayogaścāpāyānapi gacchati na ca dṛṣṭe dharme śrāmaṇyaphalamadhigacchati na ca dṛṣṭe dharme parinirvāti / yadā tu madhyapākavyavasthito bhavati sa madhyacchandaśca bhavati madhyaprayogo na cāpāyān gacchati / dṛṣṭe ca dharme śrāmaṇyaphalaṃ prāpnoti / no tu dṛṣṭe dharme parinirvāti / adhimātre paripāke sthitaḥ adhimātracchando bhavati adhimātraprayogaśca na cāpāyān gacchati / dṛṣṭe ca dharme śrāmaṇyaphalaṃ prāpnoti / dṛṣṭa eva ca dharme parinirvāti /

pratyekabuddhastathaiva veditavyaḥ yathā śrāvakaḥ / tatkasya hetoḥ / tulyajātīyo 'sya mārgaḥ śrāvakaiḥ / ayantu śrāvakebhyaḥ pratyekabuddhasya viśeṣaḥ / paścime bhave paścime ātmabhāvapratilambhe 'nācāyakaṃ pūrvābhyāsavaśāt saptatriṃśadvodhipakṣyān dharmān bhāvayitvā sarvakleśaprahāṇādarhattvaṃ sākṣātkaroti / tasmātpratyekabuddha ityucyate /

bodhisattvaḥ punaradhimukticaryābhūmisthito muduparipāko veditavyaḥ / adhyāśayaśuddho caryāpratipattibhūmau ca madhyaparipākaḥ / niyāto niṣṭhitaścādhimātraparipākaḥ / tatra mṛdupākavyavasthito bodhisattvo mṛducchando bhavati mṛduprayogaḥ apāyāṃśca gacchati / prathamakalpāsaṃkhyeyaparyantataśca sa veditavyaḥ / uttaptairacalaiḥ suviśuddhaiśca bodhipakṣyaiḥ kuśalaidharmaiḥ sarvaireva visaṃyukto bhavati / madhyapāko bodhisattvo madhyacchando bhavati madhyaprayogaḥ / na cāpāyān gacchati dvitīyakalpāsaṃkhyeyaparyantataśca bhavati / uttaptairacalaiśca bodhipakṣyaiḥ kuśalairdharmaiḥ (dutt 61) saṃyukto bhavati / suviśuddhairvisaṃyuktaḥ / adhimātrapākasthito bodhisattvaḥ adhimātracchando bhavatyadhimātraprayogaśca / na cāpāyān gacchati / tṛtīyakalpāsaṃkhyeyaparyantataśca bhavati / uttaptairacalaiḥ suviśuddhairbodhipakṣyaiḥ kuśalairdharmaiḥ samanvāgato bhavati / tatra prakṛtyā ghanatvādujjvalatvādadhimātramahāphalatvānmahānuśaṃsatvāccottaptā ityucyante / apratyāvartyatvādaparihāṇīyatvādviśeṣagāmitvādacalā ityucyante / bodhisattvabhūmau niruttaratvātsuviśuddhā ityucyante /

tatra yaścāmiṣakṛtaḥ paripāko yaśca ṛddhyāvarjanajo yaśca guhyadharmākhyānajo yaśca mṛduprāyogiko yaśca śrutamātrakṛtaḥ paripāka ityeṣa pañcavidhaḥ paripākaḥ dīrghakālābhyāsādapyeṣāṃ dharmāṇāṃ mṛduka eva bhavati prāgevettakakālābhyāsāt / tadanyaistu sarvaiḥ paripākasya kāraṇaiḥ paripākasya triprakāranayo veditavyaḥ / mṛdukenābhyāsena mṛduko madhyena madhyaḥ adhimātreṇādhimātraḥ paripāko veditavyaḥ / tasya ca mṛdumadhyādhimātrasya paripākasyaikaikasya triprakāranayo veditavyaḥ / mṛdukasya [mṛdu-]mṛduko mṛdumadhyo mṛdvadhimātraḥ / madhyasya ca madhyamṛduko madhyamadhyo madhyādhimātraḥ / adhimātrasyādhimātramṛduradhimātramadhyo 'dhimātrādhimātraḥ / ityevaṃ bhāgīyottarottaraprabhedanayenāpramāṇaḥ paripākaprabhedaḥ sattvānāṃ buddhabodhisattvakṛto veditavyaḥ /

tatra bodhisattvaḥ ebhiḥ paripākakāraṇairyathānirdiṣṭairātmanaśca buddhadharmaparipākāyendriyaparipākaṃ kuśalamūlaparipākaṃ jñānaparipākañca mṛdumadhyādhimātrañca samudānayati parasattvānāñca parapudgalānāṃ yānatrayaniryāṇāya /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne ṣaṣṭhaṃ paripākapaṭalam //

bodhipaṭalam (chapter 1.7)

tatra bodhiḥ katamā / samāsato dvividhañca prahāṇaṃ dvividhañca jñānaṃ bodhirityucyate /

tatra dvividhaṃ prahāṇaṃ-kleśāvaraṇaprahāṇaṃ jñeyāvaraṇaprahāṇañca / dvividhaṃ punarjñānaṃ yat kleśāvaraṇaprahāṇācca nirmalaṃ sarvakleśaniranubandhajñānam / jñeyāvaraṇaprahāṇācca yatsarvasmin jñeye 'pratihatamanāvaraṇaṃ jñānam /

aparaḥ paryāyaḥ / śuddhajñānaṃ sarvajñānamasaṅgajñānañca / sarvakleśavāsanāsamuddhātaścākliṣṭāyāścāvidyāyāḥ niḥśeṣaprahāṇamanuttarā samyaksaṃbodhirityucyate / tatra savāsanānāṃ sarvakleśānāṃ sarvataścātyantañca prahāṇādyad jñānaṃ tacchuddhamityucyate / sarvadhātuṣu sarvavastuṣu sarvaprakāreṣu sarvakāleṣu yadjñānamavyāhataṃ pravartate tatsarvajñānamityucyate / tatra dvau vā dhātū / lokadhātuḥ sattvadhātuśca / tatra dvividhaṃ vastu / saṃskṛtamasaṃskṛtañca / tasyaiva ca saṃkṛtāsaṃskṛtasya vastuno 'pramāṇaḥ prakārabhedaḥ svalakṣaṇottarajātiprabhedena sāmānyalakṣaṇaprabhedena hetuphalaprabhedena dhātugatikuśalākuśalāvyākṛtādiprabhedena / tatra kālastrividhaḥ / atīto 'nāgataḥ pratyutpannaśca / ityetatsarvadhātukaṃ sarvavastukaṃ sarvaprakāraṃ sarvakālaṃ jñānaṃ sarvajñānamityucyate / tatrāsaṅgajñānaṃ yadābhogamātrādeva sarvatrādhiṣṭhitaṃ tvaritamasaktaṃ jñānaṃ pravartate / na punaḥ punarābhogaṃ kurvato nānyatraikābhogapratibaddhameva tajjñānaṃ bhavati /

aparaḥ paryāyaḥ / catvāriṃśaduttaramāveṇikaṃ buddhadharmaśataṃ yā ca tathāgatasyāraṇā praṇidhijñānaṃ pratisaṃvidaśca / iyamanuttarā samyaksaṃbodhirucyate /

tatredaṃ catvāriṃśaduttaramāveṇikaṃ buddhadharmaśatam / dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyaśītyanuvyañjanāni catasraḥ sarvākārāḥ pariśuddhayaḥ daśa balāni catvāri vaiśāradyāni trīṃṇi smṛtyupasthānāni trīṇyarakṣyāṇi mahākaruṇā 'sammoṣadharmatā (dutt 63) vāsanāsamudghātaḥ sarvākāravarajñānañca / eṣāñca buddhadharmāṇāṃ vibhāgaḥ pratiṣṭhāpaṭale bhaviṣyati /

tatreyaṃ paramā bodhiḥ saptabhiḥ paramatābhiryuktā yeneyaṃ sarvabodhīnāṃ parametyucyate /

sapta paramatāḥ katamāḥ āśrayaparamatā pratipattiparamatā sampattiparamatā jñānaparamatā prabhāvaparamatā prahāṇaparamatā vihāraparamatā ca / yattathāgato dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ sulakṣitagātraḥ / iyamasyāśrayaparamatetyucyate / yattathāgata ātmahitāya parahitāya bahujanahitāya [bahujanasukhāya] lokānukampāyai arthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇāṃ pratipannaḥ / iyamasya pratipattiparamatetyucyate / yattathāgato niruttarābhirapratisamābhiścatasṛbhiḥ saṃpattibhiḥ samanvāgataḥ śīlasaṃpattyā dṛṣṭisaṃpattyā ācārasaṃpattyā ājīvasaṃpattyā [pratipannaḥ] / iayamasya sampattiparamatetyucyate / yattathāgato niruttarābhirapratisamābhiścatasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ samanvāgataḥ dharmapratisaṃvidā 'rthapratisaṃvidā niruktipratisaṃvidapratibhānapratisaṃvidā ca / iyamasya jñānaparamatetyucyate / yattathāgato niruttarābhirapratisamābhiḥ ṣaḍbhirabhijñābhiḥ samanvāgataḥ yathā pūrvanirdiṣṭābhiḥ / iyaṃ tathāgatasya prabhāvaparamatetyucyate / yattathāgataḥ savāsanasarvakleśaprahāṇena niruttareṇāpratisamena jñeyāvaraṇa prahāṇena ca samanvāgataḥ / iyamasya prahāṇaparamatetyucyate / yattathāgatastribhirniruttarairapratisamairvihāraistabdahula vihārī āryeṇa vihāreṇa divyena brāhmeṇa / iyamasya vihāraparamatetyucyate / tatra śūnyatānimittāpraṇihitavihārā nirodhasamāpattivihāraścāryo vihāra ityucyate / catvāri dhyānānyārūpyasamāpattayaśca divyo vihāra ityucyate / catvāryapramāṇāni brāhmo vihāra ityucyate / tasmātpunastrividhādvihārāścatvāraḥ paramavihārā yaistathāgatāstadvahulavihāriṇo bhavanti / āryādvihārācchūnyatā vihāro nirodhasamāpattivihāraśca / divyādvihārādāniṃjyacaturthadhyānavihāraḥ / brāhmādvihārātkaruṇāvihāro yena tathāgatastriskṛto rātrau triskṛtvo divase ṣaṭkṛtvo rātriṃdivena buddhacakṣaṣā lokaṃ vyavalokayati ko hīyate (dutt 64) ko vardhate kasyānutpannāni kuśalamūlānyavaropayāmi kvaṃ yāvadvistareṇāgraphale 'rhattve pratiṣṭhāpayāmīti /

tatrāśrayaparamatayā tathāgatā mahāpuruṣā ityucyante / pratipattiparamatayā mahākāruṇikā ityucyante / saṃpattiparamatayā mahāśīlamahādharmāṇa ityucyante / jñānaparamatayā mahāprajñā ityucyante / prabhāvaparamatayā mahābhijñā ityucyante / prahāṇaparamatayā mahāvimuktaya ityucyante / vihāraparamatayā mahāvihāratad bahulavihāriṇa ityucyante /

teṣāñca punastathāgatānāṃ daśabhirākārairguṇābhidhānañca bhavati guṇānusmaraṇatā ca / katamairdaśabhiḥ / ityapi sa bhagavāṃstathāgato 'rhansamyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti / tatrāvitathavacanāttathāgataḥ / sarvaprāptayārthaprāptatvāt anuttarapuṇyakṣetratvāt pūjārhatvāccārhan / yathāvatparamārthena dharmānubodhātsamyaksaṃbuddhaḥ / tisṛbhirvidyābhiryathāsūtroktena ca caraṇena vipaśyanāśamathapakṣobhayasusampannatvādvidyācaraṇasampannaḥ / paramotkarṣagamanādapunaḥ pratyāgamanācca sugataḥ / sattvadhātulokadhātvoḥ sarvākāreṇa kleśavyavadānajñānāllokavit / paramacittadamopāyajñatayā ekasyaiva loke puruṣabhūtasya ca prādurbhāvāt anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ / cakṣurbhūtatvājjñānārthadharmatattva bhūtatvād vyaktasyārthasya nirṇetṛtvāt sarvārthapratisaraṇatvādavyutpannasyārthasya vyutpādakatvā dutpannasya saṃśayasyocchedakatvāt gambhīrāṇāṃ sthānānāṃ vivaraṇāt paryavadāpakatvāttanmūlatvāt sarvadharmāṇāṃ tannetṛkatvāttatpratisaraṇatvāt sarvaduḥkhasya niḥsaraṇaṃ śāsti vyapadiśati samyagdevamanuṣyāṇām / tasmācchāstā devamanuṣyāṇāmityucyate / arthopasaṃhitasya dharmarāśeranarthopasaṃhitasya dharmarāśernnaivārthopasaṃhitasya nānārthopasaṃhitasya dharmarāśeḥ sakalasarvākārābhisaṃbodhād buddha ityucyate / sarvamārabalamahāsaṃgrāmāvabhaṅgādbhagavān /

tatra prabhūtairapi kalpairekasyāpi buddhasya prādurbhāvo na bhavati / ekasminneva ca kalpe prabhūtānāṃ buddhānāmutpādo bhavati / teṣu teṣu ca daśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣvaprameyāṇāmeva buddhānāmutpādo veditavyaḥ / tatkasya hetoḥ / santi daśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyā bodhisattvā ye tulyakālakṛtapraṇidhānāstulyasaṃbhārasamudāgatāśca / yasminneva divase pakṣe māse saṃvatsare ekena bodhisattvena bodhau cittaṃ praṇihitaṃ tasminneva divase pakṣe māse saṃvatsare sarvaiḥ / yathā caika utsahito ghaṭito vyāyacchitaśca tathā sarve / tathāhi dṛśyante 'sminneva lokadhātāvanekāni bodhisattvaśatāni yāni tulyakālapraṇidhānāni tulyatyāgāni tulyakṣāntikāni tulyavīryāṇi tulyadhyānāni tulyaprajñānāni / prāgeva daśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣu / buddhakṣetrāṇyapi trisāhasramahāsāhasrāṇyaprameyāsaṃkhyeyāni daśasu dikṣu saṃvidyante / na ca tulyasaṃbhārasamudāgatayordvayostāvadbodhisattvayorekasmin lokadhātau buddhakṣetre yugapadutpattyavakāśo 'sti prāgevāprameyāsaṃkhyeyānām / na ca punastulyasaṃbhārāṇāṃ krameṇānuparipāṭikayā utpādoyujyate / nāpi sarveṇa sarvamanutpāda eva yujyate / tasmāddaśasu dikṣvaprameyāsaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu yathā pariśodhiteṣu tathāgataśūnyeṣu te tulyasaṃbhārā bodhisattvā anyonyeṣu buddhakṣetreṣūtpadyanta iti veditavyam / tadanena paryāyeṇa bahuṣu lokadhātuṣu buddhabāhulyameva yujyate / na caikasmin buddhakṣetre dvayostathāgatayoryugapadutpādo bhavati / tatkasya hetoḥ / dīrgharātraṃ khalu bodhisattvenaivaṃ praṇidhānamanubṛṃhitaṃ bhavati /

yathāhameko 'pariṇāyake loke pariṇāyakaḥ syāṃ sattvānāṃ vinetā sarvaduḥkhebhyo vimocayitā parinirvāpayiteti / yasyaivaṃ dīrgharātraṃ praṇidhānamanubṛṃhayataḥ samyak pratipattiparigṛhītamṛdhyatyeva tat / punaśca śakta ekastathāgatastrisāhasramahāsāhasre ekasmin buddhakṣetre sarvabuddhakārya kartum / ato dvitīyasya tathāgatasya vyartha evotpādaḥ syāt / bhūyaścaikasya tathāgatasya loke utpādātsattvānām evārthakaraṇaprasiddhiḥ pracuratarā bhavati pradakṣiṇatarā / tatkasya hetoḥ / teṣāmevaṃ bhavatyayameva kṛtsne jagatyekastathāgato na dvitīyaḥ / asmiñjanapadacārikāṃ vā viprakānte parinirvṛte vā nāsti sa kaścid dvitīyaḥ / (dutt 66) yasyāsmābhirantike brahmacaryaṃ caritavyaṃ syāt dharmo vā śrotavya iti viditvā 'titvarante ghanatareṇa chandavyāyāmena brahmacaryavāsāya saddharmaśravaṇāya ca / buddhabahutvaṃtu te upalabhya nātitvareran / evameṣāmekasya buddhasyotpādātsvārthe karaṇaprasiddhiḥ pracuratarā ca bhavati pradakṣiṇatarā ca /

tatra sarvabuddhānāṃ sarvaṃ samasamaṃ bhavati nirviśiṣṭaṃ sthāpayitvā catvāri sthānāni-āyurnāma kulaṃ kāyañca / ityeṣāñcaturṇāṃ dharmāṇāṃ hrāsavṛddhyā vilakṣaṇatā buddhānām / na tvanyena kenacit / na ca strī anuttarāṃ samyaksaṃbodhimasaṃbudhyate / tatkasya hetoḥ / tathā hi bodhisattvaḥ prathamasyaiva kalpāsaṃkhyeyasyātyayāt / strībhāvaṃ vijahāti / bodhimaṇḍaniṣadanamupādāya na punarjātu strī bhavati / prakṛtyā ca bahukleśo duṣprajñaśca bhavati sarvo mātṛgrāmaḥ / na ca prakṛtyā bahukleśasantānena duṣprajñasantānena ca śakyamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhum /

evamiyamanuttarā samyaksaṃbodhiḥ svabhāvato 'pi yathānirdiṣṭā yathābhūtaṃ veditavyā / paramato 'pi guṇanirdeśānusmaraṇato 'pi saṃbhavato 'pi viśeṣato 'pi yathānirdiṣṭā yathābhūtaṃ veditavyā / api tvacintyaiva sarvatarkamārgasamatikrāntatvādaprameyāsaṃkhyeyaguṇasamuditatvādanuttaraiva ca samyaksaṃbodhiḥ sarvaśrāvaka-pratyekabuddhatathāgatānābhi nirvṛttaye bhavati / tasmādeṣaiva bodhiragryā śreṣṭhā varā praṇīteti /

iti bodhisattvabhūmāvādhāre yogasthāne saptamaṃ bodhipaṭalam /

balagotrapaṭalam (chapter 1.8)

nirdiṣṭaṃ tāvadyatra bodhisattvena śikṣitavyam / yathā punaḥ śikṣitavyaṃ tadvakṣyāmi /

uddānam /

adhimukterbahulatā dharmaparyeṣṭideśanā / pratipattistathā samyagavavādānuśāsanam / upāyasahitaṃ kāyavāṅmanaḥkarma paścimam /

ihādita eva bodhisattvena bodhisattvaśikṣāsu śikṣitukāmenādhimuktibahulena bhavitavyaṃ dharmeparyeṣakeṇa dharmadeśakena dharmānudharmapratipannena samyagavavādānuśāsakena samyagavavādānuśāsanyāñca sthitena upāyaparigṛhītakāyavāṅmanaḥkarmaṇā ca bhavitavyam /

kathañca bodhisattvo 'dhimuktibahulo bhavati / iha bodhisattvo 'ṣṭavidhe 'dhimuktyadhiṣṭhāne śraddhāprasādapūrvaṃkeṇa niścayena rucyā samanvāgato bhavati / triṣu ratneṣu buddhadharmaṃsaṃghaguṇeṣu buddhabodhisattvaprabhāve ca yathānirdiṣṭe tattvārthe ca yathānirdiṣṭe hetau ca phale ca vicitre yathāyogapatite aviparīte prāptavye cārthe samartho 'haṃ prāptumiti / yathā prāptavye arthe evaṃ prāptyupāye astyayaṃ prāptyupāyaḥ prāptavyasyārthasyeti / tatra prāptavyo 'yathā bodhiranuttarā / prāptyupāyaḥ punaḥ sarve bodhisattvaśikṣāmārgāḥ / tathā subhāṣite sulapite supravyāhṛte 'dhimuktistadyathā sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇādiṣu dharmeṣu /

tatrāsminnaṣṭavidhe 'dhimuktyādhiṣṭhāne bodhisattvasya dvābhyāṃ kāraṇābhyāmadhimuktibahulatā veditavyā / adhimuktyabhyāsabahulīkārataśca tīvrakṣāntisanniveśataśca /

tatra dharmaṃ bodhisattvaḥ paryeṣamāṇaḥ kiṃ paryeṣate / kathaṃ paryeṣate / kimarthaṃ (dutt 68) paryeṣate / samāsato bodhisattvo bodhisattvapiṭakañca paryeṣate śrāvakapiṭakañca / vāhyakāni ca śāstrāṇi laukikāni ca śilpakarmapasthānāni paryeṣate /

tatra dvādaśāṅgādvacogatādyadvaipulyaṃ tadvodhisattvapiṭakam / avaśiṣṭaṃ śrāvakapiṭakaṃ veditavyam / bāhyakāni punaḥ śāstrāṇi samāsatastrīṇi / hetuśāstraṃ śabdaśāstraṃ cikitsaka śāstrañca / tatra laukikāni śilpakarmasthānānyanekavidhāni bahunānāprakārāṇi / suvarṇakārāyaskāramaṇikārakarmajñānaprabhṛtīni / tānyetāni sarvavidyāsthānaparigṛhītāni pañcavidyāsthānāni bhavanti / adhyātmavidyā hetuvidyā śabdavidyā vyādhicikitsāvidyā śilpakarmasthānavidyā ca / itīmāni pañca vidyāsthānāni yāni bodhisattvaḥ paryeṣate / evamanena sarvavidyāsthānāni paryeṣitāni bhavanti /

tatra buddhavacanamadhyātmaśāstramityucyate / tatpunaḥ katyākāraṃ pravartate / evaṃ yāvallaukikāni śilpakarmasthānāni katyākārāṇi pravartante / buddhavacanaṃ samāsato dvyākāraṃ pravartate / samyaghetuphalaparidīpanākāraṃ kṛtāviprahāṇā kṛtānabhyāgamaparidīpanākārañca / hetuśāstramapi dvyākāram / paropāraṃbhakathānuśaṃsaparidīpanākāraṃ parataścetivādavipramokṣānuśaṃsaparidīpanākārañca / śabdaśāstramapi dvyā kāram / dhāturūpasādhanavyavasthānaparidīpanākāraṃ vāksaṃskārānuśaṃsaparidīpanākārañca / cikitsāśāstrañcaturākāraṃ pravartate / āvādhakośalaparidīpanākaram / āvādhasamutthānakauśalaparidīpanākāram / utpannasyāvādhasya prahāṇakauśalaparidīpanākāram / prahāṇasya cāvādhasyāyatyāmanutpādakauśalaparidīpanākāram / laukikāni śilpakarmasthānajñānāni svakasvakaśilpakarmasthānānuṣṭhānakāryapariniṣpattiparidīpanākārāṇi /

kathañca buddhavacanamaviparītaṃ hetuphalaṃ paridīpayati / daśeme hetavaḥ aviparītaṃ hetuvyavasthānaṃ sarvahetusaṃgrahe veditavyāḥ saṃkleśāya vā vyavadānāya vā laukināmapi ca teṣāṃ sasyādīnāmavyākṛtānāṃ pravṛttaye / daśa hetavaḥ (dutt 69) katame / anuvyavahārahetuḥ / apekṣāhetuḥ / ākṣepahetuḥ / parigrahahetuḥ / abhinirvṛttihetuḥ / āvāhakahetuḥ pratiniyamahetuḥ / sahakārihetuḥ virodhahetuḥ / avirodhahetuśca /

tatra sarvadharmāṇāṃ yannāma nāmapūrvikā ca saṃjñā saṃjñāpūrvakaścābhilāpaḥ / ayamucyate teṣāṃ dharmāṇāmanuvyavahārahetuḥ / tatra yadapekṣaṃ yaddhetukaṃ yasmin vastunyarthitvamupādānañca bhavatyayamasyocyate 'pekṣāhetuḥ / tadyathā hastāpekṣaṃ hastahetukamādānakarma / pādāpekṣaṃ pādahetukamabhikramapratikramakarma / parvāpekṣaṃ parvahetukaṃ samiñjitaprasāritakarma / jighatsāpipāsāpekṣaṃ jighatsāpipāsāhetukaṃ bhojanapānādānaṃ paryeṣaṇatā ca / ityevaṃbhāgīyo 'pramāṇa-nayānugataḥ apekṣāheturveditavyaḥ / tatra bījamāvasānikasya svaphalasyākṣepahetuḥ / bījanirmuktaḥ tadanyaḥ pratyayaḥ parigrahahetuḥ / tadeva bījaṃ svaphalasya nirvṛttihetuḥ / tatpunarbījanirvṛttaṃ phalamuttarasya bījākṣiptasya phalasyāvāhakahetuḥ nānāvijātīya-vibhinnakāraṇatvaṃ pratiniyamahetuḥ / yaścāpekṣāhetuḥ yaścākṣepahetuḥ yaśca parigrahaheturyaśca nirvṛttiheturyaścāvāhakaheturyaśca pratiniyamaheturityetān sarvān hetūn ekadhyamabhisaṃkṣipya sahakāriheturityucyate / utpattāvāntarāyiko hetuvirodhahetuḥ / antarāyavaikalyamavirodhahetuḥ /

tatra virodhaḥ samāsataḥ ṣaḍvidhaḥ / vāgvirodhaḥ / tadyathā śāsrāṇi pūrvāparaviruddhāni bhavanti tadekatyānāṃ śramaṇabrāhmaṇānām yuktivirodhaḥ / sādhyasya jñeyasyārthasya sādhanāyopapattisādhanayuktirayujyamānā bhavati / utpativirodhaḥ / tadyathā utpatti pratyayavaikalpādutpattyāntarāyikadharmasānnidhyāccopattirna bhavati / sahavasthāna virodhaḥ / tadyathā ālokatamaso rāgadveṣayoḥ sukhaduḥkhayoḥ / vipratyanīkavirodhaḥ / tadyathā ahinakulayormārjāramūṣikayoranyonyapratyarthikayośca pratyamitrayoḥ / vipakṣaprātipakṣikaśca virodhaḥ / tadyathā 'śubhabhāvanā-kāmarāgayoḥ maitrībhāvanā-vyāpādayoḥ karuṇābhāvanāvihiṃsayoḥ bodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgabhāvanāyāḥ sarvakleśānāñca traidhātukāvacarāṇām asmiṃstvarthe utpattivirodha evābhipretaḥ /

punaḥ sarveṣāmeṣāṃ hetūnāṃ dvābhyāṃ hetubhyāṃ saṃgrahaḥ / janakena ca hetunā (dutt 70) upāyahetunā ca / yadākṣepakaṃ nirvartakañca bījaṃ tajjanako hetuḥ / avaśiṣṭā hetava upāyaheturveditavyaḥ /

catvāraḥ pratyayāḥ hetupratyayaḥ samanantarapratyayaḥ ālambanapratyayaḥ adhipatipratyayaśca / tatra yo janako hetuḥ saḥ hetupratyayaḥ / yaḥ punarupāyahetuḥ so 'dhipatipratyayo veditavyaḥ / samanantarapratyayaścālambanapratyayaśca cittacaitasikānāmeva dharmāṇām / tathā hi cittacaitasikā dharmāḥ prāgutpannāvakāśadānaparigṛhītā ālambanaparigṛhītāśca prādurbhavanti pravartante ca / tasmātsamanantarapratyaya ālambanapratyayaśca parigrahahetunā saṃgṛhītau veditavyau /

tatra kathamebhirdaśabhirhetubhiḥ sarvalaukikā bhāvāḥpravartante / kathañca saṃkleśo bhavati / kathañca vyavadānam / yānīmāni vividhāni sasyāni dhānyasaṃkhyātāni loke yairayaṃ loko jīvikāṃ kalpayati teṣāṃ tāvadyadidaṃ nāma saṃjñā vyāgvyāhāro vividhastad yathā yavaśāligodhūmatilamudgamāṣakulatthādikaḥ / ayameṣāmanuvyavahārahetuḥ yavā ānīyantāṃ dīyantāṃ piṣyantāṃ sthāpyantāmityevamādikasya vyavahārasya yathā yavā evamavaśiṣṭheṣvapi veditavyam jighatsāpipāsādaurbalyaṃ kāyasthityapekṣaṃ kavaḍīkārāhārāsvādāpekṣañca / teṣvarthitvaṃ paryeṣaṇā upanādānamupabhogaśca bhavati / ayameṣāmapekṣāhetuḥ / yato yataḥ svabījād yasya [yasya] sasyasya prādurbhāvo bhavati tadbījaṃ tasyākṣepahetuḥ / pṛthivīvṛṣṭyādikaḥ pratyayo 'ḍkuraprādurbhāvāya parigrahahetuḥ tadbījaṃ tasyāṅkurasyābhinirvṛttihetuḥ / sa khalvaṅkurakāṇḍa patraparaṃparāsantānastasyāḥ sasyaniṣpatteḥ sasyaparipākagyāvāhakahetuḥ / yavabījācca yavāṅkurasya yavasasyasya ca prādurbhāvo bhavati nānyasya / evaṃ pariśiṣṭebhyo veditavyam / ayameṣāṃ pratiniyamahetuḥ / sarve caite apekṣāhetumupādāya pratiniyamahetvantāheta vaḥ sasyasyābhiniṣpattaye sahakārihetuḥ / na hi taddhānyamanyatamahetuvaikalyānniṣpadyate / tasmātsarvā sā sāmagrī sahakāriheturityucyate / aśani-sasyaroganipātādayo 'ntarāyā virodhahetuḥ / tadvaikalyaṃ nānantarāyaḥ avirodhahetuḥ / evamete daśa hetavastadanyeṣvapi laukikeṣu bhāveṣu yathāyogaṃ veditavyāḥ / tadyathā dhānyaparigrahe /

tatra sarvasya pratītyasamutpādasya yadidaṃ nāmasaṃjñā-vāgvyāhāraḥ tadyathā avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃvistareṇa yāvajjarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ / ityayantāvat saṃkleśasyānuvyavahārahetuḥ / avidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvajjātipratyayaṃ jarāmaraṇamityevamādikasya anuvyavahārasya viṣayāsvādāpekṣā caiṣu bhavāṅgeṣu pravṛtiḥ / ayamasya saṃkleśasyāpekṣāhetuḥ / avidyādīnāṃ dharmāṇāṃ dṛṣṭe dharme yāni bījāni jātasya bhūtasyeha tānyanyajānmikasya jātijarāmaraṇasyākṣepahetuḥ / asatpuruṣasaṃsevā 'saddharmaśravaṇamayoniśomanaskāraḥ pūrvābhyāsāvedhaścāvidyādīnāmutpattaye parigrahahetuḥ / svakasvakaṃ bījamavidyādīnāṃ nirvṛṃttihetuḥ / te punaravidyādayo bhavaparyavasānā uttarottarāvāhanapāraṃparyeṇa tasyānyajānmikasya jātijarāmaraṇasyāvāhakahetuḥ / anye saha svavīryairavidyādayo bhavaparyavasānā narakopapattaye saṃvartante / anye tiryakpretamanuṣyadevopapattaye / ityeyaṃ saṃkleśasya pratiniyamahetuḥ / apekṣāhetumādiṃ kṛtvā sarva ete hetavaḥ pratiniyamahetuparyavasānāḥ sahakāriheturityucyate / tasya punaḥ saṃkleśasya virodhahetuḥ gotrasaṃpad buddhānāmutpādaḥ saddharmasya deśanā satpuruṣasaṃsevā saddharmaśravaṇaṃ yoniśo manaskāro dharmānudharmapratipattiḥ sarve ca bodhipakṣyā dharmāḥ / avirodhahetureṣāmeva yathoddiṣṭānāṃ dharmāṇāṃ vaikalyaṃ virahitatvam / evamebhirdaśabhirhetubhiḥ sarvaḥ saṃkleśaḥ sarvasattvānāṃ veditavyaḥ / tatra yaḥ sarveṣu vyavadānapakṣyeṣu dharmeṃṣu nirodhe ca nirvāṇe nāmasaṃjñāvāgvyāhāraḥ / ayaṃ vyavadānasyānuvyavahārahetuḥ /

itīmāni smṛtyupasthānāni samyak prahāṇāni yāvadāryāṣṭāṅgo mārgaṃḥ / avidyānirodhācca saṃskāranirodho vistareṇa yāvajjātinirodhājjarāmaraṇanirodha ityasyaivaṃbhāgīyasyānuvyavahārasya / tatra yā saṃskārādīnavāpekṣā vyavadānaparyeṣaṇā vyavadānaparigraho vyavadānapariniṣpattiḥ ayamasyāpekṣāhetuḥ / yā gotrasthasya pudgalasya gotrasaṃpat sopadhiśeṣa [nirūpadhiśeṣa] nirvāṇādhigamāya pūrvaṅgamāya / [ayaṃ] vyavadānasyākṣepahetuḥ / satpuruṣasaṃsevā saddharmaśravaṇaṃ yoniśomanaskāraḥ pūrvakṛtaścendriyaparipākaḥ parigrahahetuḥ / tāni gotrasaṃgṛhītānyanāsravabodhipakṣyadharmabījāni teṣāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāmabhinirvṛttihetuḥ te punaḥ svabījānnirvṛttā bodhipakṣyā dharmāḥ sopadhiśeṣa-nirupadhiśeṣanirvāṇadhātvoḥ krameṇāvāhakahetuḥ / (dutt 72) tatra yacchrāvakagotraṃ śrāvakayānena parinirvāṇāya saṃvartate pratyekabuddhagotraṃ pratyekabuddhayānena parinirvāṇāya saṃvartate mahāyānagotraṃ mahāyānena parinirvāṇāya saṃvartate ayaṃ vyavadānasya pratiniyamahetuḥ / yaścāpekṣāheturvyavadānapakṣyo yaśca yāvat pratiniyamaheturayamasya sahakāriheturityucyate / gotrāsampannatā buddhānāmanutpādaḥ akṣaṇepapattirasatpuruṣasaṃsevā 'saddharmaśravaṇamayoniśomanaskāro mithyāpratipattiḥ virodhahetuḥ / asyaiva virodhahetoryadvaikalyavirahitatvamayamucyate 'virodhahetuḥ / tatra yaḥ saṃkleśapakṣyo virodhahetuḥ sa vyavadānaheturdraṣṭavyaḥ / yo vyavadānapakṣyo virodhahetuḥ sa saṃkleśaheturdraṣṭavyaḥ /

evaṃ ebhirdaśabhirhetubhiḥ saṃkleśo daśabhireva vyavadānaṃ bhavatyatīte 'pyadhvanyabhūdanāgate 'pyadhvani bhaviṣyati saṃkleśāya vā vyavadānāya vā na ebhya uttari na ebhyo bhūyānanyo heturvidyate /

tatra phalaṃ katamat / samāsataḥ pañca phalāni / vipākaphalaṃ niṣyandaphalaṃ visaṃyogaphalaṃ puruṣakāraphalamadhipatiphalañca /

akuśalānāṃ dharmāṇāmapāyeṣu vipāko vipacyate / kuśalasāsravāṇāṃ sugatau / tadvipākaphalam / yatpunarakuśalābhyāsādakuśalārāmatā saṃtiṣṭhate akuśalabahulatā kuśalābhyāsātkuśalārāmatā kuśalabahulatā pūrvakarmasādṛśyena vā paścātphalānuvartanatā tanniṣyandaphalam / āryāṣṭāṅgasya mārgasya kleśanirodho visaṃyogaphalam / yaḥ punalaukikena mārgeṇa kleśanirodhaḥ sa nātyantamanuvartate pṛthagjanānām / tasmāttanna visaṃyogaphalam / yatpunarekatyadṛṣṭe dharme 'nyatamānyatamena śilpakarmasthānasanniśritena puruṣakāreṇa yadi vā kṛṣyā yadi vā vaṇijyayā yadi vā rājapauruṣṭeṇa lipi-gaṇana-nyasana-saṃkhyā-mudrayā sasyādikaṃ lābhādikañca phalamabhinirvartayati idamucyate puruṣakāraphalam / cakṣuvijñānañcukṣurindriyasyādhipatiphalam / evaṃ yāvanmanovijñānaṃ manaindriyasya / tathā prāṇairaviyogo jīvitendriyasya / iti sarveṣāmindriyasya / iti sarveṣāmindriyāṇāṃ dvāviṃśatīnāṃ svena svenādhipatyena yatphalaṃ nirvartate tadadhipatiphalaṃ veditavyam / taccādhipatyaṃ dvāviṃśatīnāmindriyāṇāṃ veditavyam / tadyathā vastu saṃgrahaṇyām / (dutt 73) evaṃ hi bodhisattvo buddhavacanaṃ samyaghetuphalaparidīpanākāraṃ viditvā sthānāsthānajñānabalagotramāsevanānvayāt krameṇa viśodhayati vivardhayati ca /

na cākṛtamanyakṛtaṃ vā kasyacidvipacyate / na ca svayaṃ kṛtānāṃ karmaṇāṃ kalpaśatairapi praṇāśo bhavati phaladānaṃ prati / evamakṛtānabhyāgamakṛtāvipraṇāśaṃ buddhavacanaṃ paridīpitaṃ bodhisattvo yathābhūtaṃ jñātvā karma-svakatā-jñānabalagotraṃ krameṇa viśodhayati vivardhayati ca /

tatra kathaṃ bodhisattvaḥ śrutaṃ paryeṣate / iha bodhisattvastīvraṃ gauravamupasthāpya subhāṣite sulapite dharma paryeṣate / evaṃrūpaścāsya samāsena subhāṣitagauravaṃ pratyupasthitaṃ bhavati / yadasau bodhisattva ekasubhāṣitaśravaṇahetorapi taptāṃ jvalitāmapyayomayīṃ bhūmiṃ pareṇa prāmodyenādareṇa praviśedyadyanyathā subhāṣitaśravaṇaṃ na labheta prāgeva prabhūtasya subhāṣitasyārthe / yacca bodhisattvasya sve ātmabhāve samucchraye premagauravaṃ prāgevānyeṣu sarvakāyapariṣkāreṣu bhojanapānādiṣu / yacca subhāṣitaśravaṇe pūrvakaṃ premagauravaṃ paścimaṃ premagauravamupanidhāya śatatamīmapi kalāṃ nopaiti sahasratamīmapi saṃkhyāmapi kalāmapi gaṇanāmapyupaniṣadamapi nopaiti sa tathā subhāṣite gauravajātaḥ subhāṣitaṃ śṛṇvannakhinnaśca bhavattyatṛptaśca / śrāddhaśca bhavati prasādabahalaścārdrasantāna ṛjukadṛṣṭiḥ / saguṇa kāmatayā dharmakāmatayā dharmabhāṇakamupasaṃkrāmati nopārambhābhiprāyeṇa sagauravatayā na mānastambhena kiṃkuśalagaveṣaṇatayā na ātmodbhāvanārtham ātmānañca parāṃśca kuśalamūle saṃniyojayiṣyāmīti na lābhasatkārahetoḥ /

sa evamupasaṃkramaṇasaṃpannaḥ asaṃkliṣṭaśca dharma śṛṇotyavikṣiptaśca /

kathamasaṃkliṣṭaḥ śṛṇoti / stambhasaṃkleśavigato 'vamanyanāsaṃkleśavigataḥ laya-saṃkleśavigataśca /

tatra ṣaḍbhirākāraiḥ stambhasaṃkleśavigato bhavati / caturbhirākārairavamanyāsaṃkleśavigato bhavati / ekenākāreṇa layasaṃkleśavigato bhavati / kālena śṛṇoti satkṛtya śuśrūṣamāṇo nāsūyannanuvidhīyamāno 'nupārambhaprekṣī / ebhiḥ ṣaḍbhirākāraiḥ stambhasaṃkleśavigataḥ /

dharme gauravamupasthāpya dharmabhāṇake pudgale gauravamupasthāpya dharmamaparibhavan dharmabhāṇakaṃ pudgalamaparibhavan ebhiścaturbhirākārairavamanyanāsaṃkleśavigataḥ śṛṇoti /

ātmānamaparibhavan śṛṇoti / anenaikenākāreṇa layasaṃkleśavigataḥ śṛṇoti / evaṃ hi bodhisattvaḥ asaṃkliṣṭo dharma śṛṇoti /

tatra kathaṃ bodhisattvaḥ avikṣipto dharmaṃ śṛṇoti / pañcabhirākāraiḥ / ājñācitta ekāgracittaḥ avihitaśrotraḥ samāvarjitamānasaḥ sarvacetasā samanvāhṛtya dharmaṃ śṛṇoti / evaṃ hi bodhisattvaḥ śrutaṃ paryeṣate /

tatra kimarthaṃ bodhisattvaḥ śrutaṃ paryeṣate / buddhavacanaṃ tāvad bodhisattvaḥ paryeṣate / samyagdharmāpratipatti saṃpādanārthaṃ pareṣāñca vistareṇasaṃprakāśanārtham / hetuvidyāṃ bodhisattvaḥ paryeṣate tasyaiva śāstrasya durbhāṣitadurlapitatāyā yathābhūta parijñānārthaṃ paravādanigrahārthaṃ cāprasannānāmasmiṃcchāsane prasādāya prasannānāñca bhūyobhāvāya / śabdavidyāṃ bodhisattvaḥ paryeṣate / saṃskṛtalapitādhimuktānātmani saṃpratyayotpādanārthaṃ saniruktapadavyañjananirūpaṇatayā ekasya cārthasya nānāprakāraniruttyanuvyavahārānupraveśārtham / cikitsāśāstraṃ bodhisattvaḥ paryeṣate sattvānāṃ nānāprakāravyādhivyupaśamanārthaṃ mahājanakāyasyānugrahārtham / laukikāni śilpakarmasthānāni bodhisattvaḥ paryeṣate 'lpakṛcchreṇa bhogasaṃharaṇārthaṃ sattvānāmarthāya sattvānāñca bahumānotpādanārthaṃ śilpajñānasaṃvibhāgena cānugrahasaṃgrahārtham / sarvāṇi ca etāni pañcavidyāsthānāni bodhisattvaḥ paryeṣate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodhermahājñānasambhāraparipūṇārtham / na hi sarvatraivamaśikṣamāṇaḥ krameṇa sarvajñajñānamanāvaraṇaṃ pratilabhate / yattāvadvodhisattvaḥ paryeṣate yathā ca paryeṣate yadarthañca paryeṣate tannirdiṣṭam /

tatra kiṃ bodhisattvaḥ pareṣāṃ deśayati / kathañca deśayati / kimarthañca deśayati / tatra yadeva paryeṣate tadeva deśayati / yadarthañca paryeṣate tadarthameva pareṣāṃ deśayati / dvābhyāṃ punarākārābhyāṃ deśayati / anulomāṃ ca kathāṃ kathayati pariśuddhāṃ ca / tatra (dutt 75) kathamanulomāṃ kathāṃ kathayati / anurūpeṇeryāpithena sthitāya deśayati nāpratirūpeṇa / na uccatarake āsane niṣaṇṇāyāglānāya nodgunṭhikākṛtāya na purato gacchate vistareṇa yathāsūtraṃ veditavyam / tatkasya hetoḥ / dharmaguravo hi buddhabodhisattvāḥ / dharme hi tatkriyamāṇe pareṣāmadhimātraṃ dharmagauravamutpadyate / śravaṇe cādarajātā bhavanti nāvajñājātāḥ / sarveṣāṃ ca deśayati / nirantaraṃ sarvaṃ ca deśayati / dharmamātsaryamakurvannācāryamuṣṭiṃ dharmeṣu karoti / yathākramaṃ padavyaṃjanamuddiśati / yathākramoddiṣṭaṃ ca padavyaṃjanaṃ yathākramamevārthato vibhajati / arthopasaṃhitaṃ ca dharmamarthaṃ coddiśati nānarthopasaṃhitam / saṃdarśayitavyāṃ saṃdarśayati samādāpayitavyāṃ samādāpayati samuttejayitavyāṃ samuttejayati saṃpraharṣayitavyāṃ saṃpraharṣayati / pratyakṣānumānāptāgamayuktāṃ ca kathāṃ karoti nāpramāṇayuktām / sugatigamanānukūlāmapi avyākulāmapi supraveśāṃna gahanāṃ caturāryasatyapratisaṃyuktāmapi sarvāsāñca pariṣadāṃ yā pariṣad yā kathā yathārhati tāṃ tathāsyai kathaṃ karoti / ebhistāvatpañcadaśabhirākārairbodhisattvānāṃ sattveṣvanulomā sarvaparārtheṣu kathā veditavyā /

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.