Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luật tạng

Bhaiṣajyavastu

Thông tin
GRETIL — N. Dutt. Gilgit Manuscript, vol. 1-4, Calcutta, Srinagar 1939-1959. Vol. III: Mūlasarvāstivādavinayavastu, part 1-4. Part 1: Bhaiṣajyavastu; dto.: second edition, Delhi 1984.CC BY-NC-SA 4.0

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau daridrapuruṣaḥ eṣa evāsau rājā prasenajit kosalas tena kālena tena samayena / yad anena pratyekabuddhāyālavaṇikā kulmāsapiṇḍikā pratipāditā / tena karmaṇā ṣaṭkṛtvo deveṣu trayastriṃśeṣu rājaiśvaryādhipatyaṃ (fol. 165r1 = gbm 6.998) kāritavān* / ṣaṭkṛtvo 'syām eva śrāvastyāṃ rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktas tenaiva karmāvaśeṣeṇa / etarhy api rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ saṃvṛttaḥ / so 'sya piṇḍako vipakvaḥ / vipākaṃ tam ahaṃ sandhāya kathayāmi /

hastyaśvarathapattiyāyino bhuñjānasya puraṃ sanaigamaṃ paśyasi / balaṃ hi rūkṣikāyā alavaṇikāyāḥ kulmāsapiṇḍikāyāḥ // iti /

sāmantakena śabdo visṛtaḥ / bhagavatā rājñaḥ prasenajitaḥ kosalasyālavaṇikā kulmāsapiṇḍikām ārabhya karmaplotir vyākṛteti (msv i 89) rājñā prasenajitkosalena śrutam* / sa yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upsaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ / ekāntaniṣaṇṇaṃ rājānaṃ prasenajitaṃ kosalaṃ bhagavān dharmyayā kathayā pūrvavad yāvat saṃpraharṣya tūṣṇīm* / atha rājā prasenajit kosala utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā bhagavantam idam avocat* / adhivāsayatu me bhagavāṃs traimāsīṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃgheneti / adhivāsayati bhagavān rājñaḥ prasenajitkosalasya tūṣṇīṃbhāvena / tato rājñā prasenajitā kosalena buddhapramukhāya bhikṣusaṃghāya traimāsīṃ śatarasaṃ bhojanaṃ dattam* / ekaikaś ca bhikṣuḥ śatasāhasrakeṇa vastreṇācchāditaḥ / tailasya ca kumbhakoṭiṃ samudānīya dīpamālām abhyudyato dātum* / tatra bhakte pūjāyāṃ ca mahākolāhalo jātaḥ / yāvad anyatamā nagarāvalambikā atīva duḥkhitā / tayā khaṇḍamallakena bhikṣām aṭantyā sa uccaśabdo mahāśabdaḥ śrutaḥ / śrutvā ca punaḥ pṛcchati / bhavantaḥ kim eṣa uccaśabdo mahāśabda iti / aparaiḥ samākhyātam* / rājñā prasenajitā kosalena buddhapramukho bhikṣusaṃghas traimāsīṃ bhojitaḥ / ekaikaś ca bhikṣuḥ śatasahasramūlyena vastreṇācchāditaḥ / tailakumbhakoṭiṃ ca samudānīya dīpamālām abhyudyato dātum iti /

tatas tasyā nagarāvalambikāyā etad abhavat* / ayaṃ rājā prasenajit kosalaḥ puṇyair atṛptaḥ adyatvena dānāni dadāti puṇyāni (msv i 90) karoti / yanv aham api kutaścit samudānīya bhagavataḥ pradīpaṃ dadyām iti tayā khaṇḍamallakena tailasya stokaṃ yācitvā pradīpaḥ prajvālya bhagavataś caṃkrame dattaḥ / pādayoś ca nipatya praṇidhānaṃ kṛtam* / anenāhaṃ kuśalamūlena yathāyaṃ bhagavān śākyamunir varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śāstā loke utpannaḥ evam aham api varṣaśatāyuṣi śākyamunir eva śāstā bhaveyam* / yathā cāsya śāriputramaudgalyāyanāv agrayugaṃ bhadrayugam ānando bhikṣur upasthāyikaḥ śuddhodanaḥ pitā mahāmāyā mātā kapilavastu nagaraṃ rāhulabhadraḥ kumāraḥ evaṃ mamāpi śāriputramaudgalyāyanāv agrayugaṃ bhadrayugaṃ syād ānando bhikṣur upasthāyikaḥ (fol. 165v1 = gbm 6.999) śuddhodanaḥ pitā mātā mahāmāyā kapilavastu nagaraṃ rāhulabhadraḥ kumāraḥ putraḥ / yathā cāyaṃ bhagavān dhātuvibhāgaṃ kṛtvā parinirvāsyati evam aham api dhātuvibhāgaṃ kṛtvā parinirvāpayeyam iti /

yāvat sarve te dīpāḥ parinirvāṇāḥ sa tayā prajvālito dīpo jvalaty eva / dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ na tāvad upasthāpakaḥ pratisaṃlīyati yāvan na buddhā bhagavantaḥ pratisaṃlīnā iti / āyuṣmān ānandaḥ saṃlakṣayati / asthānam anavakāśo yad buddhā bhagavantaḥ ālokaśayyāṃ kalpayiṣyanti yanv ahaṃ pradīpaṃ nirvāpayeyam ti / sa hastena nirvāpayitum ārabdho na śaknoti tataś cīvarakarṇikena tato vyajanena tathāpi na śaknotīti / bhagavān āha / mā khedam ānandāpatsyase / yadi vairaṃbhā api vāyavo vāyeyus te 'pi na śaknuyur nirvāpayituṃ prāg eva hastacīvarakarṇiko vyajanaṃ vā / tathā (msv i 91) hy ayaṃ pradīpas tayā dārikayā mahatā cittābhisaṃskāreṇa prajvālitaḥ / api tv ānanda bhaviṣyaty asau dārikā varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhatsamyaksaṃbuddhaḥ / śāriputramaudgalyāyanau tasyāgrayugaṃ bhadrayugam ānando bhikṣur upasthāyikaḥ śuddhodanaḥ pitā mātā mahāmāyā kapilavastu nagaraṃ rāhulabhadraḥ kumāraḥ putraḥ / sāpi dhātuvibhāgaṃ kṛtvā parinirvāsyatīti /

sāmantakena śabdo visṛtaḥ / amukayā nagarāvalambikayā bhagavataś caṃkrame śirasā pradīpo dattaḥ / sā bhagavatānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākṛtā / iti śrutvā śrāddhair brāhmaṇagṛhapatibhir asāv anāgataguṇāpekṣayā sarvopakaraṇaiḥ pravāritā /

tathā rajñā prasenajitā kosalena śrutam* / tato vismayajātas tailakumbhasahasram ādāya citrāṃ pradīpamālāṃ kṛtavān* / catūratnamayaṃ ca pradīpaṃ caṃkramaśirasi pratiṣṭhitavān* / tato bhagavataḥ sakāśaṃ gatvā bhagavantam idam avocat* / mayā ca bhadanta bhagavān āryamahākāśyapasya pūjādhikāreṇa bhaktasaptāhenopanimaṃtritaḥ / tasya mama bhagavatā alavaṇikāṃ kulmāsapiṇḍikām ārabhya pūrvikā karmaplotir vyākṛtā / punaś ca mayā bhagavāṃs traimāsīṃ saśrāvakasaṃgho bhojitaḥ / ekaikaś ca bhikṣuḥ śatasahasreṇa mūlyena vastrayugenācchāditas tailakumbhakoṭiṃ ca samudānīya pradīpamālā dattā / na cāhaṃ bhagavatānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākṛtaḥ / sādhu bhagavān mamāpy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākuryāt* / kadāsvid ahaṃ lokajyeṣṭhaḥ syāṃ vināyaka iti / bhagavān (msv i 92) āha / gambhīrā mahārāja anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / gambhīrāvabhāsā durdṛśā duravabodhā atarkyā atarkyāvacarā sūkṣmā nipuṇā paṇḍitavijñavedanīyā / sā na sukarā tvayaikena dānena samupadānetuṃ (fol. 166r1 = gbm 6.1000) na dānaśatena na dānasahasreṇa na dānaśatasahasreṇāpi tu mahārāja tvayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhiprārthayitā dātavyāny eva dānāni kartavyāny eva puṇyāni sevitavyāni kalyāṇamitrāṇi bhajitavyāni paryupāsitavyāni / evaṃ tvaṃ bhaviṣyasi kadācil lokajyeṣṭho vināyaka iti / evam ukto rājā prasenajit kosalaḥ prārodīd aśrūṇi varṣayan* / atha rājā prasenajit kośalaś cīvarakarṇakenāśrūṇy unmṛjya bhagavantam idam avocat* / anuttarāṃ bhadanta bhagavatā samyaksaṃbodhiṃ prārhayitā kiyanti dānāni dattāni puṇyāni vā kṛtānīti / bhagavān āha / tiṣṭhantu tāvan mahārāja ye 'tītāḥ kalpāḥ / yan mayāsminn eva bhadrake kalpe anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayitā dānāni dattāni puṇyāni cānekaprakārāṇi kṛtāni tac chṛṇuta sādhu ca suṣṭhu ca manasikuruta bhāṣiṣye /

bhūtapurvaṃ mahārājāmitāyuṣi prajāyām upoṣadho nāma rāja babhūva / tasya mūrdhni piṭako jātaḥ / mṛduḥ sumṛdus tadyathā tūlapicur vā karpāsapicur (msv i 93) vā paripākatvāt sphuṭitaḥ / kumāro jātaḥ / abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭaḥ uccaghoṣaḥ saṃgatabhrus tuṅganāso dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtagātraḥ / jātamātraḥ kumāro 'ntaḥpuraṃ praveśitaḥ / upoṣadhasya rājño 'śītiḥ strīsahasrāṇi kumāraṃ dṛṣṭvā prasrutāni / ekaikā strī kathayati māndhāya māndhāya iti / tasya māndhātā māndhāteti saṃjñā saṃvṛttā / anye kathayanti / mūrdhnā jātas tasmād bhavatu kumārasya mūrdhāta iti nāma / tatra kecin māndhāteti jānate kecin mūrdhāta iti /

vistareṇa māndhātṛsūtraṃ madhyamāgame rājasaṃyuktakanipāte /

māndhātuḥ kumārasya kumārakrīḍāyāṃ krīḍataḥ ṣaṭ śakrāś cyutāḥ / evaṃ yauvarājyaṃ kārayataḥ ṣaḍ mahārājyaṃ kārayataḥ ṣaḍ jāmbūdvīpakān janapadān samanuśāsataḥ ṣaṭ* / sahacittotpādāc cāsya ratnavarṣaṃ patitaṃ vastravarṣam* / antaḥpure hiraṇyavarṣam* /

tena khalu samayena vaiśālyāṃ durmukho nāma ṛṣiḥ paṃcābhijñaḥ / tasyāśramapade nityaṃ pakṣiṇo 'bhinikūjanti / śabdakaṇṭakāni dhyānāni / sa cittaikāgratāṃ nāsādayati / iti tena pakṣiṇāṃ śāpo dattaḥ / śīryantām eṣāṃ pakṣā iti / tato rājñā māndhātrā (msv i 94) śrutam* / śrutvā niṣkāruṇiko 'yam ṛṣir iti kṛtvā uktaḥ / na tena madviṣaye vastavyam iti / sa saṃlakṣayati / ayaṃ rājā caturdvīpeśvaraḥ kva mayā gantavyam iti / sa sumerupariṣaṇḍaṃ gatvāvasthitaḥ /

evam avaragodānīyaṃ samanuśāsataḥ ṣaṭ śakrāś cyutāḥ / pūrvavidehe ṣaṭ* / uttarakurau ṣaṭ* / nimindharagirau sthitasya ṣaṭ* / evaṃ vinatake 'śvakarṇe sudarśane khadirake īṣādhāre yugandhare ca /

antaroddānam* /

nimiṃdhara (fol. 166v1 = gbm 6.1001) iti vinatakaḥ aśvakarṇagiris tathā / sudarśanaḥ khadirakaḥ īṣādhāro yugandharaḥ //

tataḥ sumerumūrdhany abhirohatā tena ṛśīṇā bhaṭabalāgraṃ stambhitam* / divaukaso yakṣaḥ purojavo dṛṣṭvā gāthāṃ bhāṣate /

niyaccha brāhmaṇa krodhaṃ naitat sarvatra sidhyati / māndhātā nṛpatir hy evaṃ naite vaiśālakā vakāḥ // iti /

rājā māndhātā pṛcchati / kenaitad bhaṭabalāgraṃ stambhitam* / devarṣiṇā / rājā pṛcchati / kiṃ teṣām ṛṣīṇāṃ priyam* / deva jaṭāḥ / śīryantām eṣāṃ jaṭāḥ / mama ca purojavāḥ santu / tatas teṣāṃ jaṭāḥ śīrṇāḥ / dhanurbāṇapāṇayaś cāgrato dhāvitum ārabdhāḥ / strīratnenābhihitam* (msv i 95) / deva ṛṣayaḥ ete tapasvinaḥ / kim ebhiḥ / mucyantām iti / rājñā muktāḥ / taiḥ punar api vīryam āsthāya paṃcābhijñāḥ sākṣātkṛtāḥ /

tathā nandopanando nāgarājo māndhātṛbalaṃ dṛṣṭvā asurā hy ete iti caturaṅgena balakāyena pratyudgataḥ / sainyadarśanād eva bhagnaḥ / deva karoṭapāṇayo yakṣā māyādharāḥ sadāmattāś ca / sarve ca nandopanandādayo bhagnā yena cāturmahārājikā devās tenopasaṃkrāntāḥ / upasaṃkramya cāturmahārājikān devān idam avocat* / yat khalu mārṣā jānīdhvaṃ mahāsainyaṃ pratyupasthitam* / sannahyatāṃ caturaṃgo balakāyaḥ / vayaṃ sarve bhagnā iti / taiḥ parijñātam* / te kathayanti / bhavantaḥ ayaṃ māndhātā rājā cakravartī śakraṃ devendraṃ darśanāya gacchati / puṇyamaheśākhyaś cāyam* / kā śaktir asmākam anena sārdhaṃ saṃgrāmayitum* / kin tu ardhaṃ pādyaṃ ca gṛhītvā pratyudgantavyam iti / tataś cāturmahārājikā devā ardhaṃ pādyaṃ ca gṛhītvā cchatradhvajapatākābhir vividhaiś ca vādyaiḥ pratyudgatāḥ / tato rājā māndhātā cāturmahārājikān devān pratisaṃmodya devaiḥ parivṛto devāṃs trayastriṃśān gataḥ / śakreṇa ca devendreṇārdhāsanenopanimantritaḥ / tato 'surāś caturaṅgaṃ balakāyaṃ sannahya śakraṃ devendram abhigatāḥ / yakṣaiḥ śakrasya devendrasyārocitam* / yat khalu kauśika jānīyā asurāḥ paṃca gulmakān bhaṅktvā pratyupasthitāḥ / yat te kṛtyaṃ karaṇīyaṃ vā tat kuruṣveti / tataḥ śakro devendraḥ saṃprasthitaḥ / (msv i 96) rājñā māndhātrābhihitaḥ / tiṣṭha aham eva gacchāmīti / śakraḥ kathayati / evaṃ kuruṣveti / tato rājā māndhātā aṣṭādaśabhir bhaṭabalāgrakoṭībhir upari vihāyasam abhyudgamya guṇāsphālanaṃ kṛtavān* / asurā aṣṭādaśa bhaṭabalāgrakoṭībhir dṛṣṭvā ativibhīṣaṇaṃ ca śabdaṃ śrutvā karṇau pidhāya niṣpalāyitāḥ /

tato rājño māndhātur etad abhavat* / asti me jambudvīpe dvīpaḥ ṛddhaś ca sphītaś ca kṣemaś ca subhikṣaś cākīrṇabahujanamanuṣyaś ca pūrvavidehaḥ avaragodānīyaḥ uttarakuruś ca / yanv ahaṃ devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca rājyaiśvaryādhipatyaṃ kārayeyam iti / sahacittopādād rājā māndhātā tasya ṛddhe parihīne jambudvīpam (fol. 167r1 = gbm 6.1002) āgatya kharam ābādhitaṃ praveditavān gāthāṃ ca bhāṣate /

na kārṣāpaṇavarṣeṇa tṛptiḥ kāmeṣu vidyate / alpāsvādān bahuduḥkhān kāmān vijñāya paṇḍitaḥ / api divyeṣu kāmeṣu ratiṃ naivādhigacchati //

tṛṣṇākṣaye rato bhavati samyaksaṃbuddhaśrāvakaḥ / parvato 'pi suvarṇasya samo himavatā bhavet* / nālam ekasya tad vittam iti vidvān samācaret* //

yaḥ prekṣate duḥkham ito nidānaṃ kāmeṣu jātu sa kathaṃ rameta / loke hi śalyam upadhiṃ viditvā tasyaiva dhīro vinayāya śikṣate //

tataḥ sa rājā māndhātā nirargalaṃ yajñam iṣṭvā gāthāṃ bhāṣate /

alpakaṃ jīvitaṃ jñātvā sukṛcchraṃ sāṃparāyikam* / karaṇīyāni puṇyāni duḥkhaṃ hy akṛtapuṇyataḥ //

tasmād dhi puṇyakāmena deyaṃ dānaṃ yathāvidhi / kṛtapuṇyā hi modante loke 'smiṃś ca paratra ca // iti /

bagavān āha / kiṃ manyase mahārāja yo 'sau rājā māndhātā aham eva sa tena kālena tena samayena / yan mayā itthaṃ satvahitaṃ kṛtaṃ tena nānuttaraṃ jñānam adhigatam* / kiṃ tv etad dānam anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher hetumātrakaṃ saṃbhāramātrakam* /

punar api mahārāja yan mayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayitā sarvahitaṃ kṛtaṃ tac chrūyatām* /

bhūtapūrvaṃ mahārāja mahāsudarśano nāma rājābhūc cakravartī saptatiratnaiḥ samanvāgataś catasṛbhiś ca mānuṣikābhi riddhibhiḥ /

vistareṇa mahāsudarśanasūtre dīrghāgame ṣaṭsūtrikanipāte /

atha mahāsudarśano rājā dharmaprāsāde pañca pratyekabuddhaśatāni bhojayitvā pratyekaṃ ca dūṣyayugenācchādayitvā gāthāṃ bhāṣate /

labdhvā hi vipulaṃ bhogaṃ na pramādyed vicakṣaṇaḥ / dadyāt saṃpannaśīlebhyo yatra ridhyanti dakṣiṇāḥ //

evaṃ datveha medhāvī śrāddho muktena cetasā / avyāvādasukhe loke upapadyeta paṇḍitaḥ // iti /

syāt khalu te mahārāja anyaḥ sa tena kālena tena samayena mahāsudarśano nāma rājā cakravartī caturdvīpeśvaraḥ saptatiratnaiḥ samanvāgataś catasṛbhiś ca mānuṣikābhi riddhibhir iti na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tv aham eva sa tena kālena tena samayena mahāsudarśano nāma rājā cakravartī caturdvīpeśvaraḥ saptatiratnaiḥ samanvāgataś catasṛbhiś ca mānuṣikābhi riddhibhiḥ / syāt khalu te mahārāja tena mayā dānena vā dānasaṃvibhāgenānuttarā samyaksaṃbodhir adhigatā iti na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tu tad dānam anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ saṃbhāramātrakam* /

punar api mahārāja yan mayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayatā dānāni dattāni puṇyāni ca kṛtāni tac chrūyatām* /

bhūtapūrvaṃ mahārāja velāmo nāma brāhmaṇamahāsālo 'bhūt* / sa idam evaṃrūpaṃ brāhmaṇebhyo dānam adāc (fol. 167v1 = gbm 6.1003) caturaśītināgasahasrāṇāṃ suvarṇālaṃkārāṇāṃ suvarṇadhvajānāṃ hemajālapraticchannānām* /

vistareṇa velāmasūtre madhyamāgame brāhmaṇanipāte /

sa evaṃ dānāni datvā gāthāṃ bhāṣate /

dānaṃ datvā sukhī hi syād dānaṃ datvā viśāradaḥ / dānena pūjyate sādhu deveṣu manujeṣu ca //

tasmāt saṃpattikāmena dānaṃ deyaṃ viśāradaiḥ / mokṣam ākāṃkṣatā nityam aiśvaryaṃ ca surālayam* //

syāt khalu te mahārāja anyaḥ sa tena kālena tena samayena velāmo nāma brāhmaṇamahāsālo 'bhūt* / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / aham eva sa tena kālena tena samayena velāmo nāma brāhmaṇamahāsālo 'bhūvam* / mayā tad evaṃvidhaṃ brāhmaṇebhyo dānaṃ dattam* / syāt khalu te mahārāja tena mayā dānena vā dānasaṃvibhāgenānuttarā samyaksaṃbodhir adhigateti na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tu tad dānam anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ saṃbhāramātrakam* /

punar api mahārāja yan mayā anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayatā dānāni dattāni puṇyāni ca kṛtāni tac chrūyatām* /

bhūtapūrvaṃ mahārāja śakuno nāma rājābhūc cakravartī caturdvīpeśvaraḥ saptatiratnaiḥ samanvāgataś catasṛbhiś ca mānuṣikābhi riddhibhiḥ / śakrasya devendrasya suhṛd vayasyakaḥ / tasya rājñī na putro na duhitā / sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ / īdṛśe mama bhogaiśvarye na putro na duhitā / mamātyayād uddāyādaṃ kulaṃ bhaviṣyati / sa śakreṇa devendreṇa dṛṣṭaḥ / sa kathayati / mārṣa kasmāt tvaṃ kare kapolaṃ datvā cintāparas tiṣṭhati / sa kathayati / kauśika īdṛśe mama mahābhogaiśvarye na putro na duhitā / mamātyayād uddāyādaṃ kulaṃ bhaviṣyati / sa kathayati / mārṣa ahaṃ te oṣadhiṃ preṣayiṣyāmi / devyaḥ pāsyanti / tatas te putrā bhaviṣyanti duhitaraś ca / śakreṇa gandhamādanāt parvatād oṣadhir ādāya tasya rājñaḥ preṣitā / rājñā antaḥpurasyārpitā / imām oṣadhīṃ pāsyatha / tasya rājñaḥ agramahiṣī śayitikā / tābhis (msv i 100) tām anutthāpyauṣadhiḥ pītā / sarvās tā āpannasatvāḥ saṃvṛttāḥ / tataḥ paścāt sā agramahiṣī vyutthitā / tayā tā dṛṣṭā āpannasatvāḥ / sā kathayati / kiṃ yuṣmābhiḥ kṛtaṃ yenāpannasatvāḥ saṃvṛttāḥ / tāḥ kathayanti / devenāsmabhyam oṣadhyaḥ pānāya dattāḥ / kimarthaṃ yuṣmābhir ahaṃ notthāpitā / api tu katareṇa bhājanena oṣadhyaḥ pītāḥ / kuśamoṭakaṃ baddhvā / kutra te kuśāḥ / ime tiṣṭhanti / tayā kuśāḥ prakṣyālya pītāḥ / sāpy āpannasatvā saṃvṛttā / tā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtāḥ / sarvāsāṃ putrā jātāḥ / tasyā apy agramahiṣyāḥ putro jāto 'ṣṭādaśabhir avalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ / siṃhavaktrākṛtimukho mahānagnabalaḥ /

(fol. 168r1 = gbm 6.1004) tasya vistareṇa jātasya jātimahaṃ kṛtvā kuśa iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* / sa rājā taṃ dṛṣṭvā vikopaṃ janayate tān anyāṃś ca putrān dṛṣṭvā prasādaṃ pravedayate / prātisīmakoṭṭarājānaḥ kathayanti / bhavanto vayam anena mahāśakunirājñā sarve abhibhūtā gacchāmaḥ / taṃ rājyāt cyavayāmaḥ / te āgatya caturaṃgabalakāyena tasya nagaraṃ veṣṭayitvāvasthitāḥ / rājā mahāśakunir na śaknoti taiḥ sārdhaṃ saṃgrāmayitum* / sa dvārāṇi baddhvā prākārāṇi māpayitvāvasthitaḥ / kuśo mātuḥ sakāśaṃ gatvā kathayati / amba kasyārthe dvārāṇi baddhāni / eṣa tava pitā koṭṭarājabhiḥ sārdhaṃ na śaknoti saṃgrāmayitum* / sa eṣa dvārāṇi baddhvāvasthitaḥ / amba aham ebhiḥ sārdhaṃ saṃgrāmaṃ saṃgrāmayāmi / mama rājā ratham anuprayacchatu / putra tvam asyāniṣṭo (msv i 101) dveṣyaś ca / sa eṣa tava kiṃ rathaṃ dāsyati / amba gaccha / gatvā kathaya / kuśaḥ kumāra ebhiḥ sārdhaṃ saṃgrāmayiṣyati / ratham anuprayaccha / tayā gatvā rājābhihitaḥ / deva kumāraḥ kathayati / aham ebhiḥ sārdhaṃ saṃgrāmayāmi / ratham anuprayaccha / tena tasya ratho 'nupradattaḥ / sa dvau tūṇau baddhvā ratham adhiruhya nirgantum ārabdhaḥ / śakro devendraḥ saṃlakṣayati / ime koṭṭarājāno balavantaḥ / ko 'yaṃ kuśaḥ kumāro bhadrakalpīyo bodhisatvaḥ khedam āpatsyate / sāhāyyam asya kalpayitavyam* / tena tasya śaṃkhacakragadānupradattā / bodhisatva ebhis tvaṃ jīvikāṃ kalpaya / sa dvārāṇy uddhāṭya nirgataḥ / sa śaṃkham āpūrayati / tadā śaṃkhaśabdena senā vidrāvayati / kecit tena śabdena badhirībhūtāḥ /

niṣpalāyanti kecit karṇau pidhāya / yadi cakraṃ gadāṃ kṣipanti tad rasātalaṃ praviśati / tena raṇamadhyaṃ gatvā śaṃkham āpūritam* / sarveṣāṃ karṇāni sphuṭitāni / te puruṣarākṣaso 'yam iti kṛtvā niṣpalāyitāḥ / sa sarvasāmantavijayaṃ kṛtvā pituḥ sakāśam āgataḥ / deva mayā deśaḥ prasādhitaḥ / sarvarājāno nirjitāḥ / iti śrutvā rājā mahāśakunis tuṣṭaḥ / sa saṃlakṣayati / kuśaḥ kumāro balavān vīryasaṃpannaḥ / katham aham asyāntike aprasādaṃ pravedayāmi / sa tasyāntike prasādaṃ pravedayitum ārabdhaḥ / tena te putrā niveśitāḥ / kuśasyāpi dārikāṃ yācitum ārabdhaḥ / sarve te kathayanti / dāsyāmo dārikāṃ kuśavarjam* / anyatamena rājñānyatamasya rājño duhitā yācitā / na tāvad udvāhaḥ kriyate / yāvan mahāśakunirājñānyasya putrasyārthe vyājāntareṇa (msv i 102) sā dārikā kuśasyānupradattā / nakṣatradivasamuhūrtadivasaṃ dṛṣṭvā ca kuśaḥ kumāro niveśitaḥ / rājā kathayati / bhavanto na kenacit kuśasyādarśaḥ samarpayitavyo nāpy abhiṣekapātreṇa snāpayitavyaḥ / na ca divāntaḥpure praveśe dātavyaḥ / kuśaḥ kumāro mātṛbhiḥ sārdhaṃ krīḍati / tayā patnyā dṛṣṭaḥ / sā kathayati / ka eṣa piśācaḥ kumārāṇāṃ madhye (fol. 168v1 = gbm 6.1005) krīḍati / eṣa tava svāmī bhaviṣyati / bhūyo 'pi tayā kumāraiḥ sārdhaṃ jalakrīḍanayā krīḍan dṛṣṭaḥ / yāvat tavaiva svāmī / kīdṛśo mama svāmī bhaviṣyati / sā saṃlakṣayati / pratyakṣīkariṣyāmi / tayā pradīpaṃ prajvālya kuṇḍīrakeṇa pracchādya sthāpitaḥ / sa cāntaḥpuraṃ praviṣṭaḥ / tayā ca pradīpaḥ pradarśitaḥ /

yāvat paśyati aṣṭādaśabhir avalakṣaṇaiḥ samanvāgato siṃhavaktrākṛtimukhaś ca / sā kathayati piśācaḥ piśāca iti kṛtvā niṣpalāyitā / rājño mahāśakunino 'nyatamaṃ kārvaṭikaṃ vyutthitam* / tena kuśaḥ kumāraḥ preṣitaḥ / gaccha kārvaṭikaṃ sannāmaya / sa tatra gataḥ / kuśapatnyā mātāpitroḥ saṃdiṣṭam* / kiṃ yuṣmākaṃ pṛthivyāṃ puruṣā na santi yāhaṃ yuṣmābhiḥ piśācasyānupradattā / yadi mama nayatheti evaṃ kuśalam* / noced aham ātmānaṃ praghātayiṣye / sā tair nītā / kuśo 'pi kumāras taṃ kārvaṭikaṃ nirjityāgataḥ / sa mātaraṃ pṛcchati / amba kutra sā mama patnī / sā kathayati / mātāpitṛbhyāṃ nītā / kasyārtham* / tvaṃ piśāca iti kṛtvā / amba gacchāmi tām ānayāmi / putraivaṃ kuruṣva / sa śaṃkhacakragadām ādāya saṃprasthitaḥ / yāvad anyatamasmin karvaṭake siṃhabhayena mahājanakāyā dvārāṇi baddhvā diśo 'nuvyavalokayantas tiṣṭhanti / (msv i 103) kuśaḥ kumāraḥ kathayati / kim eva tiṣṭhatha / siṃhabhayāt* / kiṃ nā praghātayatha / na śaknumaḥ / yady ahaṃ praghātayāmi kiṃ mamānuprayacchatha / caturaṃgasya balakāyasyārdham* / kuśena kumāreṇa siṃhasamīpaṃ gatvā śaṃkhaḥ āpūritaḥ / tasya karṇau sphuṭitau / kālaṃ gataḥ / sa taṃ gṛhītvā karvaṭakaṃ gataḥ / bhavantaḥ ayaṃ sa siṃhaḥ / gṛhṇantu caturaṃgasya balakāyasyārdham* / sa kathayati / yuṣmākam eva haste tiṣṭhatu / pratinivṛttato dāsyatha / tasya yasmin karvaṭake sā patnī taṃ ca karvaṭakaṃ gataḥ / mālākārasakāśam upasaṃkrāntaḥ / kas tvam īdṛśaḥ / sa kathayati / mālikaputraḥ / kiṃ tava nāma / vṛjika iti /

kuśalā bhavanti bodhisatvās teṣu teṣu śilpasthānakarmasthāneṣu / sa śobhanāṃ mālāṃ grathnāti / sa mālikas tasyā dārikāyās tāṃ mālām anuprayacchati / sā kathayati / na tvaṃ kadācid īdṛśīṃ mālāṃ grathitapūrvaḥ / kim atra kāraṇam* / mamāntevāsinā grathitam* / paśyāmi tavāntevāsinam* / tena sa tatra nītas tayā dṛṣṭaḥ / sā saṃlakṣayati / ko 'yaṃ piśāca āgataḥ / tayā śābdaḥ kṛtaḥ / piśācaḥ piśāca iti niṣkāsitaḥ / sūpakārasakāśaṃ gataḥ / sa kathayati / kas tvam iti / ahaṃ sūpakāraputraḥ / kiṃnāmā tvam* / sthālīsugandho nāma / sa śobhanaṃ sādhanapacanaṃ karoti / sa sūpakāras tasyā dārikāyās taṃ sādhanapacanaṃ samarpayati / sā dārikā kathayati / bhoḥ puruṣa śobhanasādhanapacanasya ko yogaḥ / mamāntevāsinā sādhitam* / (msv i 104) paśyāmi (fol. 169r1 = gbm 6.1006) tavāntevāsinam* / yāvat tatrāpi sa niṣkāsitaḥ / vadyasakāśaṃ gataḥ / sa kathayati / kas tvam* / vaidyaputraḥ / kiṃnāmā tvam* / ātreyo nāma / tasyā dārikāyāḥ śirortiḥ prādurbhūtā / tāṃ vaidyā na śaknuvanti svasthīkartum* / sa vaidyaś cintāparo vyavasthitaḥ / sa kathayati / upādhyāya kiṃ cintāparo bhavasi / rājaduhitryā śirortiḥ / na śaknumaḥ svasthīkartum* / gacchāmy ahaṃ svasthīkaromi / sa gatas tayā dṛṣṭaḥ / sā saṃlakṣayati / ko 'yaṃ piśāca āgataḥ / bhūyaḥ saṃlakṣayati / yadi kiṃcid vakṣyāmi na me svasthīkariṣyati / yadāhaṃ svasthībhaveyaṃ tadā niṣkāsayiṣye / sā tena svasthīkṛtā / tadā śabdaḥ kṛtaḥ piśācaḥ piśāca iti / sa tayā niṣkāsitaḥ / amātyasakāśaṃ gataḥ / kas tvam* / ahaṃ sahasrayodhī / tais tasya saṃgrahaḥ kṛtaḥ /

sā rājaduhitā yena labdhapūrvā tena śrutam* / yā sā mama rājaduhitā labdhapūrvā sā kuśaṃ kumāraṃ parityajya svagṛhaṃ gatā / tena tasya rājñaḥ saṃdiṣṭam* / yadi tāvan me dārikām anuprayacchasīti evaṃ kuśalam* / no ced rājyāc cyāvayiṣye / sa kathayati / eṣā mama duhitā rājño mahāśakuneḥ putrasya kuśasya kumārasya pradattikā / kim idānīm anyasmai dāsye / sa caturaṃgeṇa balakāyenāgatya tasya rājadhānīṃ veṣṭayitvāvasthitaḥ / sa rājā tena sārdhaṃ na śaknoti saṃgrāmaṃ saṃgrāmayitum* / sa dvārāṇi baddhvāvasthitaḥ / kuśaḥ kumāro 'mātyān āmaṃtrayate / kasmād bhavanto dvārāṇi baddhāni / tais tasya vistareṇārocitam* / kuśaḥ kumāraḥ kathayati / yadi mama rājā duhitaram anuprayacchati ahaṃ tena sārdhaṃ saṃgrāmaṃ saṃgrāmayiṣye / taiḥ rājña ārocitam* / sa kathayati / eṣā mayā (msv i 105) duhitā mahāśakuneḥ putrasya dattikā / katham aham asya dāsye / api ca dārikārthe 'yaṃ saṃrambhaḥ / amātyāḥ kathayanti / deva eṣa tāvad anena sārdhaṃ saṃgrāmaṃ saṃgrāmayatu / na jñāyate kasya jayo bhaviṣyati / tatra vayaṃ kālajñā bhaviṣyāmaḥ / kuśaḥ kumāraḥ paṃcaśatike dvau tūṇau baddhvā śaṃkhacakragadāṃ ca gṛhītvā nirgataḥ / tena śaṃkham āpūritam* / teṣāṃ karṇāni sphuṭitāni / niṣpalāyitāḥ / sā rājaduhitā saṃlakṣayati / ayaṃ kuśaḥ kumāro mahāvīryaparākramaḥ / katham aham asyāntike aprasādaṃ pravedayiṣye / sā tasya prasādaṃ praveditavatī / rājānam idam avocat* / yathā pratijñātaṃ tat kuru / putri tvaṃ mayā kuśasyānupradattikā / tāta sa evāyaṃ kuśaḥ kumāraḥ / putri yady evaṃ gaccha /

tena tasya caturaṃgo balakāyo 'nupradatto mahatā satkāreṇa sānupreṣitā /

sa taṃ karvaṭakaṃ gataḥ / sa teṣāṃ kathayati / bhavantaḥ anuprayacchata asmākaṃ caturaṃgasya balakāyasyārdham* / te kathayanti / kumāra caturaṃgo balakāyaḥ udakasyaughasadṛśaṃ gataḥ / yena caturaṃgo balakāya ūḍhas tatra nātidūre eḍhakāś caranti / kuśaḥ (fol. 169v1 = gbm 6.1007) kumāro gāthāṃ bhāṣate /

hastino yatra uhyante kuṃjarāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ / upamānena vijñeyā ūḍhās tatra gaveḍakāḥ //

yadi tāvad anuprayacchatha ity evaṃ kuśalam* / no ced anuprayacchatha mahāmaryādābandhaṃ kariṣyāmi / tais tasyānupradattam* /

sa nadyās tīre vāsam upagataḥ / sa śrāntakāyo nadīm avatīrṇaḥ snānāya / tatra svamukhabimbo dṛṣṭaḥ / sa saṃlakṣayati / aṣṭādaśābhir avalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ siṃhavaktrākṛtimukhaś ca / ata eva iyaṃ rājaduhitā mamāntike aprasādaṃ pravedayati / kim īdṛśena mama jīvitena prayojanam* / gacchāmy ātmānaṃ praghātayāmi / so 'nyatamaṃ gahanaṃ praviśyātmānam udbandhitum ārabdhaḥ / śakro devendraḥ saṃlakṣayati / ayaṃ bhadrakalpīyo bodhisatvo rūpaśobhāvirahād ātmānaṃ praghātayati / pūrayitavyo 'sya manorathaḥ / śakra kathayti / kumāra mā khedam āpatsyase mā ātmānaṃ praghātaya / imaṃ cūḍāmaṇiṃ śirasi dhāraya pūrṇamanoratho bhaviṣyasi / ity uktvā prakrāntaḥ / kuśaḥ kumāro 'ntaḥpuraṃ praviśitum ārabdhaḥ / dauvārikeṇa puruṣeṇa nivāryate / kuśakumārasyāyam antaḥpuraṃ mā praviśa / sa kathayati / sa evāhaṃ kuśaḥ / te na śraddhadhati / tena cūḍāmaṇir apanītaḥ / yathā paurāṇaḥ saṃvṛttaḥ / te śraddhitāḥ / kuśaḥ kumāraḥ saṃlakṣayati / ihaiva tiṣṭhāmi / tena pituḥ saṃdiṣṭam* / tāta anujāniṣva mām* / ihaiva tiṣṭhāmi / śakreṇa devendreṇāsya catvāro dhātugotrāḥ pradarśitāḥ / tena sā purī catūratnamayīṃ kṛtvā pratiṣṭhāpitā / kuśena kumāreṇa vāsitam iti kuśāvatī kuśāvatīti saṃjñā saṃvṛttā / sa rājā saṃvṛttaḥ / kuśo nāma balacakravartī teṣu ṣaṣṭiṣu nagarasahasreṣu yajñavāṭāni māpayitvā bahūni varṣāṇi bahūni varṣaśatāni bahūni varṣasahasrāṇi (msv i 107) bahūni varṣaśatasahasrāṇi brāhmaṇebhyo dānam adāt* / sa ātmano yajñasaṃpadaṃ dṛṣṭvā gāthāṃ bhāṣate /

samṛddhim ātmano dṛṣṭvā deveṣu manujeṣu ca / ko dānaṃ na prayaccheta saṃpattir yena labhyate //

pratyūhya yo 'yaṃ śatāni puṃsāṃ mātsaryam ākramya sapatnabhūtam* / dadāti dānaṃ paralokabhīruḥ śūreṣv asau śūrataro mato me //

na taṃ hi śūraṃ munayo vadanti yaḥ śastrapāṇir vicaraty anīke / dānaṃ prayacchanti viśāradā ye śūrāṃs tu tān sarvavido vadanti //

syāt khalu te mahārājānyaḥ sa tena kālena tena samayena kuśo nāma rājā babhūva balacakravartī yena tatṣaṣṭiṣu nagarasahasreṣu dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tv aham eva tena kālena tena samayena kuśo nāma rājābhūvaṃ balacakravartī / mayaiva tatṣaṣṭiṣu nagarasahasreṣu yajñavāṭāni māpayitvā dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni / syāt khalu te mahārāja tena mayā dānena vā (fol. 170r1 = gbm 6.1008) dānasaṃvibhāgena vānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddheti / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tv abhūn me taddānam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ vā saṃbhāramātrakaṃ vā /

bhikṣavo buddhaṃ bhagavantaṃ pṛcchanti / kiṃ bhadanta kuśena rājñā karma kṛtaṃ yasya karmaṇo vipākenāṣṭādaśabhir avalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ (msv i 108) āḍhye mahādhane mahābhoge kule jātaḥ / bhagavān āha / kuśenaiva bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāny oghavat pratyupasthitāni avaśyaṃbhāvīni / kuśenaiva bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati / na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau / api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca /

na praṇaśyanti karmāṇi api kalpaśatair api / sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* //

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamasmin karvaṭake gṛhapatiḥ prativasati / sa prabhūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ gṛhītvodyānaṃ gataḥ / asati buddhānāṃ bhagavatām utpāde pratyekabuddhā loke utpadyante hīnadīnānukaṃpakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya /

athānyatamaḥ pratyekabuddho janapadacārikāṃ caraṃs tad udyānam anuprāptaḥ / tena gṛhapatinā dṛṣṭaḥ / tena pauruṣeyāṇām ājñā dattā / bhavanto niṣkāsayatainaṃ pravrajitam* / te notsahante niṣkāsayitum* / tena gṛhapatinā svayam evotthāya gṛhītvā niṣkāsitaḥ uktaś ca / siṃhamukhāṣṭādaśabhir avalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ kutra tvaṃ praviśasi / pratyekabuddhaḥ saṃlakṣayati / mā haivāyaṃ tapyeta atyantakṣataś copahataś ceti viditvopari vihāyasam iti vistaraḥ /

yāvat tena satkṛto yāvat pādayor nipatya praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ / yan mayā evaṃvidhe sadbhūtadakṣiṇīye kharaṃ vākkarma niścāritaṃ nāham asya (msv i 109) karmaṇo bhāgī syām* / yat tu kārāḥ kṛtā anenāhaṃ kuśalamūlenāḍhye mahādhane mahābhoge kule jāyeya / kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau gṛhapatir eṣa evāsau kuśaḥ / yad anena pratyekabuddhasyāntike kharaṃ vākkarma niścāritaṃ tasya karmaṇo vipākenāṣṭādaśabhir avalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ siṃhavaktrākṛtimukhaś ca saṃvṛttaḥ / yat tu kārāḥ kṛtās tasya karmaṇo vipākena rājā saṃvṛtto balacakravartī / iti hi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ / vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ / ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ / tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam* / ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogāḥ karaṇīyaḥ /

punar api mahārāja yan mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayatā dānāni dattāni puṇyāni (fol. 170v1 = gbm 6.1009) ca kṛtāni tac chrūyatām* / bhūtapūrvaṃ mahārāja kaliṃgeṣu triśaṃkur nāma mataṃgarājo 'bhūt* / anekamataṃgaśataparivāro 'nekamataṃgasahasraparivāro 'nekamataṃgaśatasahasraparivāro maitryātmakaḥ kāruṇikaḥ sarvasatvahitānukaṃpī / tasya viṣaye yadā durbhikṣaṃ bhavati tadā satyopayācanena devo vaṛṣati / na kadācid durbhikṣaṃ bhavati / sa ṛṣimadhye pravrajitaḥ / tena paṃcābhijñāḥ sākṣātkṛtāḥ / tena khalu samayena vārāṇasyāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca / yāvad apareṇa samayena naimittikair dvādaśavārṣikī anāvṛṣṭir vyākṛtā / tato rājñā brahmadattena vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ (msv i 110) kāritam* / śṛṇvantu bhavanto vārāṇasīnivāsinaḥ paurāḥ / naimittikair dvādaśavārṣikī anāvṛṣṭir vyākṛtā / yasya yuṣmākam iyantaṃ kālam annam asti sa tiṣṭhatu / yasya nāsti sa gacchatv iti / tataḥ sa janakāyo durbhikṣakālamṛtyubhayabhītaḥ saṃjalpaṃ kartum ārabdhaḥ / bhavanto rājñā evaṃ vijite 'yaṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam* / kathaṃ pratipattavyaṃ kutra gacchāma iti / taiḥ śrutaṃ mataṃgaviṣaye mataṃgajātīyaḥ ṛṣiḥ / asya satyopayācanena devo varṣatīti / tato yeṣāṃ dvādaśavārṣikaṃ bhaktaṃ nāsti te mataṃgaviṣayaṃ gatāḥ / mataṃgajātīyaḥ ṛṣeḥ putro mataṃgarājaḥ / tena tasya janakāyasya dvādaśavarṣāṇy annapānena yogodvahanaṃ kṛtam* / samanubaddha eva durbhikṣaḥ prādurbhūtaḥ / rājñā brahmadattena amātyāḥ pṛṣṭāḥ /

kutrāsau janakāyo gata iti / amātyāḥ kathayanti / deva kaliṃgaviṣaye triśaṃkur nāma mataṃgarājo maitryātmakaḥ kāruṇiko mahātmā sarvasatvahitavatsalaḥ / tasya satyopayācanena devo varṣati / tatra mahājanakāyo gataḥ / rājā kathayati / bhavanto mahādurbhikṣo 'yaṃ durbhikṣāntarakalpasadṛśaḥ / katham atra pratipattavyam iti / te kathayanti / deva śrūyate yo 'sau mataṃgaviṣaye rājā ṛṣiṣu pravrajitaḥ so 'dhyeṣitavya iti / tato rājā brahmadatto mataṃgaviṣayaṃ gatvā tam ṛṣim adhyeṣitum ārabdhaḥ / maharṣe mama vijite mahādurbhikṣaṃ durbhikṣāntarakalpasadṛśam* / tad arhasi satyopayācanaṃ kartum iti / sa satyopayācanaṃ kartum ārabdhaḥ /

śvapākānāṃ kule jāto mataṃgo duṣṭahiṃsakaḥ / triśaṃkur iti vikhyāto deveṣu manujeṣu ca //

yena me satyavākyena maitraṃ cittaṃ (fol. 171r1 = gbm 6.1010) subhāvitam* / akhilaṃ sarvasatveṣu nāgemās tarpaya prajāḥ / janmaprabhṛti yasmān me maitraṃ cittaṃ subhāvitam* / anena satyavākyena nāgemās tarpaya prajāḥ //

tataḥ satyopayācanena vārāṇasyāṃ devo vṛṣṭaḥ / durbhikṣaṃ nivṛttaṃ subhikṣaṃ prādurbhūtam* / tato vārāṇasīnivāsī janakāyo mataṃgaviṣayād vārāṇasīm āgataḥ / syāt khalu te mahārājānyaḥ sa tena kālena tena samayena triśaṃkur nāma mataṃgarājo 'bhūt maitryātmakaḥ kāruṇikaḥ sarvasatvahitānukaṃpī yasya satyopayācanena devo vṛṣṭaḥ durbhikṣaṃ nivṛttaṃ subhikṣaṃ prādurbhūtam iti / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tv aham eva sa tena kālena tena samayena triśaṃkur nāma mataṃgarājo babhūva maitryātmakaḥ kāruṇikaḥ sarvasatvahitānukaṃpī yasya satyopayācanena devo vṛṣṭaḥ / syāt khalu te mahārāja mayā dānena vā dānasaṃvibhāgena vā anuttarā samyaksaṃbodhir adhigatā / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tv abhūt tad dānam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau hetumātrakaṃ vā saṃbhāramātrakaṃ vā /

punar api mahārāja yan mayā anuttarāṃ samyakasaṃbodhiṃ prārthayitā dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni tac chrūyatām* / bhūtapūrvaṃ mahārāja mithilāyāṃ mahādevo nāma rājābhūc cakravartī /

vistareṇa mahādevasūtre madhyamāgame rājasaṃyuktakanipāte /

sa ātmano yajñasaṃpadaṃ drṣṭvā gāthāṃ bhāṣate ca /

aiśvaryaṃ prārthamānena deveṣu manujeṣu vā / dānaṃ deyaṃ yathāśaktyā dāridryabhayabhīruṇā //

loke saṃpūjyate dātā dātā deveṣu pūjyate / śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ pakṣiṇāṃ vā phaladrumaḥ // iti /

syāt khalu te mahārājānyaḥ sa tena kālena tena samayena mahādevo nāma rājā cakravartī yena taṃ niyataṃ kalyāṇaṃ dharmaṃ pravartitam* / yan niyataṃ kalyāṇaṃ vartma pravṛttam āgamya caturaśītir mahādevasahasrāṇi rājarṣayo brahmacaryam acārṣur iti / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / aham eva tena kālena tena samayena mahādevo nāma rājābhūvaṃ cakravartī / mayaiva tan niyataṃ kalyāṇaṃ dharmaṃ pravartitam* / yan niyataṃ kalyāṇaṃ vartma pravṛttam āgamya caturaśītir mahādevasahasrāṇi rājarṣayo brahmacaryam acārṣuḥ / syāt khalu te mahārāja tena mayā dānena vā dānasaṃvibhāgena vā anuttarā samyaksaṃbodhir adhigateti / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tu tad dānam anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ saṃbhāramātrakam* /

punar aparaṃ mahārāja yan mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhiprārthayitā dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni tac chrūyatām* / bhūtapūrvaṃ mahārāja asyām eva mithilāyāṃ teṣām apaścimako nimir nāma rājābhūc cakravartī /

vistareṇa nimisūtre madhyamāgame rājasaṃyuktakanipāte /

so 'py ātmano yajñasaṃpadaṃ dṛṣṭvā bhāṣate ca /

śubhakarmakṛto dṛṣṭvā tathāpy aśubhakarmaṇaḥ / ye pramādyanti manujāḥ śocyās te puruṣādhamāḥ // iti /

atha śakro devānām indro nimiṃ rājānam idam avocat* / vasa nime ramasva nime ihaiva paṃcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samanvitaḥ samanvaṅgībhūtaḥ krīḍa rama paricārayeti / sa gāthāṃ bhāṣate /

yathā yācitakaṃ bhāṇḍaṃ tāvat kālaṃ rathī yathā / tathopamam idaṃ sthānaṃ pareṣāṃ vaśavarti yat* //

yato 'haṃ mithilāṃ gatvā kariṣye kuśalaṃ bahu / āgamiṣye tataḥ svargaṃ kṛtapuṇyaḥ kṛtodayaḥ // iti /

sa mithilām āgatya dānāni datvā puṇyāni kṛtvā gāthāṃ bhāṣate /

santo dānaṃ praśaṃsanti yadāpatsu pradīyate / kṣatriye brāhmaṇe vaiśye śūdre caṇḍālapukkase //

dānaṃ datvā ca durbhikṣe tarpayitvā ca sajjanān* / apāyān varjayitveha svargaloke mahīyate //

ānuśaṃsam imaṃ jñātvā dānaṃ deyaṃ manīṣibhiḥ / dānāt saṃpadyate mokṣaś caiśvaryaṃ ca śurālayaḥ // iti /

syāt kalu te mahārājānyaḥ sa tena kālena tena samayena nimir nāma rājābhūc cakravartī yo devāṃs trayastriṃśān gataḥ śakreṇa devendreṇārdhāsanenopanimantrito divyaiś ca paṃcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samanvitaḥ (msv i 114) samanvaṅgībhūtaḥ krīḍitavān* / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / aham eva sa tena kālena tena samayena / mayaiva tāni mithilām āgatya caturṣu nagaradvāreṣu yajñavāṭāni māpayitvā dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni / syāt khalu te mahārāja tena dānena vā dānasaṃvibhāgena vānuttarā samyaksaṃbodhir adhigateti / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tu tad dānam anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhir hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ saṃbhāramātrakam* /

tato 'rvāg ānando nāma rājābhūt prābhāvyaḥ / vistareṇa yāvat tasyaiko dvau yāvat paṃca putrā jātāḥ / yo 'sau tasya paścimakaḥ putras tasyādarśaprakhyaṃ mukham* / tasyādarśamukha iti saṃjñā saṃvṛttā / sa unnīto vardhito mahān saṃvṛttaḥ / ādarśamukhaḥ kumāraḥ surataḥ sudāntaḥ / tad anye te caṇḍā rabhasāḥ karkaśāḥ / sarve te pitur arthakaraṇe niṣaṇṇā na kiṃcit prajñayā pratividhyanti / ādarśamukhaḥ kumāro gambhīragambhīrān praśnān svaprajñayā nitīrayati / ānando rājā glānaḥ saṃvṛttaḥ / sa saṃlakṣayati / kaṃ rājatve pratiṣṭhāpayāmi / saced ahaṃ pūrvakāṇāṃ caturṇāṃ bhrātṝṇām anyatamānyatamaṃ rājatve pratiṣṭhāpayiṣyāmi ete caṇḍā rabhasāḥ kakarśā janapadān anayena vyasanam āpādayiṣyanti / saced ādarśamukhaṃ kumāraṃ rājye pratiṣṭhāpayiṣyāmi jñātīnāṃ garhyo bhaviṣyāmi / katham idānīm ayaṃ rājā jyeṣṭhaputrān apāsya kanīyāṃsaṃ rājye pratiṣṭhāpayatīti / api tūpāyasaṃvidhānaṃ kartavyam* / so 'mātyān āmantrayate / haṃta grāmaṇyo mamātyayād yuṣmābhir ekaikaḥ kumāraḥ parīkṣitavyaḥ / yasya maṇipādukāyugaṃ prāvṛtaṃ (fol. 172r1 = gbm 6.1012) tulyaṃ bhavati / (msv i 115) siṃhāsanaṃ niṣaṇṇasya niṣkampaṃ tiṣṭhate / mukuṭaṃ ca mūrdhni upanibaddhaṃ niścalaṃ bhavati / antaḥpuraś cābhyutthānaṃ kurute / ṣaṭ prajñāprativedanīyāni jñātavyāni antar nidhir bahir nidhir antarbahir nidhiḥ vṛkṣāgre nidhiḥ parvatāgre nidhir udakānte nidhiḥ / yasya sarvāṇy etāni samābhavanti sa yuṣmābhir mamātyayād rājye pratiṣṭhāpayitavya ity uktvā sarvakṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayā iti yāvat kālagataḥ /

tair amātyair jyeṣṭhasya kumārasya maṇipādukāyugaṃ samarpitam* / samatvaṃ na kārayati / niṣaṇṇasya siṃhāsanaṃ prakampitam* / mukuṭam ābaddhaṃ calati / antaḥpureṇāpy asyābhyutthānaṃ na kṛtam* / ṣaṭ prajñāpratisaṃvedanīyāny ārocitāni / na jānāti na vijānāti / evaṃ trayāṇāṃ bhrātṝṇām* / ādarśamukhasya kumārasya maṇipādukāyugaṃ samarpitam* / samaṃ sthitam* / niṣaṇṇasya ca siṃhāsanaṃ niṣkampaṃ vyavasthitam* / mukuṭam ābaddhaṃ mūrdhni pūrayitvā sthitam* / antaḥpureṇa cāsyābhyutthānaṃ kṛtam* / amātyāḥ kathayanti / asyāpi ṣaṭ prajñāprativedanīyāni jñātavyāni antar nidhir bahir nidhir antarbahir nidhir vṛkṣāgre nidhiḥ parvatāgre nidhir udakānte nidhiḥ / ādarśamukhaḥ saṃlakṣayati / antar nidhir iti kim* / antar nidhir dehalyā abhyantaranidhiḥ / bahir nidhir iti kim* / bahir nidhir dehalyā bahir nidhiḥ / antarbahir nidhir iti kim* / antarbahir nidhir dehalyā madhye nidhiḥ / vṛkṣāgre nidhir iti kim* / vṛkṣasyāgre nidhiḥ / tasya rājñaḥ saṃsthānavṛkṣas tasya madhyāhne yatra chāyā sphuritvā tiṣṭhati tatra nidhiḥ / parvatāgre nidhiḥ / tasya rājñaḥ krīḍāpuṣkariṇī tatra snānaśilā tasyādhastān nidhiḥ / udakasyānte (msv i 116) nidhir iti / yatra gṛhasyodakaṃ nirgacchati grāmānte nidhiḥ / tair amātyaiḥ sarvāṇi pratyavekṣyāhṛtāni / sa tai rājye 'bhiṣiktaḥ / rājā saṃvṛttaḥ / ādarśamukho nāma rājā prābhāvyaḥ /

anyatamasmin karvaṭake daṇḍī nāma brāhmaṇaḥ prativasati / tena gṛhapatisakāśād balīvardān yācitvā divā vāhayitvā tān balīvardān ādāya tasya gṛhapater niveśanaṃ gataḥ / yāvat sa gṛhapatir bhuṃkte / daṇḍinā te balīvardāḥ praveśitāḥ / anyena dvāreṇa prakrāntāḥ / sa gṛhapatir bhuktvā vyutthitaḥ / yāvad balīvardān na paśyati / tena daṇḍī gṛhītaḥ / kutra balīvardāḥ / sa kathayati / gṛhaṃ praveśitāḥ / tvayā mama balīvardā hāritāḥ / anuprayaccha me balīvardān* / sa kathayati nāhaṃ hārayiṣye / sa kathayati / ayam ādarśamukho rājā prājñas tasya sakāśaṃ gacchāvaḥ / sa etam arthaṃ nitīrayitvā asmākaṃ yuktam ayuktaṃ vakṣyati / tau saṃprasthitau /

anyatamasya puruṣasya niṣpalāyate baḍavā / tena daṇḍī ucyate dhāraya me etāṃ baḍavām* / kathaṃ dhārayāmi / yathā śaknoṣi / tena pāṣāṇaṃ gṛhītvā śirasi prahāro dattaḥ / sā kālagatā / sa puruṣaḥ kathayati / tvayā me baḍavā praghātitā / prayaccha māṃ baḍavām* / (fol. 172v1 = gbm 6.1013) kasyārthaṃ baḍavāṃ dadāmi / sa kathayati / āgacchādarśamukhasya rājñaḥ sakāśaṃ gacchāvaḥ / so 'smākaṃ vyavahāraṃ gopayiṣyati / te tatra saṃprasthitāḥ /

sa daṇḍī niṣpalāyitum ārabdhaḥ / tena prākārasyopariṣṭād ātmā muktaḥ / tasyādhastāt kuvindo vastraṃ sūyamānas tasyopari (msv i 117) patitaḥ / kuvindaḥ praghātitaḥ / daṇḍī kuvindapatnyā gṛhītaḥ / tvayā mama svāmī praghātitaḥ / anuprayaccha me svāminam* / kuto 'haṃ tava svāminaṃ dadāmi / āgacchādarśamukhasya rājñaḥ sakāśaṃ gacchāmaḥ / so 'smākaṃ saṃśayaṃ chetsyate / te saṃprasthitāḥ /

antarmārge nadī gambhīrā / tatra takṣāṇo mukhena vāsīm ādāya pārāt pāram āgacchati / sa daṇḍinā ucyate / kiyat prabhūtaṃ pānīyam* / sa vāsīṃ muktvā kathayati / gambhīram udakam* / vāsī udake nipatitā / tena sa daṇḍī gṛhītaḥ / tvayā mama vāsī udake parihāritā / nāhaṃ hārayiṣye / āgacchādarśamukhasya sakāśaṃ gacchāmaḥ / so 'smākaṃ saṃśayaṃ chetsyati /

te śrāntakāyāḥ kallapālyāpaṇaṃ {dutt kalapālyāpaṇaṃ; cf. kalyapālyā p. 120.4} daṇḍinam ādāya praviṣṭāḥ / tasyāḥ kallapālyāḥ {dutt kalapālyāḥ} putro jātaḥ / sa tayā dārako vastreṇa pracchādya śāyāpitako 'bhūt* / daṇḍī tatra niṣaṇṇaḥ / sa kathayati / dārako dāraka iti / yāvat paśyati praghātitaḥ / sa tayā daṇḍī gṛhītaḥ / tvayā mama putraḥ praghātitaḥ / anuprayaccha me putram* / sa kathayati / kuto 'haṃ tava putraṃ dāsye / nāhaṃ praghātayiṣye / sā kathayati / āgacchādarśamukhasya rājñaḥ sakāśaṃ gacchāmaḥ / te saṃprasthitāḥ /

yāvad anyatasmin pradeśe śākhoṭakavṛkṣe vāyasas tiṣṭhati / tena daṇḍī dṛṣṭa uktaś ca / kva yāsyasi / nāhaṃ yāsye / ete māṃ nayanti / kutra / ādarśamukhasya sakāśam* / madīyam api sandeśaṃ naya / vaktavyas te ādarśamukho rājā / amuṣmin pradeśe śākhoṭakavṛkṣaḥ / (msv i 118) tatra vāyasas tiṣṭhati / sa kathayati / santy anye vṛkṣā haritasnigdhapalāśāḥ / tatrāhaṃ dhṛtiṃ na labhe / atra sthitasya me svāsthyam* / ko yogaḥ / te saṃprasthitāḥ /

adrākṣīn mṛgo daṇḍinam* / sa kathayati / daṇḍin kva gacchasi / nāhaṃ gacchāmi / ete māṃ nayanti ādarśamukhasakāśam* / madīyam api sandeśaṃ naya / santy anyeṣu sthāneṣu haritaśādvalāni tṛṇāni / te mama na rocante / kiṃ kāraṇam* / te saṃprasthitāḥ /

yāvat tittireṇa dṛṣṭa uktaś ca / kva yāsyasi / pūrvavat* / madīyam api sandeśaṃ naya / aham ekasmin pradeśe tittireti vāśitaṃ karomi / aparasmin utittireti / kim atra kāraṇam* /

aparasmin pradeśe sarpeṇa dṛṣṭaḥ / pūrvavan mamāpi sandeśaṃ naya / aham āśayāt sukhena nirgacchāmi duḥkhena praviśāmi / kim atra kāraṇam* /

anyasmin pradeśe ahinakulau parasparaviruddhau kaliṃ kurvataḥ / pūrvavad yāvad asmākam api sandeśaṃ naya / āvāṃ divānyonyaṃ kaliṃ kurvāṇau dhṛtiṃ na labhāvaḥ / kim atra kāraṇam* /

anyatamā vadhūkumārī pūrvavad yāvat sā kathayati / mamāpi sandeśaṃ naya / (fol. 173r1 = gbm 6.1014) yadāhaṃ paitṛke gṛhe tiṣṭhāmi tadāhaṃ śvaśuragṛhasyārthe utkaṇṭhāmi / yadā śvaśuragṛhe tiṣṭhāmi tadā paitṛgṛhe utkaṇṭhāmi / kim atra kāraṇam* / te saṃprasthitāḥ /

jayena yenādarśamukho rājā tenopasaṃkrāntāḥ / upasaṃkramya daṇḍī rājānaṃ jayenāyuṣā ca vardhayitvā ekānte niṣaṇṇaḥ / te 'py amī pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇāḥ / rājā daṇḍinaṃ pṛcchati / kim āgato 'si / devānīto 'smīti / kena kāraṇena / daṇḍinā gṛhapatinā saha vivādas tat sarvam ārocitam* /

rājā gṛhapatiṃ pṛcchati / dṛṣṭas tvayā balīvadaḥ / dṛṣṭaḥ / daṇḍin tvayā balīvardā praveśitāḥ / deva praveśitāḥ / rājā kathayati / asya daṇḍino jihvāṃ chindata yena nārocitam* / asyāpi netroddharaṇaṃ kuruta yena balīvardā nopanibaddhāḥ / gṛhapatiḥ kathayati / ekadā me balīvardā hṛtā aparaṃ netroddharaṇaṃ kriyate / daṇḍinā jitaṃ bhavatu /

sa puruṣaḥ kathayati / deva anena daṇḍinā mama baḍavā praghātitā / yathākathaṃ tena vistareṇārocitam* / rājā kathayati / asya puruṣasya jihvāṃ chindata yenoktaṃ yathā śaknoṣi tathā vārayeti / asyāpi daṇḍino hastau ardhāpayata yenānyena śakyaṃ tāṃ dhārayituṃ nānyatra śilāprahārayā / sa puruṣaḥ kathayati / ekadā me baḍavā praghātitā dvitīyaṃ ye jihvācchedaḥ / daṇḍinā jitaṃ bhavatu /

kuvindapatnyā vistareṇārocitam* / rājā kathayati / gaccha eṣa eva te bhartā bhavatu / sā kathayati / ekadā anena mama bhartā praghātito 'para eṣa me svāmī bhaviṣyati / daṇḍinā jitaṃ bhavatu /

vardhakinā vistareṇārocitam* / rājā kathayati / asya takṣāṇasya jihvāṃ chindata yo vāsīṃ muktvodakamadhye vācaṃ niścārayati / (msv i 120) asyāpi daṇḍino netroddharaṇaṃ kuruta paśyann api gambhīram udakaṃ takṣāṇaṃ pṛcchati / takṣāṇaḥ kathayati / ekadā me vāsy apahṛtā dvitīyo me jihvācchedaḥ / daṇḍinā jitaṃ bhavatu /

kalyapālyā vistareṇārocitam* / rājā kathayati / asyāḥ kalyapālyā hastāv ardhāpayata yad anyā dārakaḥ sarveṇa sarvaṃ pracchādya śāyitaḥ / daṇḍino 'pi netroddharaṇaṃ kuruta yo 'pratyavekṣya parakīye āsane niṣetsyati / sā kathayati / ekadā me putraḥ praghātito dvitīyo me hastacchedaḥ / daṇḍinā jitaṃ bhavatu /

daṇḍinā kākasandeśam ārocitam* / rājā kathayati / daṇḍin sa kāko vaktavyaḥ / tvam āsīr grāmarāṭ* / atra pradeśe śākhoṭaka āsīt* / asmiṃś ca śākhoṭakavṛkṣe nidhānas tiṣṭhati / taṃ kasyacid datvā gacchā / svastho bhaviṣyasi /

mṛgasandeśam ārocitam* / sa kathayati / mṛgas tvayā vaktavyaḥ / atra vṛkṣasyopariṣṭān madhubindyā nipataṃtyā tṛṇaśādvalāni madhurīkṛtāni tāni tvayā bhakṣitāni / sa ca madhu prakrāntaḥ / rasagṛdhyāṃ tyaja / mānayena vyasanam āpatsyase iti /

tittirisandeśam (fol. 173v1 = gbm 6.1015) ārocitam* / rājā kathayati / yatra sa tittiri tittiri vāśitaṃ karoti sa pradeśo niṣkāṃcanaḥ / yatrotittireti tatra nidhānas tiṣṭhati / sa taṃ nidhānaṃ kasyacid ārocayitvānyatra gaccha / mānayena vyasanam āpatsyasi /

ahinakulasandeśam ārocitam* / rājā kathayati / tau vaktavyau / yuvāṃ manuṣyabhūtau dvau bhrātarau / tatraikaḥ kathayati svāpateyaṃ bhājayāvaḥ / dvitīyena mātsaryābhibhūtena na bhājitam* / tatraiko 'dhyavasānaṃ kṛtvā āśīviṣeṣūpapannaḥ / dvitīyo 'pi svāpateyam avaṣṭabhyādhyavasānaṃ kṛtvā nakulaḥ saṃvṛttaḥ / tena yūyam etat svāpateyaṃ śramaṇabrāhmaṇebhyo datvā tasmāt sthānād apakramata / svasthā bhaviṣyatha /

sarpasya sandeśam ārocitam* / rājā kathayati / vaktavyas te sa sarpaḥ / tvaṃ jighatsādaurbalyaparīta āśayān nirgacchasi / mukhena prabhūtam āhāraṃ bhuktvā duḥkhenāśayaṃ praviśasi / sa tvam āhāre mātrāṃ jānīyāḥ / yatheṣṭacārī sukhaṃ vihariṣyasi /

vadhūkumāryāḥ sandeśam ārocitam* / rājā kathayati / vaktavyā vadhūkumārī tvayā / tava paitṛke gṛhe sapremakas tiṣṭhati / sā tvaṃ yadā śvaśuragṛhe tiṣṭhasi tadā sapremakasyārthe utkaṇṭhayasi / yadā paitṛkagṛhe tiṣṭhasi tadā svāmino 'rthe utkaṇṭhayasi / sā tvam ekaṃ sthānaṃ parityajya ekaṃ sugṛhītaṃ kuru / mānayena vyasanam āpatsyase /

vadhūkumārī āśīviṣaś ca yathānuśiṣṭaḥ pratipannaḥ / ahinakulau daṇḍinaḥ svāpateyam anupradattaḥ / kākenāpi avaśiṣṭā yathānuśiṣṭāḥ pratipannāḥ /

amātyāḥ kathayanti / aho devasya īdṛśo 'pi pratibhānaḥ / rājā āttamanasā caturṣu nagaradvāreṣu dānaśālā māpitā / dānādhiṣṭhāyikāḥ puruṣāḥ sthāpitāḥ /

tena khalu samayena durbhikṣam atra dvādaśavārṣikam* / tena dvādaśavārṣike durbhikṣe vartamāne anekeṣāṃ prāṇiśatasahasrāṇāṃ piṇḍakena yogodvahanaṃ kṛtam* / sa ātmano yajñasampadaṃ dṛṣṭvā gāthāṃ bhāṣate /

dhanaṃ hi labdhvā dharmeṇa na kuryāt saṃcayaṃ budhaḥ / dadyāt saṃpannaśīleṣu dakṣiṇīyeṣu dakṣiṇām* //

śramaṇān brāhmaṇān sādhūn tarpayitvā vanīpakān* / kāyasya bhedāt sa tadā prājño deveṣūpapadyate //

evaṃ jñātvā tu medhāvī śrāddho muktena cetasā / dānaśūrān praśaṃsanti dakṣiṇīyeṣv amatsarāḥ //

syāt khalu te mahārājānyaḥ sa tena kālena tena samayenādarśamukho nāma rājā prābhāvyaḥ / yena taddvādaśavārṣike durbhikṣe vartamāne anekeṣāṃ prāṇiśatasahasrāṇāṃ piṇḍakena yogodvahanaṃ kṛtam* / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tv aham eva tena kālena tena samayenādarśamukho nāma rājābhūvaṃ prābhāvyaḥ / mayaiva dvādaśavārṣike durbhikṣe vartamāne anekeṣāṃ prāṇiśatasahasrāṇāṃ piṇḍakena yogodvahanaṃ kṛtam* / syāt khalu te mahārāja tena mayā dānena vā dānasaṃvibhāgena vānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddheti / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tu me tad dānaṃ hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ (fol. 174r1 = gbm 6.1016) saṃbhāramātrakam* /

punar api mahārāja yan mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayitā dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni tac chrūyatām* / bhūtapūrvaṃ mahārāja sudhano nāma rājābhuc cakravartī / tena caturaśītiṣu nagarasahasreṣu yajñavāṭāni māpayitvā bahūni varṣāṇi bahūni varṣaśatāni bahūni (msv i 123) varṣasahasrāṇi bahūni varṣaśatasahasrāṇi dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni / sa ātmano yajñasampadaṃ dṛṣṭvā gāthāṃ bhāṣate /

samṛddhim ātmano dṛṣṭvā deveṣu manujeṣu ca / na prayacched dhi ko dānaṃ saṃpattir yena labhyate //

pratyūhya yo 'yaṃ śatāni puṃsāṃ mātsaryam ākramya sapatnabhūtam* / dadāti dānaṃ paralokabhīruḥ śūreṣv asau śūrataro mato me //

na taṃ hi śūraṃ munayo vadanti yaḥ śastrapāṇir vicaraty anīke / dānaṃ prayacchanti viśāradā ye śūrāṃs tu tān sarvavido vadanti //

syāt khalu te mahārājānyaḥ sa tena kālena tena samayena rājābhūc cakravartī yena tac caturaśītiṣu nagarasahasreṣu yajñavāṭaṃ māpayitvā bahūni varṣāṇi bahūni varṣaśatāni bahūni varṣaśatasahasrāṇi dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tu tad dānaṃ saṃbodher hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ saṃbhāramātrakam* /

punar api mahārāja yan mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayitā dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni vīryapāramitā ca paripūritā na cānuttarā samyaksaṃbodhir adhigateti tac chrūyatām* / bhūtapūrvaṃ mahārāja paṃcālaviṣaye dvau rājānau babhūvatuḥ / uttarapaṃcālo dakṣiṇapaṃcālaś ca /

tatrottarapaṃcālo dhano nāmnā hastināpure nagare rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ (msv i 124) ca / praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* / dhārmiko dharmarājā dharmeṇa rājyaṃ kārayati / tasmiṃś ca nagare mahān hrada utpalapadmakumudapuṇḍarīkasaṃcchanno haṃsakāraṇḍavacakravākopaśobhito ramaṇīyaḥ / tatra hrade janmacitro nāma nāgapotaḥ prativasati / sa kālena kālaṃ samyagvāridhārām anuprayacchatīti atīva śasyasaṃpattir bhavati / śasyavatī vasumatī subhikṣānnapāno deśaḥ / dānamānasatkāravāṃś ca lokaḥ śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakopabhojyaḥ /

dakṣiṇapaṃcālas tu rājā adharmabhūyiṣṭhaś caṇḍo rabhasaḥ karkaśaḥ adharmeṇa rājyaṃ kārayati / nityaṃ daṇḍanatāḍanaghātanadhāraṇabandhanahaḍinigaḍoparodhaiḥ rāṣṭranivāsinaṃ trāsayati / adharmabhūyiṣṭhatayā cāsya devo na kālena kālaṃ samyagvāridhārām anuprayacchati / tato 'sau janakāyaḥ saṃtrastaḥ saṃvegam āpannaḥ svajīvitāpekṣayā rāṣṭraparityāgaṃ kṛtvottarapaṃcālasya rājño viṣayaṃ gatvā prativasati / yāvad (fol. 174v1 = gbm 6.1017) apareṇa samayena dakṣiṇapaṃcālo rājā mṛgayāvyapadeśena janapadān vyavalokanāya nirgato yāvat paśyati grāmanagarāṇi śūnyāni udyānadevakulāni bhinnaprabhagnāni / dṛṣṭvā ca punar amātyān āmantrayate / kasmād bhavanta imāni grāmanagarāṇi śūnyāni udyānadevakulāni ca bhinnaprabhagnāni / sa janakāyaḥ kva gata iti / amātyāḥ kathayanti / deva uttarapaṃcālasya (msv i 125) rājño dhanasya viṣayaṃ gatāḥ / kimartham* / devābhayaṃ prayaccha kathayāmaḥ / dattaṃ bhavatu / tatas te kathayanti / deva uttarapaṃcālo rājā dharmeṇa rājyaṃ kārayati / tasya janapadā ṛddhāś ca sphītāś ca kṣemāś ca subhikṣāś cākīrṇabahujanamanuṣyāś ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamarās taskararogāpagatāḥ / śālīkṣugomahiṣīsaṃpanno dānamānasatkāravāṃś ca lokaḥ / śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakopabhojyaḥ / devas tu caṇḍo rabhasaḥ karkaśo nityaṃ daṇḍanatāḍanaghātanadhāraṇabandhanahaḍinigaḍoparodhaiḥ rāṣṭraṃ trāsayati yato 'sau janakāyaḥ saṃtrastaḥ saṃvegam āpannaḥ uttarapaṃcālasya rājño viṣayaṃ gataḥ / dakṣiṇapaṃcālo rāja kathayati /

bhavantaḥ ko 'sāv upāyaḥ syād yenāsau janakāyaḥ punar āgatyaiṣu grāmanagareṣu prativaset* / amātyāḥ kathayanti / yadi devaḥ uttarapaṃcālarājavad dharmeṇa rājyaṃ kārayati maitracitto hitacitto 'nukaṃpācittaḥ svarāṣṭraṃ pālayati nacirād asau janakāyaḥ punar āgatyaiṣu grāmanagareṣu prativaset* / dakṣiṇapaṃcālo rājā kathayati / bhavanto yady evam aham apy uttarapaṃcālavad dharmeṇa rājyaṃ kārayāmi maitracitto hitacitto 'nukampācittaḥ rāṣṭraṃ paripālayāmi / yūyaṃ tathā kuruta yathāsau janakāyaḥ punar āgatyaiṣu grāmanagareṣu prativasatīti / devāparo 'pi tatrānuśaṃso 'sti / tasmin nagare mahān hradaḥ utpalakumudapuṇḍarīkasaṃcchanno haṃsakāraṇḍavacakravākopaśobhitaḥ / tatra janmacitro nāgapotaḥ prativasati / sa kalena kālaṃ samyagvāridhārām anuprayacchati / atīva śasyasaṃpattir bhavati / tena tatra śasyavatī vasumatī subhikṣānnapānaś ca deśaḥ / ko 'sāv upāyaḥ syād yenāsau (msv i 126) nāgapota ihānīyeta / deva vidyāmantradhāriṇas tam ānayanti / te samanviṣyantām* / tato rājñā suvarṇapiṭakaṃ dhvajāgre baddhvā sarvavijite ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam* / ya uttarapaṃcālaviṣayāj janmacitraṃ nāgapotam ānayet tasyemaṃ suvarṇapiṭakaṃ dāsyāmi mahatā ca satkāreṇa satkariṣyāmīti / yāvad anyatama āhituṇḍikaḥ amātyānāṃ sakāśaṃ gatvā kathayati / mamaitat suvarṇapiṭakam anuprayacchata ahaṃ janmacitraṃ nāgapotam apahṛtyānayāmīti / (fol. 175r1 = gbm 6.1018) amātyāḥ kathayanti / eṣa gṛhāṇa / sa kathayati / yo yuṣmākaṃ śraddhitaḥ pratyayitaś ca tasya haste tiṣṭhatu /

ānīte janmacitre nāgapote grahīṣyāmīti / evaṃ kuruṣveti / tato 'sāv āhituṇḍikaḥ pratyayitasya puruṣasya haste suvarṇapiṭakaṃ sthāpayitvā hastināpuraṃ nagaraṃ gataḥ / tatas tenāsau hradaḥ samantato vyavalokitaḥ / nimittīkṛtaṃ cāsau janmacitro nāgapota etasmin deśe pratiṣṭhatīti / tato balyupahāranimittaṃ tataḥ punaḥ pratyāgataḥ / amātyānāṃ kathayati balyupahāraṃ me prayacchata saptame divase taṃ nāgapotam apahṛtyānayāmīti / sa cāhituṇḍikas tena saṃlakṣito mamāsāv apaharaṇāyāgataḥ / saptame divase mām apahariṣyati / mātāpitṛviyogajaṃ mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati / kiṃ karomi kaṃ śaraṇaṃ prapadye iti / tasya ca hradasya nātidūre dvau lubdhakau prativasataḥ sārakaḥ phalakaś ca / tau taṃ hradam āśritya jīvikāṃ kalpayataḥ / yaḥ sthalagataḥ prāṇino mṛgaśaśaśarabhasūkarādayas tad hradam upasarpanti tān praghātayati ye 'pi jalagatā matsyakacchapamaṇḍūkādayaḥ / tatra ca sārakaḥ kālagataḥ / (msv i 127) phalako jīvati / janmacitro nāgapotaḥ saṃlakṣayati / nānyo 'sti mama śaraṇamṛte phalakāl lubdhakāt* / tato manuṣyaveśam āsthāya phalakasya sakāśaṃ gataḥ / gatvā kathayati / bhoḥ puruṣa kiṃ tvaṃ jānīṣe kasyānubhāvād dhanasya rājño janapadā ṛddhāś ca sphītāś ca kṣemāś ca subhikṣāś cākīrṇabahujanamanuṣyāś ca pūrvavad yāvac chālīkṣugomahiṣīsaṃpannā iti / sa kathayati / jāne / sa rājā dhārmiko dharmeṇa rājyaṃ kārayati maitracitto hitacitto 'nukampācittaś ca rāṣṭraṃ pālayatīti / sa kathayati / kim etad evāsti / anyad apīti / lubdhakaḥ kathayati / asty anyo 'py anuśaṃsaḥ /

yaḥ asmin hrade janmacitro nāma nāgapotaḥ prativasati sa kālena kālaṃ samyagvāridhārām anuprayacchati / atīva śasyasaṃpattir bhavati śasyavatī vasumatī subhikṣānnapānaś ca deśaḥ iti / janmacitraḥ kathayati / yadi kaścit taṃ nāgapotam ito viṣayād apaharet tasya nāgapotasya kiṃ syān mātāpitṛviyogajam asya duḥkhaṃ syād rājño rāṣṭrasya ca / yo 'paharati tasya tvaṃ kiṃ kuryāḥ / jīvitād vyavaropayeyam* / jānīṣe tvaṃ kataro 'sau nāgapota iti / na jāne / aham asau dakṣiṇapaṃcālaviṣayikenāpahriye / sa balyupahāravidhānārthaṃ gataḥ saptame divase āgamiṣyati / āgatyāsya hradasya catasṛṣu dikṣu khadirakīlakān nikhanya nānāraṃgaiḥ sūtrair veṣṭayitvā mantrān āvartayiṣyati / tatra tvayā pracchannaṃ saṃnikṛṣṭe sthāne sthātavyam* / yadā tenāyam evaṃrūpaḥ (msv i 128) prayogaḥ kṛto bhavati tadā hradamadhyāt kvathamānaṃ pānīyam utthāsyati / ahaṃ cotthāsyāmi / (fol. 175v1 = gbm 6.1019) tadā tvayāsāv āhituṇḍikaḥ śareṇa marmaṇi tāḍayitavyaḥ / āśu copasaṃkramya vaktavyo mantrān upasaṃhara / mā te utkṛttamūlaṃ śiraḥ kṛtvā pṛthivyāṃ nipātayiṣyāmīti / yady asau mantrān anupasaṃhṛtya prāṇair viyokṣyate mṛte 'haṃ yāvajjīvam eva mantrapāśabaddhaḥ syām iti / lubdhakaḥ prāha / yadi tavaikasyaivaṃ guṇaḥ syāt tathāpy aham evaṃ kuryāṃ prāg eva sakalasya rāṣṭrasya / gacchāmy ahaṃ tatra sthāna iti / tatas tena nāgapotena tasyaikapārśve guptaṃ sthānam upadarśitam* / yāvad asau lubdhakaḥ saptame divase pratigupte pradeśe ātmānaṃ gopayitvāvasthitaḥ / sa cāhituṇḍika āgatya balyupahāraṃ kartum ārabdhaḥ /

tena catasṛṣu dikṣu catvāraḥ khadirakīlakāḥ nikhātāḥ / nānāraṃgaiḥ sūtrakair veṣṭayitvā mantrair āvartitaḥ / tatas tat pānīyam utkvathitum ārabdham* / lubdhakena śareṇa marmaṇi tāḍito niṣkośaṃ cāsiṃ kṛtvābhihitaḥ / tvam asmin viṣayanivāsinaṃ nāgapotakaṃ mantreṇāpaharasi / mantrān upasaṃhara / mā te utkṛttamūlaṃ śiraḥ kṛtvā pṛthivyāṃ nipātayiṣyāmīti / tata ahituṇḍikena duḥkhavedanābhibhūtena mantrā vyāvartitāḥ / tena ca samanantaraṃ lubdhakena jīvitād vyavaropitaḥ / tato nāgapoto mantrapāśabandhanād vinirmukto hradād abhyudgatya taṃ lubdhakaṃ pariṣvaktavān evaṃ cāha / tvaṃ me mātā tvaṃ pitā yan mama tvam āgamya mātāpitṛviyogajaṃ duḥkhaṃ notpannam* / āgaccha bhuvanaṃ gacchāvaḥ / tenāsau svabhuvanaṃ nīto nānāvidhena cānnapānena saṃtarpito ratnāni copadarśitāni / mātāpitroś ca niveditam* / amba tāta eṣa me suhṛccharaṇyaṃ (msv i 129) bāndhavo 'syānubhāvān mama yuṣmābhiḥ saha viyogo na jāta iti / tābhyām apy asau vareṇa pravārito vividhāni ratnāni dattāni / sa tāny ādāya tasmād hradād vyutthitaḥ /

tasya hradasya nātidūre puṣpaphalasampannaṃ nānāśakunibhir nikūjitam āśramapadam* / tatra ṛṣiḥ prativasati maitryātmakaḥ kāruṇikaḥ satvavatsalaḥ / tato 'sau lubdhakas tasya ṛṣes triṣkālam upasaṃkramitum ārabdhaḥ / yac cāsya janmacitreṇa nāgapotena sārdhaṃ vṛttaṃ tat sarvaṃ vistareṇa samākhyātam* / tato 'sāv ṛṣiḥ kathayati / kiṃ ratnaiḥ kiṃ vā te suvarṇena tasya bhuvane amogho nāma pāśas tiṣṭhati taṃ yācasveti / tato lubdhako 'moghapāśe jātatṛṣṇaḥ ṛṣivacanam upaśrutya punar api nāgabhuvanaṃ gato yāvat paśyati nāgabhuvanadvāre tam amoghaṃ pāśam* / tasyaitad abhavat* / eṣa sa pāśo yo mayā prārthanīya iti viditvā nāgabhuvanaṃ praviṣṭaḥ / tato janmacitreṇa nāgapotenānyaiś ca nāgapotaiḥ sasaṃbhramaṃ pratisaṃmodito ratnaiś ca pravāritaḥ kathayati / alaṃ me ratnaiḥ kiṃ tv etad amoghaṃ pāśaṃ mamānuprayaccheti / janmacitraḥ kathayati / tavānena kiṃ prayojanam* / asmākaṃ (fol. 176r1 = gbm 6.1020) tu mahat prayojanam* / yadā garuḍabhayopadrutā bhavāmas tadānenātmānaṃ rakṣāmaḥ / lubdhakaḥ kathayati / yuṣmākam eṣa garuḍabhayopadrutānām upayogaṃ gacchati mama tv anena satatam eva prayojanam* / yady asti kṛtam upakṛtaṃ vā prayaccheti / janmacitrasya nāgapotasyaitad abhavat* / mamānena bahūpakṛtaṃ mātāpitarāv avalokya dadāmīti / tena mātāpitarāv (msv i 130) avalokya sa pāśo dattaḥ / tato 'sau lubdhakaḥ pṛthivīlabdhaprakhyena sukhasaumanasyenāpyāyitamanā amoghaṃ pāśam ādāya nāgabhuvanād abhyudgamya svagṛhaṃ gataḥ /

yāvad apareṇa samayena dhano rājā devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricāryati / tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato na putro na duhitā / sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ / anekadhanasamuditaṃ me gṛhaṃ na me putro na duhitā / mamātyayāt svakulavaṃśacchede rāṣṭrāpahāraḥ / sarvaṃ ca svāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājavidheyaṃ bhaviṣyatīti / sa śramaṇabrāhmaṇasuhṛtsaṃbandhibāndhavair ucyate / deva kim asi cintāpara iti / sa etat prakaraṇaṃ teṣāṃ vistareṇārocayati / te kathayanti / devatārādhanaṃ kuru putras te bhaviṣyatīti / so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ sahajāḥ sahadharmikā nityānubaddhā api devatā āyācate / asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ca / tac ca naivam* / yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ / api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca / katameṣāṃ trayāṇām* / mātāpitarau raktau bhavataḥ / saṃnipatitau / mātā ca kalyā bhavati ritumatī / gandharvaś ca pratyupasthito bhavati / eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca / sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati / anyatamaś ca bhadrakalpiko (msv i 131) bodhisatvas tasyā agramahiṣyāḥ kukṣim avakrāntaḥ / paṃcāveṇikā dharmāḥ ekataḥ paṇḍitajātīye mātṛgrāme / katame paṃca / raktaṃ puruṣaṃ jānāti / kālaṃ jānāti / ṛtuṃ jānāti / garbham avakrāntaṃ jānāti / yasya sakāśād garbho 'vakrāmati taṃ jānāti / dārakaṃ jānāti / dārikāṃ jānāti / saced dārako bhavati dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati / saced dārikā bhavati vāmaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati / sā āttamanāttamanāḥ svāminārocayati / diṣṭyā āryaputra vardhase / āpannasatvāsmi saṃvṛttā / yathā ca me dakṣiṇakukṣiṃ niśritya tiṣṭhati niyataṃ dārako bhaviṣyatīti (fol. 176v1 = gbm 6.1021) / so 'py āttamanāttamanāḥ pūrvaṃ kāyam abhyunnamayya dakṣiṇabāhum abhiprasāryodānam udānayati /

apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ putramukhaṃ paśyeyam* / samajāto me syān nāvajātaḥ / kṛtyāni me kurvīta / bhṛtaḥ pratibibhṛyāt* / dāyādyaṃ pratipadyeta / kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* / asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā puṇyāni kṛtvā asmākaṃ nāmnā dakṣiṇām ādekṣyate / idaṃ tayor yatra tatropapannayor gacchator anugacchatv iti /

āpannasatvāṃ caināṃ viditvā upari prāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair (msv i 132) āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurakair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukakaṣāyavivarjitair āhārair hārārdhahāravibhūṣitagātrīm apsarasam iva nandanavanavihāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham avatarantīm adharimāṃ bhūmim* / na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya / sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā / dārako jātaḥ / abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭaḥ uccaghoṣaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ / tasya jātāv ānandabheryas tāḍitāḥ / śrutvā rājā kathayati / kim etad iti / antaḥpurikābhiḥ rājñe niveditam* / deva diṣṭyā vardhase putras te jāta iti / tato rājñā sarvaṃ tan nagaram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitam* / candanavāripariṣiktam ucchritadhvajapatākaṃ surabhidhūpaghaṭikopanibaddhaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ ramaṇīyam* / ājñā ca dattā / śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakebhyo dānaṃ prayacchata / sarvabandhanamokṣaṃ kuruteti / tasyaivaṃ trīṇi saptakāny ekaviṃśatidivasān vistareṇa jātasya jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate / kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti / amātyāḥ kathayanti / ayaṃ dārako dhanasya rājñaḥ putraḥ / bhavatu dārakasya sudhana iti nāmeti / tasya sudhana iti nāmadheyaṃ vyavasthāpitam* / sudhano dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo 'nupradattaḥ /

dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* / so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā (msv i 133) sarpirmaṇḍenānyaiś cottaptair upakaraṇaviśeṣair āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* / sa yadā mahān saṃvṛttas tadā lipyām upanyastaḥ / pūrvavad yāvad aṣṭāsu parīkṣāsūddhāṭako vācakaḥ paṇḍitaḥ paṭupracāraḥ saṃvṛttaḥ / sa yāni tāni bhavanti mūrdhābhiṣiktānāṃ janapadaiśvaryasthāmavīryam anuprāptānāṃ mahāntaṃ (fol. 177r1 = gbm 6.1022) pṛthivīmaṇḍalam abhinirjityādhyāvasatāṃ pūrvavad yāvat paṃcasu sthāneṣu kṛtāvī saṃvṛttaḥ / tasya pitrā trīṇy antaḥpurāṇi vyavasthāpitāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ kanīyaḥ / trīṇi vāsagṛhāṇi māpitāni haimantikaṃ graiṣmikaṃ vārṣikam* / trīṇy udyānāni māpitāni haimantikaṃ graiṣmikaṃ vārṣikam* / tataḥ sudhanaḥ kumāraḥ upari prāsādatalagato niṣpuruṣeṇa tūryeṇa krīḍati ramate paricārayati /

yāvad apareṇa samayena phalako lubdhako mṛgān anveṣamāṇas tena tenānuvicarann anyatamaṃ parvatam anuprāptaḥ / tasya ca parvatasyādhastād riṣer āśramapadaṃ paśyati puṣpaphalasaṃpannaṃ nānāpakṣigaṇavicaritam* / mahāntaṃ ca hradam utpalakumudapuṇḍarīkasaṃchannaṃ haṃsakāraṇḍavacakravākopaśobhitam* (msv i 134) / tadāśramapadaṃ paribhramitum ārabdhaḥ / yāvat tam ṛṣiṃ paśyati dīrghakeśaśmaśrunakharomāṇaṃ vātātapakarṣitaśarīraṃ cīvaravalkaladhāriṇam anyatamad vṛkṣamūlāśrayaṃ tṛṇakuṭikākṛtanilayam* / dṛṣṭvā ca punaḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā kṛtāṃjalipuṭaḥ papraccha / bhagavan kiyac ciram asmin pradeśe tava prativasataḥ / catvāriṃśadvarṣāṇi / asti tvayā iyatā kālenāsmin pradeśe kaścid āścaryādbhuto dharmo dṛṣṭaḥ śruto vā kasyacit sakāśāt* / sa ṛṣir mandamandam uvāca / bhadramukha dṛṣṭas te ayaṃ hradaḥ / dṛṣṭo bhagavan* / eṣā brahmasabhā nāma puṣkariṇī utpalapadmakumudapuṇḍarīkasaṃchannā nānāpakṣigaṇaniṣevitā himarajatatuṣāragaurāmbupūrṇā surabhikusumaparivāsitatoyā / asyāṃ puṣkariṇyāṃ paṃcadaśyāṃ paṃcadaśyāṃ manoharā nāma drumakinnararājasya duhitā paṃcakinnarīśataparivṛtā nānāvidhaśiraḥsnānodvartanair āgatya snāti / snānakāle cāsya madhuranṛtyagītavāditaśabdena mṛgapakṣiṇo 'pahriyante / aham api taṃ śabdaṃ śrutvā mahatā prītisaumanasyena saptāham adhināmayāmi / etad āścaryaṃ bhadramukha mayā dṛṣṭam iti /

atha phalakasya lubdhakasyaitad abhavat* / śobhano mayā amoghaḥ pāśo nāgāl labdhaḥ / taṃ manoharāyā kinnaryāḥ kṣepsyāmīti / so 'pareṇa samayena pūrṇapaṃcadaśyāṃ pāśam ādāya hradatīrthasamīpe puṣpaphalaviṭapavṛkṣagahanam āśrityāvadhānatatparo 'vasthitaḥ / yāvan manoharā kinnarī paṃcakinnarīśataparivṛtā mahatyā vibhūtyā brahmasabhāṃ puṣkariṇīm avatīrṇā snātuṃ tatsamanantaraṃ ca phalakena (msv i 135) lubdhakenāmoghaḥ pāśaḥ kṣipto yena manoharā kinnarī baddhā / tayā amoghapāśapāśitayā hrade mahānupamardaḥ kṛto vibhīṣaṇaś ca śabdo niścāritaḥ / yaṃ śrutvā pariśiṣṭaḥ kinnarīgaṇaḥ itaś cāmutaś ca saṃbhrānto manoharāṃ (fol. 177v1 = gbm 6.1023) kinnarīṃ nirīkṣitum ārabdhaḥ / paśyati baddhām* / dṛṣṭvā ca punar bhīto niṣpalāyitaḥ / adrākṣīt sa ludhakas tāṃ paramarūpadarśanīyām* / dṛṣṭvā ca punar upaśliṣṭo grahīṣyāmīti / sā kathayati /

mā naiṣīs tvaṃ hi mā sprākṣīr naitat tava suceṣṭitam* / rājabhogyā surūpāhaṃ na sādhu grahaṇaṃ tava // iti /

lubdhakaḥ prāha / yadi tvāṃ nā gṛhṇāmi niṣpalāyase / sā kathayati / nāhaṃ niṣpalāye / yadi na śraddadhāsi ayaṃ cūḍāmaṇiṃ gṛhṇa / asyānubhāvenāham upari vihāyasā gacchāmīti / lubdhakaḥ kathayati / kathaṃ jāne / tayā śiras taś cūḍāmaṇir dattaḥ uktaś ca / etac cūḍāmaṇir yasya hastasthas tasyāhaṃ vaśā bhavāmi / tato lubdhakenāsau maṇir gṛhītaḥ / pāśabaddhāṃ caināṃ gṛhītvā saṃprasthitaḥ /

tena khalu samayena sudhanaḥ kumāro mṛgayānirgataḥ / adrākṣīt sa lubdhakaḥ sudhanaṃ kumāram abhirūpaṃ darśanīyaṃ prāsādikam* / dṛṣṭvā ca punar asyaitad abhavat* / ayaṃ ca rājakumāra iyaṃ ca paramarūpadarśanīyā / yady etāṃ drakṣyati balād grahīṣyatīti / yanv aham etāṃ prābhṛtanyāyena svayam evopanayeyam* / tatas taṃ pāśam ādāya yena sudhano rājakumāras tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya pādayor nipatya kathayati / idaṃ mayā (msv i 136) devasya strīratnaṃ prābhṛtam ānītaṃ pratigṛhyatām iti / adrākṣīt sudhano rājakumārīṃ manoharāṃ kinnarīm abhirūpāṃ darśanīyāṃ prāsādikāṃ paramayā varṇapuṣkalatayā samanvāgatāṃ sarvaguṇasamuditām aṣṭādaśabhiḥ strīlakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtāṃ janapadakalyāṇīṃ kāṃcanakalaśakūrmapīnonnatakaṭhinasaṃhatasujātavṛttapragalamānastanīm abhinīlaraktāṃśukavisṛtāyatanavakamalasadṛśanayanāṃ subhruvamāyatatuṃganāsāṃ vidrumamaṇiratnabimbaphalasaṃsthānasadṛśādharoṣṭhīm ādṛḍhaparipūrṇagaṇḍapārśvām atyartharatikaraviśoṣakarakapolatilakām anupūrvaracitasaṃhatabhruvamaravindavikacasadṛśaparipūrṇavimalaśaśivapuṣīṃ pralambabāhuṃ gambhīratrivalīkasannatamadhyāṃs tanabhārāvanāmyamānapūrvārdhaṃ rathāṃgasaṃsthitasujātajaghanāṃ kadalīgarbhasadṛśakarāṃ pūrvānuvartitasaṃhatasujātakarabhoruṃ sunigūḍhasuracitasarvāṃgasundarasirāṃ saṃhitamaṇicūḍām āraktakaratalāṃ praharṣanūpuravalayahārārdhahāranirghoṣavilasitagatimāyatanīlasūkṣmakeśīṃ śacīm iva bhraṣṭakāṃcīṃ nūpurāvacchāditapādāṃ chātodarīṃ tāṃ prakīrṇahārām uttaptajāmbūnadacāruvarṇāṃ dṛṣṭvā kumāraḥ sahasā papāta baddho dṛḍhaṃ (msv i 137) rāgapāśena / tatra sa rāgavahṇau dahanapataṃgasadṛśena jalacaṃcalacandravimalojjvalasvabhāvena durgrāhyatareṇa nadītaraṃgajhaṣamakaraduradhigamena garuḍapavanajavasamagatinā tulaparivartanalaghuvānarāvasthitacapalodbhrāntatareṇa (fol. 178r1 = gbm 6.1024) satatābhyāsakleśaśaniṣevaṇarāgasukhāsvādalolena sarvakleśaviṣamadurgaprapātaniḥsaṃgena paramalīnena cittena sadbhūtānurāgatayā ayoniśomanaskāradhanurvisṛtena saṃyogābhilaṣitaparamarahasyaśabdena kāmaśareṇa hṛdaye viddhaḥ āha ca /

dṛṣṭvātha tāṃ sa sudhana indusamānavaktrāṃ prāvṛṅghanāntaraviniścaratīva vidyut* / tatsnehamanmathavilāsasamudbhavena sadyaḥ sa cetasi tu rāgaśareṇa viddhaḥ //

sa tām atimanoharāṃ manoharāṃ gṛhītvā hastināpuraṃ gataḥ / sa ca lubdhako grāmavareṇācchāditaḥ / tataḥ sudhanaḥ kumāro manoharayā sārdham upari prāsādatalagataḥ krīḍati ramate paricārayati / manoharayā rūpayauvanaguṇena sudhanaḥ kumāro 'nekaiś copacāraśatais tathāpahṛto yathā sudhanaḥ kumāro muhūrtam api tāṃ na jahāti /

yāvad apareṇa samayena janapadād dvau brāhmaṇāv abhyāgatau / tatraiko rājānaṃ saṃśrito dvitīyaḥ sudhanaṃ kumāram* / yo rājānaṃ saṃśritaḥ sa rājñā purohitaḥ sthāpito bhogaiś ca saṃvibhaktaḥ / yas tu sudhanaṃ kumāraṃ sa bhogamātreṇa saṃvibhaktaḥ / (msv i 138) sa kathayati / kumāra yadā tvaṃ pitur atyayād rājye pratiṣṭhāsyasi tadā me kiṃ kariṣyasīti / sudhanaḥ kumāraḥ kathayati / yathā tava sahāyo brāhmaṇo mama pitrā paurohitye sthāpitaḥ evam ahaṃ tvām api paurohitye sthāpayāmīti / eṣa ca vṛttāntas tena brāhmaṇena karṇaparaṃparayā śrutaḥ / tasyaitad abhavat* / ahaṃ tathā kariṣyāmi yathā kumāro rājyam eva nāsādayiṣyati / kutas taṃ purohitaṃ sthāpayiṣyatīti /

yāvad apareṇa samayena tasya rājño vijite anyatamaḥ kārvaṭiko viruddhaḥ / tasya samucchittaye rājñā eko daṇḍaḥ preṣitaḥ / sa hatavihatavidhvastaḥ {ed. 1984: -viddhastaḥ} pratyāgataḥ / evaṃ yāvat sapta daṇḍāḥ preṣitāḥ / te 'pi hatavihatavidhvastāḥ {ed. 1984: -viddhastaḥ} pratyāgatāḥ / amātyaiḥ rājā vijñaptaḥ / deva kimarthaṃ svabalaṃ hāpyate parabalaṃ vardhyate / yāvat kaścid devavijite śastrabalopajīvī sarvo 'sāv āhūyatām iti / brāhmaṇaḥ purohitaḥ saṃlakṣayati / ayaṃ kumārasya vadhopāyakāla iti / tena rājā vijñaptaḥ / deva naivam asau śakyaḥ sannāmayitum* / rājā kathayati / kiṃ mayā svayaṃ gantavyam* / purohitaḥ kathayati / kimarthaṃ devaḥ svayaṃ gacchati / ayaṃ sudhanaḥ kumāro baladarpayuktaḥ / eṣa daṇḍasahīyaḥ preṣyatām iti / rājā kathayati / evam astv iti / tato rājā kumāram āhūya kathayati / gaccha kumāra daṇḍasahīyaḥ kārvaṭikaṃ sannāmaya / evaṃ deveti sudhanaḥ kumāro rājñaḥ pratiśrutyāntaḥpuraṃ praviṣṭaḥ / manoharādarśanāc cāsya sarvaṃ vismṛtam* / punar api rājñābhihitaḥ / (fol. 178v1 = gbm 6.1025) punar api taddarśanāt sarvaṃ vismṛtam* / tataḥ purohitena (msv i 139) rājābhihitaḥ / deva sudhanaḥ kumāro manoharayā atīva sakto na śakyate preṣayitum* / sādhanaṃ sajjīkriyatām* / nirgataḥ kumāro 'ntaḥpurāt preṣayitavyo yayā manoharāyāḥ sakāśaṃ na praviśatīti / rājñā amātyānām ājñā dattā / bhavantaḥ evaṃ kurudhvam iti / amātyaiḥ rājñaḥ pratiśrutya balaugho hastyaśvarathapadātisaṃpanno 'nekapraharaṇopakaraṇayuktaḥ sajjīkṛtaḥ /

tataḥ kumāro nirgataḥ ukto gaccha kumāra sajjo balaugha iti / sa kathayati / deva gamiṣyāmīti manoharāṃ dṛṣṭvā / rājā kathayati / kumāra na draṣṭavyā kālo 'tivartate / tāta yady evaṃ mātāraṃ dṛṣṭvā gacchāmi / gaccha kumārāvalokaya jananīm* / sa manoharāsantakaṃ cūḍāmaṇim ādāya mātuḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ pādayor nipatya kathayati / amba ahaṃ kārvaṭikaṃ sannāmanāya gacchāmi / ayaṃ cūḍāmaṇiḥ suguptaḥ sthāpayitavyo na kathaṃcin manoharāyā deyo 'nyatra prāṇaviyogād iti / sa evaṃ mātaraṃ sandiśyābhivādya ca nānāyodhabalaudhatūryaninādaiḥ saṃprasthitaḥ / anupūrveṇa janapadān atikramya tasya karvaṭakasya nātidūre 'nyatamad vṛkṣamūkaṃ niśritya vāsam upagataḥ /

tena khalu samayena vaiśravaṇo mahārājo 'nekayakṣaparivāro 'nekayakṣaśataparivāro 'nekayakṣasahasraparivāro 'nekayakṣaśatasahasraparivāras tena pathā yakṣāṇāṃ yakṣasamitaṃ saṃprasthitaḥ / tena tasya pathā (msv i 140) gacchatha khagapathe yānam avasthitam* / tasyaitad abhavat* / bahuśo 'ham anena pathā samatikrānto na ca me kadācid yānaṃ pratihatam* / ko 'tra hetur yena yānaṃ pratihatam iti / sa paśyati sudhanaṃ kumāram* / tasyaitad abhavat* / ayaṃ bhadrakalpiko bodhisatvaḥ khedam āpadyate yuddhāyābhisaṃprasthitaḥ / sāhāyyam asya karaṇīyam* / ayaṃ karvaṭakaḥ sannāmayitavyaḥ / na ca kasyacit prāṇinaḥ pīḍā kartavyeti viditvā pāṃcikaṃ mahāyakṣasenāpatim āmantrayate / ehi tvaṃ pāṃcika sudhanasya kumārasya karvaṭakam ayuddhena sannāmaya / na ca te kasyacit prāṇinaḥ pīḍā kartavyeti / tatheti pāṃcikena mahāyakṣasenāpatinā vaiśravaṇasya mahārājasya pratiśrutya divyaś caturaṃgo balakāyo nirmitaḥ / tālamātrapramāṇāḥ puruṣāḥ parvatapramāṇā hastino {ed. 1984: hastinaḥ} hastipramāṇā aśvāḥ / tato nānākhaḍgamusalatomaraprāsacakraśaktiśaraparaśvadhaḥ śastraviśeṣeṇa nānāvāditrasaṃkṣobheṇa ca mahābhayam upadarśayan mahatā balaughena pāṃcikaḥ karvaṭakam anuprāptaḥ /

hastyaśvarathanirghoṣanānāvāditranisvanāt* / yakṣāṇāṃ svaprabhāvāc ca prākāraḥ prapapāta vai //

tatas tena karvaṭakanivāsinaṃ (fol. 179r1 = gbm 6.1026) balaughaṃ dṛṣṭvā tac ca prākārapatanaṃ paraṃ viṣādam āpannāḥ papracchuḥ / kuta eṣa balaugha āgacchatīti / te kathayanti / śīghraṃ dvārāṇi muṃcata / eṣa pṛṣṭhataḥ sudhanaḥ kumāra āgacchati / tasyaiṣa balaughaḥ / yadi ciraṃ dhārayiṣyatha / sarvathā svasthā na bhaviṣyatheti / te kathayanti /

vyutpannā na vayaṃ rājño na kumārasya dhīmataḥ / nṛpapauruṣakebhyo 'smi bhītāḥ santrāsam āgatāḥ //

tair dvārāṇi muktāni / tataḥ ucchritadhvajapatākāḥ pūrṇakalaśair nānāvidhatūryaninādaiḥ sudhanaṃ kumāraṃ pratyudgatāḥ / tena ca samāśvāsitās tad abhiprāyāś ca rājabhaṭāḥ sthāpitā nipakāś ca gṛhītāḥ karapratyayāś ca nibaddhāḥ / tatas taṃ karvaṭakaṃ sphītīkṛtya sudhanaḥ kumāro nivṛttaḥ /

dhanena ca rājñā tām eva rātriṃ svapno dṛṣṭaḥ / gṛdhreṇāgatya rājña udaraṃ sphoṭayitvā antrāṇy ākṛṣya sarvaṃ tan nagaram antrair veṣṭitaṃ sapta ca ratnāni gṛhaṃ praveśyamānāni dṛṣṭāni / tato rājā bhītas trastaḥ āhṛṣṭaromakūpo laghu laghv evotthāya mahārhaśayane niṣadya kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ / mā haiva me atonidānaṃ rājyāc cyutir bhaviṣyati jīvitasya vā antarāya iti / sa prabhātāyāṃ rajanyāṃ taṃ svapnaṃ brāhmaṇāya purohitāya nivedayāmāsa / sa saṃlakṣayati / yādṛśo devena svapno dṛṣṭo niyataṃ kumāreṇa karvaṭako nirjitaḥ / vitathanirdeśaḥ karaṇīya iti viditvā kathayati / deva na śobhanaḥ svapnaḥ / niyatam atonidānaṃ devasya rājyāc cyutir bhaviṣyati jīvitasya vāntarāyaḥ / kevalaṃ tv atrāsti pratīkāraḥ / sa ca brāhmaṇakeṣu mantreṣu dṛṣṭaḥ / ko 'sau pratīkāraḥ / deva udyāne puṣkariṇī (msv i 142) surūpā prāmāṇikā kartavyā / tataḥ sudhayā praleptavyā / susaṃmṛṣṭāṃ kṛtvā kṣudramṛgāṇāṃ rudhireṇa pūrayitavyā / tato devena snānaprayatena tāṃ puṣkariṇīm ekena sopānenāvataritavyam* / ekenāvatīrya dvitīyenottaritavyam* / dvitīyenottīrya tṛtīyenāvataritavyam* / tṛtīyenāvatīrya caturthenottaritavyam* / tataś caturbhir brāhmaṇair vedavedāṅgapāragair devasya pādau jihvayā nirleḍhavyau / kinnaramedasā sa dhūpo deyaḥ / evaṃ devo vidhūtapāpaś ciraṃ rājyaṃ pālayiṣyatīti / rājā kathayati / sarvam etac chakyam* / yad idaṃ kinnaramedam atīva durlabham* / purohitaḥ kathayati / deva yad eva sulabhaṃ tad eva durlabham* / rājā kathayati / yathā katham* / purohitaḥ kathayati / deva nanv iyaṃ manoharā kinnarī / rājā kathayati / purohita maiva vada / kumārasyātra prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ / sa kathayati / nanu devena śrutam* /

tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyātha {ed. 1984: grāmasyārthe} kulaṃ tyajet* / grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet* //

dṛḍhena hy ātmanā rājan kumārasyāsya dhīmataḥ / śakyasi hy aparāṃ kartuṃ dhātayaināṃ manoharām* // iti /

ātmābhinandino na kiṃcin na pratipadyante / iti tenādhivāsitam* / tato yathādiṣṭaṃ purohitena kārayitum ārabdham* / puṣkariṇī snātā sudhayā liptā saṃmṛṣṭā kṣudramṛgāṇāṃ ca rudhiram upāvartitam* / sudhanasyāntaḥpurajanenopalabdham* {ed. 1984: -labdhaḥ} / tāḥ prītamanasaḥ saṃvṛttāḥ / vayaṃ rūpayauvanasaṃpannā idānīm asmākaṃ sudhanaḥ kumāraḥ paricārayiṣyatīti / tāḥ pramuditā dṛṣṭvā manoharā pṛcchati / kiṃ yūyam atīva praharṣitā iti / yāvad aparayā sa vṛttānto manoharāyai niveditaḥ / tato manoharā sañjātaduḥkhadaurmanasyā yena sudhanasya kumārasya jananī tenopasaṃkrāntā / pādayor nipatya karuṇadīnavilambitair akṣarair {ed. 1984: -vilambitarakṣarair} etam arthaṃ nivedayāmāsa / sā kathayati / yady evaṃ svāgamitaṃ kuru / vicārayiṣyāmīti / manoharayā āgamayya punar api samākhyātam* / tayāpi vicāritam* / paśyati bhūtam* / tatas tayā sa cūḍāmaṇir vastrāṇi ca manoharāyai dattāni uktā ca / putrike prāpte te kāle āgantavyam eva mamopālambho na bhaviṣyatīti / tato rājā yathānirdiṣṭena krameṇa snānaprayato rudhirapūrṇāṃ puṣkariṇīm avatīrṇottīrṇaḥ / tato 'sya brāhmaṇair jihvayā pādau līḍhau / aciram ānīyatāṃ kinnarīti ca samādiṣṭaḥ / tatsamanantaram eva manoharā gaganatalam utplutya gāthāṃ bhāṣate /

sparśasaṃgamane mahyaṃ hasitaṃ ramitaṃ ca me / nāgīva bandhanān muktā eṣā gacchāmi sāṃpratam* // iti /

rājñā ca dṛṣṭā vāyupathena gacchantī / sa bhītaḥ purohitam āmantrayate / yad arthaṃ kṛto yatnaḥ sa na saṃpanno manoharā kinnarī palāyata (msv i 144) iti / purohitaḥ kathayati / deva siddho 'rthaḥ apagatapāpo devaḥ sāṃpratam iti / {ed. 1984: devaḥ saṃvṛttaḥ sāṃpratam}

tato manoharāyāḥ khagapathena gacchantyā etad abhavat* / yad aham etām avasthāṃ prāptā tat tasya ṛṣer vyapadeśāt* / yadi tena nākhyātam abhaviṣyan nāhaṃ grahaṇaṃ gatābhaviṣyam* / tena hi yāsyāmi tāvat tasya ṛṣeḥ sakāśam iti / sā tasyāśramapadaṃ gatā / pādābhivandanaṃ kṛtvā tam ṛṣim uvāca / maharṣe tvadvyapadeśād ahaṃ grahaṇaṃ gatā manuṣyasaṃsparśañ ca saṃprāptā / jīvitāntarāyaś ca me saṃvṛttaḥ / {ed. 1984: me nāsti saṃvṛttaḥ /} tad vijñāpayāmi / yadi kadācit sudhanaḥ kumāra āgacchen māṃ samanveṣamāṇas tasyemām aṅgulimudrāṃ dātum arhasi / evaṃ ca vaktum* / kumāra viṣamāḥ panthāno durgamāḥ / khedam āpatsyase nivartasveti / yadi ca nivāryamāṇo no tiṣṭhet tasya mārgaṃ vyapadeṣṭum arhasi / kumāra manoharayā samākhyātam* / uttare digbhāge trayaḥ kālaparvatās tān atikramya apare trayas tān atikramya apare trayas tān atikramya apare trayas tān atikramya himavān parvatarājaḥ / tasyottareṇotkīlakaparvataḥ / tataḥ kūjako jalapathaḥ khadiraka (fol. 180r1 = gbm 6.1028) ekadhārako vajrakaḥ kāmarūpī utkīlakaḥ airāvatakaḥ adhunānaḥ pramokṣaṇaḥ / ete te parvatāḥ samatikramaṇīyāḥ / tatra khadirake parvate guhāpraveśaḥ ekadhārake ca (msv i 145) utkīlake / vajrake tu pakṣirājena praveśaḥ / ebhir upāyais te parvatā atikramaṇīyāḥ / yantrāṇi ca bhaṃktavyāni / ajavaktro meṇḍhakaḥ puruṣo rākṣasarūpī piṅgalo hantavyaḥ / guhāyāṃ lālāsrotasā mahatā ajagaro vegena pradhāvati / sa te vikrameṇa hantavyaḥ /

ardhāntaragataṃ nāgaṃ yatra paśyet kirīṭakam* /{ms: arāntaragatāṃ nābhī yatra paśyeta tatra kirīṭaḥ} cāpamuktena bāṇena hantavyo mama kāraṇāt* //

yatra paśyeta dvau meṣau saṃghaṭṭantu parasparam* / tayoḥ śṛṅgam ekaṃ bhaṃktvā mārgaṃ pratilapsyase //

āyasau puruṣau dṛṣṭvā śastrapāṇī mahābhayau / tayor ekaṃ tāḍayitvā mārgaṃ pratilapsyase //

saṃkocayantīṃ prasārayantīṃ rākṣasīm āyasaṃ mukham* / yadā paśyet tadā kīlaṃ lalāṭe tasyā nikhānayet* //

śilāvartas tathā kūpo vilaṃghyas te ṣaṣṭihastakaḥ / haripiṅgalakeśākṣo dāruṇo yakṣarākasaḥ //

kārmukaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā hantavyaś ca durāsadaḥ / nadyaś ca balatastāryā nakragrāhasamākulāḥ //

naṅgā pataṅgā tapanī citrā rudanī hasanī āśīviṣā vetravatī ca / naṅgāyāṃ rākṣasīkopā pataṅgāyām amanuṣyakāḥ / tapanyāṃ grāhabahulatvaṃ citrāyāṃ kāmarūpiṇaḥ //

rudanyāṃ kinnarīceṭyo hasanyāṃ kinnarīsnuṣā / āśīviṣāyāṃ nānāvidhāḥ sarpā vetranadyāṃ tu śālmaliḥ //

naṅgāyāṃ dhairyakaraṇaṃ pataṅgāyāṃ parākramaḥ / tapanyāṃ grāhamukhabandhaś citrāyāṃ vividhaṃ gītam //

rudanyāṃ saumanasyena samuttāraḥ / hasanyāṃ tūṣṇīṃbhāvayogena / āśīviṣāyāṃ sarpaviṣamaṃtraprayogena / vetravatyāṃ tīkṣṇaśastrasaṃpātayogena samuttāraḥ / nadīḥ samatikramya paṃcayakṣaśatānāṃ gulmakasthānam* / tad dhairyam āsthāya vidrāvyam* / tataḥ kinnararājasya bhavanam iti / tato manoharā tam ṛṣim evam uktvā pādābhivandanaṃ kṛtvā prakrāntā /

yāvat sudhanaḥ kumāras taṃ karvaṭakaṃ sannāmya gṛhītaprābhṛto hastināpuram anuprāptaḥ / śrutvā rājā parāṃ prītim upagataḥ / tataḥ kumāro mārgaśramaṃ prativinodya pituḥ sakāśaṃ gataḥ / praṇāmaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇaḥ / rājñā parayā saṃbhāṣaṇayā saṃbhāṣitaḥ / uktaś ca / kumāra śivena (msv i 147) tvam āgataḥ / deva tava prasādāt karvaṭakaḥ saṃnāmitaḥ / nīpakā gṛhītāḥ / citrakaḥ sthāpitaḥ / ime tu karapratyayāḥ / paṇyāgāraś ca sthāpita iti / rājā kathayati / putra śobhanaṃ pratigṛhītam* / tataḥ pituḥ praṇāmaṃ kṛtvā saṃprasthitaḥ / rājā kathayati / kumāra tiṣṭha prābhṛtaṃ sahitāv eva bhokṣyāmaḥ / deva gacchāmi ciradṛṣṭā me manoharā / alaṃ kumāra adya gamanena / tiṣṭha śvo gamiṣyasīti / so 'nurudhyamāna evam āha / tāta adyaiva mayāvaśyaṃ gantavyam* / rājā tūṣṇīm avasthitaḥ / tataḥ (fol. 180v1 = gbm 6.1029) kumāraḥ svagṛhaṃ gataḥ / paśyati śrīvivarjitam antaḥpuradvāram* / sa cintāparaḥ praviṣṭo manoharāṃ na paśyati / itaś cāmutaś ca saṃbhrāntaḥ śūnyahṛdayaḥ śabdaṃ kartum ārabdhaḥ manoharā manohareti / yāvad antaḥpuraṃ sannipatitam* / bhoḥ striyaḥ kṣepaṃ kartum ārabdhaḥ / viddho 'sau hṛdayaśalyena sutarāṃ praṣṭum ārabdhaḥ / tābhir yathābhūtaṃ samākhyātam* / sa śokena saṃmuhyate / tā striyaḥ kathayanti / deva antaḥpure tatprativiśiṣṭatarāḥ striyaḥ santi / kimarthaṃ śokaḥ kriyate / sa pitur nairguṇyam upaśrutya kṛtaghnatāṃ ca mātuḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ / pādayor nipatya kathayati / amba

manoharāṃ na paśyāmi manorathaguṇair yutām* / sādhurūpasamāyuktā kva gatā me manoharā //

manasā saṃpradhāvāmi mano me saṃpramuhyati / hṛdayaṃ dahyate caiva rahitasya tayā bhṛśam* //

mano 'bhirāmā ca manoharā ca sā mano 'nukūlā ca manoratiś ca me / santaptadeho 'smi manoharāṃ vinā kuto mamedaṃ vyasanaṃ samāgatam // iti /

sā kathayati / putra kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptā manoharā iti mayā pramuktā / amba yathākatham* / tayā yathāvṛttaṃ sarvaṃ vistareṇa samākhyātam* / sa pitur nairguṇyam akṛtajñatāṃ coktā kathayati / amba kutra gatā katareṇa patheneti / sā kathayati / putra

eṣaḥ asau pathā śaila ṛṣisaṃghaniṣevitaḥ / uṣito dharmarājena yatra yātā manoharā // iti /

sa manoharāviyogaduḥkhārtaḥ kṛcchraṃ vilalāpa karuṇaṃ paridevamānaḥ /

manoharāṃ na paśyāmi manorathaguṇair yutām* / pūrvavad yāvat* / kuto mamedaṃ vyasanaṃ samāgatam // iti /

tato mātrābhihitaḥ / putra santy asminn antaḥpure tatprativiśiṣṭatarāḥ striyaḥ / kimarthaṃ śokaḥ kriyate iti / kumāraḥ kathayati / amba kuto me ratiḥ prāpyatām iti / sa tayā samāśvāsyamāno 'pi śokasantaptas tasyāḥ pravṛttiṃ samanveṣamāṇa itaś cāmutaś ca paribhramitum ārabdhaḥ / tasya buddhir utpannā / yata eva labdhā tam eva tāvat pṛcchāmīti / sa phalakasya lubdhakasya sakāśaṃ gataḥ / pṛcchati / manoharā kutas tvayā labdhā iti / amuṣmin parvatapārśve ṛṣiḥ prativasati / tasyāśramapade brahmasabhā nāma puṣkariṇī / tasyāṃ snātum avatīrṇā / ṛṣivyapadeśena (msv i 149) labdhā iti / sa saṃlakṣyati / ṛṣir idānīm abhigantavyaḥ / tasmāt pravṛttir bhaviṣyatīti / eṣa ca vṛttānto rājñā śrutaḥ / manoharāviyogāt kumāro 'tīva viklava iti / tato rājñābhihitaḥ / kumāra kim asi viklavaḥ / idānīṃ tatprativiśiṣṭam antaḥpuraṃ vyavasthāpayāmīti / sa kathayati / tāta na śakyaṃ mayā tām anānīyāntaḥpurasthena bhavitum* / sa rājñā bahv apy ucyamāno

[folios 181-198 are missing; the remaining portion has been taken from divy 453-461]

na nivartate / tato rājñā nagaraprākāraśṛṅgāṭakeṣv ārakṣakāḥ puruṣāḥ sthāpitā yathā kumāro na niṣkāsatīti / kumāraḥ kṛtsnāṃ rātriṃ jāgartukāmaḥ / uktaṃ ca / paṃceme rātryām alpaṃ svapanti bahu jāgrati / katame paṃca / puruṣāḥ striyam apekṣamāṇāḥ / pratibaddhacittaḥ strīpuruṣaḥ / utkruśaprāṇī / caurasenāpatiḥ / bhikṣuś cālabdhavīrya iti / atha kumārasyaitad abhavat* / yadi dvāreṇa yāsyāmi rājā dvārapālakān rakṣakāṃś ca daṇḍenotsādayiṣyati yanv aham arakṣitena pathā gaccheyam iti / sa rātryāṃ vyutthāya nīlotpalamālābaddhaśirā yena rakṣiṇaḥ puruṣā na santi tena tāṃ mālāṃ dhvaje baddhvāvatīrṇaḥ / candraś ca coditaḥ /

tato 'sau candram avekṣya manoharāvirahita evaṃ vilalāpa / bhoḥ pūrṇacandra rajanīkara tārarāja tvaṃ rohiṇīnayanakānta susārthavāha / (divy 454) kaccit priyā mama manoharaṇaikadakṣā dṛṣṭā tvayā bhuvi manoharanāmadheyā // iti /

(msv i 150)

anubhūtapūrvaratim anusmaran jagāma / dadarśa mṛgīm* / tām apy uvācā /

he tvaṃ kuraṅgi tṛṇavāripalāśabhakṣe svasty astu te cara sukhaṃ na mṛgārir asmi / dīrghekṣaṇā mṛgavadhūkamanīyarūpā dṛṣṭā tvayā mama manoharanāmadheyā //

sa tām atikramyānyatamaṃ pradeśaṃ gato dadarśa vanaṃ nānāpuṣpaphalopaśobhitaṃ bhramarair upabhujyamānasāram* / tato 'nyatamaṃ bhramaram uvāca /

nīlāñjanācalasuvarṇa madhudvirepha vaṃśāntarāmburuhamadhyakṛtādhivāsa / varṇādhimātrasadṛśāyatakeśahastā dṛṣṭā tvayā mama manoharanāmadheyā //

tasmād api pradeśād atikrāntaḥ paśyaty āśīviṣam* / dṛṣṭvā cāha //

bhoḥ kṛṣṇasarpa tanupallavalolajihvā vaktrāntarotpatitadhūmakalāpavaktra / rāgāgninā tava samo na viṣāgnir ugro drṣṭā tvayā mama manoharanāmadheyā //

tam api pradeśaṃ samatikrānto dadarśāparaṃ kokilābhināditam* / drṣṭvā ca punas taṃ kokilam uvāca /

bhoḥ kokilottama vanāntaravṛkṣavāsin nārīmanohara patat trigaṇasya rājan / (msv i 151) nīlotpalāmalasamāyatacārūnetrā dṛṣṭā tvayā mama manoharanāmadheyā //

tam api pradeśaṃ samatikrānto dadarśāśokavṛkṣaṃ sarvapariphullam* /

maṅgalyanāmāntaranāmayuktaḥ sarvadrumāṇām adhirājatulyaḥ / manoharāśokavimūrcchitaṃ mām* eṣo 'ñjalis te kuru vītaśokam* //

(divy 455)

sa evaṃ viklavo 'nupūrveṇa tasya ṛṣer āśramapadam anuprāptaḥ / sa tam ṛṣiṃ savinayaṃ praṇipatyovāca / cīrājināmbaradhara kṣamayā viśiṣṭa mūlāṅkurāmalakavilvakapitthabhaktaḥ / vande ṛṣe nataśirā vada me laghu tvaṃ dṛṣṭā tvayā mama manoharanāmadheyā //

tataḥ sa ṛṣiḥ sudhanaṃ kumāraṃ svāgatavacanāsanadānakriyādipuraḥsaraḥ pratisaṃmodyovāca /

dṛṣṭā sā paripūrṇacandravadanā nīlotpalābhāsvarā rūpeṇa priyadarśanā suvadanā nīlāñcitabhrūlatā / tvaṃ svastho bhuvi bhujyatāṃ hi vividhaṃ mūlaṃ phalaṃ ca prabho paścāt svasti gamiṣyasīti manasā nātrāsti me saṃśayaḥ //

idaṃ hy avocad vacanaṃ ca subhrūḥ kumāra tṛṣṇā tvayi bādhate me / (msv i 152) mahac ca duḥkhaṃ vasatāṃ vaneṣu yātāṃ ca māṃ {divy: ramāṃ} drakṣyasi niścayena // iti /

iyaṃ ca tayāṃgulimudrikā dattā / kathayati ca / kumāra viṣamāḥ panthāno durgamāḥ khedam āpatsyase nivartasveti / yadi ca nivāryamāṇo na tiṣṭhet tasya mārgam upadeṣṭum arhasi / kumāra idaṃ ca tayā samākhyātam* / uttare digbhāge trayaḥ kālaparvatās tān atikramyāpare trayas tān apy atikramya himavān parvatarājaḥ / tatpraveśena tvayā imāni bhaiṣajyāni samudānetavyāni / tadyathā sudhā {divy: sūdayā} nāmauṣadhis tayā ghṛtaṃ paktvā pātavyaṃ tena ca te na tṛṣā na bubhukṣā smṛtibalaṃ ca vardhayati / vānaraḥ samudānetavyo mantram adhyetavyaṃ saśaraṃ dhanur grahītavyaṃ maṇayo 'vabhāsātmakāḥ agado viṣaghātako 'yaskīlās trayo vīṇā ca / himavataḥ parvatarājasyottareṇotkīlakaḥ parvataḥ / tataḥ kūjako {divy: kūlako} jalapathaḥ khadirakaḥ ekadhārako vajrakaḥ kāmarūpī utkīlaka airāvatako 'dhunānaḥ {divy: 'dhovāṇaḥ} pramokṣaṇa {divy: -ka} ete parvatāḥ / sarve te samatikramaṇīyāḥ / (divy 456) tatra khadirake parvate guhāpraveśa ekadhārake ca utkīlake / vajrake tu pakṣirājena praveśaḥ / ebhir upāyais te sarve parvatāḥ samatikramaṇīyāḥ / yantrāṇi ca bhaṃktavyāni / ajavaktro meṇḍhakaḥ puruṣo rākṣasarūpī piṅgalo hantavyaḥ / guhāyāṃ lālāsrotasā mahatājagaro vegena pradhāvati / sa te vikrameṇa hantavyaḥ /

(msv i 153)

ardhāntaragataṃ nāgaṃ yatra paśyet kirīṭakam* /{divy: kiṭibhakaś ca} cāpamuktena bāṇena hantavyo mama kāraṇāt* //

yatra paśyeta dvau meṣau saṃghaṭṭantau parasparam* / tayoḥ śṛṅgam ekaṃ bhaṃktvā mārgaṃ pratilapsyase //

āyasau puruṣau dṛṣṭvā śastrapāṇī mahābhayau / tayor ekaṃ tāḍayitvā mārgaṃ pratilapsyase //

saṅkocayantīṃ prasārayantīṃ rākṣasīm āyasaṃ mukham* / yadā paśyet tadā kīlaṃ lalāṭe tasyā nikhānayet* //

śilāvartas tathā kūpo vilaṃghyas te ṣaṣṭihastakaḥ / haripiṅgalakeśākṣo dāruṇo yakṣarākṣasaḥ //

kārmukaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā hantavyaś ca durāsadaḥ / nadyaś ca balatas tāryā nakragrāhasamākulāḥ //

naṅgā pataṅgā tapanī citrā rudanī hasanī āśīviṣā vetravatī ca /

nāngāyāṃ rākṣasīkopaḥ pataṅgāyām amanuṣyakāḥ / tapanyāṃ grāhabahulatvaṃ citrāyāṃ kāmarūpiṇaḥ //

rudanyāṃ kinnarīceṭyo hasanyāṃ kinnarīsnuṣā / āśīviṣāyāṃ nānāvidhāḥ sarpā vetranadyāṃ tu śālmaliḥ / naṅgāyāṃ dhairyakaraṇaṃ pataṅgāyāṃ parākramaḥ / tapanyāṃ grāhamukhabandhaś citrāyāṃ vividhaṃ gītam* //

(msv i 154)

rudanyāṃ saumanasyena samuttāraḥ / hasanyāṃ tūṣṇīṃbhāvena / āśīviṣāyāṃ sarpaviṣamantraprayogena samuttāro vetranadyāṃ (divy 457) tīkṣṇaśastrasaṃpātayogena samuttāraḥ / nadīm atikramya pañcayakṣaśatānāṃ gulmakasthānam* / tad dhairyam āsthāya vidrāvyam* / tato drumasya kinnararājasya bhavanam iti /

tataḥ sudhanaḥ kumāro yathopadiṣṭān oṣadhamantrāgadaprayogān samudānīya tasya ṛṣeḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā prakrāntaḥ / tatas tena yathopadiṣṭāḥ sarve samudānītāḥ sthāpayitvā vānaram* / tatas tān ādāya punar api tasya ṛṣeḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ / uktaś ca / alaṃ kumāra kim anena vyavasāyena kiṃ manoharayā / tvam ekākī asahāyaḥ śārīrasaṃśayam avāpsyasīti / kumāraḥ prāha / maharṣe 'vaśyam evāhaṃ prayāsyāmīti / kutaḥ

candrasya khe vicarataḥ kva sahāyabhāvaḥ daṃṣṭrābalena balinaś ca mṛgādhipasya / agneś ca dāvadahena kva sahāyabhāvaḥ asmadvidhasya ca sahāyabalena kiṃ syāt* //

kiṃ bho mahārṇavajalaṃ na vigāhitavyaṃ kiṃ sarpaduṣṭa iti naiva cikitsanīyaḥ / vīryaṃ bhajeta sumahadūrjitasatvadṛṣṭaṃ yatne kṛto yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ // iti /

tataḥ sudhanaḥ kumāro manoharopadiṣṭena vidhinā saṃprasthito 'nupūrveṇa parvatanadīguhāprapātādīni bhaiṣajyamantrāgadaprayogena vinirjitya (msv i 155) drumasya kinnararājasya bhavanasamīpaṃ gataḥ / kumāro 'pasyat

tan nagaram adūraṃ śrīmadudyānopaśobhitam* / nānāpuṣpaphalopetaṃ nānāvihagasevitam* //

taḍāgadīrghikāvāpīkinnaraiḥ samupāvṛtam* / kinnarīs tatra cāpaśyat pānīyārtham upāgatāḥ //

tatas tāḥ sudhanakumāreṇābhihitāḥ / kim anena bahunā pānīyena kriyata iti / tāḥ kathayati / asti drumasya kinnararājasya duhitā manoharā nāma / sā manuṣyahastagatā babhūva / tasyāḥ sa manuṣyagandho naśyati / sudhanaḥ kumāraḥ pṛcchati / kim ete ghaṭāḥ samastāḥ sarve tasyā upari nipātyante āhosvid ānupūrveṇeti / tāḥ kathayanti / ānupūrvyā / sa saṃlakṣayati / śobhano 'yam (divy 458) upāya imām aṃgulimudrām ekasmin ghaṭe prakṣipāmīti / tenaikasyāḥ kinnaryā ghaṭe 'nālakṣitaṃ prakṣiptā / sā ca kinnarī abhihitā / anena tvayā ghaṭena manoharā tatprathamataraṃ snāpayitavyā / sā saṃlakṣayati / nūnam atra kāryeṇa bhavitavyam* / tatas tayāsau ghaṭaḥ prathamataraṃ manoharāyā mūrdhni nipātito yāvad aṃgulimudrā utsaṅge nipatitā / sā manoharayā pratyabhijñātā / tataḥ kinnarīṃ pṛcchati / mā tatra kaścin manuṣyo 'bhyāgataḥ / sāha / abhyāgataḥ / gacchainaṃ pracchannaṃ praveśaya / tayā praveśitaḥ sugupte pradeśe sthāpitaḥ /

tato manoharā pituḥ pādayor nipatya kathayati / tāta yady asau sudhanaḥ kumāra āgacched yenāhaṃ hṛtā tasya tvaṃ kiṃ kuryāḥ / sa kathayati / tam ahaṃ khaṇḍaśataṃ kṛtvā catasṛṣu dikṣu kṣipeyaṃ manuṣyaḥ (msv i 156) asau kiṃ teneti / manoharā kathayati / tāta manuṣyabhūtasya kuta ihāgamanam* / aham eva bravīmīti / tato drumasya kinnararājasya paryavasthāno vigataḥ / tato vigataparyavasthānaḥ kathayati / yady asau kumāra āgacchet tasya hi tvāṃ sarvālaṅkāravibhūṣitāṃ prabhūtacittopakaraṇaiḥ kinnarīsahasraparivṛtāṃ bhāryāratnaṃ dadyām iti / tato manoharayā hṛṣṭatuṣṭapramuditayā sudhanaḥ kumāro divyālaṅkāravibhūṣito drumasya kinnararājasyopadarśitaḥ / tato drumaḥ kinnararājaḥ sudhanaṃ kumāraṃ dadarśābhirūpaṃ darśanīyaṃ prāsādikaṃ paramayā śubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgatam* / dṛṣṭvā ca punaḥ paraṃ vismayam upagataḥ / tatas tasya vijñāsāṃ kartukāmena sauvarṇāstambhā ucchritāḥ sapta tālāḥ sapta bheryaḥ sapta śūkarāḥ / āha ca /

cf. kavk 64.313-316 tvayā kāntyā jitās tāvad ete kinnaradārakāḥ / saṃdarśitaprabhāvas tu divyasaṃbandham arhasi //

atyāyataṃ śaravaṇaṃ kṛtvoddhṛtya śaraṃ kṣaṇāt* / vyuptam anyūnam uccitya punar dehi tilāḍhakam* / saṃdarśaya dhanurvede dṛḍhalakṣyādikauśalam* / tataḥ kīrtipatākeyaṃ tavāyattā manoharā //

(divy 459)

sudhanaḥ kumāro bodhisatvaḥ / kuśalāś ca bhavanti bodhisatvās teṣu teṣu śilpasthānakarmasthāneṣu devatāś caiṣām autsukyam āpatsyante avighnabhāvāya / tato bodhisatvo nṛtyagītavīṇāpaṇavasughoṣakavallarīmṛdaṅgādinānāvidhena (msv i 157) daivatyopasaṃhatena vāditraviśeṣeṇa samantād āpūryamāṇo 'nekaiḥ kinnarasahasraiḥ parivṛtāḥ /

cf. kavk 64.320-321 śatakratusamādiṣṭair yakṣaiḥ śūkararūpibhiḥ / utpāṭite śaravaṇe same vyuptaṃ tilāḍhakam* //

ekīkṛtaṃ samuccitya śakrasṛṣṭaiḥ pipīlakaiḥ / kumāraḥ kinnarendrāya vismitāya nyavedayat* //

nīlotpaladalābhenāsinā gṛhītena paśyato drumasya kinnararājasya sauvarṇastambhasamīpaṃ gatvā tān stambhān kadalīcchedena khaṇḍakhaṇḍaṃ chettum ārabdhaḥ / tatas tān tilaśo 'vakīrya sapta tālān sapta bherīḥ sapta ca śūkarān bāṇena vidhya sumeruvad akampyo 'vasthitaḥ / tato gaganatalasthābhir devatābhiś ca kinnaraśatasahasrair hāhākārakilikilāprakṣveḍoccair nādo mukto yaṃ dṛṣṭvā ca kinnararājaḥ paraṃ vismayam upagataḥ / tataḥ kinnarīsahasrasya manoharāsamānarūpasya madhye manoharāṃ sthāpayitvā sudhanaḥ kumāro 'bhihitaḥ / ehi kumāra pratyabhijānāsi manoharām iti / tataḥ sudhanaḥ kumāras tāṃ pratyabhijñāya gāthābhigītenoktavān* /

yathā drumasya duhitā mameha tvaṃ manoharā / śīghram etena satyena padaṃ vraja manohare //

tataḥ sā drutapadam abhikrāntā / kinnarāḥ kathayanti / devāyaṃ sudhanaḥ kumāro balavīryaparākramasamanvito manoharāyāḥ pratirūpaḥ / kimarthaṃ vipralabhya / dīyatām asya manohareti / tato drumaḥ kinnararājaḥ kinnaragaṇena saṃvarṇitaḥ sudhanaṃ kinnarābhimatena mahatā (msv i 158) satkāreṇa puraskṛtya manoharāṃ divyālaṅkāravibhūṣitāṃ vāmena pāṇinā gṛhītvā dakṣiṇena sauvarṇabhṛṅgāraṃ (divy 460) sudhanaḥ kumāro 'bhihitaḥ / kumāra eṣā te manoharā kinnarīparivṛtā bhāryārthāya dattā / aparicitā mānuṣāḥ / yathaināṃ na parityakṣyasīti / paraṃ tāteti sudhanaḥ kumāro drumasya kinnararājasya pratiśrutya kinnarabhavanastho manoharayā sārdhaṃ niṣpuruṣeṇa tūryeṇa kṛīḍate ramate paricārayati /

so 'pareṇa samayena svadeśam anusmṛtya mātāpitṛviyogajena duḥkhenātyāhato manoharāyā nivedayati / mātāpitṛviyogajaṃ me duḥkhaṃ bādhata iti / tato manoharayā eṣa vṛttānto vistareṇa pitur niveditaḥ / sa kathayati / gaccha kumāreṇa sārdham apakrāntayā te bhavitavyaṃ vipralambhakā manuṣyāḥ / tato drumeṇa kinnararājena prabhūtaṃ maṇimuktāsuvarṇādīn datvānupreṣitaḥ / sa manoharayā sārdham uparivihāyasā kinnarakhagapathena saṃprasthito 'nupūrveṇa hastināpuranagaram anuprāptaḥ / tato hastināpuraṃ nagaraṃ nānāmanohareṇa surabhiṇā gandhaviśeṣeṇa sarvadig āmoditam* / śrutvā dhanena rājñānandabheryaś ca tāḍitāḥ / sarvaṃ ca tan nagaram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ kāritaṃ candanavārisiktam āmuktapaṭṭadāmakalāpasamucchritadhvajapatākaṃ surabhidhūpaghaṭikopanibaddhaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaramaṇīyam* / tataḥ kumāro 'nekanaravarasahasraparivṛto manoharayā sārdhaṃ hastināpuraṃ (msv i 159) nagaraṃ praviṣṭaḥ / tato mārgaśramaṃ prativinodya vividhāni ratnāny ādāya pituḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ / pitrā kaṇṭhe pariṣvaktaḥ pārśve rājāsane niṣaṇṇaḥ / kinnaranagaragamanāgamanaṃ ca vistareṇa samākhyātam* /

tato dhanena rājñātibalavīryaparākrama iti viditvā rājyābhiṣekeṇābhiṣiktaḥ / sudhanaḥ kumāraḥ saṃlakṣayati / yan mama manoharayā sārdhaṃ samāgamaḥ saṃvṛtto rājyābhiṣekaś cānuprāptas tat pūrvakṛtahetuviśeṣād yanv aham idānīṃ dānāni dadyāṃ puṇyāni kuryām iti / tena hastināpure nagare dvādaśavarṣāṇi nirargalo yajña iṣṭaḥ /

syāt kalu te mahārājānyaḥ sa tena kālena tena samayena sudhanaḥ kumāro veti / na khalv evaṃ draṣṭavyam* / api tv aham eva tena (divy 461) kālena tena samayena bodhisatvacaryāyāṃ vartamānaḥ sudhano nāma rājā babhūva / yan mayā manoharānimittaṃ balavīryaparākramo darśito dvādaśavarṣāṇi nirargalo yajña iṣṭo na tena mayānuttarā samyaksaṃbodhir adhigatā kin tu tad dānaṃ tac ca vīryam anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher hetumātrakaṃ pratyayamātrakaṃ saṃbhāramātrakam* /

[folios 181-198 are missing]

(fol. 199r1; msv,wi 69; msv i 161) darśanīyā prāsādikā / caṃcā māṇavikā / tāṃ protsāhayāmaḥ sā tair dūtair āhūyoktā / yat khalu bhagini pūrvaṃ no lābhasatkāra evam evāsīt* idānīṃ lokāḥ śramaṇasya gautamasya sakāśaṃ gacchanti / tasya satkāraṃ kurvanti / asmākaṃ lābhasatkāraḥ sarveṇa sarvaṃ samucchinnaḥ sā tvam adhyupekṣase | caṃcā māṇavikā kathayati / āryakā mayā kiṃ karaṇīyam* bhagini tava jñātīnāṃ kṛte śramaṇena gautamena saha abrahmacaryaṃ caritavyam* / apavādaś ca tasya dātavyaḥ / etena naḥ pūrvavat* lābhasatkāro bhaved ity evam ukte caṃcā māṇavikā parivrājikā saṃbahulānām anyatīrthikaparivrājakānām evam āha / āryakāḥ śramaṇasya gautamasyāpavādam ahaṃ na utsahe / bhagini yāvat tvaṃ śramaṇasya gautamasyāpavādaṃ notsahase tāvad vayaṃ tvayā saha nālapiṣyāmo na saṃlapiṣyāmo nālokayiṣyāmo na vyavalokayiṣyāmo na ca te sarvāvāseṣu prajñapayiṣyasi āsanāni / athānuśocantī tvaṃ narakagatim avāpsyasi / alpaprajñāḥ striyaḥ / sā bhītā kathayaty eṣāham āryakā yan mayā karaṇīyam ehi tvaṃ bhagini jetavanam abhīkṣṇaṃ gaccha kaṃcit kālaṃ gatvā śramaṇasya gautamasya apavādaṃ dāpaya / sā pratyaham utthāya jetavanaṃ gatā / yāvat sā bhājanam ekaṃ baddhvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā / tena khalu samayena bhagavān anekaśatānāṃ purastān niṣaṇṇo dharmaṃ deśayati | adrakṣīḍ bhagavān dūrataś caṃcā māṇavikām* / dṛṣṭvā tasyaitad abhavat* / adya mama karmāṇi kṛtāny upacitāni (msv i 162) labdhasaṃbhārāṇī pariṇatapratyayāny oghavat pratyupasthitāny avaśyabhāvīni ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyatīti / tataś caṃcā māṇavikā parivrājikā bhagavataḥ purataḥ sthitvāha /

aham āpannasatvāsmi tvayā kāmopasevanāt* / ratir labdhā yaśo ghuṣṭaṃ dharmaṃ vadasi sāmpratam iti /

bhagavān āha // abhūtavādī narakān upaiti / caṃcā māṇavikā prāha / yaś cāpi kṛtvā na karomīti cāha // bhagavān āha /

hīno hi dharmair ubhayatra loke tulyām avasthāṃ samupaiti martyaḥ //

atha śakro devendraḥ aho vateyaṃ caṃcā māṇavikā bhagavantaṃ viheṭhayiṣyati | bhikṣusaṃghaṃ ceti viditvā tad bhājanam ṛddhyā pṛthivyāṃ nipātitavān* // tataś caṃcā māṇavikā lajjitā dūram apasṛtā / atha sthavirasthavirā bhikṣavo bhagavantam evam āhuḥ / kṛtā (msv,wi 70) bhadanta rājñaḥ prasenajitasya dharmādhikārikī kathā vyākṛtaṃ taṃ ca yatrānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tatprathamataraṃ cittam utpāditaṃ yāvat samyaksaṃbuddhānāṃ lābhasatkārakathā / vayam anavatapte mahāsarasi bhagavataḥ purastāt svakasvakānāṃ (fol. 199v1) karmaṇāṃ (msv i 163) plotiṃ vyākuryāma ity adhivāsayati bhagavāṃ sthavirasthavirāṇāṃ bhikṣūṇāṃ tūṣṇīṃbhāvena /

dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ jīvatāṃ tiṣṭhatāṃ dhriyamāṇānāṃ yāpayatāṃ yaduta daśāvaśyakaraṇīyāni bhavanti / na tāvad buddhā bhagavantaḥ parinirvānti yāvad buddho na vyākṛto bhavati | satvenāvaivartyam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ bhavati sarvabuddhavineyā vinītā bhavanti / tribhāga āyuṣaḥ utsṛṣṭo bhavati / sīmābandhaḥ kṛto bhavati / śrāvakayugam agratāyām utsṛṣṭo bhavati / śrāvastyāṃ mahāprātihāryaṃ vidarśitaṃ bhavati / sāṃkāśye nagare devāvatāraṇaṃ vidarśitaṃ bhavati / mātāpitarau satyeṣu pratiṣṭhāpitau bhavataḥ / anavatapte mahāsarasi śrāvakasaṃghena sārdhaṃ pūrvikā karmaplotideśanā vyākṛtā bhavati /

atha buddho bhagavāṃ śrāvakasaṃghena sārdhaṃ anavatapte mahāsarasi pūrvikāṃ karmaplotiṃ vyākartukāmo bhikṣūn āmantrayate sma | āgamayata bhikṣavo yenānavataptaṃ mahāsaras tena svakasvakānāṃ pūrvikāṃ karmaplotiṃ vyākuryāma / bhikṣavaḥ evaṃ bhadanta iti bhagavataḥ pratyaśrauṣuḥ atha bhagavān ekonaiḥ pañcabhir arhacchataiḥ sārdhaṃ śrāvastyām antarhitaḥ anavatapte mahāsarasi caṇḍayakṣarākṣasaniṣevite nānāpuṣpavṛkṣopaśobhite prādurbhūtaḥ /

yaṃ vyāḍayakṣācaritaṃ manoramaṃ vicitrapuṣpais tarubhiḥ suśobhitam / ito yato jalavahasāgaraṃgamā nadyaś catasraḥ prasṛtāś caturdiśaṃ //

gaṅgā ca sindhuś ca tathaiva vakṣuḥ sītā ca yan na prataranti mānuṣāḥ nānyatra ye riddhibalasya lābhī hanteha gacchāmi saro mahodadhim* //

dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavanto laukikaṃ cittam utpādayanti tasmin samaye kuntapipīlakādayo 'pi prāṇino bhagavataś cetasā cittam ājānanti / atha nandopanandayor nāgarājayor etad abhavat* / kimarthaṃ bhagavatā laukikaṃ cittam utpāditam* / paśyato 'navatapte mahāsarasi karmaplotiṃ vyākartukāmaḥ tatas tasyānavataptasya mahāsaraso madhye sarvasuvarṇakhacitaratnamayakāṇḍakiñjalkakarmakṛtarathacakropamasahasradalakamalaparivṛto bhagavān bhikṣusaṃghena saha padmakarṇikāyāṃ niṣaṇṇaḥ sthavirasthavirā api bhikṣavo 'nyāsu padmakarṇikāsu niṣaṇṇāḥ tena khalu samayena śāriputro gṛdhrakūṭaparvate saṃghāṭikāṃ sīvyati sma / atha bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam āha / gaccha maudgalyāyana pravrajyāsahāyakam ānayety evaṃ bhadantety āyuṣmāṃ mahāmaudgalyāyanaḥ anavatapte mahāsarasy antarhito gṛdhrakūṭe parvate āyuṣmataḥ śāriputrasya purataḥ sthitvā evam āha / āyuṣman śāriputra pañcaśatārhadbhiḥ saha śāstā ekaikaśaḥ (fol. 200r1) pūrvikāṃ karmaplotiṃ vyākartukāmas tvatpratīkṣaṇaparaḥ āgaccha gacchāmaḥ sa kathayaty āyuṣman mahāmaudgalyāyana saṃghāṭī tāvat sīvyāmi / paścād āgamiṣyāmīti / sa kathayati / tathāstu sahāya / atha (msv i 165) mahāmaudgalyāyana ṛddhyā pañcabhir aṅgulībhiḥ sīvitum ārabdhaḥ āyuṣmāñ cchāriputraḥ kathayati āyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana syūtā bhavatu | sa kathayaty āyuṣmañ cchāriputra sacet tvaṃ na gaccher balāt tvāṃ grahīṣyāmi / athāyuṣmān śāriputras tasya kāñcīm ākṛṣya kathayati /

mahāmaudgalyāyana nanu tvaṃ bhagavatā ṛddhimatāṃ agro nirdiṣṭaḥ sa tvam etat tāvan naya paścān māṃ neṣyasīti | tata āyuṣmatā mahāmaudgalyāyanena te tatra nītāḥ / atha āyuṣmān śāriputraḥ saṃlakṣayati / ayaṃ maharddhikaḥ / sacet sthānam idaṃ sarvaṃ neṣyatīti / sa tena gṛdhrakūṭe parvate upanibaddha āyuṣmatā mahāmaudgalyāyanenākṛṣṭo gṛdhrakūtaḥ parvataḥ kampitum ārabdhaḥ / athāyuṣmān śāriputraḥ saṃlakṣayati / anena gṛdhrakūṭaparvataś cālita iti ... yanv ahaṃ sumerau upanibadhnīyām (msv,wi 72) iti sa tena sumerau parvatarāje upanibaddhaḥ punar āyuṣmatā mahāmaudgalyāyanenākṛṣṭaḥ sumeruḥ parvato nandopanandau nāgarājau ca cālitau / anavataptaṃ mahāsaraś ca / sarvaṃ kṣubdham* / atha sthavirasthavirā bhikṣavaś calitum ārabdhāḥ padmakarṇikeṣu niṣaṇṇās te bhagavantaṃ papracchuḥ kimarthaṃ bhagavaṃ nandopanandau nāgarājau cālitau / bhagavān āha / bhikṣavaḥ nandopanandayor nāgarājayor nāsti kampanam iti śrutvā tau ṛddhivikurvitaṃ kuruta iti āyuṣmāñ cchāriputraḥ saṃlakṣayati yanv ahaṃ bhagavataḥ padmanāḍe upanibaddhnīyām iti | tena bhagavataḥ padmanāḍe upanibaddho niṣkampaṃ sthitaḥ / yadā tasya ṛddhi ṛddhyā parābhūtā tadā (msv i 166) āyuṣmantaṃ śāriputram evam āha / gaccha āyuṣmañ cchāriputra riddhivikurvitam āgaccha gacchāvaḥ gacchāyuṣman mahāmaudgalyāyana eṣo 'ham āgata eva yāvad āyuṣmān mahāmaudgalyāyano na pratyāgatas tāvad āryāyuṣmān śāriputro gataḥ /

bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte padmakarṇikāyāṃ niṣaṇṇaḥ tataḥ paścād āyuṣmān mahamaudgalyāyano gataḥ paśyaty āyuṣmantaṃ śāriputraṃ sa kathayaty āgato 'si āyuṣmaṃ śāriputra āvām āgatau /

saṃśayajātā bhikṣavaḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / bhadanta bhagavatā āyuṣmāṃ mahāmaudgalyāyanaḥ riddhimatām agro nirdiṣṭo 'tha ca punar āyuṣmatā śāriputreṇa riddhyā parājita iti / bhagavān āha // na bhikṣava etarhi atīte 'dhvany api śilpakuśalena parājitaḥ /

bhūtapūrvaṃ (fol. 200v1) madhyadeśe 'nyataraś citrakarācāryo 'bhūt sa kenacid arthakaraṇīyena madhyadeśād yavanaviṣayaṃ gataḥ sa tatra yantrācāryasya niveśane 'vatīrṇaḥ tena tasya yantrapuṭṭalikāṃ kṛtvā praveśitā / sā tasya pādau dhāvitvā sthitā / atha sa tasyā gamanasamaye kathayati / sā tūṣṇīm avasthitā / sa saṃlakṣayati nūnaṃ mamaiṣā paricārikā preṣitā sa tāṃ haste gṛhītvā ākraṣṭum ārabdhaḥ yāvac chaṅkalikāpuṃjo vyavasthitaḥ / sa lajjitaḥ saṃlakṣayati / aham anena lajjāpitaḥ / aham apy enaṃ sarājaparijanaṃ (msv i 167) lajjayiṣyāmīti tena dvārābhimukham ātmapratibimbakam udbandhakaṃ likhitaṃ kavāṭasandhau ca nilīyāvasthitaḥ tasya yo vyutthānakālaḥ so 'tikrāntaḥ / atha yantrācāryaḥ saṃlakṣayati / dūrāgata eṣaḥ / kasmād dvāram idam anavaruddham* / sa praviśya paśyati yāvad udbadhya mṛtaṃ sa saṃlakṣayati kiṃkāraṇaṃ anenātmā jīvitād vyavaropitaḥ paśyati tāṃ dāruputrikāṃ śaṃkalikāṃ puñjībhūtām* / sa saṃlakṣayati / eṣa lajjāpitaḥ / samayocitam ācāram anuṣṭhāya (msv,wi 73) atithiḥ kālaṃ karoti sa taṃ tāvan na satkaroti yāvad rajñe niveditam iti | tatas tena rājñaḥ sakāśaṃ gatvā niveditam* deva āsīd yavanaviṣaye citrācāryaḥ / sa matsakāśam āgataḥ / tasya paricaryārthāya mayā dāruputrikā praveśitā / tena tasyā hastau gṛhītvā ākṛṣṭā śaṃkalikāpuñjo 'vasthitaḥ tena prabhinnenātmā udbaddhaḥ tad arhati devas taṃ pratyavekṣituṃ tato 'haṃ satkaromi / atha rājñā rājapuruṣāḥ preṣitāḥ / bhavanto yūyam adya prāk pratyavekṣadhvam* / atha te tatra gatvā pratyavekṣante / teṣām etad abhavat* /

asmābhiḥ katham asmān nāgadantakād avatārayitavyam iti | apare kathayanti pāśaś chettavya iti te kuṭhāraṃ gṛhītvā chettum ārabdhāḥ / yāvat paśyanti citrācāryam* / atha citrakalācāryaḥ kavāṭāntarikāyā nirgatya kathayati / bhoḥ puruṣa tvayāham ekākī prabhinnas tvaṃ punaḥ sarājikāyāṃ parṣado madhye (msv i 168) mayā prabhedita / kiṃ manyadhve bhikṣavas tena kālena tena samayena yo 'sau yantrakalācārya eṣa evāsau maudgalyāyano bhikṣus tena kālena tena samayena yo 'sau citrakarācārya eṣa evāsau śāriputro bhikṣus tena kālena tena samayena tadāpy anenaiṣa śilpena parājitaḥ etarhy apy anenaiṣa ṛddhyā parājitaḥ /

bhūyo 'pi yo 'nena śilpakuśalena parājitas tac chrūyatām* / bhūtapūrvaṃ bhikṣavo dvayoś citrakalācāryayor vivādo 'bhūt* ekaḥ kathayaty ahaṃ śobhanaṃ śilpaṃ jānāmīti dvitīyo 'pi kathayaty ahaṃ śobhanataraṃ jānāmīti parasparaṃ spardhayā rājasakāśaṃ gatau / tasya pādayor nipatitau / ekaḥ kathayati / ahaṃ śobhanaṃ śilpaṃ darśayiṣyāmi / dvitīyo 'pi kathayati / ahaṃ śobhanataraṃ śilpaṃ darśayiṣyāmi / atha (fol. 201r1) rājñā tayor dvārakoṣṭhako darśitaḥ bhavanto nāhaṃ jāne ko yuvayoḥ śobhanataraṃ śilpaṃ jānīta ity api tv eka ekāṃ bhittiṃ citrayatu dvitīyo aparāṃ* / + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + (gbm 6.1066a) citrayitum ārabdhau | tatraikena ṣaḍbhir māsaiś citrakarma kṛtaṃ dvitīyena ṣaḍbhir māsair bhittiḥ parikarmitā / yasya citrakarma parisamāptaṃ sa rājñaḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ upasaṃkramya kathayati deva mama citrakarma parisamāptaṃ draṣṭum arhasi / atha (msv i 169) rājā sahāyena nirgatya dṛṣṭaṃ parituṣṭaḥ śobhanaṃ citrakarmeti / dvitīyaḥ pādayor nipatya kathayati idānīṃ madīyaṃ citrakarma draṣṭum arhasi / tena yavanikāpanītā cchāyā tatra nipatitā (msv,wi 74) rājñā tad dṛṣṭvā vismayam āpanna idaṃ śobhanataraṃ citrakarmeti yavanikām ākṛṣya pādayor nipatya kathayati deva naitac citrakarmāpi tu bhittīparikarmaivam iti / tato rājñā bhūyasyā mātrayā paraṃ vismayam āpannaḥ kathayati ayaṃ śobhanataraḥ śilpika iti | kiṃ manyadhve bhikṣavo yenā + + ṣaḍbhir māsair bhittiparikarma kṛtaṃ eṣa evāsau śāriputro bhikṣuḥ yena tu ṣaḍbhir māsaiś citrakarma kṛtaṃ eṣa evāsau maudgalyāyano bhikṣus tena kālena tena samayena tadāpy eṣo 'nena śilpena parājitaḥ etarhy apy anenaiṣa riddhyā parājitaḥ //

bhūyo 'py. + + + ṛddhyā parājitaḥ tac chrūyatāṃ / bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasīṃ nagaraṃ upaniśṛtya dvau ṛṣī prativasataḥ śaṃkhāś ca likhitaś ca / yāvad apareṇa samayena devo vṛṣṭaḥ kardamo jātaḥ śaṃkhaḥ skhalitaḥ kardame patitaḥ kuṇḍikā bhagnā tatas tena śāpo dattaḥ tasmāt tvayā durācāra na varṣitavyam iti / rājñā brahmadattena vārāṇasīnivāsinā ca janakāyena śrutaṃ tatas tair asau gatvā vijñaptaḥ maharṣe maivaṃ kriyatām iti / sa kathayati na śakyaṃ mayā durācārasya kṣamituṃ dvādaśa varṣāṇy anena parābhūtena na varṣitavyam iti | tato rājñā brahmadattena tena ca janakāyena likhito vijñaptas tenāyācanaṃ (msv i 170) kṛtaṃ devo vṛṣṭaḥ kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena ṛṣiḥ śaṃkhaḥ eṣa evāsau maudgalyāyano yas tv asau likhita eṣa evāsau śāriputro bhikṣus tena kālena tena samayena tadāpy anena riddhyā parājitaḥ //

punar api yathaiṣo 'nena riddhyā parājitas tac chrūyatāṃ / likhitaḥ śaṃkhasya kasmiṃścit prayojane pādayor nipatitaḥ śaṃkhena padbhyāṃ jaṭā + .. likhitenābhihitaḥ sūryasyābhyudgamanakālasamaye tava mūrdhā sphaliṣyatīti | śaṃkhaḥ kathayati / tasmāt sūryo nābhyudeṣyatīti / andhakāraṃ loke prādurbhūtaṃ / tato rājñā brāhmaṇagṛhapatibhiś ca śaṃkho vijñaptaḥ maharṣe maivaṃ kriyatāṃ iti / sa kathayati (msv,wi 75) sūryo 'bhyudeṣyati niyataṃ mama śiraḥ sphaliṣyati / sa likhitenābhihitaḥ (fol. 201v1) yady evaṃ mṛnmayaṃ śiraḥ kriyatāṃ / yā + + + + mṛnmayaṃ śiraḥ kṛtaṃ sūryasyābhyudayena sphuṭitam* kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau śaṃkhaḥ (gbm 6.1066b) eṣa evāsau maudgalyāyano bhikṣuḥ yo 'sau likhita eṣa evāsau śāriputro bhikṣuḥ //

yathā punar apy anena śilpena parājitas tac chrūyatāṃ / madhyadeśād dantakalācāryo dantataṇḍulānāṃ prastham ādāya yavanaviṣayaṃ gataḥ sa citrakarācāryagṛhe 'vatīrṇaḥ sa ca śūnyaḥ sa tasya bhāryām uvāca / vayasyabhārye taṇḍulaprasthā .. (msv i 171) sādhayitvānuprayaccheti / sa sthāpayitvā prakrāntaḥ sā sādhayitum ārabdhā / kāṣṭhakṣayaḥ saṃvṛtto na ca siddhās tato 'syāḥ svāmī āgataḥ kathayati bhadre kim etat* tayā vistareṇa samākhyātaṃ sa vyavalokayitum ārabdhaḥ / paśyati dantataṇḍulāṃ sa tāṃ vipralaṃbhayaṃ kathayati bhadre kṣāram etat pānīyaṃ anyad ghaṭam ānaya tenaite taṇḍulāḥ sādhayiṣyantīti / tayāsau dantakalācāryo 'bhihitaḥ mṛṣṭaṃ pānīyam ānayeti / tena tām uktvā anyatamasmin pradeśe vāpī likhitā tasyāṃ ca kukkuro vyādhmātako likhitaḥ / tato dantakarācāryo ghaṭaṃ gṛhītvā taṃ pradeśam anuprāptaḥ / paśyati kukkuraṃ mṛtaṃ vyādhmātakaṃ / sa ghrāṇaṃ pidhāya nirīkṣitum ārabdho yāvat tasya tad udakabhājanaṃ bhagnaṃ + dantakarācāryaḥ pratibhinnaḥ / kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau dantakarācārya eṣa evāsau maudgalyāyano bhikṣuḥ yo 'sau citrakarācārya eṣa evāsau śāriputro bhikṣuḥ / api tu yāsāṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattīnāṃ lābhī tathāgatas tāsāṃ pratyekabuddhā nāmāpi na jānanti / yāsāṃ pratyekabuddhā lābhinas tāsāṃ śāriputro bhikṣur nāmāpi na jānīte / yāsāṃ lābhī śāriputro bhikṣus tāsāṃ maudgalyāyano bhikṣur nāmāpi na jānīte / yāsāṃ maudgalyāyano bhikṣur lābhī tāsāṃ tadanye śrāvakā nāmāpi na jānate / maharddhikaḥ śāriputro mahāmaudgalyāyanāt* kin tu tadbahulavihāritāṃ sandhāya mayā ṛddhimatām agro nirdiṣṭaḥ // // śāriputramaudgalyāyanavargaḥ // //

athāyuṣmān mahākāśyapaḥ svāṃ karmaplotiṃ vyākaroti / kathayati

sa tatra gatvā giram abhyudīray. pūrvaṃnivāsācaritānulomikām* / tad drutam ekaṃ smarati parīttaṃ yat kṛtvānubhavati phalaṃ mahat* 1 siṃho yathā parvataśailadhārī viśārado gacchati gocarāya / sa kāśyapo .. + + + + + kaḥ pūrvenivā + + + + + + + 2 śyāmākaprastha + + + + + + + + + + + + + + + + dakṣiṇam* vimuktacitte akhile anāsrave 'raṇe vihāriṇy anavadyamānase | 3 tasmiṃś ca saṃbhāvayed dharmam uttamaṃ tasmin dharme praṇidhāya mānasam* + + + + + .. ś ca samāga .. + + + + + + + + + + + + 4 + + + + + + + + + + + + sahasrakṛtvaḥ kuruṣūpapannavāṃ dīrghāyuṣkeṣv amameṣu + + + (fol. 202r1) viśeṣagāmiṣv anihīnavṛttiṣu 5 tasyaiva caikasya phalena karmaṇaḥ sahasrakṛtvas tridaśān upāgamam* vicitramālyābharaṇānulepanaḥ praṇītakāyo .. .. + + + + + 6 + + + + + + + + + + + (gbm 6.1061a) .* punaś ca deveṣu śubheṣu nandane punar manuṣyeṣu śubheṣv ahaṃ punaḥ upasaṃpannaś cetasaḥ praṇidhānakāraṇāt* 7 tasyaiva caikasya phalena karmaṇo jāto mahāśālakule dvijo hy aham* prabhūtavitto naranārisaṃmataḥ + + + + + + + + + + + + 8 + + + + + + mayā kadācin naivāpaśyaṃ hy apratimanyaśrāvakān* kṛtvā paṭaplotikakanthikām ahaṃ loke 'rhadbhyaḥ praṇipatya prāvrajam* 9 so 'haṃ tathā pravrajito hy apaśyaṃ jinaṃ niṣaṇṇaṃ bahuputracaitye / praṇamya pādau ca muner avocaṃ śāstā me bhagavāṃ śrāvakas te 'haṃ 10 + + + + + + + + + + .. śāstā te 'haṃ tvaṃ punaḥ śrāvako me / śṛṇutvaṃ dharmaṃ madhuraṃ praṇītaṃ yadīcchase sarvaduḥkhād vimoktuṃ / 11 ye cāpi me puruṣavareṇa tāyinā dharmā mahākāruṇikena deśitāḥ dhyānāni

catvāri balendriyāṇy a + + + + + + + + + + 12 + + + .ā dharmanikāmalābhī kṣīṇāsravo hy antimadehadhārī ebhiś ca me paścimadehadhāribhiḥ samāgamo 'yaṃ rijubhir nīrajaskaiḥ 13 saṃpannavādī hi jinas tathāgataḥ saṃpadyate śīlavato yadīcchasi | yathā yathā me manasā + + + + + + + + + + + . antimo bhavaḥ 14 kṣīṇā ca me jātir athāpi tṛṣṇā + + + tā bandhanam eva cchinnaṃ / putro 'ham asmy oraso dharmarājño nirvāsyāmi kleśagaṇakṣayāc ca / 15 dhūtavāsānām aham agro nirdiṣṭaḥ sarvadarśinā | kṣīṇāsravo vāntadoṣaḥ prāpto + + + + padam* 16 evaṃ hi kāśyapaḥ sthaviro bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade //

//

kāśyapavargaḥ prathamaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ śāriputram idam avocan* kim āyuṣmatā śāriputreṇa karma kṛtaṃ yasya karmaṇo vipākena mahāprajño mahāpratibhānaś ca saṃvṛttaḥ / sa kathayaty

araṇye 'ham ṛṣiṃ śāntam apaśyaṃ śramaṇaṃ tadā | pratyekabuddhaṃ bhagavantaṃ lūhacīvaradhāriṇam* 18 tasmiṃś cittaṃ prasādyāhaṃ dhāvayitvā ca cīvaram* syūtvā raṃktvā ca tathā vandya cainaṃ punaḥ punaḥ 19 tato mamānukaṃpārthaṃ so 'ntarikṣaṃ samudgataḥ prajvalaṃs tejasā svena tato vaihāyasaṃ + + 20 añjaliṃ saṃpragṛhyāham akārṣaṃ praṇidhiṃ tataḥ tīkṣṇendriyo mahāprajña īdṛśaḥ syām ahaṃ yathā | 21 nāḍhye kule 'bhijāyeyaṃ mā cāhaṃ nīcavṛttiṣu | madhye kule 'bhijāyeyaṃ pravrajyābahulaḥ sadā | 22 tenāhaṃ kuśalamūlena paṃca jātiśatāny ahaṃ | manuṣyalābhaṃ labdhvā ca prāvrajaṃ cānagārikām* 23 iyaṃ me paścimā jātir labdho me mānuṣo bhavaḥ ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ 24 pravrajyā ca mayā labdhā śākyasiṃhasya śāsane | arhatvaṃ ca mayā prāptaṃ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ ardhamāsād bhadantāhaṃ gatipāramitāṃ gataḥ 25 saṃmukhaṃ caiva śāstā māṃ bhikṣusaṃgh. + + + + vyākaroti prajñayā śreṣṭhaṃ dharmacakrānuvartakam* 26 śāriputro mahāprajño bhikṣusaṃghāgrataḥ sthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte (gbm 6.1061b) mahāhrade // // 27

śāriputravargo dvitīyaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocan* vyākṛtā āyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana āyuṣmatā śāriputreṇa svakakarmaplotir idānīṃ tvam api svakāṃ karmaplotiṃ vyākuru | evam ukta āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ sthavirasthavirān bhikṣūn idam avocat*

.. .. .. ham ṛṣiḥ pūrvaṃ vanaprastham upāśṛtaḥ puruṣas tatra cāgamya pravrajyāṃ mām ayācata | 28 keśāṃs tasyāvaropyāhaṃ dhāvayitvā ca cīvaram* rañjayitvā tataḥ prādāt so 'bhūd āttamanāḥ tadā | 29 ekāntam upasaṃkramya paryaṅkena niṣaṇṇavān* pratyekabodhiṃ spṛṣṭvā sa sta .. + + + saṃgataḥ 30 prāmodyam upagamyāhaṃ saṃpragṛhyāñjaliṃ tataḥ akārṣaṃ praṇidhiṃ tatra prārthayaṃ riddhim uttamāṃ | īdṛśā mama riddhiḥ syād yathaivāsya mahāṛṣeḥ 31 tenāhaṃ kuśalamūlena yatra yatropapannavān* devabhūto manuṣyaś ca kṛtapuṇyo vyarocayam* 32 iyaṃ me paścimā jātir labdho me mānuṣo bhavaḥ ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ 33 pravrajyā ca mayā labdhā śākyasiṃhasya śāsane | arhatvaṃ ca mayā prāptaṃ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 34 aham ṛddhimatām agryo nirdiṣṭaḥ sarvadarśinā .. + parīttaṃ kuśalam anubhūtaṃ sukhaṃ bahu | 35 yac cāpy akuśalaṃ karma śṛṇuta vyākaromy aham* purottame rājagṛhe cābhūvaṃ śreṣṭhidārakaḥ 36 bahir gṛhasya krīḍitvā praviśaṃ bhaktakarāṇāt* + + + mātāpitarāv ubhau tatra rahogatau | 37 dṛṣṭvā t. .. .. .. + + 'vadhyāyante ca lajjitāḥ manaḥpradoṣaṃ cākārṣaṃ pitur mātur athāntike | yadā pumāṃ bhaviṣyāmi haṃmy evaṃ naḍaghātyayā | 38 manaḥpradoṣaṃ kṛtvāhaṃ kāyena na parākṛtaṃ + + + + + + + + + + + duḥkham uttamam* 39 tataḥ karmāvaśeṣeṇa .. .. + paścime bhave | naḍaghātyayā haniṣyanti śramaṇā anyatīrthikāḥ 40 sa eva hi mamābādho bhavitā maraṇāntikaḥ karmāvaśeṣaṃ caramaṃ tataḥ kṣīṇaṃ bhaviṣyati | 41 tasmāt prasādya + + + + + + + + + + + + + + + + hetor hi satvā gacchanti sadgatim* 42 ity evaṃ kolitaḥ sthaviro bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 43

kolitavargas tṛtīyaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ śobhitam + + + + + + + + + + + + .. kolitena svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān api śobhitaḥ svakāṃ karmaplotiṃ vyākarotu / athāyuṣmāñ cchobhitaḥ bhikṣusaṃghasya purastāt svakāṃ karmaplotiṃ vyākarotu /

saṃghārāmam ahaṃ gatvā dṛṣṭvācokṣaṃ tad aṅgaṇaṃ + + + + + + + + + + + + + + + + 44 tataś cittaṃ prasādyāhaṃ cokṣaṃ dṛṣṭvā tad aṅgaṇam* niṣkleśaḥ syām ity avocaṃ yathedaṃ cokṣam aṅgaṇaṃ / 45 tena kuśalamūlena yatra yatropapannavān* prāsādiko darśanīyaś cābhirūpo bhavāmy aham* 46 tataḥ karmāvaśeṣeṇa + + + + + + + + + + + + + + + + + + (gbm 6.1062a) śobhitam eva me | 47 śobhamāno hy ahaṃ jāto jñātisaṃghāgratas tadā | priyo manāpaḥ sarveṣāṃ jñātīnāṃ satkṛtaḥ sadā | 48 ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ | arhatvaṃ ca mayā prāptaṃ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 49 yo me ca praṇidhiḥ + + + + + + + + + + + + + + + + + kṛtakṛtyo nirāsravaḥ 50 sarvaṃ jambudvīpam api kāśivastreṇa śodhayet* vītarāgasya yaś caikaṃ caṃkramaṃ śodhayed ṛṣeḥ 51 jambudvīpe ca sarvasmiṃ śodhayed ṛṣicaṃkramāṃ / yaś ca cāturdiśe saṃghe kaṭāmātraṃ viśodhayet* 52 jambudvīpe + + + + + + + + + + + yaś cāpy ekaṃ pāṇimātraṃ jina .. .. .. + + + 53 etāṃ viśeṣitaṃ jñātvā yā mayā veditā svayaṃ / saṃmārjya sugatastūpaṃ prasādayata mānasaṃ | 54 tasmāt prajānatāṃ samyak saṃbuddhasya guṇān bahūn* kāryaḥ stūpeṣu satkāro + + + + + + + + 55 etad bhadantāḥ smarāmi yan mayā kuśalaṃ kṛtam* .. .. + + phalaṃ tasya kāntam iṣṭaṃ manoramam* 56 tasmāj jinasya stūpeṣu pūjāṃ kurvīta śobhanām* etad bhadantāḥ paramaṃ puṇyakṣetram anuttamam* 57 na hi cittaprasādasya bhavaty alpā + + + + + + + + + saṃbuddhe buddhānāṃ śrāvakeṣu vā | 58 śobhitaḥ sthaviraś + bhikṣusaṃghāgrataḥ sthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 59

śobhitavargaś caturthaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ sumanasam idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ sumana āyuṣmatā śobhitena + + + + idānīm āyuṣmān api svakaṃ karma vyākarotu //

karṇe sumanasaṃ kṛtvā kṛtvā mālāṃ ca mūrdhani | udyānabhūmiṃ niryāmi vayasyaiḥ parivāritaḥ 60 vipaśyinaḥ stūpam ahaṃ tatrāpaśyaṃ mahāmuneḥ saṃpūjyamānaṃ mahatā janakāyena sarvataḥ 61 vayasyakā gṛhītvā + + + mālāṃ svakāṃ svakāṃ / tasminn āropayaṃ stūpe suprasannena cetasā | 62 tān ahaṃ tatra dṛṣṭvātha janam anyaṃ tathā bahu | karṇād gṛhītvā kusumaṃ stūpe āropaye tadā | 63 tenāhaṃ kuśalamūlena yatra yatropapannavān* devabhūto manuṣyaś ca kṛtapuṇyo virocitaḥ 64 ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ arhatvaṃ ca mayā prāptaṃ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 65 ekapuṣpaṃ parityajya varṣakoṭiśatāny aham* deveṣu paricary'; eva śeṣeṇa parinirvṛtaḥ 66 saced bhadanta ājñāsye saṃbuddhasya guṇān bahūn* bhūyo 'kariṣye satkārāṃ suprasannena cetasā | 67 tasmāt prajānatām asya + + + + guṇān bahūn* kāryaḥ stūpeṣu satkāro bhaviṣyati mahāphalaḥ 68 na hi cittaprasādasya svalpā bhavati dakṣiṇā tathāgate vā saṃbuddhe buddhānāṃ śrāvakeṣu vā | 69 etad bhadantāḥ smarāmi yan mayā kuśalaṃ kṛtaṃ* anubhūtaṃ phalaṃ tasya (fol. 203v1) kāntam iṣṭaṃ manoramaṃ 70 tena karm. + + + + + + jātiḥ punarbhavaḥ arhann asmi hatakleśaḥ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 71 nāhaṃ punarbhavaśayyāṃ saṃsāre śayitaḥ kvacit* iyaṃ me bhavitā jātir (gbm 6.1062b) anupādāya paścimā : 72 tenaiva hetunā cedaṃ nāma me sumanā iti / mukto 'smi sarvaduḥkhebhya uttīrṇo bhavasāgarāt* 73 ity evaṃ sumanā sthaviro bhikṣusaṃghāgrataḥ sthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 74

sumanovargaḥ pañcamaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ koṭīviṃśam idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ koṭīviṃsa āyuṣmatā sumanasā svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān api svakāṃ karmaplotiṃ vyākarotu kim āyuṣmatā koṭīviṃśena karma kṛtaṃ yasya karmaṇo vipākena bhagavatā ārabdhavīryāṇām agro nirdiṣṭaḥ sa kathayati

cāturdiśasya saṃghasya mayaikaṃ layanaṃ kṛtam* bandhumatyāṃ pravacane rājadhānyāṃ vipaśyinaḥ 75 saṃstīrya layanasyāhaṃ dūṣyair bhuvam avāsṛjam* prahṛṣṭacittaḥ sumanā akārṣaṃ praṇidhiṃ tadā 76 ārādhayeyaṃ saṃbuddhaṃ labheyaṃ upasampadam* parāṃ śāntiṃ ca nirvāṇaṃ + + + ajaraṃ padam* 77 aham etena puṇyena kalpāṃ navati saṃsṛtaḥ devabhūto manuṣyaś ca kṛtapuṇyo virocitaḥ 78 tataḥ karmāvaśeṣeṇa paścime 'smiṃ samucchraye | śreṣṭhino 'grasya + + + + + + + .. putrakaḥ 79 jātamātraṃ ca māṃ śrutvā chandaḥ pitur abhūd ayam* + + ahaṃ kumārasya koṭīdravyasya viṃśatiṃ 80 romābhūt pādatalayor jātābhūc caturaṅgulāḥ susūkṣmā mṛdusaṃsparśāḥ śubhās tūlapicūpamāḥ 81 atītā navatiḥ kalpāḥ kalpo caik. + + + + + + + + asaṃstīrṇe pādaṃ nyastaṃ mahītale | 82 ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ arhatvaṃ ca mayā prāptaṃ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 83 agryo 'smy ārabdhavīryāṇāṃ nirdiṣṭaḥ sarvadarśinā | kṣīṇāsravo vāntadoṣaḥ prāpto 'ham acalaṃ + + 84 + + + + + + + + bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 85

koṭīviṃśavargaṣ ṣaṣṭhaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ vāgīśam idam avocan* vyākṛtā āyuṣmaṃ vāgīśa āyuṣmatā + + + + + + + + + + + idānīm āyuṣmān api vyākarotu svakāṃ karmaplotiṃ / sa kathayati

navaty atītāḥ kalpā me nābhijānāmi durgatim* devabhūto manuṣyaś ca kṛtapuṇyo virocitaḥ 86 ajānānaḥ kuśalam ahaṃ kevalānyonyadarśanāt* tato vipaśyinaḥ + + + + + + + + + + 87 + + + kākinīnāṃ vai gandhamālyavilepanaiḥ .. + + tvā stūpe ca na vinipātam ahaṃ gataḥ 88 kṛtvālpakaṃ tu kuśalam anubhūtaṃ sukhaṃ bahu | arhatvaṃ ca mayā + + śītībhuto 'smi nirvṛtaḥ 89 saced dhi nāma sambuddhaṃ jñatvā mā .. + + + + + + + + + + + + + + + + + + bhavet* 90 tasmāt prajānatāṃ samyak saṃbuddhasya .. + + + stūpeṣu kāryaḥ satkāro bhaviṣyati mahāphalaḥ 91 agro 'smi gāthākārāṇāṃ nirdiṣṭaḥ sarvadarśinā | bahuśrutaś ca vāgīśaḥ kalyāṇapratibhānavān* 92 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + (gbm 6.1063a) mahāhrade // // 93

vāgīśavargaḥ saptamaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ piṇḍolabharadvājam idam avocan* vyākṛtam āyuṣman bharadvāja āyuṣmatā vāgīśena svakā karmaplotir + + + + + + + + + + + + + + + + + piṇḍolabharadvājaḥ kathayati

abhūvaṃ śreṣṭhiputro 'ham īśvaraḥ paitṛke gṛhe / anurakṣayā pitur ahaṃ mithyā mātary avarttiṣam* 94 pitaraṃ bhaginīṃ bhrātṝṃ dāsakarmakarān api | tarpayāmy annapānena mātaraṃ paryabhāṣiṣam* 95 mātsaryenā + + + + + + + + + + + + + + + uktavāṃ vācam upalāṃ bhuṃkṣva bhojanam* 96 tena karmavipākena narake kṣepitaṃ bahu | pratāpane kālasūtre duḥkhaṃ prāptam analpakam* 97 narakebhyas tataś cyutvā labdhvā vai mānuṣaṃ bhavam* tena karmavipākena pāṣāṇaṃ bhu .. + + + 98 + + + + + + + + tāsu tasūpapattiṣu | tathā ca kṣutpipāsābhyāṃ + + kālaṃ karomy aham* 99 iyaṃ me paścimā jātir labdho me mānuṣo bhavaḥ ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ 100 pravrajyā ca mayā labdhā śākyasiṃhasya śāsane | arhatvaṃ + + + + + + + + + 'smi nirvṛtaḥ 101 siṃhanādinām agraś ca nirdiṣṭaḥ sarvadarśinā | sarve me vāhitāḥ kleśā vītakleśo 'smy anāsravaḥ 102 idānīm api bhadantāham evam ṛddhimataḥ sataḥ bhaviṣyanty upalā eva guhāyāṃ mama bhojanam* 103 etad bhadantāḥ + + + + + + + + kṛtaṃ mayā | anubhūtaṃ phalaṃ tasya na hi karma praṇaśyati 104 piṇḍolabharadvājaḥ sthaviro bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 105

piṇḍolabharadvājavargo 'ṣṭamaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ svāgatam idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ svāgata āyuṣmatā piṇḍolabharadvājena svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān api svāgataḥ svakāṃ karmaplotiṃ vyākarotu | athāyuṣmāṃ svāgatas tasyāṃ velāyāṃ svakāṃ karmaplotiṃ vyākaroti |

bandhumatyāṃ rājadhānyām abhūvaṃ śreṣṭhidārakaḥ prabhūtadhanadhānyo 'haṃ janakāyasya saṃmataḥ 106 + + + satkṛto 'bhūvam atha naigamamantriṇām* .. + + + darśanīyo rūpadarśanamūrcchitaḥ 107 {rūpayauvanamūrcchitaḥ: j.w. de jong; iij 7 (1964), pp. 232-235} tato 'haṃ ratham āruhya janakāyapuraskṛtaḥ udyānabhūmiṃ niryāmi sarvakāmasamarpitaḥ 108 tatra cāpaśyam udyāne śramaṇaṃ saṃvṛtendriyam* śāntendriyasamācāraṃ lūhacīvaradhāriṇam* 109 taṃ cāhaṃ śramaṇaṃ dṛṣṭvā daurmanasya + + + + nirdoṣakaṃ vāṅmanas taṃ jugupsann avasādaye : 110 ayaṃ pravrajitaḥ kasya durvarṇo ghoradarśanaḥ kuṣṭhī gātreṣv arurgātraḥ kṛśo dhamanisantataḥ 111 tena karmavipākena vacoduścaritena ca / tataś cyutaḥ kālagato narakeṣūpapannavān* 112 durvarṇo duḥkhito 'haṃ ca bhavāmi narak. + + + + gātreṣv arurgātraḥ kṛśo dhamanisantataḥ 113 kapālapāṇir vyāhāraṃ śaṇaśāṭīnivāsitaḥ saṃkārakūṭaśayano 'layano 'thāparāyaṇaḥ 114 yena (gbm 6.1063b) yena ca gacchāmi bhikṣām āhārakāraṇāt* daṇḍino vārayante māṃ bhavāmi ca jugupsitaḥ 115 paṃca jātiśatāny evaṃ yatra yatropapannavān* tatraiva ca kṣutpipāsābhyāṃ duḥkhī kālaṃ karomy aham* 116 durāgataś ca me nāma sarvanāmajugupsitaḥ amanāpaś ca sarveṣāṃ tadaivāsaṃ jugupsitaḥ 117 so 'haṃ saṃbuddhaṃ adrākṣaṃ bhikṣusaṃghapuraskṛtam* mahato janakāyasya deśayantaṃ paraṃ padam* 118 dṛṣṭvā ca janakāyaṃ taṃ pradhāvaṃ tvaritaṃ gataḥ apy evānnasya pānasya labheyaṃ yāvadarthikaṃ / 119 dṛṣṭvā ca janakāyaṃ taṃ dharmārthāya niṣaṇṇakam* nirāśaḥ pratyapakrāmaṃ nāsti bhaktasya dāyakaḥ 120 pratyabhāṣe

tato nātho mahākāruṇiko muniḥ + + svāgata bhadraṃ te niṣīdedaṃ tavāsanam* 121 so 'haṃ prāmodyam āgamya saṃpragṛhyāñjaliṃ tataḥ śāstuḥ pādau namasyāham ekānte sanniṣaṇṇavān* 122 tataḥ kāruṇikaḥ śāstā gautamo hy anukampayā | katha + + ānupūrvā so 'haṃ satyāni dṛṣṭavān* 123 yācet tato 'haṃ pravrajyāṃ dṛṣṭasatyo mahāmunim* pravrājayat kāruṇiko gautamo me 'nukaṃpayā 124 svāgataś ceti me nāma kṛtavān lokanāyakaḥ tejodhātusamāpattyām agryaṃ mām abhyanirdiśet* 125 ity evaṃ svāgatasthaviro bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade //

// 126

svāgatavargo navamaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣava āyuṣmantaṃ nandikam idam avocan* vyākṛtam āyuṣman nandika āyuṣmatā svāgatena svakā karmaplotir idānīṃ tvam api nandika svakāṃ karmaplotiṃ vyākarotu athāyuṣmān nandikas tasyāṃ velāyāṃ svakāṃ karmaplotiṃ vyākaroti

purottame rājagṛhe śreṣṭhy abhūvaṃ mahādhanaḥ durbhikṣe vartamāne ca ṛṣayas tatra bhojitāḥ 127 + + + + + + + + + + + ṛṣir āgataḥ pratyekabuddho bhagavāṃ vaśībhūto + + sravaḥ 128 cintāmātsaryadoṣeṇa pāpikāṃ cintayāmy aham* ko 'dhunemaṃ śramaṇakaṃ sapta varṣāṇi bhojayet* 129 kvāthayitvāśvamūtreṇa tato bhaktam apācayet* abhojayaṃ ṛṣiṃ ta .. + + + + + + + 130 + + + + + + + + narakapakvavāṃś ciram* saṃghāte raurave + + tapane 'tha pratāpane | 131 narakāt pracyutaś cāhaṃ labdhvā vai mānuṣaṃ bhavam* glānakaḥ paravaśyaś ca duḥkhī kālaṃ karomy aham* 132 pañca jātiśatāny evaṃ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + 133 iyaṃ me paścimā jātir labdho me mānuṣo bhavaḥ ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ 134 pravrajyā ca mayā labdhā śākyasiṃhasya śāsane arhatvaṃ ca mayā prāptaṃ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 135 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + glānakaḥ parivartakaḥ 136 ity evaṃ nandikaḥ sthaviro (fol. 205r1) bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 137

nandikasyāniruddha + + vargo daśamaḥ // //

uddānam* // + (27 akṣaras lost) (gbm 6.1064a) piṇḍolasvāgatanandikāḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ yaśasam idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ yaśa āyuṣmatā nandikena svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān + svakāṃ karmaplotiṃ + + + + + + + + + + + + + + + + + karmaplotiṃ vyākaroti |

purāraṇye muni + + grāmaṃ piṇḍārtham āvrajam* nārīkuṇapam adrākṣaṃ vyādhmātakavinīlakam* 138 yoniśaḥ pratyavekṣyāhaṃ paryaṅkena niṣaṇṇavān* aśubhāṃ tatra bhāvayāmy ekāgraḥ susamāhitaḥ 139 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + bhīṣaṇaṃ śabdaṃ samādher aham utthitaḥ 140 tasyāḥ kukṣistham adrākṣaṃ purīṣam atha śoṇitaṃ / taṃ pūtigandham aśuciṃ pragharantaṃ samantataḥ 141 āntram antraguṇā vṛkkā hṛdayaṃ klomakaṃ tathā | khādyamānaṃ kṛmiśataiḥ punaś + + + + + 142 + + + + + + dṛṣṭvā sve śarīre nibaddhavān* yathaivedaṃ + + + + yathaivaitad idaṃ tathā 143 tataḥ samādher vyutthāya prakrānto 'smy āśramaṃ prati / na piṇḍāya tadācārṣaṃ bhuktavān naiva bhojanam* 144 yadā cāhaṃ punar grāmaṃ praviṣaṃ bhojanārthikaḥ + + + + + + + + + + + tatra bhāvayam* 145 sarvam idaṃ rūpagataṃ ya + + kuṇapaṃ tathā | antaḥ pūrṇam amedhyasya sarvam eva jugupsitam* 146 evaṃ bhāvayato 'bhīkṣṇaṃ prāpta me vītarāgatā | brāhmān vihārāṃś catvāra apramāṇāḥ subhāvitāḥ 147 {brāhmā vihārāś} ta + + + + + + + brahmalokaparāyaṇaḥ brahmalokād ahaṃ cyutvā jāto vārāṇasīpure //

148 jāto 'graśreṣṭhinaḥ śrīmāṃ ahaṃ tatraikaputrakaḥ priyo manāpaḥ sarveṣāṃ niṣṭhāprāptaś ca sampadām* 149 divā samparicaryāhaṃ rātrau śayyām akalpayam* laghv eva tata utthāya tatrāpaśyaṃ bahūḥ striyaḥ 150 kṛtvā mrdaṅgāṃ śirasi bherīpaṇavavallarīḥ + + + pralapantīs tāḥ suptā vikṣiptabāhavaḥ 151 tato me purvako hetur udapādi mahārthikaḥ śmaśānasaṃjñāśubhatā āsīd antaḥpure mama | 152 tataḥ saṃvegam āpanno visvaraṃ kṛtavān aham* upadruto 'smi mārṣā upasṛṣṭaḥ samantataḥ 153 {māriṣā} śayanāt tata utthāya prāsādāt + + + + vivṛṇvanti mama dvāraṃ devatā anukampayā 154 nagarād abhiniṣkramya nadītīram upāgataḥ apaśyaṃ pārime tīre śramaṇaṃ saṃvṛtendriyam* 155 taṃ cāhaṃ śramaṇaṃ dṛṣṭvā śabdam uccam udīrayan* upadruto 'smi śramaṇa upasṛṣṭo 'smi mārṣa | 156 {māriṣa} ālapta + + + + .. māṃ vācāmṛtayā tadā | ehi kumāra nirbhītam idaṃ te nirupadrutam* 157 nadīpāram ahaṃ tīrṇa utsṛjya maṇipāduke | upasaṃkrāntaḥ kāruṇikaṃ buddham apratipudgalam* 158 tato māṃ tṛṣitaṃ jñātvā sa śāstāpratipudgalaḥ dharmaṃ madhuraṃ ācaṣṭe taṃ cāhaṃ pratibuddhavān* 159 yacet tato 'haṃ pravrajyāṃ dṛṣṭasatyo mahāmuniṃ prāvrājayat kāruṇiko gautamo me 'nukampayā | 160 rātrīnivāsena tata udite 'smin divākare | sarve mamāśravāḥ kṣīnāḥ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ ity evaṃ (gbm 6.1064a) yaśāḥsthaviro bhikṣusaṃghāgrataḥ sthitaḥ | vyākaroti svakaṃ karmaṃ anavatapte mahāhrade // // 162

yaśāḥsthavirasya varga ekādaśaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ śaivalam idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ śaivala āyuṣmatā yaśasā svakā karmaplotir idānīm āyuṣmāṃ śaivalo vyākarotu svakāṃ karmaplotiṃ | athāyuṣmān śaivalas tasyāṃ velāyāṃ svakāṃ karmaplotiṃ vyākaroti

vārāṇasyāṃ nagaryāṃ vai nirvṛte kāśyape jine | mahatstūpaṃ kāritavāṃ rājā ratnamayaṃ kṛkiḥ 163 *{mahāstūpaṃ} abhūvaṃ jyeṣṭhaputro 'haṃ kṛke rājño yaśasvinaḥ prathamaṃ ca mayā cchatraṃ jinastūpe pratiṣṭhitam* 164 tat karma kuśalaṃ kṛtvā yatra yatropapannavān* devabhūto manuṣyaś ca kṛtapuṇyo virocitaḥ 165 bhavāmy āḍhyo mahābhogas tāsu tāsūpapattiṣu | mahādānapatiś cāhaṃ bhavāmi dhanadhānyavān* 166 dattaṃ dānaṃ analpaṃ ca paṃca jātiśatāni me | santarpitā yācanakāḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ pṛthak* 167 pratyekabuddhā akhilā + + + anāsravāḥ santarpitāḥ pañcaśatāḥ suprasannena cetasā | 168 tat karma kṛtvā kuśalam iha paścimake bhave | āḍhye śākyakule jātamātro vācam abhāṣi yat* 169 kaccid dhanaṃ vā dhānyaṃ + + + + + + .i .. maḥ dānaṃ yato 'haṃ dāsyāmi tarpayiṣye vanīpakān* 170 + + tṛptiṃ na gacchāmi tarpayiṣye vanīpakān* sādhu me kṣipram ākhyātuṃ kaccid astīha vo dhanam* 171 saṃvignamanaso 'bhūvaṃs te śrutvā mama bhāṣitam* diśo diśaṃ vidhāvanti sthāpayitvā ca + + + 172 + + + + + + + + lapanam ālapate tadā | devo manuṣyo yakṣo + + + tvaṃ brūhi me laghu | 173 tava putro 'ham asmy amba mānuṣo 'smi na rākṣasaḥ jātismaro dānapatir dānaṃ dātuṃ sadotsahe | 174 abhūd āttamanā mātā śrutvā tad vacanaṃ mama | sā smāśv + + + + + + + + + + + + 175 parivāreṇa janetrī mām apoṣayat + + + + manāpaḥ sarveṣāṃ nātṛpyaṃ darśanena me | 176 jātamātrasya me nityam abhyavardhata tat kulam* dhanadhānyasuvarṇena dāsakarmakarair api | 177 śaivalo dārako jāto jātamātro 'bhyabhāṣata | śaivalo + + + + + + + + + + + + + 178 + + tato 'haṃ dānāni tarpayitvā vanīpakān* ārādhayitvā sambuddhaṃ pravrajitvānagārikām* 179 nāham ṛṇāt pravrajito nāpi cājīvikābhayāt* ṣaḍ abhijñā mayā prāptāḥ pravrajya śraddhayā tadā | 180 .. .. .. rājabhiś cā .. .. + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + nasya ca | 181 ity evaṃ śaivalaḥ sthaviro bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 182

śaivalavargo dvādaśaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ bakkulam idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ bakkula āyuṣmatā śaivalena svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān api bakkulaḥ svakāṃ (fol. 206r1) karmaplotiṃ vyākarotu | athāyuṣmān bakkulas tasyāṃ velāyāṃ svakāṃ karmaplotiṃ vyākaroti

bandhumatyāṃ rājadhānyāṃ gāndhiko 'haṃ purābhavam* vipaśyinaḥ pravacane bhikṣusaṃghaṃ nyamantrayam* 183 dadāmi glānabhaiṣajyaṃ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + 184 + + (gbm 6.1065a) nimantritaḥ saṃgho na ca kaścid ayācata | + + + śramaṇo tv eka ekām eva harītakīṃ | 185 kalpāni tv ekanavatiṃ vinipāto na me 'bhavat* paśya bhaiṣajyadānasya vipāko 'yaṃ mahārthikaḥ 186 anubhūtaṃ + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + moditam* 187 tataḥ karmāvaśeṣeṇa labdho me mānuṣo bhavaḥ nābhijānāmy aśaikṣo hi grahituṃ rāṣṭrapiṇḍakam* 188 trirātreṇaiva tisro 'pi vidyāḥ sākṣātkṛtā mayā | yāpayel lūhalūhena pāṃsukūlaṃ ca cīvaram* 189 asaṃkīrṇo + + + + + + + + + + + + + + + + varṣaśatam āyur asmiṃ bhave mama | 190 na glānam abhijānāmi tāvatkālikam apy aham* etad bhadantāḥ smarāmi parīttaṃ kuśalaṃ kṛtam* anubhūtaṃ phalan tasya kāntam iṣṭaṃ sukhodayam* 191 ity evaṃ bakkulaḥ sthaviro bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 192

bakkulavargas trayodaśaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ sthaviraṃ sthaviranāmānaṃ idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ sthavira āyuṣmatā bakkulena svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān api sthaviro vyākarotu svakāṃ karmaplotiṃ | atha sthaviraḥ sthaviranāmā tasyāṃ velāyāṃ svakāṃ karmaplotiṃ vyākaroti /

carmakāro 'ham abhavaṃ pūrvam anyāsu jātiṣu | durbhikṣe carmakhaṇḍāni tataḥ sve + + + + + 193 + + + + + + + + āhārasyaiva kāraṇāt* piṇḍāya śramaṇaś cānya + + + bhojanārthikaḥ 194 tasmai cittaṃ prasādyāhaṃ dattavāṃś carmamiśrikām* śramaṇaḥ paribhujyāsau tata ākāśam utthitaḥ 195 prāmodyam upagamyāhaṃ saṃpragṛhyāñjaliṃ tataḥ .. + + + + + + + + + + + + + + .. .. | 196 prītiṃ ca labdhvā vipulāṃ akārṣaṃ praṇidhiṃ + + sthavirair īdṛśair eva bhaven mama samāgamaḥ 197 bhikṣuṇānena yo dharmaḥ spṛṣṭaḥ kāyena nirmalaḥ spṛśeyaṃ tam ahaṃ dharmaṃ praṇidhir me tadābhavat* 198 anupetaṃ ca varṇena gandhena ca + + + + + + + + rasāpannaṃ dattaṃ dānaṃ tadā mayā | 199 anubhūtaṃ bahu sukhaṃ kṛtvā kuśalam + + devabhūto manuṣyaś ca kṛtapuṇyo virocitaḥ 200 iyaṃ me paścimā jātir labdho me mānuṣo bhavaḥ ārādhitaḥ sārthavāhaḥ saṃbuddho 'yam anuttaraḥ 201 yaś ca praṇidhir uttamā sa + + + + + + + + + + + + + + + śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 202 iti tatra mahāsthaviraḥ sthaviranāmā + + + + vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 203

sthaviranāmā sthaviravargaś caturdaśamaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ uruvilvākāśyapam idam avocan* vyākṛtam āyuṣman kāśyapa sthavireṇa sthaviranāmnā svakā karmaplotir idānīṃ (fol. 206v1) āyuṣmanto 'pi vyākurvantu svakāṃ karmaplotiṃ + + + vyākartum ārabdhāḥ

āsaṃs trayaḥ sārthavāhā bhrātaraḥ sahitā vayam* dṛṣṭvā stūpaṃ kāśyapasya vibhagnaṃ śakalīkṛtam* 204 sārtha .. + + + + + (gbm 6.1065b) tatrākārṣīt punar navam* bhrātaraḥ sahitās trīṇi cchatrāṇy āropayāmahe 205 tat karma kuśalaṃ kṛtvā ciraṃ svargeṣu moditāḥ mānuṣyaṃ + + āgamya āḍhye jātā mahākule | 206 apaśyantaś ca sambuddhaṃ pravrajāmo 'nyatīrthikāḥ akārṣīt prātihāryāṇi nadīṃ nairañjanāṃ prati 207 + + + + + + + .. muniṃ yācāmahe vayam* pravrājaye kāruṇikas tato 'smān anukampayā 208 gayaśīrṣaṃ vayaṃ gatvā gautamaṃ śāsanaṃ tataḥ ārabdhavīryair asmābhiḥ prāptaṃ nirvāṇam uttamam* 209 kṛtveha śāstuḥ satkāraṃ stūpaṃ tad abhivandya ca | sarve vayaṃ pravrajitāḥ śītibhūtāś ca nirvṛtāḥ 210 uruvilvānadīgayākāśyapāḥ sthavirās trayaḥ vyākurvaṃti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 211

uruvilvānadīgayākāśyapānāṃ vargaḥ paṃcadaśamaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ yaśasam idam avocan* vyākṛtam āyuṣman + + + + + + + uruvilvānadīgayākāśyapaiḥ svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān api yaśāḥ svakāṃ karmaplotiṃ vyākarotu |

gāndhiko 'haṃ purābhūvaṃ gandhapaṇyeṣu kovidaḥ kumāryaś ca striyas tatra tadā paṇyārtham āgatāḥ 212 dṛṣṭvā ca rūpadhāriṇyaḥ striyas tatrā .. + + + + + + + + + + + rāgacittāś ca dṛṣṭavān* 213 na cotsahe vitarituṃ saṃhasaṃ saṃ .. + + + kṛtavān pāṇisaṃsparśaṃ parastrīṣv aparīkṣakaḥ 214 tena karmavipākena narakeṣūpapannavān* mānuṣyaṃ punar āgamya pāṇiḥ śuṣyati dakṣiṇaḥ 215 paṃca jātiśatāny + + + + + + + + + + + + + + + pāṇiḥ saṃmlāyati viśuṣyati | 216 ārādhito + + + + prāvrajaṃ cānagārikām* arhatvaṃ ca mayā prāptaṃ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 217 etad bhadantāḥ smarāmi yan mayākuśalaṃ kṛtam* anubhūtaṃ phalaṃ tasya na hi karma praṇaśyati 218 + + + + + + + + + + + + + + + + + + dakṣiṇakaḥ pāṇir na yathā vāmakas tathā 219 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + puruṣo vāpi duḥkhāṃ vindati vedanām* 220 visarjayet pāradāram agniṃ prajvalitaṃ yathā | sveṣu dāreṣu santuṣyed buddhimān paṇḍito naraḥ 221 paśyataḥ paradāreṣu yaḥ pumān + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + 222 + + kṛtaṃ mayā pāpaṃ pūrvam anyāsu jātiṣu anubhūtaṃ phalaṃ tasya analpaṃ narake ciram* 223 iyaṃ me paścimā jātiḥ prāptaṃ padam anuttaram* mukto 'smi sarvaduḥkhebhyaḥ śītībhūto 'smi nirvṛtaḥ 224 tasmād vimukhak. .. .. .. ..ṃ .ī .. .. .i + + + + + + + + + + + + + + + + + + 225 + + + + yathā sthaviro bhikṣusaṃghāgratasthitaḥ vyākaroti svakaṃ karma anavatapte mahāhrade // // 226

sthavirayaśaso vargaḥ ṣoḍaśaḥ // //

atha sthavirasthavirā bhikṣavaḥ āyuṣmantaṃ jyotiṣkam idam avocan* vyākṛtam āyuṣmaṃ jyotiṣka āyuṣmatā yaśasā svakā karmaplotir idānīm āyuṣmān api jyotiṣkaḥ vyākarotu (fol. 207r1) svakāṃ karmaplotiṃ / athāyuṣmān jyotiṣkas tasyāṃ velāyāṃ svakāṃ karmaplotiṃ vyākaroti

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.