Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 2/6

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự

Avadānaśataka

Thông tin
GRETIL — the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3).CC BY-NC-SA 4.0

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ahaṃ saḥ | yan mayā kṣemaṃkarasya samyaksaṃbuddhasyaivaṃvidhāṃ pūjā kṛtā, tena mayā saṃsāre 'nantaṃ sukham anubhūtam* | idānīṃ tenaiva hetunā rājā bimbisāreṇāpi tathāgatasya me evaṃvidhā pūjā kṛtā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_20 divyabhojanam* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe | tatra anyataraḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito

-------------------- vaidya, p. 51 --------------------

vaiśravaṇadhanapratispardhī tīrthyābhiprasannaś ca | sa āyuṣmatā mahāmaudgalyāyanenāvarjitaḥ śāsane ca avatārito bhagavaty atyartham abhiprasannaḥ | sa ca gṛhapatir udārādhimuktaḥ | tenāyuṣmān mahāmaudgalyāyana uktaḥ: sahāyo me bhava, icchāmi bhagavataḥ pūjāṃ kartum iti | adhivāsayaty āyuṣmān mahāmaudgalyāyanas tasya gṛhapates tūṣṇībhāvena, athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanas taṃ gṛhapatim ādāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ, upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekāntaniṣaṇṇa āyuṣmān mahāmaudgalyāyano bhagavantam idam avocat: ayaṃ bhadanta gṛhapatir ākāṅkṣati bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojayitum* | tad asya bhagavān adhivāsayed anukampām upādāyeti | adhivāsayati bhagavāṃs tasya gṛhapates tūṣṇībhāvnea | atha sa gṛhapatir bhagavatas tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā śatarasam āhāraṃ samudānayati, puṣpagandhamālyavilepanāni ca | āyuṣmatāpi mahāmaudgalyāyanena śakro devendro 'dhīṣṭaḥ: kriyatām asya gṛhapater upasaṃhāra iti | tataḥ śakreṇa devendreṇa veṇuvanaṃ nandavanam abhinirmitam*, airāvaṇasupratiṣṭhitasadṛśāni ca nāgasahasrāṇi # # # [gap?] vālavyajanena vījayanti | supriyapañcaśikhatumbaruprabhṛtīni (speyer: śtumburuś) cānekāni gandharvasahasrāṇy upanītāni ye vicitrair vādyaviśeṣair vādyaṃ kurvanti, divyaṃ ca sudhābhojanam* | tataḥ sa gṛhapatir divyamānuṣair upakaraṇair bhagavantam upasthāya sarvāṅgeṇa bhagavataḥ pādayor nipatya praṇīdhānaṃ kartum ārabdhaḥ: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavāṃs tasya gṛhapater hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutā nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān

-------------------- vaidya, p. 52 --------------------

brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_20.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_20.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekāṃ bodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_20.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_20.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā *{adhigatya}* śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_20.5 ||

-------------------- vaidya, p. 53 --------------------

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_20.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena gṛhapatinā mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda gṛhapatir anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya divyānnado nāma samyaksaṃbuddhā bhaviṣyanti daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ | etac ca prakaraṇaṃ rājā bimbisāro māgadhakāś ca paricārakāḥ śrutvā paraṃ vismayam āpannāḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhagavan yāvad anena gṛhapatinā bhagavān saśrāvakasaṃgho divyamānuṣībhir ṛddhibhir abhyarcita iti || bhagavān āha: tathāgatenaivaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{auch: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_20.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani pūrṇo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | atha pūrṇaḥ samyaksaṃbuddho janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | aśrauṣīd rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ: pūrṇaḥ samyaksaṃbuddho janapadacārikāṃ carann asmākaṃ rājadhānīm anuprāpta iti | śrutvā ca punar mahatyā rājarddhyā mahatā rājānubhāvena samanvāgato yena bhagavān pūrṇaḥ samyaksaṃbuddhas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya pūrṇasya samyaksaṃbuddhasya pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekānte niṣaṇṇaṃ rājānaṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktaṃ pūrṇaḥ samyaksaṃbuddho bodhikarakair dharmaiḥ samādāpayati | atha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ pūrṇaṃ samyaksaṃbuddhaṃ saśrāvakasaṃghaṃ traimāsyaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upanimantritavān* | adhivāsitaṃ ca pūrṇena samyaksaṃbuddhena rājñas tūṣṇībhāvena | atha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ pūrṇasya samyaksaṃbuddhasya tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā traimāsyaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upasthāpya bhagavato ratnamayapratimāṃ kārayitvā buddhaharṣaṃ kāritavān*, yatrānekaiḥ prāṇiśatasahasrair mahāprasādo labdhaḥ | tathetutatpratyayaṃ ca te parinirvṛtāḥ ||

-------------------- vaidya, p. 54 --------------------

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ahaṃ saḥ | yan mayā pūrṇasya samyaksaṃbuddhasya tādṛśī pūjā kṛtā, tena me saṃsāre 'nantaṃ sukham anubhūtam*, tenaiva ca hetunā tathāgatasya ca me śreṣṭhinā śakreṇa ca īdṛśī pūjā kṛtā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 55 --------------------

tṛtīyo vargaḥ |

tasyoddānam*: candano hy atha padmaś ca cakraṃ daśaśirās tathā | sūkṣmatvak* śītadīptaś ca nāvikā gandhamādanaḥ | nirmalo valgusvaraś ca vargo bhavati sattamaḥ ||

avś_21 candanaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho magadheṣu janapadeṣu cārikāṃ caran gaṅgātīram anuprāptaḥ | tena khalu punaḥ samayena gaṅgātīrasya nātidūre stūpam avarugṇaṃ vātātapābhyāṃ pariśīrṇam* | bhikṣubhir dṛṣṭvā bhagavān pṛṣṭaḥ kasya bhagavann ayaṃ stūpa iti | bhagavān āha: candano nāma pratyekabuddho babhūva, tasyeti | bhikṣava ūcuḥ: kuto bhagavaṃś candanasya pratyekabuddhasyotpattir nāmābhinirvṛttiś ceti | bhagavān āha: icchatha yūyaṃ bhikṣavaḥ śrotuṃ yathā candanasya pratyekabuddhasyotpattir nāmābhinirvṛttiś ca? evaṃ bhadanta | tena hi bhikṣavaḥ śṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ kārayati | so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate tadyathā: ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ca | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | katameṣāṃ trayāṇām* | mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā {ca} kalyā bhavati ṛtumatī, gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati | tasya codyāne mahāpadmini | tatra padmam atipramāṇaṃ jātam* | tad divase divase vardhate na tu phullati | tata ārāmikeṇa rājñe niveditam* | rajñā uktaḥ parīkṣyatām etat padmam iti | yāvad apareṇa samayena sūryodaye tat padmaṃ vikasitam* | tasya ca padmasya karṇikāyāṃ dārakaḥ paryaṅkaṃ baddhvāvasthitaḥ, abhirūpo darśanīyaḥ

-------------------- vaidya, p. 56 --------------------

prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭaḥ uccaghoṣaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtagātro 'śītyānuvyañjanair virājitagātraḥ | tasya mukhāt padmagandho vāti śarīrāc ca candanagandhaḥ | tata ārāmikeṇa rājñe niveditam* | tato rājā sāmātyaḥ sāntaḥpuraś ca tad udyānaṃ gataḥ | sahadarśanāt tena dārakeṇa rājā saṃbhāṣitaḥ: ehi tāta, ahaṃ te 'putrasya putra iti | tato rājā hṛṣṭatuṣṭapramudita uvāca: evam eva putra yathā vadasīti | tato rājā padminīm avagāhya taṃ dārakaṃ padmakarṇikāyāṃ gṛhītvā pāṇitale sthāpitavān* | yatra yatra sa dārakaḥ pādau sthāpayati, tatra tatra padmāni prādurbhavanti | tatas tasya candana iti nāma kṛtam* ||

yadā candano dārako 'nupūrveṇa mahān saṃvṛttaḥ, tadā nāgarai rājā vijñaptaḥ: ihāsmākaṃ deva nagaraparva pratyupasthitam* | tad arhati devaś candanaṃ kumāram utsraṣṭam* (speyer: utsraṣṭum)| asmābhiḥ saha parvānubhaviṣyati, padmaiś ca sarvam adhiṣṭhānam alaṃkariṣyatīti | rājāha: evam astv iti | tataś candanaḥ sarvālaṃkāravibhūṣito 'mātyaputraparivṛto vividhair vādyair vādyamānai rājakulād bahir upayāti nagaraparva pratyanubhavitum* | tatra tasya gacchataḥ padavinyāse padavinyāse padmāni prādurbhavanti darśanīyāni manoramāṇi ca | tāny arkaraśmibhiḥ spṛṣṭamātrāṇi mlāyanti śuṣyanti ||

atha tasya śuddhasatvasya kalyāṇāśayasya pūrvabuddhāvaropitakuśalamūlasya taddarśanād yoniśo manasikāra utpannaḥ: yathemāni padmāni utpannamātrāṇi śobhante, arkaraśmiparitāpitāni mlāyanti śuṣyanti, evam etad api śarīram iti | tasyaivaṃ cintayatas tulayata uparīkṣamāṇasya saptatriṃśad bodhipakṣyadharmā abhimukhībhūtāḥ | te tasyaiva janakāyasya madhye sthitena pratyekabodhiḥ sākṣātkṛtā | yāvac chuddhāvāsakāyikair devais tasmai kāṣāyāṇy upanāmitāni | tāni ca prāvṛtya gaganatalam utpatitaḥ, vicitrāṇi ca prātihāryāṇi kartuṃ pravṛttaḥ, yaddarśanād rājñāmātyanaigamasahāyena mahān prasādaḥ pratilabdho vicitrāṇi ca kuśalamūlāny avaropitāni | bhagavān āha: ataś candanasya pratyekabuddhasyotpattir nāmābhinirvṛttiś ceti ||

bhikṣavo bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta candanena pratyekabuddhena karmāṇi kṛtāni yenāsya śarīraṃ sugandhi tīkṣṇendriyaś ceti | bhagavān āha: kāśyape bhagavati pravrajito babhūva, tatrānena keśanakhastūpe gandhāvasekaḥ kṛtaḥ, puṣpāṇi cāvaropitāni, pratyekabodhau cānena mārgo bhāvitaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 57 --------------------

avś_22 padmaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | ācaritam etan madhyadeśe yadārāmikāḥ padmāny ādāya vīthīṃ gatvā vikrīṇate | atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | anyatamā ca strī dārakaṃ svabhujābhyām ādāya vīthīm avatīrṇā | dadarśa ca sa dārako buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punaḥ prasādajātaḥ sahasā bāhum abhiprasārya ārāmikasakāśāt padmaṃ gṛhītvā bhagavato mūrdhni prakṣiptavān* | tatas tat padmaṃ śakaṭaśakramātraṃ (speyer: śakaṭacakramātraṃ) bhūtvopari vihāyasi sthitam* | bhagavantaṃ ca gacchantam anugacchati, tiṣṭhantaṃ tiṣṭhati | tato bhagavatā padmarāgasadṛśā prabhā utsṛṣṭā sakalā śrāvastī avabhāsitā, taddhaitukaṃ ca rājāmātyapaurāḥ āvarjitāḥ ||

tato bhagavatā smitam upadarśitam* | dharmatā khalu yasmin samaye bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_22.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_22.2 ||

-------------------- vaidya, p. 58 --------------------

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_22.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_22.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_22.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_22.6 || iti ||

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena dārakeṇa prasādajātena tathāgatasya padmaṃ kṣiptam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda dārako 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca pañcadaśa kalpān vinipātaṃ na gamiṣyati | divyamānuṣasukham anubhūya padmottaro nāma pratyekabuddho bhaviṣyati | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: ya buddhapratyekabuddhaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 59 --------------------

avś_23 cakram* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe | rājagṛhe 'nyatamaḥ sārthavāho mahāsamudram avatīrṇaḥ | tasya bhāryā yauvanavatī | sā svāmino 'rthe utkaṇṭhati paritapyati, na cāsyā bhartā āgacchati | tayā nārāyaṇasya praṇipatya pratijñātam*: yadi me śīghram āgacchati, ahaṃ te sauvarṇacakraṃ pradāsyāmīti | tatas tasyāḥ svāmī svastikṣemābhyāṃ mahāsamudrād aśu pratyāgataḥ | tayā sauvarṇacakraṃ kāritam* | sā dāsīgaṇaparivṛtā cakram ādāya gandhadhūpapuṣpaṃ ca, devakulaṃ saṃpratisthitā ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_23.1 ||

paśyati bhagavān: iyaṃ dārikā maddarśanāt pratyekabodheḥ kuśalamūlāny avaropayiṣyatīti | tataḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat* | athāsau dārikā dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc ca labdhaprasādā bhavati sauvarṇacakraṃ kṣeptam ārabdhaḥ | tataś ceṭikayā vāryate: nāyaṃ nārāyaṇa iti sā vāryamāṇāpi tīvraprasādā āvarjitamānasā buddhasya bhagavata upari sauvarṇacakraṃ nikṣipya gandhamālyaṃ ca dattavatī ||

-------------------- vaidya, p. 60 --------------------

tato bhagavān smitaṃ dadarśitum* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ taṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_23.2 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_23.3 ||

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ karma vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_23.4 ||

-------------------- vaidya, p. 61 --------------------

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_23.5 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_23.6 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_23.7 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anayā dārikayā tathāgatasya sauvarṇacakraṃ kṣiptam* | evaṃ bhadanta | eṣā ānanda dārikā anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca pañcadaśa kalpān vinipātaṃ na gamiṣyati, divyaṃ mānuṣaṃ sukham anubhūya ca cakrāntaro nāma pratyekabuddho bhaviṣyati | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ iti | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhapratyekabuddhaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_24 daśaśirāḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho magadheṣu janapadeṣu cārikāṃ caran gaṅgātīram anuprāptaḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena | adrākṣus te bhikṣavo dūrata eva purāṇastūpaṃ vātātapavarṣair avarugṇaṃ prarugṇam* | dṛṣṭvā ca punar bhagavantaṃ papracchuḥ: kasyaiṣa bhadanta stūpa iti | bhagavān āha: daśaśirasaḥ pratyekabuddhasyeti | bhikṣavaḥ ūcuḥ: kuto bhadanta daśaśirasaḥ pratyekabuddhasyotpattir nāmābhinirvṛttiś ceti | bhagavān āha: icchatha yūyaṃ bhikṣavaḥ śrotum iti? ta ūcuḥ: evaṃ bhadanteti | tena hi bhikṣavaḥ śṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ

-------------------- vaidya, p. 62 --------------------

taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam* | dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ kārayati | sa ca rājā aputraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate | tadyathā: ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate | sa caivam āyācanaparas tiṣṭati | tasya codyāne nahatī padminī utpalapadmakumudapadmapuṇḍarīkasaṃchannā haṃsacakravākakāraṇḍavādiśakunopaśobhitā nalinī | tatra padmam atipramāṇam akaṇṭakaṃ sahotpannam* | tad divase divase vardhate na tu phullati | tata ārāmikeṇa rājñe niveditam* | rajñā uktaḥ: parirakṣyatām etat padmam iti | yāvad apareṇa samayena sūryodaye tat padmaṃ vikasitam* | tasya padmasya karṇikāyāṃ dārakaḥ paryaṅkaṃ baddhvāvasthitaḥ, abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭa uccaghoṣaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛto 'śītyānuvyañjanair virājitagātraḥ | taṃ dṛṣṭvā ārāmikeṇa rājñe niveditam* | śrutvā rājā sāmātyaḥ sāntaḥpuraś ca tad udyānaṃ gataḥ | dadarśa rājā padmakarṇikāyāṃ tathā vibhājamānam* | dṛṣṭvā ca punar hṛṣṭatuṣṭapramudita udagraprītisaumanasyajātaḥ padminīm avagāhya taṃ gṛhītvā mahatā satkāreṇa svagṛham ānīya śramaṇabrāhmaṇanaimittikānāṃ nivedya trīṇi saptakāny ekaviṃśatiṃ divasān jātasya jātimahaṃ kṛtvā daśaśirā iti nāmadheyaṃ kṛtavān* ||

daśaśirā dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cott{aptott}aptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | sa ca kumāraḥ śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ | sa paśyati pitaraṃ rājadharme sthitaṃ sāvadyam avadyāni karmāṇi kurvāṇam* | dṛṣṭvā ca kumāraḥ saṃvignaḥ pitaraṃ vijñāpayāmāsa: anujānīhi māṃ tāta, pravrajiṣyāmi svākhyāte dharmavinaye iti | yāvat pitrānujñātaḥ keśaśmaśru avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajitaḥ | tena vinopadeśena saptatriṃśad bodhipakṣān dharmān āmukhīkṛtya pratyekā bodhiḥ sākṣātkṛtā | sa gaganatalam utpatya pituḥ sakāśe vicitrāṇi prātihāryāṇi cakāra | tato rājñā traimāsya piṇḍakenopanimantritaḥ | sa śarīrabhārodvahanaparikhinno vicitrāṇi prātihāryāṇi darśayitvā indhanakṣayād ivāgnir nirvṛtim upajagāma | tasyaiṣa stūpa iti ||

atha bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta daśaśirasā karmāṇi kṛtāni, yena mātuḥ kukṣau nopapannaḥ, padma upapanna iti || bhagavān āha: daśaśirasaiva bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | daśaśirasā karmāṇi kṛtāny upacitāni ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca |

-------------------- vaidya, p. 63 --------------------

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{auch: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_24.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani ekanavate kalpe vipaśyī nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa bandhumatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | atha vipaśyī samyaksaṃbuddhaḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto bandhumatīṃ rājadhānīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | anyataraś ca sārthavāhaḥ padmam ādāya vīthīṃ pratipannaḥ | athāsau paśyati vipaśyinaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanād bhagavata upari tat padmaṃ cikṣepa | tat kṣiptamātraṃ bhagavata upari śakaṭacakramātraṃ bhūtvā bhagavantaṃ gacchantam upagacchati, tiṣṭhantam anutiṣṭhati | yāvad vipaśyinā samyaksaṃbuddhena sa sārthavāhaḥ pratyekabodhau vyākṛtaḥ | tato hṛṣṭatuṣṭapramuditamanāḥ svagṛham āgataḥ | prajāpatī cāsya tena kālena prajāyamānā sasvaraṃ kranditavatī | tena paricārikā pṛṣṭā: kim idam iti | tayā samākhyātam* | tataḥ sārthavāhaḥ saṃvignaḥ praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ: mā kadācit saṃsāre mātuḥ kukṣāv upapadyeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena sārthavāho babhūva, ayaṃ sa daśaśirāḥ pratyekabuddhaḥ | tena kuśalamūlenaikaviṃśatiṃ kalpān na kadācin mātuḥ kukṣāv upapannaḥ | paścime cāsya bhave iyaṃ vibhūtiḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhapratyekabuddhāryaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_25 sūkṣmatvak* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena śrāvastyām anyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogaḥ prabhūtavittopakaraṇaḥ parbhūtasatvasvāpateyaḥ prabhūtamitrāmātyajñātisālohitaḥ | sa ca gṛhapatiḥ śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ | tasyaitad abhavat: ime bhogāḥ jalacandrasvabhāvāḥ marīcisadṛśā anityā adhruvā anāśvāsikā vipariṇāmadharmāṇaḥ pañcabhir ugradaṇḍaiḥ sādhāraṇāḥ | yanv aham asārebhyo bhogebhyaḥ sāram ādadyām iti | tena bhagavān saśrāvakasaṃgho bhaktenopanimantritaḥ | gṛhaṃ cāpagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitaṃ

-------------------- vaidya, p. 64 --------------------

candanavāripariṣiktaṃ vicitragandhaghaṭikāsurabhidhūpadhūpitaṃ nānāpuṣpābhikīrṇam* | puṣpāsanāni prajñaptāni | tataḥ susvādaśītarasapānāni bhakṣyabhojyāni ca sajjīkṛtya bhagavato dūtena kālam ārocayati: samayo bhadanta, sajjaṃ bhaktaṃ yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyata iti | tato bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena tasya gṛhapater niveśanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ | atha sa gṛhapatiḥ sukhopaviṣṭaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā śucinā praṇītenāhāreṇa svahastaṃ saṃtarpayati saṃpravārayati | svahastaṃ saṃtarpya saṃpravārya bhagavantaṃ bhuktavantaṃ viditvā dhautahastam apanītapātraṃ nīcatarāsanaṃ gṛhītvā bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān gṛhapatiṃ dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati | anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya tūṣṇīṃbhūtaḥ | atha sa gṛhapatir labdhaprasādaḥ pādayor nipatya cetanāṃ puṣṇāti | tato bhagavān smitaṃ vidarśitavān* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti |

tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ satvānāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ {taṃ} nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_25.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_25.2 ||

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante |

-------------------- vaidya, p. 65 --------------------

anāgataṃ karma vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_25.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_25.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_25.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_25.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena śreṣṭhinā mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda śreṣṭhī anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca sūkṣmatvag iti nāma pratyekabuddho bhaviṣyati | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ iti | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhapratyekabuddhāryaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 66 --------------------

avś_26 śītaprabhaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyāṃ anyatamo gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | sa ca śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ | tasyaitad abhavat: ime bhogā jalacandrasvabhāvā gajakarṇasadṛśā anityā adhruvā anāśvāsikā vipariṇāmadharmāṇaḥ pañcabhir ugradaṇḍaiḥ sādhāraṇāḥ | yanv aham asārebhyo bhogebhyaḥ sāram ādadyām iti | tena grīṣmakāle vartamāne bhagavān saśrāvakasaṃgho bhaktenopanimantritaḥ | gṛhaṃ cāpagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitaṃ candanavāripariṣiktaṃ vicitragandhaghaṭikāsurabhidhūpadhūpitaṃ nānāpuṣpābhikīrṇam* | puṣpāsanāni prajñaptāni | tataḥ śītarasāni pānakāni bhakṣyabhojyāni ca sajjīkṛtya bhagavato dūtena kālam ārocayati: samayo bhadanta, sajjaṃ bhaktaṃ yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyata iti | tato bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena tasya gṛhapater niveśanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ | atha sa gṛhapatiḥ sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā śucinā

praṇītena khādanīyabhojanīyena svahastaṃ saṃtarpayati saṃpravārayati | anekaparyāyena śucinā praṇītena khādanīyabhojanīyena svahastaṃ saṃtarpya saṃpravārya bhagavantaṃ bhuktavantaṃ viditvā dhautahastam apanītapātraṃ nīcatarāsanaṃ gṛhītvā bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavāṃs taṃ gṛhapatiṃ dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tūṣṇīṃbhūtaḥ | atha sa gṛhapatir labdhaprasādaḥ pādayor nipatya cetanāṃ puṣṇāti | tato bhagavān smitaṃ vidarśitavān* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ {taṃ} nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā

devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān,

-------------------- vaidya, p. 67 --------------------

yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_26.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_26.2 ||

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ karma vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_26.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_26.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_26.5 ||

-------------------- vaidya, p. 68 --------------------

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_26.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena gṛhapatinā mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda gṛhapatir anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca śītaprabho nāma pratyekabuddho bhaviṣyati | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ iti | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhapratyekabuddhāryaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_27 nāvikāḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho magadheṣu janapadeṣu cārikāṃ caran gaṅgātīram anuprāptaḥ | atha bhagavān bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena nāvikās tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya nāvikān idam avocat*: uttārayantu bhavanto mām imāṃ nadīm iti | nāvikā ūcuḥ: tarapaṇyaṃ prayaccheti | tato bhagavāṃs tān nāvikān idam avocat*: aham api bhavanto nāvikaḥ pūrvam āsam* | mayā hi rāganadīpatito nandas tāritaḥ, dveṣārṇavapatito aṅgulimālaḥ, mānārṇavapatito mānastabdho māṇavaḥ, mohārṇavapatito urubilvakāśyapas tāritaḥ | na ca me tarapaṇyaṃ yācitā iti | tathāpy ucyamānā na pratipādyante tārayitum* ||

anyatamena nāvikena bhagavato aṣṭāṅgopetaṃ svaraṃ śrutvā tāṃ ca rūpasaṃpadaṃ dṛṣṭvā prasādajātenoktam*: ahaṃ bhagavantaṃ saśrāvakasaṃgham uttārayiṣyāmīti | tato bhikṣavo nāvam abhirūḍhāḥ | bhagavān ṛddhyā agrata eva tasya nāvikasyāpārimāt tīrāt pārime tīre sthitaḥ | tataḥ sa nāvikas tad ṛddhiprātihāryaṃ dṛṣṭvā āvarjitamanāḥ pādayor nipatitaḥ | tasmai bhagavatā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā tena nāvikena viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ prāptam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ -------------------- vaidya, p. 69 --------------------

bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_27.1 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer: suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_27.2 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayam* | (speyer: vigatajanmajarāmaraṇāmaya) bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_27.3 || iti

dvitīyasya nāvikasya mahān vipratisāra utpannaḥ | tena bhagavataḥ pādayor nipatya atyayo deśitaḥ, bhagavāṃś ca saśrāvakasaṃghaḥ piṇḍakena pratipāditaḥ ||

bhagavatā smitaṃ vidarśitam* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ {taṃ} nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva {vayaṃ} bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_27.4 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_27.5 ||

-------------------- vaidya, p. 70 --------------------

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ karma vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_27.6 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_27.7 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_27.8 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_27.9 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena nāvikena mamāntike cittaṃ prasāditam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda nāviko 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca anāgate 'dhvani saṃsārottaraṇo nāma pratyekabuddho bhaviṣyati | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhapratyekabuddhaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 71 --------------------

avś_28 gandhamādanaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | ācaritam etan madhyadeśe: bhūyasā madhyadeśanivāsino jānapadā vicitrair anulepanair gātram anulimpanti | yāvad anyatamo gṛhapatiputraḥ | tasya dārikā śrāddhā bhadrā kalyāṇāśayā lohitacandanaṃ pinaṣṭi | bhagavāṃś ca pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat* | adrākṣīt sā dārikā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca dārikāyā mahān prasāda utpannaḥ | tato labdhaprasādāyā etad abhavat*: kiṃ mamānenaivaṃvidhena jīvitena yāham īdṛśaṃ kṣetram āsādya na śaknomi dāridryadoṣād bhagavataḥ kārān kartum iti ||

tatas tayā svajīvitam agaṇayitvā ubhau pāṇī lohitacandanena pralipya bhagavataḥ pādayor aṅgade kṛte, bhagavatā ca ṛddhyā sakalaṃ rājagṛhanagaraṃ candanagandhenāpūritam* | tato dārikā tat pratihāryaṃ dṛṣṭvā prasannacittā bhagavataḥ pādayor nipatya cetanāṃ puṣṇāti: anena kuśalamūlena pratyekāṃ bodhiṃ sākṣāt kuryām iti ||

tato bhagavatā smitaṃ vidarśitam* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ {taṃ} nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān

-------------------- vaidya, p. 72 --------------------

abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_28.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_28.2 ||

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ {karma} vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekāṃ bodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_28.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_28.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_28.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_28.6 || iti

-------------------- vaidya, p. 73 --------------------

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anayā dārikayā mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣā ānanda dārikā kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca gandhamādano nāma pratyekabuddho bhaviṣyati | ayam asyā deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhapratyekabuddhāryaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_29 nirmalaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyāṃ amyatama ārāmikaḥ | sa dantakāṣṭham ādāya śrāvastīṃ praviśati | naimittikaś ca dvāre 'vasthitaḥ | sa kathayati: ya etad dantadhāvanaṃ bhakṣayiṣyati, sa śatarasaṃ bhojanaṃ bhakṣayiṣyati | tad vacanam ārāmikeṇa śrutam* | śrutvā caivaṃ cintayāmāsa: kasmāyetad dantadhāvanaṃ dadyām* | yena me mahān saṃmānaḥ syād iti | tasyaitad abhavat*: ayaṃ buddho bhagavān sacarācare loke jaṅgamaṃ puṇyakṣetram abandhyamahāphalaṃ ca | yanv aham idaṃ buddhāya bhagavate dadyām iti ||

atha sa ārāmiko dantakāṣṭham ādāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte 'sthāt* | ekāntasthitaḥ sa ārāmiko bhagavantam idam avocat*: idaṃ bhagavan dantakāṣṭhaṃ pratigṛhyatāṃ mamāntikād anukampām upādāyeti | atha bhagavān ārāmikasyānugrahārthaṃ gajabhujasadṛśaṃ suvarṇavarṇaṃ bāhum abhiprasārya gṛhītavān*, gṛhītvā bhakṣitavān*, bhakṣayitvā cainam ārāmikasyāgrato visarjitavān*, visarjya tad dantakāṣṭhaṃ pṛthivyāṃ nikhātavān* | nikhātamātram eva ca tacchākhāpatrapuṣpaphalasamṛddho mahānyagrodhaḥ parimaṇḍalas tatraiva kṣaṇe nirvṛttaḥ | yasya cchāyāyāṃ niṣadya bhagavatā anekeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ dharmo deśitaḥ | tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā bhagavān* śatarasenāhāreṇa pratipāditaḥ ||

atha sa ārāmiko bhagavadupasthānāt prātihāryāc cāvarjitamanā mūlanikṛtta iva drumaḥ pādayor nipatya praṇidhānām kartum ārabdhaḥ: anenāhaṃ kuśalamūlena pratyekāṃ bodhiṃ sākṣātkuryām iti ||

tato bhagavatā smitaṃ vidarśitam* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād

-------------------- vaidya, p. 74 --------------------

gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ {taṃ} nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_29.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_29.2 ||

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ {karma} vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekāṃ bodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_29.3 ||

-------------------- vaidya, p. 75 --------------------

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_29.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_29.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_29.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anenārāmikeṇa mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda ārāmiko 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trayodaśa kalpān vinipātaṃ na gamiṣyati, paścime bhave paścime nikete paścime samucchraye paścime ātmabhāvapratilambhe nirmalo nāma pratyekabuddho bhaviṣyati | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_30 valgusvarāḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | saṃbahulāś ca goṣṭhikā madyamadākṣiptā vīṇāmṛdaṅgapaṇavair vividhair vādyair vādyamānair nṛtyanto gāyanta utpalapadmapuṇḍarīkavārṣikādibhir udārapuṣpair āsaktakaṇṭheguṇā viśiṣṭāmbaravasanā bahiḥ śrāvastyā nirgacchanti | bhagavāṃś ca śrāvastyāṃ piṇḍāya prāvikṣat* | dadṛśus te goṣṭhikā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ

-------------------- vaidya, p. 76 --------------------

jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc ca teṣāṃ yo 'sau madyamadaḥ sa prativigataḥ | tato vigatamadyamadāḥ prasādāvarjitamanaso nṛtyagītavādyair bhagavataḥ upasthānaṃ cakruḥ, nīlapadmāni copari bhagavato nicikṣipuḥ | nikṣiptāni copari bhagavato nīlakūṭāgāro nīlacchatraṃ nīlamaṇḍapa ivāvasthitāni | tāni ca bhagavantaṃ gacchantam anugacchati, tiṣṭhantam anutiṣṭhanti | bhagavatā ca nīlaprabhā utsṛṣṭā, yayā śrāvastī indranīlamaṇisadṛśaprabhā avasthitā ||

atha the goṣṭhikā labdhaprasādāḥ cetanāṃ puṣṇānti: anena vayaṃ kuśalamūlena pratyekāṃ bodhiṃ sākṣātkūryāmeti ||

tato bhagavatā smitaṃ vidarśitam* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ {taṃ} nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_30.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_30.2 ||

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ {karma} vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante |

-------------------- vaidya, p. 77 --------------------

cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekāṃ bodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_30.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_30.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_30.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_30.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda ebhir goṣṭhikair mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | ete ānanda goṣṭhikā anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca viṃśatyantarakalpān vinipātaṃ na gamiṣyanti, paścime bhave paścime nikete paścime samucchraye paścime ātmabhāvapratilambhe valgusvarā nāma pratyekabuddhā bhaviṣyanti | ayam eṣāṃ deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhapratyekabuddhāryaśrāvakeṣu kārān kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 78 --------------------

caturtho vargaḥ |

tasyoddānam:

padmakaḥ kavaḍaś caiva dharmapālaḥ śibis tathā | surūpo maitrakanyaś ca śaśo dharmagaveṣiṇā | anāthapiṇḍaḥ subhadraś ca vargo bhavati samudditaḥ ||

avś_31 padmakaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śaratkālasamaye bhikṣavo rogeṇa bādhyante pītapāṇḍukāḥ kṛśaśarīrā durbalāṅgāḥ | bhagavāṃs tv alpābādho 'lpātaṅko 'rogo balavān* | taddarśanād bhikṣavo bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta ete bhikṣavaḥ śāradikena rogeṇa bādhyante, pītapāṇḍukāḥ kṛśaśarīrā durbalāṅgāḥ | bhagavāṃs tv alpābādho 'lpātaṅko balavān arogajātīyaḥ, samapākayā ca grahaṇyā samanvāgata iti ||

bhagavān āha: tathāgatenaivaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇy api kalpaśatair api | *{auch: karmāṇi kalpakoṭiśatair api|}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_31.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ padmako nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam (speyer: akaṇṭhakam) ekaputram iva rājyaṃ kārayati | sa ca rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca mahatī tyāge vartate | tasmiṃś ca samaye vārāṇasyāṃ kālavaiṣamyād dhātuvaiṣamyād vā vyādhir utapannaḥ | prāyaḥ satvānāṃ pāṇḍurogaḥ saṃvṛttaḥ | tato rājñā tān dṛṣṭvā kāruṇikam utpāditam: mayā hy eṣāṃ paritrāṇaṃ karaṇīyaṃ cikitsā ceti | tataḥ sa rājā sarvaviṣayanivāsino vaidyān saṃnipātya teṣāṃ satvānāṃ nidānam āśayānuśayaṃ copalakṣya

-------------------- vaidya, p. 79 --------------------

svayam ārabdhaś cikitsāṃ sarvauṣadhasamudānayaṃ ca kartum* | tataś cikitsyamānānāṃ teṣāṃ satvānāṃ bahavaḥ kālā atikrāntāḥ | na ca śakyante vaidyadravyauṣadhaparicārakasaṃpannā api cikitsitum* | tato rājñā sarvavaidyān āhūya ādarajātena punaḥ pṛṣṭāḥ: ko 'tra hetur na me duścikitsyā iti | vaidyā vicārya guṇadoṣānekamatenāhuḥ: deva kālavaiṣamyād dhātuvaiṣamyāc ca lakṣyāmahe | api tu deva asty ekabhaiṣajyaṃ rohito nāma matsyaḥ | yadi tasya prāptiḥ syāt, śakyante cikitsitum iti | tato rājā rohitaṃ matsyaṃ samanveṣitum ārabdhaḥ | sa bahubhir api cārapuruṣair mṛgyamāṇo na labhyate | tatas te rājñe niveditavantaḥ ||

atha rājā apareṇa samayena bahiryāṇāya nirgacchati | te ca vyādhina ekasamūhena sthitvā rājānam ūcuḥ: paritrāyasva mahārāja asmān asmād vyādheḥ | prayaccha jīvitam iti | tato rājā karuṇadīnavilambitair akṣarair ucyamānas tadāturavacanaṃ śrutvā kāruṇyād ākampitahṛdayaḥ sāśrudurdinavadanaṃ cintayāmāsa: kiṃ mamānenaivaṃvidhena jīvitena rājyaiśvaryādhipatyena vā īdṛśena, yo 'haṃ pareṣāṃ duḥkhārtānāṃ na śakto 'smi śāntiṃ kartum iti | evaṃ vicintya rājā mahāntam arthotsargaṃ kṛtvā jyeṣṭhaṃ kumāraṃ rājyaiṣvaryādhipatyeṣu pratiṣṭhāpya bandhujanaṃ kṣamayitvā paurāmātyāṃś ca kṣamayitvā dīnān samāśvāsya aṣṭāṅgasamanvāgataṃ vrataṃ samādāya upariprāsādatalam abhiruhya dhūpapuṣpagandhamālyavilepanaṃ ca kṣiptvā prāṅmukhaṃ praṇidhiṃ kartuṃ prārabdhaḥ: yena satyena satyavacanena mahāvyasanagatān satvān vyādhiparipīḍitān dṛṣṭvā svajīvitam iṣṭaṃ parityajāmi | anena satyena satyavākyena asyāṃ vālukāyāṃ nadyāṃ mahān rohitamatsyaḥ prādurbhaveyam* | ity uktvā prāsādatalād ātmānaṃ mumoca ||

sa patitamātraḥ kālagato nadyāṃ vālukāyāṃ mahān rohitamatsyaḥ prādurbhūtaḥ | iti devatābhiḥ sarvavijite śabda utsṛṣṭaḥ: eṣa dīrghakālamahāvyādhyutpīḍitānām amṛtakalpo nadyāṃ vālukāyāṃ mahān rohitamatsya prādurbhūtaḥ iti | yataḥ sahaśravaṇān mahājanakāyaḥ śastravyagrakaraḥ piṭakān ādāya nirgatya vividhais tīkṣṇaiḥ śastrair jīvita eva māṃsāny utkartitum ārabdhaḥ | sa ca bodhisatvo vikartyamānaśarīras tān sarvān maitryā sphuran sabāṣpāśruvadanaś cintayāmāsa: lābhā me sulabdhāḥ yan nāma ime satvā madīyena māṃsarudhireṇa sukhino bhaviṣyantīti | tad anenopakrameṇa satvān dvādaśavarṣāṇi svakena māṃsarudhireṇa saṃtarpayāmāsa, na cānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheś cittaṃ nivartitavān* ||

yadā teṣāṃ satvānāṃ sa vyādhir upaśāntas tadā tena rohitamatsyena śabda udīritaḥ: śṛṇvantu bhavantaḥ satvāḥ | ahaṃ sa rājā padmakaḥ | mayā yuṣmākam arthe svajīvitaparityāgenāyam evaṃvidha ātmabhāva upāttaḥ | mamāntike cittaṃ prasādayadhvam* | yadāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim

-------------------- vaidya, p. 80 --------------------

abhisaṃbhotsye, ahaṃ tadā yuṣmān atyantavyādheḥ parimocya atyantaniṣṭhe nirvāṇe pratiṣṭhāpayiṣyāmīti | tacchravaṇāt sa janakāyo labdhaprasādo rājāmātyapaurāś ca puṣpadhūpamālyavilepanair abhyarcya praṇidhānaṃ kartum ārabdhāḥ: atiduṣkarakāraka, yadā tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyethāḥ, tadā te vayaṃ śrāvakāḥ syāmeti | bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena padmako nāma rājā babhūva, ahaṃ sa | yad evaṃvidhāḥ parityāgāḥ kṛtāḥ, tena me saṃsāre 'nantasukham anubhūtam* | idānīm apy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ, samapākayā ca grahaṇyā samanvāgataḥ | yena me aśitapītakhāditāsvāditaṃ samyak sukhena pariṇamati | alpābādho rogatātītaś cāsmi | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yat sarvasatveṣu dayāṃ bhāvayiṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_32 kavaḍaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: saced bhikṣavaḥ satvā jānīyur dānasya dānasaṃvibhāgasya ca phalavipākaṃ yathāhaṃ jānāmi dānasya phalaṃ dānasaṃvibhāgasya ca phalavipakām*, apīdānīṃ yo 'sāv apaścimakaḥ kavaḍaś carama ālopaḥ, tato 'pi nādatvā asaṃvibhajya paribhuñjīta sacel labheta dakṣiṇīyaṃ pratigrāhakam* | na caiṣām utpannaṃ mātsaryaṃ cittaṃ paryādāya tiṣṭhet* | yasmāt tarhi satvā na jānanti dānasya phalaṃ dānasaṃvibhāgasya ca phalavipākam*, yathāhaṃ jānāmi dānasya phalaṃ dānasaṃvibhāgasya ca phalavipākam*, tasmāt te adatvā asaṃvibhajya paribhuñjate āgṛhītena cetasā, utpannaṃ caiṣāṃ mātsaryaṃ cittaṃ paryādāya tiṣṭhati ||

idam avocad bhagavān* | idam uktvā sugato hy athāparam etad uvāca śāstā:

evaṃ hi satvā jānīyur yathā proktaṃ maharṣiṇā | vipākaḥ saṃvibhāgasya yathā bhavati mahārthikaḥ || avś_32.1 ||

nādatvā paribhuñjīran na syur matsariṇas tathā | na caiṣām āgrahe cittam utpadyeta kadācana || avś_32.2 ||

-------------------- vaidya, p. 81 --------------------

yasmāt tu na prajānanti bālā mohatamovṛtāḥ | tasmāt tu bhuñjate satvā āgṛhītena cetasā | utpannaṃ caiṣāṃ mātsaryaṃ cittaṃ paryādāya tiṣṭhati || avś_32.3 ||

yadā bhagavatā etat sūtraṃ bhāṣitaṃ tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavān dānasya varṇaṃ bhāṣate dānasaṃvibhāgasya ca phalavipākam iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yat tathāgato dānasya varṇaṃ bhāṣate, dānasaṃvibhāgasya phalavipākam iti | yan mayātīte 'dhvani yācanakahetor mukhadvāragataḥ svakavaḍaḥ parityaktaḥ | tac chruṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye 'ham* ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* (speyer: akaṇṭhakam ) | ekaputram iva rājyaṃ kārayati | sa rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca | mahatī tyāge vartate | yāvad apareṇa samayena mahaddurbhikṣaṃ prādurbhūtaṃ durbhikṣāntarakalpasadṛśam* | tatas te janakāyā durbhikṣākālabhayabhītāḥ kṣutkṣāmakaṇṭhakapolāḥ pretāśrayasadṛśāḥ saṃgamya samāgamyaikasamūhena rājānam upasṛtya jayenāyuṣā vardhayitvocuḥ: deva paritrāyasva asmān asmād durbhikṣabhayāt* | prayaccha jīvitam iti | tato rājā koṣṭḥāgārikaṃ puruṣam āmantritavān*: asti bho puruṣa koṣṭhāgāre annapānaṃ yad asmākaṃ syād eṣāṃ ca janakāyānām*? iti śrutvā koṣṭhāgārika āha: parigaṇya deva sasyāni ākhyāsyāmīti | tato gaṇitakuśalair gaṇanāṃ kṛtvā sarveṣāṃ viṣayanivāsināṃ divase divase ekakavaḍo rājño dvau kavaḍāv iyantaṃ kālaṃ bhaviṣyatīti samākhyātam* | tato rājā janakāyān āhūyoktavān*: tena hi bhavanto divasānudivasam āgatya rājakule kavaḍam abhyavahṛtya gacchateti | tatas te pratidivasam āgatya pratyekam ekaikaṃ kavaḍam abhyavahṛtya yatheṣṭaṃ gacchanti ||

athānyatamo brāhmaṇas tasyāṃ gāṇanāyāṃ nāsīt* | parebhyaś ca śrutvā rājānam uvāca: deva janapadagatena me śrutā gaṇanā | dīyatāṃ mamāpi kavaḍa iti | tato rājā svakāt kavaḍadvayād ekaṃ brāhmaṇāya dattavān* | ekaṃ kavaḍaṃ janasāmānyam abhyavahartuṃ pravṛttaḥ ||

śakrasya devendrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate | tasyaitad abhavat*: atiduṣkaraṃ bata vārāṇaseyo rājā karoti, yanv aham enaṃ mīmāṃseyeti | atha śakro devendro brāhmaṇaveṣam ātmānam abhinirmāya bhojanakāle rājānam upasṛptaḥ | jayenāyuṣā ca vardhayitvovāca: bubhukṣito kuruṣva svakakavaḍenānugraham iti | tato rājā svajīvitaparityāgaṃ vyavasāyakāruṇyāt svakavaḍaṃ brāhmaṇāya datvānāhāratāṃ pratipannaḥ | yāvat ṣaḍbhaktacchedā anenopakrameṇa kṛtāḥ | taṃ ca mahājanakāyaṃ bhuñjānaṃ dṛṣṭvā parāṃ prītim āpede | atha śakro devendras taṃ rājño 'tiduṣkaraṃ vyavasāyaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇaveṣam antardhāpya svena rūpeṇa sthitvā rājānaṃ saṃvardhayāmāsa: sādhu sādhu mahārāja, āvarjitā

-------------------- vaidya, p. 82 --------------------

vayaṃ bhavatānena duṣkareṇa vyavasāyena, sanāthaś cāyaṃ janakāya īdṛśena prajāpālakena | na duṣyatāṃ tava vijite sarvabījāni, vāpy antām* | ahaṃ saptame divase tathāvidhaṃ māhendraṃ varṣam utsrakṣyāmi, yena sarvasasyāni niṣpatsyanta iti | rājñā tathā kāritam* | śakreṇāpi tathāvidhaṃ mahendraṃ varṣam utsṛṣṭam*, yena durbhikṣaṃ vinivartitaṃ subhikṣaṃ prādurbhūtam* ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena brahmadatto nāma rājā babhūva, ahaṃ sa | mayā tāny evaṃvidhe durbhikṣe vartamāne svajīvitaparityāgād evaṃvidhāni dānāni dattāni | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad dānāni dāsyāmaḥ puṇyāni kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_33 dharmapālaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe | yadā devadattena mohapuruṣeṇa bhagavato vadhārthena dhanapālako hastināga utsṛṣṭaḥ, udapāno viṣacūrṇena cāvakīrṇaḥ, vadhakapuruṣāś cotsṛṣṭāḥ | sa bhagavato dīrgharātraṃ vadhakaḥ pratyarthikaḥ pratyamitraḥ, bhagavāṃś cāsya maitracitto hitacitto 'nukampācittena na pratyupasthitaḥ | tadā bhikṣavo bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhagavan yāvad ayaṃ devadatto bhagavato vadhāyodyataḥ, bhagavāṃś cāsya maitracitto hitacitto 'nukampacittenā pratyupasthita iti ||

bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ tathāgato vigatarāgo vigatadveṣo vigatamohaḥ parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ sarvajñaḥ sarvākārajñaḥ sarvajñānajñeyavaśiprāptaḥ | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohena daharakavayasyavasthitena vadhāya parākrāntasyāsyāntike naivaṃ cittaṃ dūṣitam* | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye 'ham* ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | sa rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca mahatī tyāge vartate | tasya ca rājño durmatir nāma devī caṇḍā roṣaṇī sāhasikā | ekaputraś ca dharmapālo nāmnā tasyā eva durmatyāḥ sakāśāj jātaḥ | sa ca dharmapālo dayāvān śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya

-------------------- vaidya, p. 83 --------------------

ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ | sarveṣāṃ ca vārāṇaseyānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnām iṣṭaḥ kāntaḥ priyo manāpo darśanena | sa copādhyāyasakāśaṃ gatvā dārakaiḥ saha lipiṃ paṭhati ||

yāvad rājā apareṇa samayena vasantakālasamaye saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvakanirghoṣite vanaṣaṇḍe devyā sahāntaḥpuraparivṛta udyānabhūmiṃ nirgataḥ | tatra ca rājña udyāne 'ntaḥpurajanena saha krīḍata īrṣyāroṣaparītā durmatir devī kupitā | rājñā cāsyā ardhaṃ pītakaṃ varjitam* | tayā kupitayā rājcaḥ saṃdeśo visarjitaḥ: putrasyāhaṃ rudhiraṃ pibeyam*, yady ahaṃ tavārdhaṃ pītakaṃ pibeyam iti | kāmān khalu pratisevamānasya nāsti kiṃcit pāpakaṃ karmākaraṇīyam iti | tato rājā brahmadatto dhārmiko 'pi san kāmarāgaparyavasānavigamād antaḥpurajanena sāntvyamāno 'pi krodhāgninā prajvalitaḥ | tatas tena saṃpravṛddhakrodhenājñā dattā: gacchata, dharmapālasya galaṃ chitvā rudhiraṃ pāyayatainām iti ||

tato dārakaśālāvasthito dharmapālaḥ kumāraḥ śrutvā rodituṃ pravṛttaḥ | evaṃ cāha: dhik satvasabhāgatāṃ saṃsāre, yatra nāma krodhavaśād aṅganiḥsṛtam api sutaṃ parityajantīti | tato dharmapālaḥ sarvālaṃkāravibhūṣitaḥ pituḥ pādayor nipatya kathayati: sādhu tāta prasīda | niraparādhaṃ mā māṃ parityākṣīḥ | iṣṭāś ca sarveṣāṃ pitṝṇāṃ putrā iti | rājā kathayati: putraka yadi te mātā kṣamate, aham api kṣame iti | tato dharmapālaḥ prarudan mātuḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ pādayor nipatya kṛtakarapuṭa uvāca: amba kṣamasva, mā māṃ jīvitād vyaparopayeti | sā evaṃ karuṇadīnavilambitair akṣarair ucyamānā na kṣamate | tato vadhyaghātais tīkṣṇena śastreṇa dharmapālasya kumārasya galaṃ chitvā durmatir devī rudhiraṃ pāyitā | na ca durmatyā vipratisāro jātaḥ | dharmapālo 'pi kumāro mātāpitṛvadhyaghāteṣu cittaṃ prasādya kālagataḥ ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena dharmapālo nāma kumāro babhūva, ahaṃ saḥ | sā durmatir devī, eṣa devadattaḥ | tadāpi me vadhakahastagatenāsya maitraṃ cittam utpāditam* | idānīm apy aham asya vadhāyodyatasya maitracitto hitacittaḥ anukampācittaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yat sarvasatveṣu maitraṃ cittaṃ bhāvayiṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_34 śibiḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ

-------------------- vaidya, p. 84 --------------------

saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena śrāvastyāṃ bhikṣūṇāṃ dvau saṃnipātau bhavataḥ | eka āṣāḍhyāṃ varṣopanāyikāyāṃ dvitīyaḥ kārtikyāṃ pūrṇamāsyām* | tatra bhikṣavaḥ pātrāṇi pacanti, cīvarāṇi dhāvayanti, pāṃsukūlāni ca sīvyanti | yāvad anyatamo bhikṣuś cīvaraṃ syotukāmaḥ sūcīchidraṃ sūtrakaṃ na śaknoti pratipādayitum* | sa karuṇadīnavilambitair akṣarair uvāca: ko loke puṇyakāma iti | bhagavāṃś cāsya nātidūre caṃkrame caṃkramyate | tato bhagavān gambhīramadhuraviśadakalaviṅkamanojñadundubhinirghoṣo gajabhujasadṛśabāhum abhiprasārya kathayati: ahaṃ bhikṣo loke puṇyakāma iti | tato 'sau bhikṣur bhagavataḥ pañcāṅgopetaṃ svaram upaśrutya saṃbhrāntas tvaritatvaritaṃ bhagavataḥ pāṇiṃ gṛhītvā svaśirasi sthāpayitvāha: bhagavan*, anena te pāṇinā trīṇi kalpāsaṃkhyeyāni dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñā upacitāḥ | atha ca punar bhagavān enam āha: atṛpto 'haṃ bhikṣo puṇyaiḥ, labdharaso 'haṃ bhikṣo puṇyaiḥ, ato me tṛptir nāstīti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavān puṇyamayaiḥ, saṃskārair atṛpta iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ tathāgato vigatarāgo vigatadveṣo vigatamohaḥ parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ sarvajñaḥ sarvākārajñaḥ sarvajñānajñeyavaśiprāptaḥ | yat tv aham atīte 'dhvani sarāgaḥ sadveṣaḥ samohk‍h̲ 'parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyo tṛptaḥ puṇyamayaiḥ saṃskāraiḥ | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye 'ham* ||

bhūtapurvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani śibighoṣāyāṃ rājadhānyāṃ śibir nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | sa ca śibī rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca | mahatī tyāge vartate | sa kalyam (speyer: kālyam ) evotthāya yajñavāṭaṃ praviśya annam annārthibhyaḥ prayacchati, vastraṃ vastrārthibhyaḥ | dhanadhānyahiraṇyasuvarnamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālādīnāṃ (speyer: śpravāḍāś ) parityāgaṃ karoti | na cāsau puṇyamayaiḥ saṃskārais tṛptiṃ gacchati | so 'ntaḥpuraṃ praviśyāntaḥpurajanasya bhaktācchādanaṃ prayacchati, kumārāṇām amātyānāṃ bhaṭabalāgrasya naigamajānapadānām* ||

atha rājñaḥ śiber etad abhavat*: saṃtarpitā anena manuṣyabhūtāḥ, kṣudrajanto 'vaśiṣṭāḥ, kena saṃtarpayitavyā iti | sa parityaktavibhavasarvasva ekaśāṭakanivasitaḥ svaśarīrāvaśeṣaś cintām āpede | tasyaitad abhavat: kṣudrajantubhyaḥ svaśarīram anuprayacchāmīti | sa śastreṇa svaśarīraṃ takṣayitvā yatra daṃśamaśakās tatrotsṛṣṭakāyaḥ pratiṣṭhate | priyam ivaikaputrakaṃ rudhireṇa saṃtarpayati ||

śakrasya devendrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate | tasyaitad bahavat*: kim ayaṃ śibī rājā satvānām artham evaṃ karoti, uta karuṇayā? yanv aham enaṃ vijñāseyeti | tato bhinnāñjanam asivarṇaṃ

-------------------- vaidya, p. 85 --------------------

gṛdhraveśam ātmānam abhinirmāya rājñe śibeḥ sakāśam upasaṃkramya mukhatuṇḍakenākṣyutpāṭayituṃ pravṛttaḥ | na ca rājā saṃtrāsam āpadyate | kiṃ tu maitrīviśālābhyāṃ nayanābhyāṃ taṃ gṛdhram ālokya kathayati: vatsa, yan madīyāc charīrāt prayuñjase, tena praṇayaḥ kriyatām iti | tataḥ āvarjitaḥ śakro devendro brāhmaṇaveṣam ātmānam abhinirmāya rājñaḥ śibeḥ purastāt sthitvā: sādhu pārthiva, dīyatām etan nayanadvayam iti | rājovāca: mahābrāhmaṇa gṛhyatāṃ yad abhirucitam*, na me 'tra vighnaḥ kaścid astīti | tataḥ śakro devendro bhūyasyā mātrayābhiprasanno brāhmaṇaveṣam antardhāpya svarūpeṇa sthitvā rājānam abhyutsāhayann uvāca: sādhu sādhu bhoḥ pārthiva, suniścitā te buddhiḥ, akampyas te praṇidhiḥ; anugatā te satveṣu mahākaruṇā, yatra nāma tvaṃ saṃtrāsakareṣu dharmeṣu viśāradoḥ | na cirāt tvam anena vyavasāyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena śibir nāma rājā babhūva, ahaṃ sa | tadānīm api puṇyamayaiḥ saṃskārais tṛptir nāsti, prāg evedānīm* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad dānāni dāsyāmaḥ, puṇyāni kariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_35 surūpaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | yadā bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadā madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati, kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam*, anekaśatā ca parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty āneñjamānair (speyer: aniñjamānair )indriyaiḥ, tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta yāvad dharmaratnasyāmī bhājanabhūtāḥ satvā ādareṇa śrotavyaṃ manyanta iti | bhagavān āha: yathā tathāgatena bhikṣava ādarajātena dharmaḥ śrutaś codgṛhītaś ca, tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapurvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ surūpo nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | sa ca rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca | mahatī tyāge vartate | tasya ca rājñaḥ sundarikā nāma devī abhirūpā darśanīyā prāsādikā

-------------------- vaidya, p. 86 --------------------

sarvāṅgapratyaṅgopetā, sundarakaś ca nāmnā ekaputraḥ iṣṭaḥ kāntaḥ priyo manāpaḥ kṣānto 'pratikūlaḥ | athāpareṇa samayena rājñaḥ surūpasya dharme abhilāṣa utpannaḥ | tena sarve amātyāḥ saṃnipātyoktāḥ: paryeṣata me grāmaṇyo dharmān, dharmo me rocata iti | tatas te amātyāḥ kṛtakarapuṭā rājānaṃ vijñāpayanti: durlabho mahārāja dharmaḥ | śrūyate mahārāja buddhānāṃ loke utpādād dharmasyotpādo bhavatīti | tato rājñā suvarṇapiṭakaṃ dhvajāgre baddhvā sarvavijite ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam*: yo me dharmaṃ vakṣyati, tasyemaṃ suvarṇapiṭakaṃ dāsyāmi, mahatā ca satkāreṇa satkariṣyāmīti | tato bahavaḥ kālā atikrāntāḥ | na ca kaścid dharmadeśaka upalabhyate | tataḥ sa rājā dharmahetor utkaṇṭhati paritapyati ||

śakrasya ca devānām indrasyādhastāj jñanadarśanaṃ pravartate | sa paśyati rājānaṃ dharmahetor vihanyamānam* | tasyaitad abhavat*: yanv ahaṃ surūpāṃ rājānam mīmāṃseyeti | tato yakṣarūpam ātmānam abhinirmāya vikṛtakaracaraṇanayano 'nekapariṣanmadhyagataṃ rājānam etad avocat*: nanu dharmābhilāṣī bhavān*, aham te dharmaṃ vakṣyāmīti | tato dharmaśravaṇāt prītiprāmodyajāto rājā yakṣam etad uvāca: brūhi guhyaka dharmān śroṣyāmīti | guhyaka uvāca: sukhitasya bata mahārāja dharmā abhilasanti | bubhukṣito 'smi bhojanaṃ tāvan me prayaccheti | tac chrutvā rājā pauruṣeyānām amantrayāmāsa: ānīyantām asya bhakṣyabhojyaprakārā iti | yakṣa āha: sadyohatarudhiramāṃsabhakṣyo 'ham* | etaṃ me sundaram ekaputrakaṃ prayaccheti | śrutvā rājā paraṃ viṣādam āpannaḥ: kadācit karhicin me 'dya dharmaśabda āsāditaḥ | so 'py anargheṇa mūlyeneti | tataḥ sundaraḥ kumāras tad upaśrutya pituḥ pādayor nipatya rājānam vijñāpayāmāsa: marṣaya deva | pūryatāṃ devasyābhiprāyam*, prayaccha māṃ guhyakāyāhārārtham iti | tato rājā tam ekaputrakam iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ manāpaṃ kṣāntam apratikūlaṃ dharmasyārthe yakṣāya dattavān* | tato yakṣeṇa ṛddhibalādhānād rajñaḥ parṣadaś ca tathā darśito yathāṅgapratyaṅgāni pṛthagvikṛtya bhakṣitāni, rudhiraṃ ca pīyamānam* | # # # dṛṣṭvā rājā dharmābhilāṣī na niṣādam āpannaḥ | sa guhyako rājānam uvāca: atṛpto 'smi bhoḥ pārthiva, bhūyo me prayaccheti | tato rājā tasmai dayitāṃ bhāryāṃ dattavān* | sāpi tenaivākāreṇa darśitā | tato bhūyo rājānam uvācā: bho pārthiva, adyāpi tṛptir na labhyata iti | tato rājā yakṣam uvāca: vatsa datto me ekaputrako bhāryā ca dayitā, kiṃ bhūyaḥ prārthayase iti | guhyaka uvāca: svaśarīraṃ me prayaccha | anena tṛptim upayāsyāmīti | rājovāca: yadi svaśarīraṃ te pradāsyāmi, kathaṃ punar dharmaṃ śroṣyāmi? kiṃ nu pūrvaṃ me dharmaṃ vada, paścād gṛhītadharmā śarīraṃ parityakṣyāmīti | tato guhyakena rājānaṃ pratijñāyāṃ pratiṣṭḥāpyānekaśatāyāḥ pariṣadaḥ purastād dharmo deśitaḥ ||

-------------------- vaidya, p. 87 --------------------

priyebhyo jāyate śokaḥ priyebhyo jāyate bhayam* | priyebhyo vipramuktānāṃ nāsti śokaḥ kuto bhayam iti || avś_35.1 ||

tato rājā asyā gāthāyāḥ sahaśravaṇāt prahlāditamanāḥ prītisaumanasyendriyajāto yakṣam uvāca: idaṃ guhyaka śarīram*, yatheṣṭaṃ kriyatām iti ||

tataḥ śakro devendro rājānaṃ meruvadakampyam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau viditvā yakṣarūpam antardhāpya svarūpeṇa sthitvā prasādavikasitābhyāṃ nayanābhyām ekena pāṇinā putraṃ gṛhītvā dvitīyena ca bhāryāṃ rājānam abhyutsāhayann uvāca: sādhu sādhu satpuruṣa | dṛḍhasaṃnāhas tvam* | nacirād anena vyavasāyena anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase | ayaṃ ca te iṣṭajanasamāgama iti | tato rājā śakraṃ devendram idam avocat*: sādhu sādhu kauśika, kṛto 'smākaṃ dharmābhiprāyaḥ pūritaś ceti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena surūpo nāma rājā babhūva, ahaṃ sa | sundaraḥ kumāra ānandaḥ | sundarikā eṣā eva yaśodharā | tadāpi me bhikṣavo dharmahetor iṣṭabandhuparityāgaḥ svajīvitaparityāgaś ca kṛtaḥ, prāg evedānīm* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad dharmaṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | dharmaṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_36 maitrakanyakaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: sabrahmakāṇi bhikṣavas tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? brahmabhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | sācāryakāṇi tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? ācāryabhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | āhavanīyāni tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? āhavanīyau hi kulaputrasya

-------------------- vaidya, p. 88 --------------------

mātāpitarau sahadharmeṇa | sāgnikāni tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? agnibhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | sadevakāni tāni kulāni yeṣu kuleṣu mātāpitarau samyaṅ mānyete, samyak pūjyete, samyak sukhena parihriyete | tat kasya hetoḥ? devabhūtau hi kulaputrasya mātāpitarau sahadharmeṇa | idam avocad bhagavān* | idam uktvā sugato hy athāparam etad uvāca śāstā:

brahmā hi mātāpitarau pūrvācāryau tathaiva ca | āhavanīyau putrasya agniḥ syād daivatāni ca || avś_36.1 ||

tasmād etau namasyeta satkuryāc caiva paṇḍitaḥ | udvartanena snānena pādānāṃ dhāvanena ca | athavā annapānena vastraśayyāsanena ca || avś_36.2||

tayā sa paricaryayā mātāpitṛṣu paṇḍitaḥ | iha cānindito bhavati pretya svarge ca modate || avś_36.3 ||

yadā bhagavatā etat sūtraṃ bhāṣitam*, tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavān mātāpitṛguruśuśrūṣāvarṇavādīti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ tathāgato vigatarāgo vigatadveṣo vigatamohaḥ parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ sarvajñaḥ sarvākārajñaḥ sarvajñānajñeyavaśiprāpto mātāpitṛguruśuśrūṣāyā varṇavādī | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ mātuḥ svalpam apakāraṃ kṛtvā mahaduḥkham anubhūtam* | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapurvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ mitro nāma sārthavāho babhūva āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ putrā jāyante mriyante cā | sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham* | na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājño vidheyaṃ bhaviṣyatīti | tasya vayasyakenopadiṣṭam*: yadi te putrā jāyante, tasya dārikānāma sthāpayitavyam* | evam asau cirajīvī bhaviṣyatīti | so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate | tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ceti | katameṣāṃ trayāṇāṃ sthānānām*? mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā {ca} kalyā bhavati ṛtumatī |

-------------------- vaidya, p. 89 --------------------

gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | sa ca āyācanaparas tiṣṭhati | anyatamaś ca satvo 'nyatamasmāt satvanikāyāc cyutaḥ tasya prajāpatyā kukṣim avakrāntaḥ | paṃcāveṇikā dharmā ekatye paṇḍitajātīye mātṛgrāme | katame paṃca | raktaṃ puruṣaṃ jānāti, viraktaṃ {puruṣaṃ} jānāti | kālaṃ jānāti, ṛtuṃ jānāti | garbham avakrāntaṃ jānāti | yasya sakāśād garbho 'vakrāmati taṃ jānāti | dārakaṃ jānāti | dārikāṃ jānāti | saced dārako bhavati dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | saced dārikā bhavati vāmaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | sā āttamanāttamanāḥ svāmina ārocayati: diṣṭyāryaputra vardhase | āpannasatvāsmi saṃvṛttā | yathā ca me dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati niyataṃ dārako bhaviṣyatīti | so 'py āttamanāttamanāḥ pūrvakāyam abhyunnamayya dakṣiṇaṃ bāhum abhiprasārya udānam udānayati: apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ putramukhaṃ paśyeyam* | jāto me syān nāvajātaḥ | kṛtyāni me kurvīta | bhṛtaḥ pratibibhṛyāt | dāyād yaṃ pratipadyeta | kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* | asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā puṇyāni kṛtvā asmākaṃ nāmnā dakṣiṇām ādekṣyati: idaṃ tayor yatratatropapannayor gacchator anugacchatv iti | āpannasatvāṃ caināṃ viditvopariprāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati | śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukakaṣāyavivarjitair āhārair

hārārdhahāravibhūṣitagātrīm apsarasam iva nandanavanavicāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantīm adharāṃ bhūmim* | na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭa uccaghoṣaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: ayaṃ dārako mitrasya putraḥ kanyā ca | tasmād bhavatu dārakasya maitrakanyako nāmeti ||

maitrakanyako dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍena anyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | pitā cāsya mahāsamudram avatīrṇaḥ, tatraiva ca nidhanam upayātaḥ | yadā maitrakanyako mahān saṃvṛtas tadā mātaram uvāca: amba pitāsmākaṃ kiṃkarmaphalopajīvī āsīt? tataḥ paścād aham api (speyer: ahaṃ pi ) tathā kariṣyāmīti | mātā kathayati: putraka pitā te okkarika āsīt* | ākāṅkṣamāṇaḥ tvam okkarikatvaṃ kuru | sā cintayati: yady aham asmai vakṣyāmi mahāsamudravaṇig āsīd iti, eṣo 'pi kadācin mahāsamudram avatīrṇas tatraiva nidhanam upagacched iti ||

tenaukkarikāpaṇo vyavasthāpitaḥ | tataḥ prathame divase catvāraḥ kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ: ebhir amba śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān pratipādayasveti |

-------------------- vaidya, p. 90 --------------------

yāvad apareṇocyate: pitā te gāndhikāpaṇika āsīd iti, tenaukkaritvaṃ tyaktvā gāndhikāpaṇo vyavasthāpitaḥ | aṣṭau kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ | yāvad apareṇocyate: pitā te hairaṇyika āsīd iti, tena tamāpaṇaṃ tyaktvā hairaṇyikāpaṇo vyavasthāpitaḥ | tataḥ prathame divase ṣoḍaśa kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ | dvitīye divase dvātriṃśat kārṣāpaṇāḥ saṃpannāḥ | te 'pi tena mātur niryātitāḥ | yāvad dhairaṇyikair īrṣyāprakṛtaiḥ sarvān adhiṣṭhānavyavahārān viditvoktaḥ: maitrakanyaka, kiṃ tavānayā adharmajīvikayā? pitā te mahāsamudravaṇig āsīt* | kena tvaṃ kusaṃvyavahāre niyukta iti | sa hairaṇyikavacanasaṃcodito mātur gatvā kathayati: amba evam anuśrūyate pitāsmākaṃ mahāsamudravaṇig āsīd iti | tad anujānīhi, aham api mahāsamudram avatariṣyāmīti | mātā kathayati: evam etat putraka | kiṃ tu tvaṃ bāla ekaputrakaś ca | mā māṃ parityajya mahāsamudram avatariṣyasīti | sa īrṣyāprakṛtibhir akalyāṇamitrair vipralabdho na nivartate | tatas tena mātur vacanam avacanaṃ kṛtvā vārāṇasyām nagaryāṃ ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam*: śṛṇvantu bhavanto vārāṇasīnivāsino vaṇijaḥ: maitrakanyakaḥ sārthavāho mahāsamudram avatariṣyati | ye yuṣmākam utsahante maitrakanyakena sārthavāhena sārdham aśulkenāgulmenātarapaṇyena mahāsamudram avatartum*, te mahāsamudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānayantv iti | sa kṛtakutūhalamaṅgalasvastyayanaḥ pañcavaṇikśataparivāraḥ śakaṭair bhārair mūṭaiḥ piṭakaiḥ uṣṭrair gobhir gardabhaiḥ mahāsamudragamanīyaṃ paṇyaṃ samudānīya saṃprasthitaḥ | mātā cāsya snehavyākulahṛdayā sāśrusurdinavadanā pādayor lagnā: putraka mā māṃ parityajya mahāsamudram avatareti | atha sa evaṃ karuṇadīnavilambitair alpākṣarair (speyer: apy akṣarair ) ucyamānaḥ kṛtavyavasāyo mātaraṃ pādena śirasy abhihatya sārthasahāyaḥ saṃprasthitaḥ | mātrā coktaḥ: mā me putraka asya karmaṇo vipākam anubhavethā iti ||

yāvad asau grāmanigamarāṣṭrarājadhānīpaṭṭanāny avalokayan samudratīram anuprāptaḥ | sa pañcabhiḥ purāṇaśatair vahanaṃ bhṛtvā paṃca pauruṣeyān gṛhītvā āhāraṃ nāvikaṃ kaivartaṃ karṇadhāraṃ ca trir api ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kṛtvā mahāsamudram avatīrṇaḥ | yāvad vahantaṃ makareṇa matsyajātenānayād vayasanam āpāditam* | tato maitrakanyakaḥ phalakam āsādya sthalam anuprāptaḥ | tataḥ sthale cañcūryamāṇo nadūrān nagaraṃ ramaṇakaṃ nāmnā dṛṣṭavān* | sa tad upajagāma | yāvat tataś catasro 'psaraso nirgatāḥ, abhirūpā darśanīyāḥ prāsādikāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ saha anekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān*, yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | dakṣiṇapaddhatigamanāc cainaṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* | yāvat punar api dakṣiṇena pathā gacchan paśyati sadāmattaṃ nāma nagaram* | sa tatra dvārībhūtaḥ | yāvat tasmād apy aṣṭāv apsaraso nirgatāḥ abhirūpatarā darśanīyatarāḥ prāsādikatarāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ sahānekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān*

-------------------- vaidya, p. 91 --------------------

yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | tā apy asya dakṣiṇāṃ paddhatiṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* | yāvat punar api dakṣiṇena pathā gacchan paśyati nandanaṃ nāma nagaram* | sa tatra dvārībhūtaḥ | yāvat tasmād api ṣoḍaśāpsaraso nirgatāḥ abhirūpatarā darśanīyatarāḥ prāsādikatarāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ saha anekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān* yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | tā apy asya dakṣiṇāṃ paddhatiṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* | yāvat punar api dakṣiṇena pathā gacchan paśyati brahmottaraṃ nāma prāsādam* | sa tatra dvārībhūtaḥ | yāvat tasmād api dvātriṃśad apsaraso nirgatāḥ abhirūpatarā darśanīyatarāḥ prāsādikatarāḥ | tāḥ kathayanti: ehi maitrakanyaka, svāgataṃ te, idam asmākam annagṛhaṃ pānagṛhaṃ vastragṛhaṃ śayyāgṛhaṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālavividhajātarūparajatasaṃpūrṇam* | āgaccha raṃsyāmaha iti | sa tābhiḥ saha anekāni varṣāṇi ratim anubhūtavān* yathāpi tatkṛtapuṇyaḥ satvaḥ kṛtakuśalaḥ | tā apy asya dakṣiṇāṃ paddhatiṃ vārayanti | sa yato dakṣiṇāyāḥ paddhater nivāryate, tataḥ suṣṭhutaram utkaṇṭhito gantum* ||

yathā dakṣiṇā paddhatiṃ gacchati, tathāsyecchā vardhate | yāvat punar api dakṣiṇena yathā gacchan paśyaty ayomayaṃ nagaram* | sa tatra praviṣṭaḥ | praviṣṭamātrasya cāsya dvāraṃ pihitam* | tato 'bhyantaraṃ praviṣṭaḥ | tatrāsya dvāraṃ pihitam* | tato 'bhyantaraṃ praviṣṭaḥ | yāvat puruṣaṃ paśyati mahāpramāṇam* | mūrdhni cāsya ayomayaṃ cakraṃ bhramaty ādīptaṃ pradīptaṃ saṃprajvalitam ekajvālībhūtam* | tasya śiraso yat pūyaśoṇitaṃ pragharati, so 'syāhāraḥ | tato maitrakanyakas taṃ puruṣaṃ pṛṣṭavān*: bho puruṣa, kas tvam iti | sa kathayati: ahaṃ mātur apakārīti | udāhṛtamātre ca tena puruṣeṇa maitrakanyakasya tat karmābhimukhībhūtam*: aham api mātur apakārīti manye tenaivāhaṃ karmaṇā ihākṛṣṭa iti | atha tasminn antare ākāśāc chabdo nirgataḥ: ye baddhās te muktāḥ, ye muktās te baddhāḥ | ity uktamātre tasya puruṣasya mūrdhni cakram antarhitam*, maitrakanyakasya mūrdhni prādurbhūtam* | tato duḥkhārtaṃ maitrakanyakam avekṣya sa puruṣo gāthayā pratyabhāṣata:

atikramya ramaṇakaṃ sadāmattaṃ ca nandanam* | brahmottaraṃ ca prāsādaṃ kena tvam ihāgataḥ || avś_36.1 ||

maitrakanyakaḥ prāha:

atikramya ramaṇakaṃ sadāmattaṃ ca nandanam* | brahmottaraṃ ca prāsādam icchayāham ihāgataḥ || avś_36.2 ||

dūraṃ hi karṣate karma dūrāt karma pravartate | tatra prakarṣate karma yatra karma vipacyate || avś_36.3 ||

-------------------- vaidya, p. 92 --------------------

tena karmavipākena cakraṃ vahati mastake | ādīptaṃ saṃprajvalitaṃ mama prāṇoparodhakam* || avś_36.4 || iti

puruṣa prāha:

tvayā praduṣṭacittena mātā duṣkarakārikā | pādenābhyāhatā mūrdhni tasya te karmaṇaḥ phalam* || avś_36.5 || iti

maitrakanyakaḥ prāha:

kati varṣasahasrāṇi cakraṃ vartsyati mastake | ādīptaṃ saṃprajvalitaṃ mama prāṇoparodhakam* || avś_36.6 || iti

puruṣa prāha:

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca | ādīptam āyasaṃ cakraṃ tava mūrdhni bhramiṣyati || avś_36.7 || iti

maitrakanyaka āha: bhoḥ puruṣa, asti kaścid anyo 'pīhāgamiṣyatīti? puruṣaḥ prāha: ya evaṃvidhakarmakārī bhaviṣyatīti ||

tato maitrakanyako duḥkhavedanābhibhūtaḥ satvānām antike kāruṇyaṃ janayitvā taṃ puruṣam āha: icchāmy ahaṃ bhoḥ puruṣa sarvasatvānām arthe idaṃ cakraṃ upari śirasā dhārayitum* | mā kaścid anyo 'py evaṃvidhakarmakārī ihāgacchatv iti | ity uktamātre maitrakanyakasya bodhisatvasya tac cakraṃ saptatālamātraṃ mūrdhni udgamyākāśe sthitam* | sa ca kālaṃ kṛtvā tuṣite devanikāye upapannaḥ ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena maitrakanyaka āsīt, ahaṃ sa | yan mayā saṃvyavaharatā mātā kārṣāpaṇaiḥ pratipāditā, tasya me karmaṇo vipākena caturṣu mahānagareṣu mahatsukham anubhūtam* | yataś ca mātuḥ parītto 'pakāraḥ kṛtaḥ, tasya me karmaṇo phalavipākenaivaṃvidhaṃ duḥkham anubhūtam* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yan mātāpitṛṣu kārān kariṣyāmo nāpakārān* | tad ete doṣā na bhaviṣyanti ye maitrakanyakasya | pṛthagjanasya eṣa eṣa guṇagaṇo bhaviṣyati yas tasyaiva devaputrabhūtasya | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* | tat kasya hetoḥ? duṣkarakārakau hi bhikṣavaḥ putrasya mātāpitarau āpyāyakau poṣakau saṃvardhakau stanyasya dātārau, citrasya jambūdvīpasya darśayitārau | ya ekenāṃsena putro mātaraṃ dvitīyena pitaraṃ pūrṇaṃ varṣaśataṃ pariharet*, yad vā asyāṃ mahāpṛthivyāṃ maṇayo muktā vaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālarajatajātarūpam aśmagarbho musāragalvo lohitikā dakṣiṇāvartaḥ, ity evaṃrūpe vā aiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayet*, na iyatā putreṇa mātāpitroḥ kṛtaṃ vā syād upakṛtaṃ vā | yas tv asāv aśrāddhaṃ mātāpitaraṃ śraddhāsaṃpadi samādāpayati, vinayati, niveśayati, pratiṣṭhāpayati, duḥśīlaṃ śīlasaṃpadi, matsariṇaṃ tyāgasaṃpadi, duṣprajñaṃ prajñāsaṃpadi, samādāpayati, vinayati, niveśayati, pratiṣṭhāpayati, iyatā putreṇa mātāpitroḥ kṛtaṃ vā syād upakṛtaṃ vā ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 93 --------------------

avś_37 śaśaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyāṃ anyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jātaḥ | sa unnīto vardhito mahān saṃvṛtaḥ | pitā cāsya dhanakṣayam anuprāpto bhogakṣayam anuprāptaḥ | sa ca vistīrṇasuhṛtsaṃbandhibāndhavas taṃ putraṃ kālānukālaṃ jñātisakāśaṃ preṣayati | sa tair jñātibhis tathā lālito yathā teṣu pravṛddhasnehaḥ saṃvṛttaḥ ||

yāvad apareṇa samayena jetavanaṃ nirgataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sa prasādajātaś ca bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā saṃsāravairāgyikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā saṃsāre doṣadarśī nirvāṇe guṇadarśī mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitaḥ | sa evaṃ pravrajitaḥ san jñātibhiḥ saha saṃsṛṣṭo viharati | tato bhagavāṃs taṃ gṛhisaṃsargān nivārya araṇye niyojayate | sa tatra nābhiramate | yāvad bhagavāṃs taṃ trir api gṛhisaṃsargān nivārayati: vatsa anekadoṣaduṣṭo 'yaṃ gṛhisaṃsargaḥ | santi cakṣurvijñeyāni rūpāṇi iṣṭāni kāntāni priyāṇi manāpāni kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni | śrotravijñeyāḥ śabdāḥ, ghrāṇavijñeyā gandhāḥ, jihvāvijñeyā rasāḥ, kāyavijñeyāni spraṣṭavyāni, manovijñeyā dharmāḥ iṣṭāḥ kāntāḥ priyā manāpāḥ kāmopasaṃhitā rañjanīyāḥ kaṇṭakabhūtāḥ | anekaparyāyeṇa cāsya araṇyaguṇāḥ saṃvarṇitāḥ, yatra sthitasya kuśalānāṃ dharmāṇāṃ vṛddhir bhavati | yāvat tena kulaputreṇa bhagavantaṃ kalyāṇamitram āgamya araṇyavāsena vasatā yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānenedam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣākṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | sa pūrvanivāsam anusmṛtya bhagavato 'syātiduṣkarāṇi dṛṣṭvā bhagavantam upasaṃkramya sagauravaḥ stauti mānayati ca ||

-------------------- vaidya, p. 94 --------------------

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhadanta, yāvad ayaṃ kulaputro bhagavatā yāvat trir api grāmāntān nivārya araṇye niyojitaḥ, yāvad arhatve pratiṣṭhāpita iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ mayā vigatarāgeṇa vigatadveṣeṇa vigatamohena parimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ sarvajñena sarvākārajñena sarvajñānajñeyavaśiprāptena ayaṃ kulaputro yāvan trir api grāmāntān nivārya araṇye niyojitaḥ, yāvad arhatve pratiṣṭhāpitaḥ | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsair ayaṃ kulaputraḥ svajīvitaparityāgena grāmāntān nivārya araṇyavāse niyuktaḥ | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani anyatarasmin girikandare prasravaṇapuṣpaphalakandasaṃpanno ṛṣiḥ prativasati kaṣṭatapāḥ phalamūlāmbubhakṣo 'jinavalkalavāsī agnihotrikaḥ | tasya ca ṛṣeḥ śaśo vayasyo mānuṣapralāpī | sa divasānudivasaṃ trir ṛṣisamīpam upasaṃkrāmati | upasaṃkramyābhivādanaṃ kṛtvā vividhābhiḥ kathābhiḥ saṃmodate | tāv evaṃ pravṛddhasnehau pitāputravad avasthitau | yāvat kālāntareṇa mahaty anāvṛṣṭiḥ prādurbhūtā, yayā nadyudapānāny alpasalilāni saṃvṛttāni, puṣpaphalaviyuktāś ca pādapāḥ | tataḥ sa ṛṣis tatrāśramapade upabhogaviharān nābhiramate | so 'jinacīravalkalāny abhisaṃkṣeptum ārabdhaḥ ||

atha śaśas taṃ tathā pravṛttaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭavān*: maharṣe kva gamiṣyasīti | ṛṣir āha: grāmāntam eva gamiṣyāmi (speyer: avagamiṣyāmi), tatra pakvabhaikṣeṇa yāpayiṣyāmīti | tataḥ sa ṛṣivacanam upaśrutya jātasaṃtāpo mātāpitṛviyogam iva manyamānaḥ pādayor nipatya tam ṛṣim uvāca: mā māṃ parityaja | api ca anekadoṣasaṃkulo gṛhavāso 'nekaguṇasaṃpannaś cāraṇyavāsa iti | sa bahv apy ucyamāno na nivartate | tataḥ sa śaśenocyate: yady avaśyaṃ gantavyam*, kiṃ nu adyeha tāvat pratīkṣasva, śvo yathābhipretaṃ yāsyasīti | tatas tasya ṛṣer etad abhavat*: niyatam ayaṃ mām āhārajātenopanimantrayitukāmaḥ | yasmād ime tiryagyonigatāḥ prāṇinaḥ saṃcayaparā iti | tena tasya pratijñātam* ||

atha kṛtāhnikam āhārakāle śaśa upasaṃkramya tam ṛṣiṃ pradakṣiṇīkṛtya kṣamayitum ārabdhaḥ: kṣamasva mama maharṣe yan mayā ūhāpohavirahitena tiryagyonāv upapannena tava kiṃcid apakṛtaṃ syāt* | ity uktvā sahasotplutyāgnau prapatitaḥ | tataḥ sa ṛṣir jātasaṃvego bāṣpadurdinamukhaḥ priyaikaputram ivopaguhyovāca (speyer: ivopagṛhyovāca): vatsa kim idam ārabdham iti | śaśa uvāca: maharṣe araṇyapriyatayā madīyena māṃsenāhorātraṃ yāpayiṣyasi | kiṃ ca:

na santi mudgā na tilā na taṇḍulā vane vivṛddhasya śaśasya kecana | śarīram etat tv analābhisaṃskṛtaṃ mamopayojyādya tapovane vasa || avś_37.1 || iti

-------------------- vaidya, p. 95 --------------------

tataḥ sa ṛṣiḥ śaśavacanam upaśrutya jātasaṃvega uvāca: yady evaṃ tava priyatayā kāmam ihaiva jīvitaṃ parityakṣyāmi, na ca grāmāntam avatariṣyāmīti | śrutvaitad vacanaṃ śaśaḥ prītamanāḥ saṃvṛttaḥ | ūrdhvamukhaś ca gaganatalam abhivīkṣya yācituṃ pravṛttaḥ | āha ca:

araṇye me samāgamya viveke ramate manaḥ | anena satyavākyena māhendraṃ deva varṣa nu || avś_37.2 ||

ity uktamātre bodhisatvānubhāvena māhendrabhavanam ākampitam* | devatānāṃ cādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate: kiṃ kṛtam api | paśyanti bodhisatvānubhāvād iti | yāvac chakreṇa devendreṇa māhendravarṣaṃ vṛṣṭaṃ yena tadāśramapadaṃ punar api tṛṇagulmauṣadhipuṣpaphalasamṛddhaṃ saṃvṛttam* ||

tatas tena ṛṣiṇā śaśaṃ kalyāṇamitram āgamya tatra vasatā pañcābhijñāḥ sākṣātkṛtāḥ | tataḥ sa ṛiṣiḥ śaśam uvāca: bhoḥ śaśa, tena duṣkareṇa vyavasāyena kāruṇyabhāvāc ca kiṃ prārthayase iti | tenoktam*: andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti | tataḥ sa ṛṣir idaṃ vacanam upaśrutya śaśam abravīt: yadā tvaṃ buddho bhavethāḥ, asmākam api samanvāharethā iti | śaśa uvāca: evam astv iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena śaśa āsīt, ahaṃ sa | ṛṣir eṣa kulaputraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yat kalyaṇāmitrā vihariṣyāmaḥ kalyāṇasahāyāḥ kalyāṇasaṃparkāḥ, na pāpamitrā na pāpasahāyā na pāpasaṃparkā | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

athāyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat*: iha mama bhadanta ekākino rahogatasya pratisaṃlīnasyaivaṃ cetasi cetaḥparitarka udapādi: upārdham idaṃ brahmacaryasya yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ iti | bhagavān āha: mā tvam ānanda evaṃ vocaḥ: upārdham idaṃ brahmacaryasya yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ iti | sakalam idam ānanda kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ | tat kasya hetoḥ? māṃ hy ānanda kalyāṇāmitram āgamya jātidharmāṇaḥ satvā jātidharmatayā (speyer: jātidharmatāyāḥ) parimucyante, jarāvyādhiśokamaraṇaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmāṇaḥ satvā upāyāsadharmatāyāḥ parimucyante | tad anenaiva te ānanda paryāyeṇa veditavyaṃ yat sakalam idaṃ kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 96 --------------------

avś_38 dharmagaveṣī | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | ācaritam etad anāthapiṇḍadasya gṛhapateḥ: kalyam evotthāya bhagavato darśanāyopasaṃkramya jetavanaṃ svayaṃ saṃmārṣṭum* | athānyatamena kālena anāthapiṇḍadasya gṛhapateḥ kaścid vyākṣepaḥ samutpannaḥ | tato bhagavān puṇyakāmānāṃ satvānāṃ puṇyatīrthopadarśanārthaṃ svayam eva saṃmārjanīṃ gṛhītvā jetavanaṃ saṃmārṣṭuṃ pravṛttaḥ | bhagavantaṃ dṛṣṭvā mahāśrāvakā api śāradvatīputramaudgalyāyanakāśyapanandarevataprabhṛtayaḥ saṃmārṣṭuṃ pravṛttāḥ | tato jetavanaṃ saha śrāvakaiḥ saṃmṛjya upasthānaśālāṃ praviśya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ | niṣadya bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: pañceme bhikṣava ānuśaṃsāḥ saṃmārjane | katame pañca? ātmanaś cittaṃ prasīdati | parasya cittaṃ prasīdati | devatānāṃ manaso bhavati prāsādikam* | saṃvartanīyaṃ kuśalamūlam upacinoti | kāyasya ca bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyate | iti pañcānuśaṃsāḥ saṃmārjane ||

tataś catasraḥ parṣado bhagavataḥ sakāśāt saṃmārjanasyeti pañcānuśaṃsān upaśrutya prasādajātāḥ prītisaumanasyaprasannacittāḥ svasvāsanād utthāya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ pragṛhya bhagavantam etad ūcuḥ: vayaṃ bhagavan bhagavata upasthāpakāḥ (speyer: upasthāyakāḥ) sarvaṃ jetavanaṃ sadā saṃmārṣṭum icchāmaḥ | asmākam anugrahaṃ kuru | tato bhagavāṃs tāsāṃ tūṣṇībhāvenādhivāsayati | tatas tāś catasraḥ parṣado bhagavato 'dhivāsanāṃ viditvā saṃmārjanīgṛhītvā sarvaṃ jetavanaṃ saṃmārṣṭuṃ pravṛttāḥ | sarvaṃ jetavanaṃ cārāmamārgaparyantaṃ saṃmārjya bhagavato dharmadeśanāṃ śrotum ekānte niṣaṇṇā ādarayuktāḥ ||

anāthapiṇḍado gṛhapatir api taṃ pradeśam anuprāptaḥ | tena śrutaṃ yathā bhagavatā mahāśrāvakasahāyena svayam eva jetavanaṃ saṃmṛṣṭam iti | bhagavatā deśitān saṃmārjane pañcāsnuśaṃsān upaśrutya vipratisārībhūtaḥ iti cintitavān: kimarthaṃ mayā bhagavato vihāre tasmin puṇyakṣetre, yatrādyaivāropitaṃ bījam adyaiva phalaṃ saṃpadyate, svalpasyānantaṃ phalaṃ niṣpadyate, tathāgatasaṃmukhībhūte sarvaśrāvakasaṃvāsite 'tīva manoramabhūmau sarvadevāsuramanuṣyagandharvagaruḍakinnaramahoragāṇāṃ manoharṣāspadībhūte sarvabhūtapretapiśācayakṣarākṣasanārakadrohiṇām anavakāśe sarvamāramārakāyikānāṃ devānāṃ manuṣyāṇāṃ cānavakāśabhuvane bhagnābhibhavajāte rāgadveṣamohamātsaryerṣyāmānaduṣṭasatvānām aviditaprabhāve pāpācārāṇām alabdhāgamane pāpamitrahastagatānām amanāpajāte śraddhāvigatānāṃ tyāgadharmarahitānām adṛṣṭacintitabhāvane duḥśīlānāṃ kuvṛttinām amanogamane dayābhāvavirahitānāṃ krodhināṃ paruṣabhāṣiṇām alabdhaśaraṇe vīryahīnakusīdavṛttināṃ tyaktārambhāśamināṃ sudūrībhūte dhyānacyutamuṣitasmṛtīnāṃ kudṛṣṭicāriṇāṃ kumārgaprasthitānām andhakārībhūte duṣprajñānāṃ kubuddhilabdhajñānāntarāṇām aprāptāgamanabhāve dātṝṇām atīva manorathakṛte suśīlayuktānāṃ manoramavāse kṣamācāriṇām

-------------------- vaidya, p. 97 --------------------

ādarāgamanalabdhe vīryārabdhānāṃ nityānugamanaprāpte dhyānaratānām ālīnabhūvane prajñādhāriṇāṃ prabodhaprakāśāparityaktakṣetre etādṛśe buddhavikrīḍite vihāre saṃmārṣṭuṃ cittākṣepaḥ kṛtaḥ | na punaḥ kadāpi mayā tathā kṣamaṃ kartum* | iti niścitya punas tasyaitad abhavat: yatra bhagavatā mahāśrāvakasahāyena svayaṃ saṃmārjanaṃ kṛtam*, katham aham asyopari yāsyāmi? tato 'nāthapiṇḍado 'patrapamāṇarūpo lajjāparigatahṛdayas tatrāvasthāne sthitaḥ | jānakāḥ pṛcchakā buddhā bhagavantaḥ | tena bhikṣavaḥ pṛṣṭāḥ: ka eṣa iti | bhikṣava ūcuḥ: anāthapiṇḍado bhadanta bhagavato lajjāyamānarūpo 'patrāpyaparigatahṛdayo necchati bhagavataḥ sakāśam atropariṣṭāt pādanyāsenopasaṃkramitum*, yatra nāma bhagavatā mahāśrāvakasahāyena svayaṃ jetavanaṃ saṃmṛṣṭam iti | tatas taṃ bhagavān āha: gṛhapate buddhavacanaṃ ###<possibly restore: śrutvā bhagavatā> praveṣṭavyam* | kasmāt? saddharmagauravā hi buddhā bhagavantaḥ, dharmo hy arhatāṃ gurur iti | tato 'nāthapiṇḍado gāthābhigītena gāyan yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastād ekānte niṣaṇṇo dharmakathāśravaṇāya | tato bhagavatā dharmyayā kathayā saṃdarśitaḥ samādāpitaḥ samuttejitaḥ saṃpraharṣitaḥ | so 'nekaparyāyeṇa bhagavatā dharmyayā kathayā saṃdarśitaḥ samādāpitaḥ samuttejitaḥ saṃpraharṣitaḥ saṃprakrāntaḥ ||

tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavān dharme sādarajātaḥ sagauravajāto dharmasyaiva varṇaṃ bhāṣata iti | paśya bhadanta yāvad dharmaratnasyāmī bhājanahūtaḥ satvā ādareṇa sarvaṃ jetavanaṃ saṃmārṣṭuṃ pravṛttāḥ, dharmaṃ ca śrotavyaṃ manyanta iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ tathāgato vigatarāgadveṣamoho 'tha parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsair dharme sādarajātaḥ sagauravajāto dharmasyaiva varṇaṃ bhāṣate | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsair dharmahetoḥ svajīvitasyāpi parityāgaḥ kṛtaḥ | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | sa ca rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca mahatī tyāge vartate | so 'pareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa sā devī satvavatī saṃvṛttā | dohadaś cāsyāḥ samutpannaḥ: subhāṣitaṃ śṛṇuyām iti | tayā rājñe niveditam* | rājñā naimittikān āhūya pṛṣṭāḥ | ta ūcuḥ: deva asya satvasyānubhāva iti | tatas tena rājā saubhāṣaṇikasyārthe suvarṇapiṭako grāmanagaranigamarāṣṭrarājadhānīṣu

-------------------- vaidya, p. 98 -------------------- paryaṭitaḥ | na ca tat subhāṣitam upalabhyate | yāvat paripūrṇair navabhir māsaiḥ sā devī prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chatrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭa uccaghoṣaḥ saṃgatabrūs tuṅganāsaḥ sarvāṅgapratyaṅgopetaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatv asya dārakasya nāmeti | amātyā ūcuḥ: yasmād ayaṃ dārako 'jāta eva subhāṣitaṃ gaveṣate tasmād bhavatu dārakasya subhāṣitagaveṣī nāmeti | tasya subhāṣitagaveṣīti nāma kṛtam* | subhāṣitagaveṣī dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yadā krameṇa mahān saṃvṛttas tadāpi subhāṣitaṃ gaveṣate, na ca labhate ||

sa pitur atyayād rājye pratiṣṭhitaḥ amātyānām ājñāpayati: subhāṣitena me grāmaṇyaḥ prayojanam* | gaveṣata me subhāṣitam api | tatas tair amātyaiḥ sakale jambūdvīpe hiraṇyapiṭakāḥ subhāṣitahetoḥ saṃdarśitāḥ | na ca subhāṣitam āsāditam* | tatas te rājñe niveditavantaḥ | tataḥ sa rājā subhāṣitaśravaṇahetor utkaṇṭhati paritapyati ||

śakrasya devānām indrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate | sa paśyati rājānaṃ subhāṣitaśravaṇahetor vihanyamānam* | tasyaitad abhavat*: yanv ahaṃ rājānaṃ mīmāṃseyeti | atha śakro devānām indro guhyakarūpadhārī bhūtvā vikṛtakaracaraṇanayano rājñaḥ purastād gāthāṃ bhāṣate:

dharmaṃ caret sucaritaṃ nainaṃ duścaritaṃ caret* | dharmacārī sukhaṃ śete asmiṃl loke paratra ca || avś_38.1 || iti ||

tato rājā vismitotphulladṛṣṭis (speyer: vismayotphulladṛṣṭis) taṃ guhyakam uvāca: brūhi brūhi guhyaka tāvan me, etāṃ gāthāṃ śroṣyāmīti | tato guhyako rājānam uvāca: yadi yad bravīmi tan me kariṣyasi, evam aham api yadājñāpayiṣyasi, tat kariṣyāmīti | rājovāca: kim ājñāpayiṣyasīti | guhyaka uvāca: saptāhorātrāṇi khadirakāṣṭhair agnikhadāṃ tāpayitvā tatra yady ātmānam utsrakṣyasi, tatas te 'haṃ punar gāthāṃ vakṣyāmīti | tacchravaṇāc ca rājā prītamanās taṃ guhyakam uvāca: evam astv iti | tato rājñā guhyakaṃ pratijñāyāṃ pratiṣṭhāpya sarvavijite ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam* saptame divase rājā subhāṣitaśravaṇahetor agnikhadāyām ātmānam utsrakṣyati | ye 'dbhutāni draṣṭukāmāḥ, āgacchantv iti ||

tato 'nekeṣu prāṇiśatasahasreṣu saṃnipatiteṣu gaganataleṣu cānekeṣu devatāśatasahasreṣu saṃnipatiteṣu bodhisatvasyādhyāśayaśuddhitām avagamyādbhutabhāvaṃ ca draṣṭum ihāvatasthuḥ | atha sa guhyaka ākāśam utpatya bodhisatvam uvāca: kriyatāṃ mahārāja yathāpratijñātam iti | tato rājā jyeṣṭhaṃ kumāraṃ rājye 'bhiṣicya amātyān naigamajānapadāṃś ca kṣamayitvā janakāyaṃ cāśvāsya agnikhadāsamīpam upagamya imāṃ gāthāṃ bhāṣate:

-------------------- vaidya, p. 99 --------------------

eṣāṅgārakhadā mahābhayakarī jvālārkaraktopamā dharmārthe prapatāmi niścitamanā niḥsādhvaso jīvite | eṣā cāgnikhadā bhaviṣyati śubhā puṇyānubhāvān mama śītā candanapaṅkavāsitajalā padmākulā padminī || avś_38.2 ||

ity uktvā bodhisatvas tasyām agnikhadāyāṃ patitaḥ | patitamātrasya cāsya agnikhadā padminī prādurbhūtā | tataḥ śakro devānām indras tad atyadbhutaṃ devamanuṣyāvarjanakaraṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā yakṣarūpam antardhāpya svarūpeṇa sthitvā gāthāṃ bhāṣate:

dharma caret sucaritaṃ nainaṃ duścaritaṃ caret* | dharmacārī sukhaṃ śete loke 'smiṃ ca paratra || avś_38.3 || iti ||

atha bodhisatvena tāṃ gāthām udgṛhītvā suvarṇapatreṣv abhilikhya kṛtsne jambudvīpe grāmanagaranigamarāṣṭrarājadhāniṣu paryaṭitā ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ahaṃ sa | tadāpi me subhāṣitaśravaṇahetoḥ svajīvitaṃ parityaktaṃ prāg evedānīm* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad dharmaṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | dharmaṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_39 anāthapiṇḍadaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastyāṃ piṇḍāya prāvikṣat* | yāvad anupūrveṇa cañcūryamāṇo rājamārgam avatīrṇaḥ | tatra ca rājamārge 'nyatamo brāhmaṇo 'bhyāgataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punaḥ suciraṃ nirīkṣya pṛthivyāṃ lekhāṃ niṣkṛṣya (speyer: nikṛṣya) bhagavantam uvāca: bho gautama, na tāvad ut te lekhā laṅghayitavyā,

-------------------- vaidya, p. 100 --------------------

yāvan me pañca purāṇaśatāni nānuprayacchasīti | tato bhagavān karmaṇām avipraṇāśasaṃdarśanārtham adattādānavairamaṇyārthaṃ ca indrakīla iva tasmin pradeśe sthitaḥ ||

eṣa ca śabdaḥ śrāvastyāṃ samantato visṛtaḥ: yathā kila bhagavān rājamārge 'nyatamena brāhmaṇena pañcānāṃ purāṇaśatānām arthaṃ vidhārita iti | tato rājā prasenajit kauśalaḥ sahaśravaṇād evāmātyagaṇaparivṛtto yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavantam idam avocat*: gacchatu bhagavān, ahaṃ pradāsyāmīti | na mahārāja tvayaitāni dātavyāni, api tv anyenaitāni dātavyānīti | tathā viśākhā mṛgāramātā ṛṣidattapurāṇau sthapatī śakrabrahmādayo devā vaiśravaṇaprabhṛtayaś catvāro lokapālā hiraṇyasuvarṇam upādāya bhagavantam upasṛptāḥ | tān api bhagavān uvāca: na bhavadbhir etāni dātavyānīti | yāvad anāthapiṇḍadena gṛhapatinā śrutam* | sa hiraṇyasuvarṇasya helāṃ pūrayitvā upari pañca purāṇaśatāni datvā bhagavantam upagataḥ: bhagavan*, idaṃ pratigṛhyatām iti | bhagavān āha: gṛhapate tvayā etāni dātavyāni | dīyatāṃ brāhmaṇāyeti | tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā sā suvarṇahelā brāhmaṇāya dattā ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarājikā ca parṣat sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhagavan yāvad anena brāhmaṇena bhagavān vidhārito 'nāthapiṇḍadena ca kārṣāpaṇā dattāḥ | kutaś ca prabhṛti bhagavān asmai dhārayata iti | bhagavān āha: icchatha yūyaṃ bhikṣavaḥ śrotum*? evaṃ bhadanta | tena hi bhikṣavaḥ śṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye | tathāgatenaitāni <v: the portion from tathāgatenaitāni up to khalu dehinām is out of place here.> bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu avaśyaṃbhāvīni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ bāhye pṛthivīdhātau nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca |

na praṇaśyanti karmāṇy kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_39.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | tasya jyeṣṭhaḥ kumāro yuvarājaḥ | so 'pareṇa samayena vasantakālasamaye saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvakanirghoṣite vanaṣaṇḍe amātyaputraparivṛtaḥ krīḍati ramate | vayaso 'matyaputraḥ vayasyaḥ | so 'pareṇa puruṣeṇa sārdham akṣaiḥ krīḍitavān* | tato 'mātyaputras tena puruṣeṇa pañca purāṇaśatāni nirjitaḥ | rājaputraś cāsya pratibhūr avasthitaḥ | ### <there seem to be a long gap.> tena me saṃsāre 'nantam bhogavyasanam anubhūtam* |

-------------------- vaidya, p. 101 --------------------

idānīm apy abhisaṃbuddhabodhhir anena bādhitaḥ | iti hi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ, adattādānasya ca prahāṇāya vyāyantavyam*, yathā evaṃvidhā doṣās tasya | evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_40 subhadraḥ | (ed. speyer, vol. i)

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.