Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/6

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự

Avadānaśataka

Thông tin
GRETIL — the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3).CC BY-NC-SA 4.0

Avadānaśataka

avadānaśatakam* | || namaḥ śrīsarvajñāya ||

-------------------- vaidya, p. 1 -------------------- prathamo vargaḥ |

tasyoddānam* | pūrṇabhadro yaśomatī kusīdo vaṇijas tathā | somo vaḍikaḥ padmāṅkaḥ pañcālo dhūpa eva ca | rājānaṃ paścimaṃ kṛtvā vargo hy eṣa samudditaḥ || avś_1 ||

avś_1 pūrṇabhadraḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | tatra bhagavato 'cirābhisaṃbuddhabodher yaśasā ca sarvaloka āpūrṇaḥ ||

atha dakṣiṇāgiriṣu janapade saṃpūrṇo nāma brāhmaṇamahāśālaḥ prativasati āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | sa ca śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalas tyāgaruciḥ pradānaruciḥ pradānābhirato mahati tyāgo vartate ||

yāvad asau sarvapāṣaṇḍikaṃ yajñam ārabdho yaṣṭum*, yatrānekāni tīrthikaśatasahasrāṇi bhuñjate sma | yadā bhagavatā rājā bimbisāraḥ saparivāro vinītaḥ, tasya ca vinayād bahūni prāṇiśatasahasrāṇi vinayam upagatāni, tadā rājagṛhāt pūrṇasya jñātayo 'bhyāgatya pūrṇasya purastād buddhasya varṇaṃ bhāṣayituṃ pravṛttā dharmasya saṃghasya ca | atha pūrṇo brāhmaṇamahāśālo bhagavato guṇasaṃkīrtanaṃ pratiśrutya mahāntaṃ prasādaṃ pratilabdhavān* | tataḥ śaraṇam abhiruhya rājagṛhābhimukhaḥ sthitvā ubhau jānumaṇḍale pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya puṣpāṇi kṣipan*, dhūpam udakaṃ ca bhagavantam āyācituṃ pravṛttaḥ: āgacchatu bhagavān yajñaṃ me anubhavituṃ yajñavāṭam iti | atha tāni puṣpāṇi buddhānāṃ buddhānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvenopari bhagavataḥ puṣpamaṇḍapaṃ kṣiptvā tasthuḥ dhūpo 'bhrakūṭavad udakaṃ vaiḍūryaśalākavat ||

athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha: kuta idaṃ bhadanta nimantraṇam āyātam iti | bhagavān āha: dakṣiṇāgiriṣv ānanda janapade saṃpūrṇo nāma brāhmaṇamahāśālaḥ prativasati,

-------------------- vaidya, p. 2 --------------------

tatrāsmābhir gantavyam, sajjībhavantu bhikṣava iti | bhagavān bhikṣusahasraparivṛtto dakṣiṇāgiriṣu janapade cārikāṃ caritvā pūrṇasya brāhmaṇamahāśālasya yajñavāṭasamīpe sthitvā cintām āpede: yanv ahaṃ pūrṇabrāhmaṇam ṛddhiprātihāryeṇāvarjayeyam iti | atha bhagavāṃs taṃ bhikṣusahasram antardhāpya ekaḥ pātracarakavyagrahastaḥ pūrṇasmīpe sthitaḥ | atha pūrṇo brāhmaṇamahāśālo bhagavantaṃ dadarśa dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyaṃjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punas tvaritatvaritaṃ bhagavataḥ samīpam upasaṃkramya bhagavantam uvāca: svāgataṃ bhagavan, niṣīdatu bhagavān, kriyatāṃ āsanaparigraho mamānugrahārtham iti | bhagavān āha: yadi te parityaktaṃ dīyatām asmin pātra iti | atha pūrṇo brāhmamahāśālaḥ pañcamāṇavakaśataparivṛto bhagavato vividhabhakṣyabhojyakhādyalehyapeyacoṣyādibhir āhārair ārabdhaḥ pātraṃ paripūrayitum* | bhagavān api svakāt pātrād bhikṣupātreṣv āhāraṃ saṃkramayati | yadā bhagavato viditaṃ pūrṇāni bhikṣusahasrasya pātrāṇīti, tadā svapātraṃ pūrṇam ādarśitum* | tato bhikṣusahasraṃ pūrṇapātram ardhacandrākāreṇa darśitavān | devatābhir apy ākāśasthābhiḥ śabdam udīritam: pūrṇāni bhagavato bhikṣusahasrasya ca pātrāṇīti | tataḥ prātihāryadarśanāt pūrṇaḥ prasādajāto mūlanikṛtta iva drumo hṛṣṭatuṣṭapramuditaḥ udagraprītisaumanasyajāto bhagavataḥ pādayor nipatya praṇidhiṃ kartum ārabdhaḥ: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayitā, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavān pūrṇasya brāhmaṇamahāśālasya hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣu uṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavantaḥ itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ, api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān

-------------------- vaidya, p. 3 --------------------

nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_1.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_1.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_1.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_1.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_1.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ |

-------------------- vaidya, p. 4 --------------------

yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_1.6 || iti <speyer 7> bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | eṣa ānanda pūrṇo brāhmaṇamahāśālaḥ | anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya pūrṇabhadro nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti || yadā bhagavatā pūrṇo brāhmaṇamahāśālo 'nuttarāyāṃ smyaksaṃbodhau vyākṛtaḥ, tadā pūrṇena bhagavān saśrāvakasaṃghas traimāsyaṃ yajñavāṭe bhojitaḥ | bhūyaś cānena citrāṇi kuśalamūlāni samavaropitāni ||

tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyaṃ yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ, śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_2 yaśomatī | (ed. speyer, vol. i)

<speyer 8> buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho vaiśālīm upaniśritya viharati markaṭahradatīre kūṭāgāraśālāyām* | atha pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghpuraskṛto vaiśālīṃ piṇḍāya prāvikṣat | sāvadānīṃ vaiśālīṃ piṇḍāya caritvā yena siṃhasya senāpater niveśanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ ||

atha siṃhasya senāpateḥ snuṣā yasomatī nama abhirūpā darśanīyā prāsādikā | sā bhagavato vicitralakṣaṇojjvalakāyaṃ dṛṣṭvā atyarthaṃ prasādaṃ labdhavatī | sā śvaśuraṃ papraccha: asti kaścid upāyo yenāham apy evaṃguṇayuktā syām iti | atha siṃhasya senāpater etad abhavat: udārādhimuktā bateyaṃ dārikā | yadi punar iyaṃ pratyayam āsādayet, kuryād anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau praṇidhānam iti viditvoktavān*: dārike yadi hetuṃ samādāya vartiṣyasi, tvam apy evaṃvidhā bhaviṣyasi yādṛśo bhagavān iti ||

<speyer 9> tataḥ siṃhena senāpatinā yaśomatyāḥ prasādābhivṛddhyarthaṃ prabhūtaṃ hiraṇyasuvarṇaṃ ratnāni ca dattāni | tato yaśomatyā dārikayā bhagavān saśrāvakasaṃghaḥ śvo 'ntargṛhe bhaktenopanimantritaḥ |

-------------------- vaidya, p. 5 --------------------

adhivāsitaṃ ca bhagavatā tasyā anugrahārtham* || atha yaśomatī dārikā suvarṇamayāni puṣpāṇi kārayitvā rūpyamayāṇi ratnamayāni prabhūtagandhamālyavilepanasaṃgrahaṃ kṛtvā śatarasam āhāraṃ sajjīkṛtya bhagavato dūtena kālam ārocayati: samayo bhadanta, sajjaṃ bhaktaṃ yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyata iti | atha bhagavān bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena siṃhasya senāpater niveśanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ | atha yaśomatī dārikā sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā śatarasenāhāreṇa svahastaṃ saṃtarpya puṣpāṇi bhagavati kṣeptum ārabdhā | atha tāni puṣpāṇi upari bhagavato ratnakūṭāgāro ratnacchatraṃ ratnamaṇḍapa ivāvasthitam*, yan na na śakyaṃ suśikṣitena karmakāreṇa karmāntevāsinā vā kartum*, yathāpi tad buddhānāṃ buddhānubhāvena devatānāṃ ca devānubhāvena || atha yaśomatī dārikā tad atyadbhutaṃ devamanuṣyāvarjanakaraṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā mūlanikṛtta iva drumaḥ sarvaśarīreṇa bhagavataḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kartum ārabdhā: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayitā, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavān yaśomatyā dārikāyā hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣu uṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavantaḥ itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ, api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_2.1 ||

-------------------- vaidya, p. 6 --------------------

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_2.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante || atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha: <speyer 12> nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_2.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_2.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_2.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_2.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anayā yaśomatyā dārikayā mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣā ānanda yaśomatī dārikā anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ

-------------------- vaidya, p. 7 --------------------

ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya ratnamatir nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittasyābhiprasāda iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_3 kusīdaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme ||

śrāvastyām anyatamaḥ śreṣṭhī prativasati, āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena saḍṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato na putro na duhitā | sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham* | na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājavidheyaṃ bhaviṣyatīti | sa śramaṇabrāhmaṇanaimittikasuhṛtsaṃbandhibāndhavair ucyate: devatāyācanaṃ kuruṣveti || asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyat, ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | katameṣāṃ trayāṇām* | mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau | mātā kalyā bhavati ṛtumatī | gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | tathā hy asau śramaṇabrāhmaṇanaimittikasuhṛtsaṃbandhibāndhavavipralabdho 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate sma | tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ | sahajāḥ sahadharmikā nityānubandhā api devatā āyācate sma | sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati | anyatamaś ca satvo 'nyatamasmāt satvanikāyāc cyutvā tasyāḥ prajāpatyāḥ kukṣim avakrāntaḥ | pañcāveṇikā dharmā ekatye paṇḍitajātīye mātṛgrāme | katame pañca | raktaṃ puruṣaṃ jānāti, viraktaṃ puruṣaṃ jānāti | kālaṃ jānāti ṛtuṃ jānāti | garbham avakrāntaṃ jānāti | yasya sakāśād garbho 'vakrāmati taṃ jānāti | dārakaṃ jānāti | dārikāṃ jānāti | saced dārako bhavati dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | saced dārikā bhavati vāmaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati | sā āttamanāttamanāḥ svāmina ārocayati: diṣṭyā āryaputra vardhase | āpannasatvāsmi saṃvṛttā | yathā ca me dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati niyataṃ dārako bhaviṣyatīti | so 'py āttamanāttamanāḥ

-------------------- vaidya, p. 8 --------------------

pūrvakāyam atyunnamayya *{abhyunnamayya}* dakṣiṇaṃ bāhum abhiprasārya udānam udānayati: apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ putramukhaṃ paśyeyam* | jāto me syān nāvajātaḥ | kṛtyāni me kurvīta | bhṛtaḥ pratibibhṛyāt | dāyād yaṃ pratipadyeta | kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* | asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā kṛtyāni kṛtvā asmākaṃ nāmnā dakṣiṇām ādekṣyati: idaṃ tayor yatratatropapannayor gacchator anugacchatv iti | āpannasatvāṃ caināṃ viditvopariprāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati | śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukakaṣāyavivarjitair āhārair hārārdhahāravibhūṣitagātrīm apsarasam iva nandanavanavicāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantīm adharimāṃ bhūmim* | na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jātaḥ | abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ | janmani cāsya tat kulaṃ nanditam* | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātayaḥ ūcuḥ: yasmād asya janmani sarvakulaṃ nanditam, tasmād bhavatu dārakasya nanda iti nāmeti | tasya nanda iti nāma vyavasthāpitam* || nando dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo datto dvābhyām aṃsadhātrībhyāṃ dvābhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ dvābhyāṃ maladhātrībhyāṃ dvābhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā

sarpimaṇḍenānyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yadā mahān saṃvṛttaḥ paṃcavarṣaḥ ṣaḍvarṣo vā, tadā kusīdaḥ saṃvṛttaḥ paramakusīdaḥ | necchati śayanāsanād apy utthātum* | tena tīkṣṇaniśitabuddhitayā antargṛhasthenaiva śāstrāṇy adhītāni || atha śreṣṭhina etad abhavat: so 'pi me kadācit karhicid devatārādhanayā putro jātaḥ, so 'pi kusīdaḥ paramakusīdaḥ | śayanāsanād api nottiṣṭhate | tat kiṃ mamānenedṛgjātīyena putreṇa, yo nāma svasthaśarīro bhūtvā paśur iva saṃtiṣṭhatīti || sa ca śreṣṭhī pūraṇābhiprasannaḥ | tena ṣaṭ tīrthikāḥ śāstāraḥ svagṛham āhūtāḥ: api nāma ayaṃ dārakas teṣāṃ darśanād gauravajātaḥ śayanāsanād api tāvad uttiṣṭhet* | atha kusīdo dārakas tāṃś chāstṝn dṛṣṭvā cakṣuḥsaṃprekṣaṇām api na kṛtavān*, kaḥ punar vāda utthāsyati vā abhivādayiṣyati vā, āsanena vā upanimantrayiṣyati | atha sa gṛhapatis tām evāvasthāṃ dṛṣṭvā suṣṭhutaram utkaṇṭhitaḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ | atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ

-------------------- vaidya, p. 9 --------------------

navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya ca buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam* | kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām* | kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam* | kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi | kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam* | kasyāvaropitāni paripācayeyam* | kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_3.1 ||

paśyati bhagavān: ayaṃ dārakaḥ kusīdo maddarśanād vīryam ārapsyate yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ pariṇāmayiṣyatīti | tato bhagavatā tīrthyānāṃ madadarpacchittyarthaṃ dārakasya ca kuśalamūlasaṃjananārthaṃ sūryasahasrātirekaprabhāḥ kanakavarṇamarīcaya utsṛṣṭāḥ, yais tad gṛhaṃ samantād avabhāsitam* | kalpasahasraparibhāvitāś ca maitryaṃśava utsṛṣṭāḥ, yair asya spṛṣṭamātraṃ śarīraṃ prahlāditam* | sa itaś cāmutaś ca prekṣitum ārabdhaḥ: kasya prabhāvān mama śarīraṃ prahlāditam iti | tato bhagavān bhikṣugaṇaparivṛtas tad gṛhaṃ praviveśa | dadarśa kusīdo buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣulakṣaṇaiḥ samalaṃkṛta aśītyā cānuvyaṃjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punaḥ paraṃ prasādam āpannaḥ | sahasā svayam evotthāya bhagavato 'rthe āsanaṃ prajñapayati | evaṃ cāha: etu bhagavān, svāgataṃ bhagavataḥ, niṣīdatu bhagavān prajñapta evāsana iti | athāsya mātāpitarāv antarjanaś cādṛṣṭapūrvaprabhāvaṃ dṛṣṭvā paramaṃ vismayam āpannāḥ ||

tataḥ kusīdo dārako harṣavikasitābhyāṃ nayanābhyāṃ bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā anekaprakāraṃ kausīdyasyāvarṇo bhāṣitaḥ, vīryārambhasya cānuśaṃsaḥ | candanamayīṃ cāsya yaṣṭim anuprayacchati: imāṃ dāraka yaṣṭim ākoṭayeti | sa tām ākoṭayitum ārabdhaḥ | athāsau yaṣṭir ākoṭyamānā manojñaśabdaśravaṇaṃ karoti, vividhāni ca ratnanidhānāni paśyati | tasyaitad abhavat: mahān batāyaṃ vīryārambhe viśeṣo yanv ahaṃ bhūyasyā mātrayā vīryam ārabheyeti | sa śrāvastyāṃ ghaṇṭāv avaghoṣaṇaṃ sārthavāham ātmānam udghoṣya ṣaḍvārān mahāsamudram avatīrṇaḥ | tataḥ siddhayānapātreṇa mahāratnasaṃgrahaṃ kṛtvā bhagavān antarniveśane saśrāvakasaṃgho bhojitaḥ | anuttarāyāṃ ca samyaksaṃbodhau praṇidhānaṃ kṛtam* ||

atha bhagavān kusīdasya dārakasya hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā

-------------------- vaidya, p. 10 --------------------

adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣu uṣṇībhūtā nipatanti, tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavantaḥ itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_3.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_3.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante || atha ca tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha: <speyer 21> nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_3.3 ||

-------------------- vaidya, p. 11 --------------------

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_3.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_3.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_3.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena kusīdena dārakeṇa mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda kuśido dārako 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭpāramitāḥ paripūrya atibalavīryaparākramo nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_4 sārthavāhaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme ||

śrāvastyām anyatamo mahāsārthavāho mahāsamudrād bhagnayānapātra āgataḥ | sa dvir api trir api svadevatāyācanaṃ kṛtvā mahāsamudram avatīrṇo bhagnayānapātra evāgataḥ | tato 'sya mahān kheda utpannaḥ | sa imāṃ cintām āpede: ko me upāyaḥ svādyena dhanārjanaṃ kuryām iti | tasyaitad abhavat: ayaṃ buddho bhagavān sarvadevaprativiśiṣṭataraḥ ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahādharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ, yanv aham idānīm asya nāmnā punar api mahāsamudram avatareyam* | siddhayānapātras tv āgaccheyaṃ ced upārdhena dhanenāsya pūjāṃ kuryām iti ||

-------------------- vaidya, p. 12 --------------------

sa evaṃ kṛtavyavasāyaḥ punar api mahāsamudram avatīrṇaḥ | buddhānubhāvena ca ratnadvīpaṃ saṃprāpya mahāratnasaṃgrahaṃ kṛtvā kuśalasvastinā svagṛham anuprāptaḥ | sa mārgaśramaṃ prativinodya bhāṇḍaṃ pratyavekṣitum ārabdhaḥ | tasya nānāvicitrāṇi ratnāni dṛṣṭvā mahāṃllābha utpannaḥ | cintayati ca: mayā īdṛśānāṃ ratnānāṃ śramaṇasya gautamasya upārdhaṃ dātavyaṃ bhaviṣyati | yanv aham etāni svasyāḥ patnyā āyaḥ | tena kārṣāpaṇadvayena vikrīya bhagavato gandhaṃ dadyām iti | sa kārṣāpaṇadvayenāgaruṃ krītvā jetavanaṃ gataḥ | tato 'patrapamāṇarūpo dvārakoṣṭhake sthitvāgaruṃ dhūpitavān* ||

atha bahagavāṃs tad rūpam ṛddhyabhisaṃskāram abhisaṃskṛtavān yena sa dhūpa upari vihāyasam abhyudgamya sarvāṃ ca śrāvastīṃ sphuritvā mahadabhrakūṭavad avasthitaḥ | tasya tad atyadbhutaṃ devamanuṣyāvarjanakaraṃ prātihāryaṃ dṛṣṭvā mahān prasāda utpannaḥ | sa svacittaṃ paribhāṣitavān: naitan mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ bhagavantaṃ ratnair nābhyarcayeyam iti || atha tena sārthavāhena bhagavān saśrāvakasaṃgho 'ntarniveśane bhaktenopanimantritaḥ | tataḥ praṇītenāhāreṇa saṃtarpya mahāratnair avakīrṇaḥ | tatas tāni ratnāni upari vihāyasam abhyudgamya mūrdhni bhagavato ratnakūṭāgāro ratnacchatraṃ ratnamaṇḍapaś cāvasthitaḥ, yan na śakyaṃ suśikṣitena karmakāreṇa karmāntevāsinā vā kartum*, yathāpi tad buddhasya buddhānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvena ||

atha sārthavāho dviguṇajātaprasādas tatpratihāryadarśanān mūlanikṛtta iva drumo bhagavataḥ pādayor nipatya praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavāṃs tasya sārthavāhasya hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāviṣkārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavantaḥ itaś cyutā nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ

-------------------- vaidya, p. 13 --------------------

parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_4.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_4.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_4.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_4.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_4.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ |

-------------------- vaidya, p. 14 --------------------

yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_4.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena sārthavāhena mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda sārthavāho 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya ratnottamo nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittasyābhiprasādaḥ ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_5 somaḥ | [l o s t] (ed. speyer, vol. i)

avś_6 vaḍikaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme ||

śrāvastyām anyatamo gṛhapatiḥ śreṣṭhī prativasati āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ gṛhapateḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā navānāṃ māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ || tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā vaḍika iti nāmadheyaṃ kṛtavān pitā | vaḍiko dārako 'ṣṭābhyo dhātrībhyo dattaḥ aṃsadhātrībhyāṃ kṣīradhātrībhyāṃ maladhātrībhyāṃ krīḍanikābhyāṃ dhātrībhyām* | so 'ṣṭābhir dhātrībhir unnīyate vardhyate kṣīreṇa dadhnā navanītena sarpiṣā sarpimaṇḍena anyaiś cottaptottaptair upakaraṇaviśeṣaiḥ | āśu vardhate hradastham iva paṅkajam* | yadā mahān saṃvṛttaḥ pañcavarṣo ṣaḍvarṣo vā, tadā gurau bhaktiṃ kṛtvā sarvaśāstrāṇi adhītāni | tīkṣṇabuddhitayā śīghraṃ sarvaśāstrasya pāraṃ gataḥ ||

tad anantaraṃ tasya vaḍikasya kiṃcit pūrvajanmakṛtakarmavipākena śarīre kāyikaṃ duḥkhaṃ patitam iti duḥkhī bhūtaś cintāparaḥ sthitaḥ: kiṃ pāpaṃ kṛtaṃ mayā, yad idaṃ kāyikaṃ duḥkhaṃ mama śarīre jātam* | tasya pitāpi putrasyedaṃ kāyikaṃ duḥkhabhāvaṃ dṛṣṭvā mahadudvignaḥ putrātyayaśaṅkhayā dīnamānasaḥ śokāśruvyāptavadanas tvaritaṃ vaidyam āhūya tasya putrasya rogaṃ darśayati: ko rogaḥ,

-------------------- vaidya, p. 15 --------------------

kena hetunā mama putrasya dehe jāta iti | tataḥ sa vaidyas tasya rogacihnaṃ dṛṣṭvā cikitsāṃ kartum ārabdhaḥ | tathāpi tasya rogaśāntir na bhavati, punar vṛddhir bhavati | pitā putrasya rogaṃ vṛddhaṃ jātaṃ dṛṣṭvā avaśyaṃ putro mariṣyati, yad vaidyenāpi cāsya rogasya cikitsituṃ na śakyate, iti mūrcchayā bhūmau patitaḥ | taṃ dṛṣṭvā bhūyo 'pi putrasya cintā jātā | bhūyo 'pi cintayā mānasī vyathā jātā | sa dārako rogī bhūto 'śakyo 'pi vadituṃ kathaṃcit pitaraṃ babhāṣe: mā tāta sāhasam* | dhairyam avalambyottiṣṭha | mamātyayāśaṅkayā mā bhūs tvam api mādṛśaḥ | mama nāmnā devānāṃ pūjāṃ kuru, dānaṃ dehi | tato mama svasthā *{svāsthaṃ}* bhaviṣyati | sa gṛhapatir iti putrasya vaca ākarṇya sarvadevebhyaḥ pūjāṃ kṛtavān* | sarvabrāhmaṇatīrthikaparivrājakebhyo dānaṃ dattavān* | tathāpi tasya rogaśāntir na bhavati | tadā tasya mahān mānaso duḥkho 'bhūt* | sarvadeveṣu pūjā kṛtā, dāno 'pi dattaḥ pitrā mama, tathāpi svasthā na bhavati | tatas tathāgataguṇān anusmṛtya buddhaṃ namaskāraṃ kartum ārabdhaḥ | atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ

navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam* | kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām* | kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam* <| kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam* | kasyāvaropitāni paripācayeyam* | kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_6.1 ||

tato bhagavatā vaḍikasya gṛhapateḥ putrasya tām avasthāṃ dṛṣṭvā sūryasahasrātirekaprabhāḥ kanakavarṇā marīcayaḥ sṛṣṭāḥ, yais tad gṛhaṃ samantād avabhāsitam* | kalpasahasraparibhāvitāś ca maitryaṃśava utsṛṣṭāḥ, yair asya spṛṣṭamātraṃ śarīraṃ prahlāditam* | tato bhagavāṃs tasya dvārakoṣṭhakam anuprāptaḥ | dauvārikapuruṣeṇāsya niveditaṃ bhagavān dvāre tiṣṭhatīti | atha vaḍikaḥ śreṣṭhiputro labdhaprasādo 'dhigatasamāśvāsa āha: praviśatu bhagavān, svāgataṃ bhagavate, ākāṅkṣāmi bhagavato darśanam iti | atha bhagavān praviśya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ | niṣadya bhagavān vaḍikam uvāca: kiṃ te vaḍika bādhata iti | vaḍika uvāca: kāyikaṃ ca me duḥkhaṃ cetasikaṃ

-------------------- vaidya, p. 16 --------------------

ceti | tato 'sya bhagavatā sarvasatveṣu maitryupadiṣṭā: ayaṃ te cetasikasya pratipakṣa iti | laukikaṃ ca cittam utpādayāmāsa: aho bata śakro devendro gandhamādanāt parvatāt kṣīrikām oṣadhīm ānayed iti | sahacittotpādād bhagavataḥ śakro devendro gandhamādanāt parvatāt kṣīrikām oṣadhīm ānīya bhagavate dattavān* | bhagavatā ca svapāṇinā gṛhītvā vaḍikāya dattā: iyaṃ te kāyikasya duḥkhasya paridāhaśamanīti ||

sa kāyikaṃ prasrabdhisukhaṃ labdhvā bhagavato 'ntike cittaṃ prasādayāmāsa | prasannacittaś ca rājñaḥ prasenajito nivedya bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojayitvā śatasahasreṇa vastreṇācchadya sarvapuṣpamālyair abhyarcitavān* | tataś cetanāṃ puṣṇāti sma, praṇidhiṃ ca cakāra: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena yathaivāhaṃ bhagavatā anuttareṇa vaidyarājena cikitsitaḥ, evam aham apy anāgate 'dhvani andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavān vaḍikasya dhātuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣu uṣṇībhūtā nipatanti, tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavantaḥ itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_6.2 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_6.3 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante |

-------------------- vaidya, p. 17 --------------------

anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha ca tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_6.4 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_6.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya dhīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_6.5 ||

note on 6.5a: s usually vīrya, but here dhīra.

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_6.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy anena vaḍikena gṛhapatiputreṇa mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda vaḍiko gṛhapatiputro 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya śākyamunir nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 18 --------------------

avś_7 padmaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme || yadā bhagavāṃl loke notpanna āsīt, tadā rājā prasenajit tīrthikadevatārcanaṃ kṛtavān puṣpadhūpagandhamālyavilepanaiḥ | yadā tu bhagavāṃl loke utpannaḥ, rājā ca prasenajid daharasūtrodāharaṇena vinīto bhagavacchāsane śraddhāṃ pratilabdhavān, tadā prītisaumanasyajātas trir bhagavantam upasaṃkramya dīpadhūpagandhamālyavilepanair abhyarcayati ||

athānyatama ārāmiko navaṃ padmam ādāya rājñaḥ prasenajito 'rthaṃ śrāvastīṃ praviśati | tīrthikopāsakena ca dṛṣṭaḥ pṛṣṭhaś ca: kim idaṃ padmaṃ vikrīṇiṣye? sa kathayati: āmeti | sa kretukāmo yāvad anāthapiṇḍado gṛhapatis taṃ pradeśam anuprataḥ || tena tasmād dviguṇena mūlyena vardhitam* | tataḥ parasparaṃ vardhamānau yāvac chatasahasraṃ vardhitavantau | athārāmikasyaitad abhavat*: ayam anāthapiṇḍado gṛhapatir acañcalaḥ sthirasatvaḥ | nūnam atra kāraṇena bhavitavyam iti | tena saṃśayajātena sa tīrthikābhiprasannaḥ puruṣaḥ pṛsṭaḥ: kasyārthe bhavān evaṃ vardhata iti | sa āha: ahaṃ bhagavato nārāyaṇasyārthe iti || anāthapiṇḍada āha: ahaṃ bhagavato buddhasyārthe iti | ārāmika āha: ka eṣa buddho nāmeti? tato 'nāthapiṇḍadena vistareṇāsya buddhaguṇā ākhyātāḥ | tata ārāmiko 'nāthapiṇḍadam āha: gṛhapate ahaṃ svayam eva taṃ bhagavantam abhyarcayiṣya iti ||

tato 'nāthapiṇḍado gṛhapatir ārāmikam ādāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | dadarśārāmiko buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyaṃjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc ca ārāmikeṇa tat padmaṃ bhagavati kṣiptam* | tataḥ kṣiptamātraṃ śakaṭacakramāṇaṃ bhūtvā upari bhagavataḥ sthitam* ||

atha sa ārāmikas tat pratihāryaṃ dṛṣṭvā mūlanikṛtta iva drumo bhagavataḥ pādayor nipatya kṛtakarapuṭaś cetanāṃ puṣṇāti, praṇidhiṃ ca kartum ārabdhaḥ: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavāṃs tasyārāmikasya hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād

-------------------- vaidya, p. 19 --------------------

gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutā nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_7.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_7.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_7.3 ||

-------------------- vaidya, p. 20 --------------------

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_7.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_7.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_7.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anenārāmikeṇa prasādajātena mamaivaṃvidhāṃ pūjām kṛtām* | evaṃ bhadanta | eṣa ārāmiko 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya padmottamo nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_8 pañcālaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme || tena khalu samayenottarapañcālarājo dakṣiṇapañcālarājena saha prativiruddho babhuva | # # # [gap in all mss] atha rājā prasenajit kauśalyo yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ | ekānte niṣaṇṇo rājā prasenajit kauśalyo bhagavantam idam avocat* : bhagavān nāma bhadanta anuttaro dharmarājo vyasanagatānāṃ satvānāṃ paritrātā, anyonyavairiṇāṃ vairapraśamayitā | ayaṃ cottarapañcālo rājā dakṣiṇapañcālarājena saha prativiruddhaḥ | tau parasparam eva mahājanavipraghātaṃ kurutaḥ | tayor bhagavān dīrgharātrānugatasya vairasyopaśamaṃ

-------------------- vaidya, p. 21 --------------------

kuryād anukampām upādāyeti | adhivāsayati bhagavān rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalyasya tūṣṇībhāvena | atha rājā prasenajit kauśalyo bhagavatas tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvotthāyāsanāt prakrāntaḥ ||

atha bhagavāṃs tasyā eva rātrer atyayāt pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya yena vārāṇasī kāśīnāṃ nagaraṃ tena cārikāṃ prakrāntaḥ | anupūrveṇa cārikāṃ caran vārāṇasīm anuprāpto vārāṇasyāṃ viharati ṛṣipatane mṛgadāve | yāvat tayor viditaṃ bhagavān asmadvijitam anuprāpta iti | yāvad bhagavatā ṛddhibalena caturaṅgabalakāyaṃ nirmāyottarapañcālarājas trāsitaḥ | sa bhīta ekaratham abhiruhya bhagavatsakāśam upasaṃkrāntaḥ | tasya bhagavatā vairapraśamāya dharmo deśitaḥ | sa taṃ dharmaṃ śrutvā bhagavatsakāśe pravrajite | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* ||

dakṣiṇapañcālarājenāpi bhagavān saśrāvakasaṃghas traimāsyaṃ śatarasenāhāreṇopanimantritaḥ, śatasahasreṇa ca vastreṇācchāditaḥ | praṇidhānaṃ kṛtam*: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavāṃs dakṣiṇapañcālarājasya hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvā ca evaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutā nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_8.1 ||

-------------------- vaidya, p. 22 --------------------

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_8.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe kara{tale} 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_8.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_8.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_8.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_8.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda dakṣiṇapañcālarājena mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda pañcālarājo 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ

-------------------- vaidya, p. 23 --------------------

ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya vijayo nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasādaḥ ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_9 dhūpaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme || tena khalu samayena śrāvastyāṃ dvau śreṣṭhinau | tāv anyonyaṃ prativiruddhau babhūvatuḥ | tābhyām ekaḥ pūraṇo 'bhiprasannaḥ, dvitīyo buddhe bhagavati | tatas tayoḥ parasparaṃ kathāsāṃkathyaviniścaye vartamāne pūraṇopāsaka āha: buddhāt pūraṇo viśiṣṭatara iti | buddhopāsaka āha: bhagavān samyaksaṃbuddho viśiṣṭatara iti | tatas tābhyāṃ sarvasvāpaharaṇe bandhanikṣepaḥ kṛtaḥ ||

yāvad rājñaḥ prasenajitaḥ śrutam* | tenāmātyānām ājñā dattā: tayor mīmāṃsā kartavyeti | tatas tair amātyaiḥ sarvavijite ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam*: saptame divase buddhatīrthikopāsakayor mīmāṃsā bhaviṣyati, ye cādbhutāni draṣṭukāmās te āgacchantv iti | tataḥ saptame divase vistīrṇāvakāśe pṛthivīpradeśe 'nekeṣu prāṇiśatasahasreṣu saṃnipatiteṣu gaganatale cānekeṣu devatāsahasreṣu saṃnipatiteṣu gomayamaṇḍalake kḷpte sarvagandhamālyeṣūpahṛteṣu pūrvataraṃ tīrthikopāsakena satyopayācanaṃ kṛtam*: yena satyena pūraṇaprabhṛtayaḥ ṣaṭ śāstāro loke śreṣṭhāḥ, anena satyenemāni puṣpāṇi ayaṃ ca dhūpaḥ idaṃ ca pānīyaṃ tān upagacchantv iti || evaṃ pravyāhatamātre (speyer: pravyāhṛtamātre) tāni puṣpāṇi bhūmau patitāni, agnir nirvṛtaḥ, pānīyaṃ pṛthivyām astaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gatam* | tato mahājanakāyena kilakilāprakṣveḍoccair nādo muktaḥ, yam abhivīkṣya tīrthyopāsakas tūṣṇībhūto maṅkubhūtaḥ (speyer: madgubhūtaḥ), srastaskandho 'dhomukho niṣpratibhānaḥ, pradhyānaparamaḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ ||

tato bhagavacchrāvakeṇa harṣotkaṇṭhajātena prasādavikasitābhyāṃ nayanābhyām ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇajānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya satyopayācanaṃ kṛtam*: yena satyena bhagavān sarvasatvānām agryaḥ, anena satyenemāni puṣpāṇi dhūpa udakaṃ bhagavantam upagacchantv iti | evaṃ pravyāhṛtamātro tāni puṣpāṇi haṃsapaṃktir ivākāśe jetavanābhimukhaṃ saṃprasthitāni, dhupo 'bhrakūṭavat*, udakaṃ vaiḍūryaśalākavat* | atha sa mahājanakāyas tat prātihāryaṃ dṛṣṭvā kilakilāpravekṣveḍoccaiḥśabdhaṃ kurvaṃs teṣāṃ saṃprasthitānāṃ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhaḥ ||

-------------------- vaidya, p. 24 --------------------

tatas tāni puṣpāṇi bhagavata upari sthitāni, dhūpa udakaṃ cāgrataḥ | tataḥ sa mahājanakāyo labdhaprasādo bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśrāvaṇāya | teṣāṃ bhagavān idaṃ sūtraṃ bhāṣate sma: tisra imā brāhmaṇagṛhapatayo 'graprajñaptayaḥ | katamās tisraḥ? buddhe agraprajñaptiḥ, dharme, saṃghe agraprajñaptiḥ | buddhe agraprajñaptiḥ katamā? ye kecid brāhmaṇagṛhapatayaḥ satvā apadā vā dvipadā vā bahupadā vā, rūpiṇo vā arūpiṇo vā, saṃjñino vā asaṃjñino vā, naivasaṃjñino nāsaṃjñinaḥ, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecid buddhe 'bhiprasannāḥ, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṃkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate brāhmaṇagṛhapatayo buddhe agraprajñaptiḥ | dharme agraprajñaptiḥ katamā? ye kecid dharmāḥ saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā, virāgo dharmas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecid dharme 'bhiprasannā, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṃkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate brāhmaṇagṛhapatayo dharme agraprajñaptiḥ | saṃgheṣu agraprajñaptiḥ katamā? ye kecit saṃghā vā gaṇā vā pūgā vā pariṣado vā, tathāgataśrāvakasaṃghas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecit saṃghe 'bhiprasannāḥ, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṃkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate brāhmaṇagṛhapatayo saṃghe agraprajñaptiḥ | asmin khalu dharmaparyāye

bhāṣyamāṇe teṣāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāṃ kaiścid buddhadharmasaṃgheṣu prasādaḥ pratilabdhaḥ, kaiścic charaṇagamanaśikṣāpadāni gṛhītāni, kaiścit pravrajya idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā, sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikaraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya, sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | tena ca tīrthyopāsakena tathāgatāntike prasādaḥ pratilabdhaḥ | tato mūlanikṛtta iva drumaḥ {bhagavataḥ} pādayor nipatya praṇidhānaṃ kartum ārabdhaḥ: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavāṃs tasya tīrthikopāsakasya hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati:

-------------------- vaidya, p. 25 --------------------

na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutā nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_9.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_9.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_9.3 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_9.4 ||

-------------------- vaidya, p. 26 --------------------

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_9.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_9.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda anena tīrthikopāsakena mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda tīrthopāsako 'nena kuśalamūlena cittotpādena {deyadharmaparityāgena} ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya acalo nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_10 rājā | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena rājā prasenajit kauśalo rājā ca ajātaśatruḥ ubhāv apy etau parasparaṃ viruddhau babhūvatauḥ | athā rājā ajātaśatruś caturaṅgabalakāyaṃ saṃnahya hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ rājānaṃ prasenajitaṃ kauśalam abhiniryāto yuddhāya ||

aśrauṣīd rājā prasenajit kauśalaḥ: rājā ajātaśatruś caturaṅgabalakāyaṃ saṃnahya hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca abhiniryāto yuddhāyeti | śrutvā ca caturaṅgabalakāyaṃ saṃnahya hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ rājānam ajātaśatruṃ pratyabhiniryāto yuddhāya | atha rājñā ajātaśatruṇā rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya sarvo hastikāyaḥ paryastaḥ, aśvakāyo rathakāyaḥ pattikāyaḥ paryastaḥ | rājā prasenajit kauśalo jito bhīto bhagnaḥ parājitaḥ parāpṛṣṭhīkṛta ekarathena śrāvastīṃ praviṣṭaḥ | evaṃ yāvat trir api ||

-------------------- vaidya, p. 27 --------------------

atha rājā prasenajit kauśalaḥ śokāgaraṃ praviśya kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ | tatra ca śrāvastyām anyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena śrutaṃ yathā rājā prasenajit kauśalo jito bhagnaḥ parāpṛṣṭhīkṛtaḥ, ekaratheneha praviṣṭa iti | śrutvā ca punar yena rājā prasenajit kauśalas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya rājānaṃ prasenajitaṃ kauśalaṃ jayenāyuṣā ca vardhayitvā ca (speyer: uvāca): kimarthaṃ deva śokaḥ kriyate? ahaṃ devasya tāvat suvarṇam anuprayacchāmi, yena devaḥ punar api yatheṣṭapracāraṇaṃ kariṣyatīti | tena tasya mahān suvarṇarāśiḥ kṛtaḥ, yatropaviṣṭaḥ puruṣa utthitaṃ puruṣaṃ na paśyati, utthito vā upaviṣṭam* ||

atha rājñā prasenajitkauśalyena svaviṣaye carapuruṣāḥ samantata utsṛṣṭāḥ: śṛṇuta janapravādān iti | yāvaj jetavane dvau mallāv anyonyaṃ saṃjalpaṃ kurutaḥ: asti kesarī nāma saṃgrāmaḥ | tatra ye kātarāḥ puruṣās te saṃgrāmaśirasi sthāpyante, ye madhyās te madhye, ye utkṛṣṭāḥ śūrapuruṣās te pṛṣṭhata iti | tatas te rājñe iti veditavantaḥ | śrutvā ca rājā prasenajit kauśalas tathā caturaṅgabalakāyaṃ saṃnāhya hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca rājānam ajātaśatrum abhiniryāto yuddhāya | tato rājñā prasenajitā kauśalena rājño 'jātaśatror vaidehīputrasya sarvo hastikāyaḥ paryastaḥ, aśvakāyo rathakāyaḥ pattikāyaḥ paryastaḥ | rājānam apy ajātaśatruṃ vaidehīputraṃ jitaṃ bhītabhagnaparājitaṃ parāpṛṣṭhīkṛtaṃ jīvagrāhaṃ gṛhītvā ekarathe 'bhiropya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣīdati | ekāntaniṣaṇṇo rājā prasenajitkauśalo bhagavantam ity avocat: ayaṃ hi bhadanta rājā ajātaśatrur dīrgharātram avairasya me vairī, asapatnasya sapatnaḥ | na cecchāmy enaṃ jīvitād vyaparopayitum*, yasmād vayasyaputro 'yaṃ bhavati | muñcāmy enam iti | muñca mahārājety uktvā bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate:

jayo vairaṃ prasavati duḥkhaṃ śete parājitaḥ | upaśāntaḥ sukhaṃ śete hitvā jayaparājayam* || avś_10.1 ||

atha rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasyaitad abhavat: yan mayā rājyaṃ pratilabdham*, tad asya śreṣṭhinaḥ prasādāt* | yanv aham enaṃ vareṇa pravārayeyam iti | atha rājā prasenajit kauśalas taṃ śreṣṭhinaṃ vareṇa prāvarayati | sa kathayati: ākāṃkṣāmi varam*, saptāhaṃ me yathābhirucitaṃ rājyam anuprayacchateti | tato rājñā sarvavijite ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam*: dattaṃ me śreṣṭhine saptāham ekaṃ rājyam iti | yāvat tena śreṣṭhinā buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ saptāhaṃ bkahtenopanimantritaḥ, rājā ca prasenajit saparivāraḥ | yāvantaś ca kāśikośaleṣu janakāyāḥ prativasanti, teṣāṃ dūtasaṃpreṣaṇaṃ kṛtam*: saptāhaṃ yūyaṃ sakalā yatheṣṭacāriṇaḥ sukhasparśaṃ viharata | kiṃcid āgatya buddhaṃ śaraṇaṃ gacchata, dharmaṃ ca

-------------------- vaidya, p. 28 --------------------

bhikṣusaṃghaṃ ca | māmakaṃ ca bhojanaṃ muñjānās tathāgataṃ paryupāsadhvam iti | tena saptāhaṃ bhagavān saśrāvakasaṃgho mahatā satkāreṇa satkṛtaḥ, bahūni ca prāṇiśatasahasrāṇi kuśale niyojitāni | saptāhasyātyayena bhagavataḥ pādayor nipatya cetanāṃ puṣṇāti, praṇidhiṃ ca cakāra: anenāhaṃ kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca andhe loke anāyake apariṇāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayita, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti ||

atha bhagavāṃs tasya śreṣṭhino hetuparaṃparāṃ karmaparaṃparāṃ ca jñātvā smitaṃ prāvirakārṣīt | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutā nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_10.1 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_10.2 || iti

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ {karma} vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati,

-------------------- vaidya, p. 29 --------------------

nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūṣṇīṣe 'ntarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_10.3 ||

-------------------- vaidya, p. 20 --------------------

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_10.4 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_10.5 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_10.6 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasi tvam ānanda anena śreṣṭhinā tathāgatasya saśrāvakasaṃghasyaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam*, mahājanakāyaṃ ca kuśale niyuktam* | evaṃ bhadanta | eṣa ānanda śreṣṭhī 'nena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca trikalpāsaṃkhyeyasamudānītāṃ bodhiṃ samudānīya mahākaruṇāparibhāvitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrya abhayaprado nāma samyaksaṃbuddho bhaviṣyati, daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyais tribhir āveṇikaiḥ smṛtyupasthānair mahākaruṇayā ca | ayam asya deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 30 --------------------

dvitīyo vargaḥ | tasyoddānam*:

nāvā stambhaṃ ca snātraṃ ca tathetiḥ pratisārakam* (pratihāryakam*) | pāñcavārṣikaṃ stutir varadaḥ kāśikaṃ divyabhojanam* ||

avś_11 nāvikāḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati nadyā ajiravatyā adhastān nāvikagrāme | atha te nāvikā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdan* | ekāntaniṣaṇṇāṃs tān nāvikān bhagavān dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tūṣṇīm* | atha te nāvikā utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam ūcuḥ: adhivāsayatu bhagavān asmākaṃ nadyā ajiravatyās tīre śvo bhaktena sārdhaṃ bhikṣusaṃghena | nausaṃkrameṇottārayiṣyāma iti | adhivāsayati bhagavān nāvikānāṃ tūṣṇībhāvena ||

atha nāvikā nadyā ajiravatyās tīram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpayāmāsur ucchritacchatradhvajapatākaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ gandhaghaṭikāvadhūpitam* | praṇītam āhāraṃ kṛtavantaḥ | prabhūtaṃ ca puṣpasaṃgrahaṃ kṛtvā nausaṃkramaṃ puṣpamaṇḍapair alaṃkārayāmāsuḥ | bhagavataś ca dūtena kālam ārocayāmāsuḥ: samayo bhadanta sajjaṃ bhaktam*, yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyata iti | atha bhagavān bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena nāvikagrāmakas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane nyaṣīdat* | atha te nāvikāḥ sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā śucinā praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastaṃ saṃtarpayati saṃpravārayati | anekaparyāyeṇa śucinā praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastaṃ saṃtarpya saṃpravārya bhagavantaṃ bhuktavantaṃ viditvā dhautahastam apanītapātraṃ nīcatarāṇy āsanāni gṛhītvā bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavāṃs teṣāṃ nāvikānām āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā anekair nāvikaiḥ srotaāpattiphalāni prāptāni, kaiścit sakṛdāgāmiphalāni kaiścid anāgāmiphalāni, kaiścit pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam*, kaiścic chrāvakabodhau cittāny utpāditāni, kaiścit pratyekabodhau, kaiścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau | sarvā ca sā parṣad buddhanimnā dharmapravaṇā saṃghaprāgbhārā vyavasthitā | tatas tair nāvikair bhagavān mahatā satkāreṇa nausaṃkrameṇottāritaḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena ||

-------------------- vaidya, p. 31 --------------------

bhikṣavo buddhapūjādarśanād āvarjitamanaso buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kutremāni bhagavataḥ kuśalamūlāni kṛtānīti | bhagavān āha: tathāgatenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni, yena tathāgatasyaivaṃvidhā pūjā | icchatha bhikṣavaḥ śrotum? evaṃ bhadanta | tena hi bhikṣavaḥ śṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani bhāgīratho nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa dvāṣaṣṭyarhatsahasraparivṛto janapadacārikāṃ caran gaṅgātīram anuprāptaḥ | tasmin samaye 'nyataraḥ sārthavāho 'nekaśataparivāro nadyāṃ gaṅgāyāṃ sārtham uttārayati | tasmiṃś ca pradeśe mahattaskarabhayam* | atha dadarśa sārthavāho bhāgīrathaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dvāṣaṣṭyarhatsahasraparivṛtam* | dṛṣṭvā ca punaḥ cittaṃ prasādayāmāsa | prasannacittaś ca bhagavantam āmantritavān: tatprathamataram eva bhagavantaṃ tārayiṣyāmīti | adhivāsayati bhāgīrathaḥ samyaksaṃbuddhaḥ sārthavāhasya tūṣṇībhāvena | tatas tena sārthavāhena bhāgīrathaḥ samyaksaṃbuddhaḥ dvāṣaṣṭyarhatsahasraparivṛto mahatyā vibhūtyā nausaṃkrameṇottāritaḥ | praṇītena cāhāreṇa saṃtarpyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau praṇidhānaṃ kṛtam* ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena sārthavāho babhūva, ahaṃ saḥ | mayā sa bhāgīrathaḥ, samyaksaṃbuddho dvāṣaṣṭyarhatsahasraparivṛto nausaṃkrameṇottāritaḥ, praṇītenāhāreṇa saṃtarpitaḥ, praṇidhānaṃ ca kṛtam* | tasya me karmaṇo vipākenānantasaṃsāre mahatsukham anubhūtam* | idānīm apy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyaivavidhā pūjā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_12 stambhaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kauravyeṣu janapadacārikāṃ caran kauravyaṃ nagaram anuprāptaḥ | sa ca kauravyo janakāyo buddhavaineya udāracitaḥ pradānaruciś ca | tato bhagavata etad abhavat*: yanv ahaṃ śakraṃ devendraṃ marudgaṇaparivṛtam āhveyeyam, yaddarśanād eṣāṃ kuśalamūlavivṛddhiḥ

-------------------- vaidya, p. 32 --------------------

syād iti | tato bhagavāṃl laukikaṃ cittam utpādayati: aho bata śakro devendro marudgaṇasahāyo gośīrṣacandanamayaṃ stambham ādāya gacched iti || sahacittotpādāc chakro devendro marudgaṇaparivṛto āgato yatra viśvakarmā catvāraś ca mahārājā anekadevanāgayakṣakumbhāṇḍaparivṛto gośīrṣacandanastambham ādāya | hāhākārakilakilāprakṣveḍoccair nādaṃ kurvāṇā bhagavato 'rthe gośīrṣacandanamayaṃ prāsādam abhisaṃskṛtavantaḥ | tatas tasmin prāsāde śakreṇa devendreṇa bhagavān saśrāvakasaṃgho divyenāhāreṇa divyena śayanāsanena divyair gandhamālyapuṣpaiḥ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjitaḥ ||

atha kauravyo janakāyas tāṃ divyāṃ vibhūṣikāṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āpanna imāṃ cintām āpede: nūnaṃ buddho bhagavāṃl loke 'gryaḥ | yat tu nāma sendrair devaiḥ pūjyata iti āvarjitamanā bhagavantam upasaṃkrāntaḥ | bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvaikānte nyaṣīdat* | ekāntaniṣaṇṇaḥ kauravyo janakāyas tasmin prāsāde 'tyarthaṃ prasādam utpādayati ||

tena bhagavāṃs tat prāsādam antardhāpya anityatāpratisaṃyuktāṃ tādṛśīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān*, yāṃ śrutvā anekaiḥ kauravyanivāsibhir manuṣyaiḥ srotaāpattiphalāny anuprāptāni, kaiścit sakṛdāgāmiphalāni kaiścid anāgāmiphalāni, kaiścit pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam*, kaiścic chrāvakabodhau cittāny utpāditāni, kaiścit pratyekāyāṃ bodhau, kaiścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau | sarvā ca sā parṣad buddhanimnā dharmapravaṇā saṃghaprāgbhārā vyavasthitā | tatas te bhikṣavo bhagavato divyapūjādarśanād āvarjitamanaso buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kutremāni bhagavatā kuśalamūlāni kṛtānīti | bhagavān āha: tathāgatenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni, yena tathāgatasyaivaṃvidhā pūjā | icchatha bhikṣavaḥ śrotum? evaṃ bhadanta | tena hi bhikṣavaḥ śṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani brahmā nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | atha brahmā samyaksaṃbuddho dvāṣaṣṭyarhatsahasraparivṛto janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | aśrauṣīd rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ: brahmā samyaksaṃbuddho dvāṣaṣṭyarhatsahasraparivṛto janapadacārikāṃ carann asmākaṃ vijitam anuprāpta iti | śrutvā ca punar mahatyā rājarddhyā mahatā rājānubhāvena yena bhagavān brahmā samyaksaṃbuddhas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya brahmaṇaḥ samyaksaṃbuddhasya pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat* | ekāntaniṣaṇṇaṃ rājānaṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktaṃ bhagavān bodhikarakair dharmaiḥ samādāpayati | atha sa labdhaprasāda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat*: adhivāsayatu

-------------------- vaidya, p. 33 -------------------- me bhagavān asyāṃ rājadhānyāṃ traimāsyavāsāya | ahaṃ bhagavantaṃ saśrāvakasaṃgham upasthāsyāmi cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair iti | adhivāsayati brahmā samyaksaṃbuddho rājñas tūṣṇībhāvena | atha sa rājā mūrdhābhiṣikto bhagavato 'rthe gośīrṣacandanamayaṃ prāsādaṃ kārayāmāsa | sa taṃ vicitrair vastrālaṃkārair alaṃkṛtaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ gandhaghaṭikādhūpitaṃ bhagavataḥ saśrāvakasaṃghasya niryātya traimāsyaṃ praṇītenāhāreṇa saṃtarpya vividhair vastraviśeṣair ācchādyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau praṇidhiṃ cakāra ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto babhūva, ahaṃ saḥ | yan mayā brahmaṇaḥ samyaksaṃbuddhasyaivaṃvidhā pūjā kṛtā, tasya me karmaṇo vipākenānantasaṃsāre mahatsukham anubhūtam* | idānīm apy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyaivavidhā pūjā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_13 snātram* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena śrāvastyāṃ pañcamātrāṇi vaṇikśatāni kāntāramārgapratipannāni | te mārgāt paribhraṣṭā vālukāsthalam anuprāptāḥ | te dharmaśramaparipīḍitāḥ kṣīṇapathyādanāś ca madhyāhnasamaye tīkṣṇakararaśmisaṃtāpitā jaloddhṛtā iva matsyāḥ pṛthivyām āvartante duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānāḥ | tāni devatāsahasrāṇy āyācante: tadyathā śivavaruṇakuberavāsavādīni | na cainān kaścit paritrātuṃ samarthaḥ ||

tatra cānyatara upāsako buddhaśāsanābhijñaḥ | sa tān vaṇija āha: bhavanto buddhaṃ śaraṇaṃ gacchantv iti | tata ekaraveṇa sarva eva buddhaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ

-------------------- vaidya, p. 34 --------------------

navānupūrva{vihāra}samāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_13.1 ||

yāvat paśyati bhagavān saṃbahulān vaṇijo vyasanasaṃkaṭasaṃbādhaprāptān* | tataś cakṣuḥsaṃpreṣaṇamātreṇa jetavane 'ntarhito bhikṣugaṇaparivṛtas taṃ pradeśam anuprāptaḥ | dadṛśus te vaṇijo bhagavataṃ sabhikṣusaṃgham* | dṛṣṭvā ca uccair nādaṃ muktavantaḥ | tato bhagavatā laukikaṃ cittam utpāditam*: aho bata śakro devendro māhendraṃ varṣam utsṛjatu, śītalāś ca vāyavo vāntv iti | sahacittotpādād bhagavataḥ śakreṇa māhendraṃ varṣam utsṛṣṭam*, śītalāś ca vāyavaḥ preṣitāḥ, yatas teṣāṃ vaṇijāṃ tṛṣā vigatā, dāhaś ca praśāntaḥ | tatas tair vaṇigbhiḥ saṃjñā pratilabdhā | bhagavatā caiṣāṃ mārga ākhyāto yena śrāvastīm anuprāptāḥ ||

te mārgaśramaṃ prativinodya tato bhagavatsakāśam upasaṃkrāntāḥ | teṣāṃ bhagavatā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā kaiścit srotaāpattiphalam adhigatam*, kaiścit sakṛdāgāmiphalam*, kaiścid anāgāmiphalam*, kaiścit pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam*, kaiścic chrāvakabodhau cittāny utpāditāni, kaiścit pratyekāyāṃ bodhau, kaiścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau | yadbhūyasā ca sā parṣad buddhanimnā dharmapravaṇā saṃghaprāgbhārā vyavasthitā ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhagavān*, yāvad ime vaṇijo bhagavatā kāntāramārgāt paritrātāḥ | sahacittotpādāc ca māhendravarṣaṃ vṛṣṭam* | śītalāś ca vāyavaḥ pravātā iti | bhagavān āha: tathāgatenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇy api kalpaśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_13.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani candano nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā

-------------------- vaidya, p. 35 --------------------

devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | atha candanaḥ samyaksaṃbuddho janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | atha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto yena candanaḥ samyaksaṃbuddas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya candanasya samyaksaṃbuddhasya pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat* | ekānte niṣaṇṇaṃ rājānaṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktaṃ candanaṃ samyaksaṃbuddo bodhikarakair dharmaiḥ samādāpayati | atha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena candanaḥ samyaksaṃbuddas tenāñjaliṃ praṇamya candanaṃ samyaksaṃbuddham idam avocat*: adhivāsayatu me bhagavān asyāṃ rājadhānyāṃ traimāsyavāsāya sārdhaṃ bhikṣusaṃgheneti | adhivāsayati candanaḥ samyaksaṃbuddho rājñas tūṣṇībhāvena | tatra ca samayena mahatī anāvṛṣṭiḥ prādurbhūtā, yayā nadyudapānāny alpasalilāni saṃvṛttāni, puṣpaphalaviyuktāś ca pādapāḥ || tato rājā candanaṃ samyaksaṃbuddham adhyeṣituṃ pravṛttaḥ | bhagavann asmin nagaramadhye puṣkariṇīṃ gandhodakaparipūrṇāṃ karayiṣyāmi, yatra bhagavān saśrāvakasaṃghaḥ snāsyati | apy eva nāma bhagavataḥ snānād asmin me vijite devo varṣed iti | adhivāsayati bhagavāṃś candanaḥ samyaksaṃbuddho rajñas tuṣṇībhāvena | tato rajñā kṣatriyeṇa mūrdhābhiṣiktenāmātyebhya ājñā dattā: gandhodakaṃ sajjīkurvantu bhavantaḥ, ratnamayāṃś ca kumbhān*, yena vayaṃ bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ snāpayiṣyāma iti | tato rājñā āmātyagaṇaparivṛtena tan nagaram apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpitum ucchritadhvajapatākaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ

gandhodakapariṣiktaṃ vicitradhūpadhūpitam* | puṣkariṇī cāsya kāritā | tato bhagavāṃś candanaḥ samyaksaṃbuddaḥ sarvānugrahārtham ekacīvarakaḥ puṣkariṇyāṃ sthitaḥ | tato rājñāmātyagaṇaparivṛtena candanaḥ samyaksaṃbuddhaḥ saśrāvakasaṃgho nānāgandhaparibhāvitenodakena snāpitaḥ | sahasnānād eva candanasya samyaksaṃbuddhasya śakreṇa devendreṇa tathāvidhaṃ māhendraṃ varṣam utsṛṣṭaṃ yena sarvasasyāni niṣpannāni | taddhaitukaṃ ca mahājanakāyena buddhe bhagavati śraddhā pratilabdhā | aneke ca gandhastūpāḥ pratiṣṭhāpitāḥ | ye ca tatra candanaṃ samyaksaṃbuddhaṃ śaraṇaṃ gatāḥ, sarve te parinirvṛtāḥ | aham ekas teṣām avaśiṣṭaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_14 ītiḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe |

-------------------- vaidya, p. 36 --------------------

tasmiṃś ca nāḍakanthāyāṃ mahājanamarako babhūva | tato janakāyo rogaiḥ pīḍitaḥ tāni tāni devatāsahasrāṇy āyācate śivavaruṇakuberavāsavādīni | na cāsya sā ītir upaśamaṃ gacchati | athānyatama upāsako nāḍakanthāyāṃ prativasati | sa nāḍakantheyān brāhmaṇagṛhapatīn idam avocat: eta yūyaṃ buddhaṃ śarāṇaṃ gacchata, taṃ ca bhagavantam āyācadhvam ihāgamanāya | apy eva bhagavatā svalpakṛcchreṇāsyā īter vyupaśamaḥ syād iti | atha nāḍakantheyā brāhmaṇagṛhapatayo bhagavantam āyācituṃ pravṛttāḥ: āgacchatu bhagavān asmād vyasanasaṃkaṭān mocanāyeti ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrva{vihāra}samāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_14.1 ||

atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto nāḍakanthām anuprāptaḥ | tato bhagavatā tan nagaraṃ sarvaṃ hṛdimaitryā sphuṭam*, yato marakāḥ prakrāntāḥ, ītiś ca vyupaśāntā | tatas teṣāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāṃ buddhadarśanān mahāprasāda utpannaḥ, prasādajātaiś ca bhagavān saśrāvakasaṃghaḥ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ saṃpravāritaḥ | tatas tebhyo bhagavatā tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā anekair brāhmaṇagṛhapatibhiḥ srotaāpattiphalam anuprāptam*, aparaiḥ sakṛdāgāmiphalam, aparaiḥ anāgāmiphalam*, aparaiḥ pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | sarvaṃ ca tan nagaraṃ buddhanimnaṃ dharmapravaṇaṃ saṃghaprāgbhāraṃ saṃvṛttam* ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yāvad ime satvā bhagavataḥ prasādād vyasanagatāḥ santo vyasanāt parimuktā iti | bhagavān āha: tathāgatenaivaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | -------------------- vaidya, p. 37 --------------------

ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{sonst: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_14.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani candro nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | atha candraḥ samyaksaṃbuddho janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | aśrauṣīd rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ: candraḥ samyaksaṃbuddho 'smākaṃ vijitam anuprāpta iti | śrutvā ca punar mahatyā rājarddhyā mahatā rājānubhāvena samanvāgato yena candraḥ samyaksaṃbuddhas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya candrasya samyaksaṃbuddhasya pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat* | ekāntaniṣaṇṇaṃ rājānaṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktaṃ candraḥ samyaksaṃbuddho bodhikarakair dharmaiḥ samādāpayati | atha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto labdhaprasāda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena candraḥ samyaksaṃbuddhas tenāñjaliṃ praṇamya candraṃ samyaksaṃbuddham idam avocat*: adhivāsayatu me bhagavān iha vāsaṃ traimāsyaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena | ahaṃ bhagavantaṃ upasthāsyāmi cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair iti | adhivāsayati candraḥ samyaksaṃbuddho rājñas tūṣṇībhāvena | tasya ca rājño nagare tena samayena mahājanamarako babhūva, ītiś ca, yena sa mahājanakāyo 'tīva saṃtarpyate | tato rājñā vyādhipraśamanārthaṃ candraḥ samyaksaṃbuddho 'dhīṣṭaḥ | sādhu bhagavan kriyatām asyā īter upaśamopāya iti | tato bhagavāṃś candraḥ samyaksaṃbuddho rājānam uvāca: gaccha mahārāja imāṃ saṃghāṭīṃ dhvajāgre baddhā mahatā satkāreṇa sve vijite paryāṭaya, asya ca mahāntam utsavaṃ kuru | sarvaṃ ca mahājanakāyaṃ buddhānusmṛtau samādāpayeti | te svastir bhaviṣyatīti | tato rājñā yathānuśiṣṭaṃ sarvaṃ tathaiva ca kṛtam* | taddhetutatpratyayaṃ ca sarvā ītayaḥ praśāntāḥ | tataḥ sa janakāyo labdhaprasādo rājāmātyapaurāś ca buddhaṃ śaraṇaṃ gatāḥ, dharmaṃ saṃghaṃ ca śaraṇaṃ gatāḥ ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ahaṃ saḥ | mayāsau candrasya samyaksaṃbuddhasya mahatī pūjā kṛtā | tasya me karmaṇo vipākena devamanuṣyasaṃprāpakaṃ saṃsāre mahatsukham anubhūtam* | idānīm api taddhaituky eva vibhūtiḥ, yena yac cintayāmi yat prārthaye tat tathaiva sarvaṃ samṛdhyati | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 38 --------------------

avś_15 prātihāryam* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe | yadā rājñā ajātaśatruṇā devadattavigrāhitena pitā dhārmiko dharmarājo jīvitād vyaparopitaḥ, svayam eva ca rājye pratiṣṭhitaḥ, tadā ye aśrāddhās te balavanto jātāḥ, śrāddhās tu durbalāḥ saṃvṛttāḥ | yāvad anyatamo vṛddhāmātyo 'śrāddho bhagavacchāsanavidveṣī, sa brāhmaṇebhyo yajñam ārabdho yaṣṭum* | tatrānekāni brāhmaṇaśatasahasrāṇi saṃnipatitāni | taiḥ kriyākāraḥ kṛtaḥ: na kenacic chramaṇagautamaṃ darśanāyopasaṃkramitavyam* | atha te brāhmaṇāḥ kṛtāvayaḥ samagrāḥ saṃmodamānā vīthīmadhye vedoktena vidhinā śakram āyācituṃ pravṛttāḥ: ehy ehi ahalyājāra ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrva{vihāra}samāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_15.1 ||

paśyati bhagavān: ime brāhmaṇāḥ pūrvāvaropitakuśalamūlā gṛhītamokṣamārgāḥ svahitaiṣiṇo 'bhimukhā nirvāṇe bahirmukhāḥ saṃsārād akalyāṇamitrasaṃsārgād idānīṃ macchāsanaṃ vidviṣanti, yanv aham eṣāṃ vinayahetor autsukyam āpadyeyeti | atha bhagavāñ chakraveṣam abhinirmāya taṃ yajñavāṭaṃ divyenāvabhāsenāvabhāsya avataritum ārabdhaḥ | tatas te brāhaṇā hṛṣṭatuṣṭapramuditā udagraprītisaumanasyajātā

-------------------- vaidya, p. 39 --------------------

ekasamūhenoktavantaḥ: ehy ehi bhagavan, svāgataṃ bhagavata iti | tato bhagavān śakraveṣadhārī prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ | eṣa śabdo rājagṛhe samantato visṛtaḥ: yajñe śakro devendro 'vatīrṇa iti | yaṃ śutvānekāni prāṇiśatasahasrāṇi saṃnipatitāni | tato bhagavān āvarjitā brāhmaṇā iti viditvā śakraveṣam antardhāpya buddhaveṣeṇaiva sthitvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā ṣaṣṭyā brāhmaṇasahasrair viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam*, anekaiś ca prāṇiśatasahasrair bhagavati śraddhā pratilabdhā ||

tato bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yāvad ebhir brāhmaṇair bhagavantam āgatya satyadarśanaṃ kṛtam*, anekaiś ca prāṇiśatasahasrair mahān prasādo 'dhigata iti | bhagavān āha: tathāgatenaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{auch: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_15.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani indradamano nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | sā rājadhānī tīrthikāvaṣṭabdhā | aśrauṣīd anyatamo rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ: indradamanaḥ samyaksaṃbuddho 'smākaṃ vijitam anuprāpta iti | śrutvā ca punar mahatyā rājarddhyā mahatā rājānubhāvena samanvāgato yenendradamanaḥ samyaksaṃbuddhas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavata indradamanasya samyaksaṃbuddhasya pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekānte niṣaṇṇaṃ rājānaṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktam indradamanaḥ samyaksaṃbuddho bodhikarakair (speyer: bodhisatvakarakair) dharmaiḥ samādāpayati | atha sa rājā labdhaprasāda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yenendradamanaḥ samyaksaṃbuddhas tenāñjaliṃ praṇamya indradamanaṃ samyaksaṃbuddham idam avocat*: adhivāsayatu me bhagavāṃs traimāsyavāsāya | ahaṃ bhagavantaṃ upasthāsyāmi cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair iti | bhagavān āha: asti te mahārāja vijite kaścid vihāro yatrāgantukā gamikāś ca bhikṣavo vāsaṃ kalpayiṣyantīti? rājovāca: nāsti bhagavan, kiṃ tarhi tiṣṭhatu bhagavān, ahaṃ vihāraṃ kārayiṣyāmi, yatrāgantukā gamikāś ca bhikṣavo vāsaṃ kalpayiṣyantīti | tato rājñā tathāgatasyārthe vihāraḥ kāritaḥ aviddhaprākāratoraṇo gāvākṣaniryūhajālārdhacandravedikāpratimaṇḍita

-------------------- vaidya, p. 40 --------------------

āstaraṇopeto jalādhārasaṃpūrṇas tarugaṇaparivṛto nānāpuṣpaphalopetaḥ | kṛtvā ca bhagavataḥ saśrāvakasaṃghasya niryātitaḥ | adhīṣṭaś ca bhagavān mahāprātihāryaṃ prati | tato bhagavatā indradamanena samyaksaṃbuddhena rājño 'dhyeṣayā mahāprātihāryaṃ vidarśitaṃ buddhāvataṃsakavikrīḍitam*, yaddarśanād rājā sāmātyanaigamajānapadaḥ sarve ca nāgarāḥ suprasannāḥ śāsane saṃraktatarāḥ saṃvṛttāḥ ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ahaṃ saḥ | mayā sā indradamanasya samyaksaṃbuddhasyaivaṃvidhā pūjā kṛtā | tasya me karmaṇo vipākena saṃsāre 'nantaṃ sukham anubhūtam* | idānīṃ me tathāgatasya sata iyaṃ śāsanaśobhā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_16 pāñcavārṣikam* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe | yadā devadattena mohapuruṣeṇa bhagavacchāsane 'narthasahasrāṇi kṛtāni, na ca śakitaṃ bhagavato romeñjanam api kartum*, tadā rājānam ajātaśatrum āmantritavān*: kriyatāṃ rājagṛhe kriyākāro na kenacic chramaṇasya gautamasyopasaṃkramitavyam*, piṇḍakena vā pratipādayitavyaḥ | evam ayam alabdhalābho 'labdhasaṃmāno niyatam anyadeśaṃ saṃkrāntiṃ kariṣyatīti | rajñā tathā kāritam* | tatra ye upāsakā dṛṣṭasatyās te rodituṃ pravṛttāḥ: hā kaṣṭam anāthībhūtaṃ rājagṛhanagaraṃ yatra hi nābhodumbarapuṣpadurlabhaprādurbhāvaṃ (speyer: nāmodumbarapuṣpadurlabhaprādurbhāvaṃ) buddhaṃ bhagavantam āsādya tasya na śakyate saṃgrahaḥ kartum iti | eṣa śabdaḥ śrutiparaṃparayā bhikṣubhiḥ śrutaḥ | tata āyuṣmatānandena yathāśrutaṃ bhagavato niveditaḥ | bhagavān āha: alpotsukas tvam ānanda bhava, tathāgatā evātra kālajñāḥ | api tu yāvac chāsanaṃ me tāvac chrāvakāṇām upakaraṇavaikalyaṃ na bhaviṣyati prāg evedānīm iti ||

atrāntare śakrasya devānām indrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate | sa paśyati bhagavacchāsanasyaivaṃvidhāṃ vikṛtim* | sahadarśanād eva dāyakadānapatīnāṃ utsāhasaṃjananārthaṃ buddhotpādasya māhātmyasaṃjananārtham ajātaśatror devadattasya ca madadarpacchittyartham ātmanaś ca prasādasaṃjananārthaṃ sakalaṃ rājagṛham udāreṇāvabhāsenāvabhāsyoccaiḥśabdham udāritavān: eṣo 'ham adyāgreṇa bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ divyaiś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upasthāsyāmi | ity uktvā yena

-------------------- vaidya, p. 41 --------------------

bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte sthitaḥ | atha śakro devendro bhagavantam idam avocat: adhivāsayatu me bhagavān asminn eva rājagṛhe nagare | ahaṃ bhagavantam upasthāsyāmi cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair iti | bhagavān āha: alaṃ kauśika kṛtam etad yāvad eva cittam abhiprasannam* | bahavo hi loke puṇyakāmā iti | śakraḥ prāha: adhivāsayatu me bhagavān pañca varṣāṇi | tathāgatasyārthe pañcavārṣikaṃ kariṣyāmīti | bhagavān āha: alaṃ kauśika kṛtam etad yāvac cittam abhiprasannam* | bahavo hi loke puṇyakāmā iti | śakraḥ prāha: adhivāsayatu me bhagavān pañca divasān iti | tato bhagavān svapuṇyabalapratyakṣīkaraṇārthaṃ śakrasya ca devendrasyānugrahārtham anāgatapañcavārṣikaprabandhahetoś cādhivāsitavāṃs tūṣṇībhāvena ||

atha śakro devendro bhagavas tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā tad veṇuvanaṃ vaijayantaṃ prāsādaṃ pradarśitavān*, divyāni cāsanāni, divyāḥ puṣkaraṇīr divyaṃ ca bhojanam* | atha bhagavān prajñapta eva āsane niṣaṇṇaḥ | tataḥ śakro devendraḥ sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā anekadevatāsahasraparivṛtaḥ svahastaṃ saṃtarpayati saṃpravārayati | anekaparyāyeṇa svahastaṃ saṃtarpya saṃpravārya bhagavantaṃ bhuktavantaṃ viditvā dhautahastam apanītapātraṃ nīcataram āsanaṃ gṛhītvā bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tato bhagavān śakraṃ devendraṃ saparivāraṃ dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | paśyati ca rājā ajātaśatrur upariprāsādatalagataḥ san bhagavato veṇuvane evaṃvidhāṃ pūjāṃ* | dṛṣṭvā ca punar vipratisārajāto mahāntaṃ prasādaṃ praveditavān* | rājagṛhanivāsinaś ca paurā dharmavegapṛaptā rājānam upasaṃkramyaivam ūcuḥ: muṣyante deva mahārāja rājagṛhanivāsinaḥ paurāḥ, yatra nāma devāḥ pramattāḥ santaḥ pramādavihāriṇo divyān viṣayān apahāya bhagavantaṃ pūjayanti | sādhu deva ughāṭyatāṃ kriyākāra iti ||

tato rājñā ajātaśatruṇā kriyākāram udghāṭya rājagṛhe nagare ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kāritam*: kriyatāṃ bhagavataḥ satkāro yathāsukham iti | tato rājagṛhanivāsinaḥ paurāḥ saparivārā hṛṣṭatuṣṭapramuditā udagraprītisaumanasyajātāḥ puṣpagandhamālyāny ādāya bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | tato devair manuṣyaiś ca bhagavato mahān satkāraḥ kṛtaḥ, bhagavatā ca tad adhiṣṭhānaṃ devamanuṣyāṇāṃ tādṛśī caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā anekair devamanuṣyaiḥ satyadarśanaṃ kṛtam* ||

bhikṣavo bhagavataḥ pūjāṃ dṛṣṭvā saṃśayajātā buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavataḥ śāsane evaṃvidha utsava iti | bhagavān āha: tathāgatenaivaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau,

-------------------- vaidya, p. 42 --------------------

na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{auch: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_16.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani ratnaśailo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | tasyāṃ ca rājadhānyāṃ dharmabuddhir nāma rājā rājyaṃ kārayati tasyāṃ ca rājadhānyāṃ mahatī ītiḥ | tatas tena rājñā ītipraśamanahetor bhagavān śrāvakasaṃghatraimāsye bhaktenopanimantritaḥ |trāyāṇāṃ māsānām atyayena sā ītiḥ praśāntā | tato rājño nāgaraiś cāvarjitamānasais tathāgatasya saśrāvakasaṃghasya pañcavārṣikaṃ kṛtam* | āha ca:

rājabhūtena ānanda ratnaśailo mahādyutiḥ | avīṣṭaḥ śāntikāmena akārṣīt pañcavārṣikam* || avś_16.2 || iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ahaṃ saḥ | yan mayā ratnaśailasya tathāgatasya pañcavārṣikaṃ kṛtam*, tena me saṃsāre mahatsukham anubhūtam* | taddhaitukaś cedānīṃ tathāgatasyaivaṃvidhaḥ satkāraḥ | parinirvṛtasya ca me śāsane anekāni pañcavārṣikaśatāni bhaviṣyati | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_17 stutiḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayena śrāvastyāṃ pañcamātrāṇi gāndharvikaśatāni goṣṭhikānāṃ prativasanti | tatra ca kāle supriyo nāma gāndharvikarājo 'bhyāgataḥ | tasyaivaṃvidhā śaktiḥ: ekasyāṃ tantryāṃ sāpta svarān ādarśayati, ekaviṃśatiṃ mūrcchināḥ | sa ṣaṇmahānagarāṇy apaṭukāny udghoṣayamāṇaḥ śrāvastīm anuprāptaḥ | śrāvastīnivāsibhiś ca gāndharvikai rājñe niveditam* | rājāha: alpotsukā bhavantu bhavantaḥ, vayam atra kālajñā bhaviṣyāma iti ||

-------------------- vaidya, p. 43 --------------------

atha supriyasya gāndharvikarājasyaitad abhavat: evam anuśrūyate rājā prasenajid gāndharve 'tīva kuśalaḥ | yanv aham anena saha vādam ārocayeyam iti | tataḥ supriyo gāndharvikarājo yena rājā prasenajit kauśalas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya rājānaṃ prasenajitaṃ kauśalam idam āvocat*: śrutaṃ me rājan yathā tvaṃ gāndharvakuśala iti | yadi te aguru, mīmāṃsasveti | tato rājñā prasenajitā tasya vikṣepaḥ kṛtaḥ | uktaś ca: sādho asti me gurur jetavane sthito 'nuttaro gāndharvikarājaḥ | ehi tat samīpaṃ yāsyāma iti | atha rājā prasenajit kauśalaḥ pañcamātrair gāndharvikaśataiḥ parivṛtaḥ supriyeṇa gāndharvikarājenānekaiś ca prāṇiśatasahasrair jetavanaṃ gataḥ ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_17.1 ||

tato bhagavān vaineyajanānugrahārthaṃ laukikaṃ cittam utpāditavān* | aho bata pañcaśikho gandharvaputraḥ saptagandharvasahasraparivṛto vaiḍūryadaṇḍāṃ vīṇām ādāya matsakāśam upasaṃkrāmed iti | sahacittotpādāt pañcaśikho gandharvaputraḥ saptagandharvasahasraparivṛto bhagavantaṃ yathāvad abhyarcya bhagavato vaiḍūryadaṇḍāṃ vīṇām upanayati sma | tataḥ supriyo gandharvarājo bhagavataḥ purastād vīṇām anuśrāvitum ārabdhaḥ | yata ekasyāṃ tantryāṃ sapta svarāṇi ekaviṃśatiṃ mūrcchanāś ca darśayitum ārabdhaḥ, yac chravaṇād rājā prasenajid anyatamaś ca mahājanakāyaḥ paraṃ vismayam āpannaḥ | tato bhagavān api vaiḍūryadaṇḍāṃ vīṇām āśrāvitavān*: yata ekaikasyāṃ tantryām aneke svaraviśeṣā mūrcchanāś ca bahuprakārā darśitāḥ, te ca śūnyākāreṇaiva | idaṃ ca śarīraṃ vīṇāvad ādarśitavān*, svarān indriyavat, mūrcchanāś cittadhātuvat* | yac chravaṇād āvarjitaḥ supriyo gandharvarājo vīṇāṃ gandhakuṭyāṃ niryātya bhagavatsakāśe pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā

-------------------- vaidya, p. 44 --------------------

parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣākṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

tata āvarjitā devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragā bhhagavacchāsane rakṣāvaraṇaguptiṃ kartum ārabdhāḥ | pañcānām api gāndharvikaśatānāṃ prītisaumanasyajātānām etad abhavat*: vayaṃ nīce karmaṇi vartāmahe kṛcchravṛttayaś ca | yan nu vayaṃ rājānaṃ vijñāpya bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ nagarapraveśenopanimantrayemahīti | yāvat tair gāndharvikair labdhānujñair bhagavān saśrāvakasaṃgho nagarapraveśenopanimantritaḥ | adhivāsitaṃ ca bhagavatā teṣāṃ gāndharvikāṇāṃ tūṣṇībhāvena | tatas tair gāndharvikair rājāmātyapaurajānapadasahāyaiḥ sarvā śrāvastī nagarī apagatapāṣāṇaśarkarakaṭhallā gandhodakapariṣiktā nānāpuṣpāvakīrṇā vicitradhūpadhūpitā puṣpavitānamaṇḍitā | te ca gāndharvikāḥ svayam eva vīṇām ādāya mṛdaṅgaveṇupaṇavādiviśeṣair upasthānaṃ cakruḥ, praṇītena cāhāreṇa bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ saṃtarpayāmāsuḥ ||

tato bhagavān smitam akārṣīt* | dharmatā khalu yasmin samaye buddhā bhagavantaḥ smitaṃ prāviṣkurvanti, tasmin samaye nīlapītalohitāvadātā arciṣo mukhān niścārya kāścid adhastād gacchanti, kāścid upariṣṭād gacchanti | yā adhastād gacchanti, tāḥ saṃjīvaṃ kālasūtraṃ saṃghātaṃ rauravaṃ mahārauravaṃ tapanaṃ pratāpanam avīcim arbudaṃ nirarbudaṃ aṭaṭaṃ hahavaṃ huhuvam utpalaṃ padmaṃ mahāpadmaṃ narakān gatvā ye uṣṇanarakās teṣu śītībhūtā nipatanti, ye śītanarakās teṣūṣṇībhūtā nipatanti | tena teṣāṃ satvānāṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabhyante | teṣām evaṃ bhavati: kiṃ nu vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, āhosvid anyatropapannā iti | teṣāṃ prasādasaṃjananārthaṃ bhagavān nirmitaṃ visarjayati | teṣāṃ nirmitaṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavati: na hy eva vayaṃ bhavanta itaś cyutāḥ, nāpy anyatropapannāḥ | api tv ayam apūrvadarśanaḥ satvaḥ, asyānubhāvenāsmākaṃ kāraṇāviśeṣāḥ pratiprasrabdhā iti | te nirmite cittam abhiprasādya tan narakavedanīyaṃ karma kṣapayitvā devamanuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇanti, yatra satyānāṃ bhājanabhūtā bhavanti | yā upariṣṭād gacchanti, tāś cāturmahārājikāṃs trayastriṃśān, yāmāṃs tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmakāyikān brahmapurohitān mahābrahmaṇaḥ parīttābhān apramāṇābhān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhāñ śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān abṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān gatvā anityaṃ duḥkhaṃ śūnyam anātmety udghoṣayanti, gāthādvayaṃ ca bhāṣante:

ārabhadhvaṃ niṣkrāmata yujyadhvaṃ buddhaśāsane | dhunīta mṛtyunaḥ sainyaṃ naḍāgāram iva kuñjaraḥ || avś_17.2 ||

yo hy asmin dharmavinaye apramattaś cariṣyati | prahāya jātisaṃsāraṃ duḥkhasyāntaṃ kariṣyati || avś_17.3 ||

-------------------- vaidya, p. 45 --------------------

atha tā arciṣas trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum anvāhiṇḍya bhagavantam eva pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanugacchanti | tad yadi bhagavān atītaṃ karma vyākartukāmo bhavati, bhagavataḥ pṛṣṭhato 'ntardhīyante | anāgataṃ karma vyākartukāmo bhavati, purastād antardhīyante | narakopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādatale 'ntardhīyante | tiryagupapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pārṣṇyām antardhīyante | pretopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, pādāṅguṣṭhe 'ntardhīyante | manuṣyopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, jānunor antardhīyante | balacakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, vāme karatale 'ntardhīyante | cakravartirājyaṃ vyākartukāmo bhavati, dakṣiṇe karatale 'ntardhīyante | devopapattiṃ vyākartukāmo bhavati, nābhyām antardhīyante | śrāvakabodhiṃ vyākartukāmo bhavati, āsye 'ntardhīyante | pratyekāṃ bodhiṃ vyākartukāmo bhavati, ūrṇāyām antardhīyante | anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ vyākartukāmo bhavati, uṣṇīṣe antardhīyante ||

atha tā arciṣo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavata ūrṇāyām antarhitāḥ | athāyuṣmān ānandaḥ kṛtakarapuṭo bhagavantaṃ papraccha:

nānāvidho raṅgasahasracitro vaktrāntarān niṣkasitaḥ kalāpaḥ | avabhāsitā yena diśaḥ samantād divākareṇodayatā yathaiva || avś_17.4 ||

gāthāś ca bhāṣate:

vigatodbhavā dainyamadaprahīṇā buddhā jagaty uttamahetubhūtāḥ | nākāraṇaṃ śaṅkhamṛṇālagauraṃ smitam upadarśayanti jinā jitārayaḥ || avś_17.5 ||

tatkālaṃ svayam adhigamya vīra buddhyā śrotṝṇāṃ śramaṇa jinendra kāṅkṣitānām* | dhīrābhir munivṛṣa vāgbhir uttamābhir utpannaṃ vyapanaya saṃśayaṃ śubhābhiḥ || avś_17.6 ||

nākāsmāl lavaṇajalādrirājadhairyāḥ saṃbuddhāḥ smitam upadarśayanti nāthāḥ | yasyārthe smitam upadarśayanti dhīrāḥ taṃ śrotuṃ samabhilaṣanti te janaughāḥ || avś_17.7 || iti

bhagavān āha: evam etad ānanda, evam etat | nāhetvapratyayam ānanda tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti | paśyasy ānanda ebhir gāndharvikair mamaivaṃvidhaṃ satkāraṃ kṛtam* | evaṃ bhadanta | ete ānanda gāndharvikāḥ anena kuśalamūlena cittotpādena deyadharmaparityāgena ca yathākālānugatāṃ pratyekāṃ bodhiṃ samudānīya anāgate 'dhvani varṇasvarā nāma pratyekabuddhā bhaviṣyanti hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya | ayam eṣāṃ deyadharmo yo mamāntike cittaprasāda iti ||

-------------------- vaidya, p. 46 --------------------

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayānāṃ chettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta bhagavatā kuśalamūlāni kṛtāni yeṣām ayam anubhāva iti | bhagavān āha: tathāgatenaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{auch: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_17.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani prabodhano nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | atha rājña udyānaṃ sarvakuśalasaṃpannaṃ babhūva | atha sa bhagavāṃs tad udyānaṃ praviśya rājānugrahārtham anyatamaṃ vṛkṣam upaniśritya niṣaṇṇaḥ | tataḥ saṃstaraṃ prajñapya tejodhātuṃ samāpannaḥ | atha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ strīmayena tūryeṇa vādyamānenodyānaṃ praviṣṭaḥ | atha sa rājā tad udyānam anuvicaran dadarśa bhagavantaṃ prabodhanaṃ samyaksaṃbuddhaṃ prāsādikaṃ prasādanīyaṃ śāntamānasaṃ parameṇa cittadamavyupaśamena samanvāgataṃ suvarṇayūpam iva śriyā jvalantam* | dṛṣṭvā ca punaḥ prasādajātaḥ sa rājā sāntaḥpuro vividhena vādyena vādyamānena bhagavantaṃ tataḥ samādheḥ prabodhayāmāsa, praṇītena cāhareṇa pratipāditavān*, anuttarāyāṃ ca samyaksaṃbodhau kṛtavān* ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena rājā babhūva, ahaṃ saḥ | yan mayā prabodhanasya samyaksaṃbuddhasya pūjā kṛtā, tenaiva hetunā idānīṃ mama gāndharvikair evaṃvidhaṃ satkāraḥ kṛtaḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_18 varadaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | atha śrāvastyām anyatamaḥ pāradāriko maline karmaṇi vartate | sa rājapuruṣair gṛhītvā rājña upanāmitaḥ |

-------------------- vaidya, p. 47 --------------------

tato rājñā aparādhika iti kṛtvā vadhya utsṛṣṭaḥ | sa rājapuruṣair nīlāmbaravasanair udyataśastraiḥ karavīramālābaddhakaṇṭheguṇo rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣv anuśrāvyamāṇo dakṣiṇena nagaradvāreṇa apanīyate ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrva{vihāra}samāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_18.1 ||

atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | dadarśa sa puruṣo buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam śītyānuvañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punar bhagavataḥ pādayor nipatya bhagavantam idam avocat*: varāho 'smi bhagavan*, iṣṭaṃ me jīvitaṃ prayaccheti | tato bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate: gaccha ānanda rājānaṃ prasenajitam* | vada: anuprayaccha me etaṃ puruṣam*, pravrājayāmīti | athāyuṣmān ānando yena rājā prasenajit kauśalas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya rājānaṃ prasenajitaṃ kauśalaṃ bhagavadvacanenovāca: anujānīhi, bhagavān etaṃ puruṣaṃ pravrājayatīti | bhavyarūpa iti viditvā rājñā prasenajitkauśalenānujñātaḥ | sa bhagavatā pravrājita upasaṃpaditaś ca | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣākṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayānāṃ chettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavatā sarvaṃ cintitamātraṃ samṛdhyatīti | bhagavān āha: tathāgatenaivaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu

-------------------- vaidya, p. 48 --------------------

jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca;

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{auch: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_18.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani indradhvajo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | tasyāṃ rājadhānyāṃ brāhmaṇo vedavedāṅgapārago rājño 'grāsanikaḥ | athendradhvajaḥ samyaksaṃbuddhāḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya tāṃ rājadhānīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | adrākṣīt sa brāhmaṇa indradhvajaṃ samyaksaṃbuddhaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyaṃjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punar mūlanikṛtta iva drumo bhagavataḥ pādayor nipatyovāca: vāraho 'smi sugata, niṣīdatu bhagavān agrāsana iti | atha bhagavān indradhvajaḥ samyaksaṃbuddhas tasyānugrahārtham agrāsane niṣaṇṇaḥ | agrāsane niṣaṇṇaś cendradhvajaḥ samyaksaṃbuddhas tena brāhmaṇena padaśatena stutaḥ, praṇītena cāhareṇa pratipāditaḥ, anuttarāyāṃ ca samyaksaṃbodhau praṇidhānaṃ kṛtam* | taddhaitukaṃ yāvad āvarjitā rājāmatyapaurāḥ ||

tat kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena brāhmaṇo babhūva, ahaṃ saḥ | yan me indradhvajasya tathāgatasya pūjā kṛtā, taddhaitukaṃ ca me saṃsāre anantaṃ sukham anubhūtam* | api yac cintayāmi, yat prārthaye, tat sarvaṃ samṛdhyati | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_19 kāśikavastram* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe | yadā rājñā bimbisāreṇānekaprāṇiśatasahasraparivāreṇa satyāni dṛṣṭāni, tadā tena kṛtapratyupakārasaṃdarśanārthaṃ buddhapūjāsaṃvartanārthaṃ gṛhavistarasaṃdarśanārthaṃ buddhotpādabahumānasaṃjananārthaṃ ca bhagavān

-------------------- vaidya, p. 49 --------------------

saśrāvakasaṃgho rājakule bhaktenopanimantritaḥ, māgadhakānāṃ ca paurāṇām ājñā dattā: bhagavato nagarapraveśe puṣpagandhamālyavilepanaiḥ pūjā kartavyā, sarvaṃ ca rājagṛhaṃ nagaram apagatapāṣāṇasarkarakaṭhallaṃ vyavasthāpayitavyam*, nānāpuṣpāvakīrṇam ucchritadhvajapatākaṃ yāvac ca veṇuvanaṃ yāvac ca rājagṛham*, atrāntarā sarvo mārgo vicitrair vastrāir ācchādayitavya iti | amātyaiś ca sarvam anuṣṭhitam* | tato rājā bimbisāraḥ svayam eva bhagavato mūrdhni śataśalākaṃ chatraṃ dhārayati, pariśeṣāḥ paurāḥ bhikṣusahasrasya ||

atha bhagavān dānto dāntaparivāraḥ śāntaḥ śāntaparivāro mukto muktaparivāra āśvasta āśvastaparivāro vinīto vinītaparivāro 'rhann arhatparivāro vītarāgo vītarāgaparivāraḥ prāsādikaḥ prāsādikaparivāro vṛṣabha iva gogaṇaparivṛto gaja iva kalabhagaṇaparivṛtaḥ siṃha iva daṃṣṭrigaṇaparivṛto haṃsa iva haṃsagaṇaparivṛto suparṇīva pakṣigaṇaparivṛto vipra iva śiṣyagaṇaparivṛtaḥ svaśva iva turagagaṇaparivṛtaḥ śūra iva yodhagaṇaparivṛto deśika ivādhvagagaṇaparivṛtaḥ sārthavāha iva vaṇiggaṇaparivṛtaḥ śreṣṭhīva paurajanaparivṛtaḥ koṭṭarāja iva mantrigaṇaparivṛtaś cakravartīva putrasahasraparivṛtaś candra iva nakṣatragaṇaparivṛtaḥ sūrya iva raśmisahasraparivṛto dhṛtarāṣṭra iva gandharvagaṇaparivṛto virūḍha iva kumbhāṇḍagaṇaparivṛto virūpākṣa iva nāgagaṇaparivṛto dhanada iva yakṣagaṇaparivṛto vemacitrīvāsuragaṇaparivṛtaḥ śakra iva tridaśagaṇaparivṛto brahmā iva brahmakāyikaparivṛtaḥ stimita iva jalanidhiḥ sajala iva jaladharo vimada iva gajapatiḥ sudāntair indriyair asaṃkṣobhiteryāpathapracāro 'nekair āveṇikair buddhadharmaiḥ parivṛto bhagavāṃs tat puraṃ praviśati ||

yadā ca bhagavatā indrakīle pādo nyastaḥ, tadeyaṃ mahāpṛthivī ṣaḍvikāraṃ prakampitā | bhagavataḥ purapraveśe evaṃrūpāṇy adbhutāni bhavanty anyāni ca | tadyathā: saṃkṣiptāni viśālībhavanti, hastinaḥ krośanti aśvāś ca heṣante ṛṣabhā nardante gṛhagatāni vividhavādyabhāṇḍāni svayaṃ nadanti, andhāś cakṣūṃṣi pratilabhante, badhirāḥ śrotraṃ mūkāḥ pravyāharaṇasamarthā bhavanti, pariśiṣṭendriyavikalā indriyāṇi paripūrṇāni pratilabhante, madyamadākṣiptā vimadībhavanti, viṣapītā nirviṣībhavanti, anyonyavairiṇo maitrīṃ pratilabhante, gurviṇyaḥ svastinaḥ prajāyante, bandhanabaddhā vimucyante, adhanā dhanāni pratilabhante, āntarikṣāś ca devāsuragaruḍakinnaramahoragā divyaṃ puṣpam utsṛjanti ||

atha bhagavān evaṃvidhayā vibhūtyā rājakulaṃ praveṣṭum ārabdhaḥ | rājā ca bimbisāraḥ svayam eva bahirdvāraśālastho gośirṣacandanodakena pādyaṃ gṛhītvā bhagavataḥ pādau bhikṣusaṃghasya ca prākṣalayati | sukhopaniṣaṇṇaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā śatarasenāhāreṇa pratipādayāmāsa | bhuktavantaṃ kāśikavastrair ācchāditavān* | taddhaitukaṃ ca āvarjitā māgadhakāḥ paurāḥ ||

tato bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kutremāni bhagavatā kuśalamūlāni kṛtāni, yato bhagavata evaṃvidhā pūjā bhikṣusaṃghasya ceti |

-------------------- vaidya, p. 50 --------------------

bhagavān āha: tathāgatenaivaitāni bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | mayaitāni karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca |

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | *{auch: karmāṇy api kalpaśatair api |}* sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_19.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani kṣemaṃkaro nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa janapadacārikāṃ carann anyatamāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ | aśrauṣīd rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ: kṣemaṃkaraḥ samyaksaṃbuddho janapadacārikāṃ carann asmākaṃ rājadhānīm anuprāpta iti | śrutvā ca mahatyā rājarddhyā mahatā rājānubhāvena samanvāgataḥ | yena bhagavān kṣemaṃkaraḥ samyaksaṃbuddhas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya kṣemaṃkarasya samyaksaṃbuddhasya pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekānte niṣaṇṇaṃ rājānaṃ kṣatriyaṃ mūrdhābhiṣiktam kṣemaṃkaraḥ samyaksaṃbuddho bodhikarakair dharmaiḥ samādāpayati | atha sa rājā labdhaprasādaḥ kṣemaṃkaraṃ samyaksaṃbuddhaṃ rājakule nimantrya śatarasenāhāreṇa pratipādayāmāsa | śatasāhasreṇa ca vastreṇācchādayāmāsa | parinirvṛtasya ca samantayojanaṃ stūpaṃ kāritavān krośam uccatvena ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.