Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/6

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Kinh tạng › Thí dụ · Bổn sự

Avadānaśataka

Thông tin
GRETIL — the following editions: (1) Ed. P.L. Vaidya, Darbhanga 1958 (Buddhist Sanskrit Texts ; 19) and (2) Ed. J.S. Speyer, St. Petersbourg, 2 vols., 1906-1909 (Bibliotheca Buddhica ; 3).CC BY-NC-SA 4.0

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ kuśinagaryāṃ viharati sma mallānām upavartane yamakaśālavane | atha bhagavāṃs tad eva parinirvāṇakālasamaye āyuṣmantam ānandam āmantrayate sma: prajñāpaya ānanda tathāgatasya antareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcam* | adya tathāgatasya rātryā madhyame yāme nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyati | evaṃ bhadantety āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutya antareṇa yamakaśālayor uttarāśirasaṃ mañcaṃ prajñāpya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvāikānte 'sthāt* | ekāntasthita āyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat | prajñapto bhadanta tathāgatasya antareṇa yamakaśālayor uttarāśirā mañcaḥ | atha bhagavān yena mañcas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya dakṣinena pārśvena śayyāṃ kalpayati pāde pādam ādhāya alokasaṃjño smṛtaḥ saṃprajānan nirvāṇasaṃjñām eva manasi kurvan ||

tena khalu samayena kuśinagaryāṃ subhadraḥ parivrājakaḥ prativasati jīrṇavṛddho mahallakaḥ | sa viṃśatiśatavayaskaḥ kauśināgarāṇāṃ mallānāṃ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito 'rhan saṃmataḥ | aśrauṣīt subhadraḥ parivrājakaḥ: atra śramaṇasya gautamasya rātryā madhyame yāme anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyati | asti ca dharmeṣu kāṅkṣāyitatvam*, āśā ca me saṃtiṣṭhate, pratibalaś ca me sa bhagavān gautamaḥ tatkāṅkṣāyitatvaṃ prativinodayitum* | śrutvā ca punaḥ kuśinagaryā niṣkramya yena yamakaśālavanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ ||

tena khalu samayena āyuṣmān ānando bahir vihārasyābhyavakāśe caṃkrame caṃkramyate | adrākṣīt subhadraḥ parivrājaka āyuṣmantam ānandam* | dūrād eva dṛṣṭvā ca punar yenāyuṣmān ānandas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramyāyuṣmatānandena sārdhaṃ saṃmukhaṃ saṃmodanīṃ saṃrañjanīṃ vividhāṃ kathāṃ vyatisāryaikānte 'sthāt* | ekāntasthitaḥ subhadraḥ parivrājaka āyuṣmantam ānandam idam avocat*: śrutaṃ me ānanda adya śramaṇasya gautamasya rātryā madhyame yāme nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau

-------------------- vaidya, p. 102 --------------------

parinirvāṇaṃ bhaviṣyati | asti ca me dharmeṣu kāṅkṣāyitatvam*, āśā ca me saṃtiṣṭhate, pratibalaś ca me sa bhagavān gautamas tatkāṅkṣāyitatvaṃ prativinodayitum* | saced bhagavata ānanda asty aguru, praviśema, pṛcchema kaṃcid eva pradeśam*, saced avakāśaṃ kuryāt praśnavyākaraṇāya | ānanda āha: alaṃ subhadra | mā bhagavantaṃ viheṭhaya | śrāntakāyo bhagavān*, klāntakāyaḥ sugataḥ | dvir api trir api subhadraḥ parivrājaka āyuṣmantam ānandam idam avocat* śrutaṃ bho ānanda adya śramaṇasya gautamasya rātryā madhyame yāme anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyati, asti ca me dharmeṣu kāṅkṣāyitatvam* | āśā ca me saṃtiṣṭhate | pratibalaś ca me sa bhagavān gautamas tatkāṅkṣāyitatvaṃ prativinodayitum* | saced bhagavata ānanda, asty aguru, praviśema, pṛcchema kaṃcid eva pradeśam*, saced avakāśaṃ kuryāt praśnasya vyākaraṇāya | dvir api trir api āyuṣmān ānandaḥ subhadraṃ parivrājakam idam avocat: alaṃ subhadra, mā tathāgataṃ viheṭhaya, śrāntakāyo bhagavān*, klāntakāyaḥ sugataḥ | punar api subhadraḥ parivrājaka āyuṣmantam ānandam idam avocat*: śrutaṃ bho ānanda purāṇānāṃ parivrājakānām antikāj jīrṇānāṃ buddhānāṃ (speyer: vṛddhānāṃ) mahatāṃ caraṇācāryāṇām*: kadācit karhicit tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke utpadyante, tadyathā udumbaraṃ puṣpam* | tasya cādya bhagavato gautamasya rātryā madhyame yāme anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāṇaṃ bhaviṣyati | asti ca me dharmeṣu kāṅkṣāyitatvam* | āśā ca me saṃtiṣṭhate | pratibalaś ca me sa bhagavān gautamas tatkāṅkṣāyitatvaṃ prativinodayitum* | saced bhagavata ānanda asty aguru, praviśema, pṛcchema kaṃcid eva pradeśam*, saced avakāśaṃ kuryāt praśnavyākaraṇāya | punar apy ānandaḥ subhadraṃ parivrājakam idam avocat*: alaṃ subhadra | mā tathāgataṃ viheṭhaya | śrāntakāyo bhagavān*, klāntakāyaḥ sugataḥ ||

imāṃ ca punar āyuṣmatā ānandasya subhadreṇa parivrājakenā sārdham antarākathāṃ viprakṛtām aśrauṣīd bhagavān divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa | śrutvā ca punar āyuṣmantam ānandam idam avocat: alam ānanda | mā subhadraṃ parivrājakaṃ vāraya | praviśatu, pṛcchatu yad yad evākāṅkṣati | ayaṃ me paścimo bhaviṣyati anyatīrthikaparivrājakaiḥ sārdham antarākathāsamudāhāraḥ | ayaṃ ca me caramo bhaviṣyati sākṣācchrāvakāṇām ehibhikṣukayā pravrajitānām*, yaduta subhadra parivrājakaḥ | atha subhadra parivrājako bhagavatā kṛtāvakāśo hṛṣṭatuṣṭapramudita udagraprītisaumanasyajāto yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavatā sārdhaṃ saṃmukhaṃ saṃmodanīṃ saṃrañjanīṃ vividhāṃ kathāṃ vyatisāryaikānte niṣaṇṇaḥ | ekāntaniṣaṇṇaḥ subhadraḥ parivrājako bhagavantam idam avocat: yānīmāni bho gautama pṛthagloke tīrthyāyatanāni: tadyathā pūraṇaḥ kāsyapaḥ, māskarī gośālīputraḥ, sañjayī vairūṭīputraḥ, ajitaḥ keśakambalaḥ, kukudaḥ kātyāyanaḥ, nirgrantho jñātaputraḥ, pratyajñāsiṣur me svāṃ svāṃ pratijñāṃ ### ||

atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate:

ekānnatriṃśatko vayasā subhadra yat prāvrajaṃ kiṃkuśalaṃ gaveṣī | pañcāśad varṣāṇi samādhikāni yasmād ahaṃ pravrajitaḥ subhadra || avś_40.1 ||

-------------------- vaidya, p. 103 --------------------

śīlaṃ samādhiś caraṇaṃ ca vidyā caikāgratā cetaso bhāvitā me | āryasya dharmasya pradeśavaktā ito bahir vai śramaṇo 'sti nānyaḥ || avś_40.2 ||

yasya subhadra dharmavinaye āryāṣṭāṅgo mārgo nopalabhyate, prathamaḥ śramaṇas tatra nopalabhyate | dvitīyas tṛtīyaś caturthaḥ śramaṇas tatra nopalabhyate | yasmiṃs tu subhadra dharmavinaye āryāṣṭāṅgo mārga upalabhyate prathamaḥ śramaṇas tatropalabhyate | dvitīyas tṛtīyaś caturthaḥ śramaṇas tatropalabhyate | asmiṃs tu subhadra dharmavinaye āryāṣṭāṅgo mārga upalabhyate | iha prathamaḥ śramaṇa upalabhyate, iha dvitīyaḥ, iha trtīyaḥ, iha caturthaḥ | na santi ito bahiḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vā | śūnyāḥ parapravādāḥ śramaṇair vā brāhmaṇair vā | evam atra parṣadi samyaksiṃhanādaṃ nadāmi | asmin khalu dharmaparyāye bhāṣyamāṇe subhadrasya parivrājakasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur utpannam* | atha subhadraḥ parivrājako dṛṣṭadharmā prāptadharmā paryavagāḍhadharmā tīrṇakāṅkṣas tīrṇavicikitso 'parapratyayo 'nanyaneyaḥ śāstuḥ śāsanadharmeṣu vaiśāradyaprāpta utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yenāyuṣmān ānandas tenāñjaliṃ praṇamya āyuṣmantaṃ ānandam idam avocat | lābhā bhadanta ānandena sulabdhā yad bhagavatā ānando mahācāryeṇa mahācāryāntevāsikābhiṣekeṇābhiṣiktaḥ | api tu asmākam api syur lābhāḥ sulabdhā yad vayaṃ labhemahi svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam* | athāyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat*: ayaṃ bhadanta subhadraḥ parivrājaka ākāṅkṣate svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvam* | tatra bhagavān subhadraṃ parivrājakam āmantrayate | ehi bhikṣo, cara brahmacaryam* | saiva tasyāyuṣmataḥ pravrajyābhūt sopasaṃpat, sa bhikṣubhāvaḥ ||

evaṃ pravrajitaḥ sa āyuṣmān eko vyapakṛṣṭo 'pramatta ātāpī prahitātmā vyahārṣīt* | eko vyapakṛṣṭo 'pramatta ātāpī prahitātmā viharan* yad arthaṃ kulaputrāḥ keśaśmaśru avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajanti, tad anuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñayā sākṣātkṛtyopasaṃpadya pravedayati: kṣīṇā me jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nānyam asmād bhavaṃ prajānāmi | ājñātavān āyuṣmān arhan babhūva suvimuktaḥ | athāyuṣmataḥ subhadrasyārhatvaprāptasya vimuktisukhaṃ pratisaṃvedayata etad abhavat*: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ śāstāraṃ parinirvāpayantaṃ paśyeyam* | yanv ahaṃ prathamataraṃ parinirvāpayeyam iti | tatrāyuṣmān subhadraḥ prathamataraṃ parinirvṛtaḥ, tataḥ paścād bhagavān* ||

yadā bhagavatā paścimaśayanopagatena dharmoparodhikāyāṃ vedanāyāṃ vartamānāyām*, chidyamāneṣu dharmeṣu, mucyamāneṣu saṃdhiṣu, subhadro 'rhatve pratiṣṭhāpitaḥ, bahavaś ca kauśīnāgarā mallā dharme niyuktāḥ, tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta, yad ayaṃ subhadraḥ parivrājako bhagavatā chidyamāneṣu dharmeṣu mucyamānāsu saṃdhiṣu saṃsāravāgurāyā mocayitvā yāvad atyantaniṣṭhe nirvāṇe pratiṣṭhāpita iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ mayā vigatarāgeṇa vigatadveṣeṇa vigatamohena parimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ subhadraḥ parivrājakaḥ saṃasāravāgurāyā mocayitvā yāvad atyantaniṣṭhe

-------------------- vaidya, p. 104 --------------------

nirvāṇe pratiṣṭhāpitaḥ | yat tu mayā atīte 'dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsair ūhāpohavirahitena tiryagyonāv upapannena svajīvitaparityāgena subhadraḥ paritrātaḥ, kauśīnāgarāś ca mallāḥ | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani anyatarasyāṃ parvatadaryāṃ mṛgayūthapaḥ prativasati anekamṛgasahasraparivāraḥ paṇḍito vyakto medhāvī | tac ca mṛgayūthaṃ lubdhakena vicārya rājñe niveditam* | tato rājñā caturaṅgeṇa balakāyena nirgatya tan mṛgayūthaṃ sarvaṃ saṃkaṭīkṛtam* | tato yūthapater etad abhavat*: yady aham idānīm imān na rakṣiṣyāmi, adyaiva te sarvaṃ na bhaviṣyantīti | tato yūthapatiḥ samantato vyavalokayitum ārabdhaḥ: katamena pradeśenāsya mṛgakulasya niḥsaraṇaṃ syād iti | sa paśyati tasyāṃ parvatadaryāṃ nadīṃ vahamānām* | sā ca nadī ahāryahāriṇī śīghrasrotāḥ, te ca mṛgā durbalāḥ | tato yūthapatiḥ sahasā tāṃ nadīm avatīrya madhye sthitvā śabdam udīrayati: āgacchantu bhavantaḥ, etasmāt kūlād utplutya mama pṛṣṭe pādān sthāpayitvā paratra kūle pratitiṣṭhata | anenopāyena jīvitaṃ vaḥ paśyāmi, ato 'nyathā maraṇam iti | tatas tair mṛgais tathaiva kṛtam* | atha tasya pṛṣṭhe kṣuranipātātvak chinnā | māṃsarudhirāsthirāśir vyavasthitaḥ | na cāsya vyavasāyo nivṛttaḥ tadgatakāruṇyo mṛgāṇām antike | tataḥ sarveṣu laṅghiteṣu pṛṣṭhato 'valokayituṃ pravṛttaḥ: mā kaścid atrālaṅghitaṃ (speyer: śto) bhaviṣyatīti | sa paśyati mṛgaśāvakam ekam alaṅghitam* | tato yūthapatiś chidyamāneṣu marmasu mucyamānāsu saṃdhiṣu iṣṭajīvitam agaṇayitvā kūlam uttīrya mṛgaśāvakaṃ pṛṣṭham adhirohya nadīm uttārya kūle sthāpayitvā taṃ mṛgagaṇam uttīrṇaṃ dṛṣṭvā maraṇakāle praṇidhiṃ kartum ārabdhaḥ: yathā me ime mṛgā ayaṃ ca mārgaśāvaka iṣṭena jīvitenācchāditāḥ, vyasanāt paritrātāḥ, evam apy aham anāgate 'dhvani anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya etān saṃsāravāgurāyā mocayeyam iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena mṛgapatir āsīt*, ahaṃ sa | mṛgā ime kauśīnāgarā mallāḥ | mṛgaśāvakaḥ ayam eva subhadraḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta subhadreṇa karmāṇi kṛtāni yena paścimaḥ sākṣācchrāvakāṇām iti | bhagavān āha: subhadreṇaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni | na bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca |

na praṇaśyanti karmāṇy kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_40.1 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśatisahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | atha bhagavataḥ kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya

-------------------- vaidya, p. 105 --------------------

bhāgineyo 'śoko nāmnā | sa bhagavatsakāśe mokṣārthī pravrajitaḥ | sa svādhīnaṃ mokṣaṃ manyamāno na vyāyacchate | yāvad dīrghakālaprakarṣeṇāśoko janapade varṣoṣitaḥ | bhagavāṃś ca kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhaḥ sakalaṃ buddhakāryaṃ kṛtvā indhanakṣayād ivāgniḥ paścimaśayanopagataḥ, aśokaś ca bhikṣur aśokasyādhastāt pratisaṃlīno babhūva | atha yā devatā tasminn aśokavṛkṣe vyuṣitā, sā bhagavataḥ kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya parinirvāṇaṃ śrutvā rodituṃ pravṛttā | tasya rudantyā aśrubindavo 'śokasya kāye nipatituṃ pravṛttāḥ | athāśoka ūrdhvamukhas tāṃ devatāṃ rudantīm āha: kimarthaṃ devate rudyata iti | devatovāca: adya rātryā madhyame yāme bhagavataḥ kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya parinirvāṇaṃ bhaviṣyatīti | athāśoko devatāvacanam upasṛtya marmaviddha iva pracalitavān* | so 'pi karuṇakaruṇaṃ rodituṃ pravṛttaḥ | tato devatayā pṛṣṭaḥ: kimarthaṃ rodiṣīti | aśoka uvāca: guruviyogāj jñātiviyogāc ca | kāśyapo me samyaksaṃbuddho mātulaḥ | so 'haṃ visrabdhavihārī na vyāyatavān* | dūre cāsau | ahaṃ ca pṛthagjanaḥ | apakṛṣṭatvād adhvano na śakṣyāmi viśeṣam adhigantum iti | devatovāca: yadi punar ahaṃ bhavantaṃ bhagavatsakāśam upanayeyam*, kiṃ śakyam iti | aśoka uvāca: tathā hi me buddhiḥ paripakvā, yathā sahadarśanād eva bhagavataḥ śakṣyāmi viśeṣam adhigantum iti | tato devatayā aśoko bhagavatsakāśam ṛddhyanubhāvān nītaḥ | tasya bhagavaddarśanāt prasāda utpannaḥ | prasādajātasya ca bhagavatā kāśyapena tathāvidho dharmo deśitaḥ yacchravaṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | prathamataraṃ cāyuṣmān aśokaḥ parinirvṛtaḥ, tato bhagavān kāśyapaḥ samyaksaṃbuddhāḥ ||

tataḥ sā devatā āyuṣmato 'śokasya parinirvāṇaṃ dṛṣṭvā prītim utpādayāmāsa | cintayati ca: yaḥ kaścid anenāyuṣmatā viśeṣo 'dhigataḥ, sarvaḥ sa mām āgamya | evam apy aham anāgate 'dhvani yo 'sau bhagavatā kāśyapena uttaro nāma māṇavo vyākṛtaḥ: bhaviṣyasi tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti, tasyāham eva paścimaśayanopagatasya caramaḥ sākṣācchravakāṇām ehibhikṣukayā pravrajitānāṃ bhaveyam*, pūrvataraṃ ca bhagavataḥ parinirvāpayeyam*, tato bhagavān* śākyamunir iti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yāsau devatā, ayaṃ sa subhadraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyaṃ yat kalyāṇamitratā vihariṣyāmaḥ kalyāṇsahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

athāyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat: iha mama bhadanta ekākino rahogatasya pratisaṃlīnasya evaṃ cetasi cetaḥparitarka udapādi: upārdham idaṃ brahmacaryasya yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ iti | {bhagavān āha:} mā tvam ānanda evaṃ vocaḥ: upārdham idaṃ brahmacaryasya yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ iti | sakalam idam ānanda -------------------- vaidya, p. 106 --------------------

kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpamitratā na pāpasahāyatā na pāpasaṃparkaḥ | tat kasya hetoḥ? māṃ hy ānanda kalyāṇamitram āgamya jātidharmāṇaḥ satvā jātidharmatāyāḥ parimucyante, jarāvyādhiśokamaraṇaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmāṇaḥ satvā upāyāsadharmatāyāḥ parimucyante | tad anenaiva te ānanda paryāyeṇa veditavyaṃ yat sakalam idaṃ kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ yaduta kalyāṇamitratā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasaṃparkaḥ, na pāpasahāyatā na pāpamitratā na pāpasaṃparkaḥ | ity evaṃ te ānanda śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 107 --------------------

paṃcamo vargaḥ

tasyoddānam*:

guḍaśālā ca bhaktaṃ ca toyaṃ varcaghaṭena ca | koliko hy uttaraś cāpi jātyandhaḥ śreṣṭhir eva ca | putro jāmbālakaś caiva vargo bhavati samudditaḥ ||

avś_41 guḍaśālā | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe | yadā bhagavatā anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, tadāyuṣmadbhyāṃ śāriputramaudgalyāyanābhyām iyaṃ pratijñā kṛtā: na tāvat piṇḍakaṃ paribhokṣyāmahe (speyer: paribhokṣyāvahe), yāvan narakatiryakpretebhya ekasatvam api na mocayāva iti | tatas tāv āyuṣmatau kālena kālaṃ kadācin narakacārikāṃ carataḥ, kadācit tiryakpretacārikāṃ carataḥ | tau tatra satvānāṃ vividhayātanābhyāhatānām asatpralāpaṃ dṛṣṭvā tān āgatya catasṛṇāṃ parṣadām ārocayataḥ | te 'pi śrutvā saṃvegam āpadyante | tatas tau tad adhiṣṭhānaṃ tathāvidhāṃ dharmadeśanāṃ kurutaḥ, yayā aneke satvā viśeṣam adhigacchanti, dharmaśravaṇakathāyāś ca bhājanībhavanti ||

yāvad apareṇa samayenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ pretacārikāṃ carann adrākṣīt pretaṃ parvatakūṭaprakhyaṃ samudrasadṛśakukṣiṃ sūcīchidropamamukhaṃ svakeśasaṃchannam ādīptaṃ samyakprajvalitam ekajvālībhūtaṃ dhyāyantam ārtasvaraṃ krandantam*, duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanām anubhavantam*, yena yenoccāraprasrāvabhūmis tena tenānvāhiṇḍamānaṃ tad api kṛcchreṇāsādayantam* | tataḥ sthaviraḥ pretaṃ papraccha: kiṃ te bhoḥ karma kṛtaṃ yenaivaṃvidhāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayasa iti | preta āha: āditye hi samudgate na dīpena prayojanam* | bhagavantam etam arthaṃ paripṛccha | sa te asmākīnāṃ karmaplotiṃ vyākariṣyatīti | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyano yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ ||

tena khalu samayena bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati, kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam* | anekaśatā ca parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty anijyamānair indriyaiḥ | tato buddhā bhagavantaḥ pūrvālāpinaḥ priyālāpinaḥ ehīti svāgatavādinaḥ

-------------------- vaidya, p. 108 --------------------

smitapūrvaṃgamāś ca | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: ehi maudgalyāyana svāgataṃ te, kutas tvam etarhy āgacchasīti | maudgalyāyana āha: āgacchāmy ahaṃ bhadanta pretacārikāyāḥ | tatrāhaṃ pretam adrākṣaṃ sūcīchidropamamukhaṃ parvatopamakukṣiṃ svakeśasaṃchannaṃ durgandhaṃ paramadurgandham* | āha ca:

viśuṣkakaṇṭhoṣṭhapuṭaḥ suduḥkhitaḥ pravṛddhaśailopamacarvitāśrayaḥ | (speyer: ścañvitāśrayaḥ ) svakeśasaṃchannamukho digambaraḥ susūkṣmasūcīsadṛśānanaḥ kṛśaḥ || avś_41.1 ||

nagnaḥ svakeśasaṃchanno asthiyantravaducchritaḥ | kapālapāṇir ghoraś ca krandan samabhidhāvati || avś_41.2 ||

bubhukṣayā pipāsayā klānto vyasanapīḍitaḥ | ārtasvaraṃ krandamāno duḥkhāṃ vedati vedanām* | kiṃ tena prakṛtaṃ pāpaṃ martyaloke sudāruṇam* || avś_41.3 || iti

bhagavān āha: pāpakārī maudgalyāyana sa pretaḥ | icchasi tasya karmaplotiṃ śrotum*? evaṃ bhadanta | tena hi maudgalyāyana śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ maudgalyāyana rājagṛhe nagare 'nyataraḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tasya pañcamātrāṇīkṣuśālaśatāni, yatra cekṣuḥ pīḍyate | asati ca buddhānām utpāde pratyekabuddhā loka utpadyante hīnadīnānukampakāḥ prāntaśayanāsanabhaktā ekadakṣiṇīyā lokasya | yāvad anyatamaḥ pratyekabuddho hīnadīnānukampakī prāntaśayanāsanasevī | sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat* | sa ca bhadantaḥ kṣayavyādhinā spṛṣṭaḥ | tasya vaidyenekṣurasa upadiṣṭaḥ | sa śreṣṭhisakāśaṃ yantraśālām upasaṃkrāntaḥ | śreṣṭhinā ca sa pratyekabuddho dṛṣṭaḥ kāyaprāsādikaś cittaprāsādikaś ca | dṛṣṭvā śreṣṭhinā uktaḥ: kenāryasya prayojanam iti | pratyekabuddhaḥ kathayati: gṛhapate ikṣuraseneti | tatas tena gṛhapatinā bhṛtakapuruṣasyājñā dattā āryasyekṣurasaṃ prayaccheti | sa ca gṛhapatiḥ kenacid eva karaṇīyena bahir yānāya saṃprasthitaḥ | atha tasya puruṣasya parakīye dravye mātsaryam utpannam*: yady aham asya rasaṃ dāsye, punar apy eṣa āgamiṣyatīti | tena aniṣṭagatitrayaprapātanamreṇa sarvābhimatagatidvayanirākariṣṇunā atyantadūrāpagatenāryadharmebhyaḥ pāpaṃ cittam utpādya sa pratyekabuddha uktaḥ: āhara bhikṣo pātram*, dehi, rasaṃ te dāsyāmīti | asamanvāhṛtya arhacchrāvakapratyekabuddhānāṃ jñānadarśanaṃ na pravartata iti | hīnadīnānukampitayā bhṛtyapuruṣo 'yam asyānugrahaḥ kartavya iti tat pātram upanāmitam* | tato 'sau durācāro nirghṛṇahṛdayas tad gṛhītvā pratiguptaṃ pradeśaṃ gatvā prasrāveṇā pūrayitvā upari ikṣurasenācchādya tasmai pratyekabuddhāyānupradadau | tena saṃlakṣitam* sa cintayati: bahv anena tapasvinā pāpaṃ kṛtam api | sa tad ekānte chorayitvā prakrāntaḥ ||

-------------------- vaidya, p. 109 --------------------

bhagavān āha: kiṃ manyase maudgalyāyana yo 'sau tena kālena tena samayena bhṛtakapuruṣa āsīt', ayaṃ sa pretaḥ | tasya karmaṇo vipākena saṃsāre 'nantaṃ duḥkham anubhūtavān* | idānīm api pretabhūtaḥ prakṛṣṭataraṃ duḥkham anubhavati | tasmāt tarhi te maudgalyāyana mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyaṃ yathā evaṃvidhā doṣā na syur ye pretasya | iti hi maudgalyāyana ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi te maudgalyāyana ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ te maudgalyāyana śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanā āyuṣmān mahāmaudgalyāyano 'nye ca devāsuragaruḍādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_42 bhaktam* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ {śrāvastyāṃ} viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu samayenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ anyatarasmin vṛkṣamūle niṣaṇṇo divāvihārāya | aśrauṣīd āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ pretyāḥ śabdam ārtasvaraṃ krandantyāḥ, duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānāyā bhaktaṃ mārgantyāḥ: bubhukṣitāsmi mārṣāḥ, pipāsitāsmi mārṣā iti | tataḥ sthaviramahāmaudgalyāyanena pretī dṛṣṭvā pṛṣṭā ca: kiṃ te pāpaṃ kṛtaṃ yenaivaṃvidhāni duḥkhāny anubhaviṣyasīti | pretī āha: āditye hi samudgate na dīpena prayojanam* | bhagavantam etam arthaṃ pṛccha, sa te asmākīnāṃ karmaplotiṃ vyākariṣyatīti | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyano yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ ||

tena khalu punaḥ samayena bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati, kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam* | anekaśatā ca parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty anijyamānair indriyaiḥ | tato buddhā bhagavantaḥ pūrvālāpinaḥ priyālāpinaḥ ehīti svāgatavādinaḥ smitapūrvaṃgamāś ca | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: ehi maudgalyāyana svāgataṃ te, kutas tvam etarhy āgacchasīti | maudgalyāyana āha: āgacchāmy ahaṃ bhadanta pretacārikāyāḥ | tatrāhaṃ pretīm adrākṣaṃ sūcīchidropamamukhīṃ parvatopamakukṣiṃ svakeśasaṃchannāṃ nagnām ārtasvaraṃ krandantīṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānām* | āha ca:

viśuṣkakaṇṭhoṣṭhapuṭā suduḥkhitā pravṛddhaśailopamacarvitāśrayā | (speyer: ścañcitāś) svakeśasaṃchannamukhī digambarā susūkṣmasūcīsadṛśānanā kṛśā || avś_42.1 ||

-------------------- vaidya, p. 110 --------------------

nagnā svakeśasaṃchannā asthiyantravaducchritā | kapālapāṇinī ghorā krandantī paridhāvati || avś_42.2 ||

bubhukṣayā pipāsayā krāntā vyasanapīḍitā | *{sonst: pipāsayā klānta vyasanapīḍitā}* ārtasvaraṃ krandamānā duḥkhāṃ vindanti vedanām* || avś_42.3 ||

kiṃ tayā prakṛtaṃ pāpaṃ martyaloke sudāruṇam* | yena evaṃvidhaṃ duḥkham anubhavati bhayānakam* || avś_42.4 || iti

bhagavān āha: pāpakāriṇī maudgalyāyana sā pretī | icchasi tasyā karmaplotiṃ śrotum*? evaṃ bhadanta | tena hi maudgalyāyana śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ maudgalyāyana atīte 'dhvani viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | tasyāṃ ca vārāṇasyām anyatamā gṛhapatipatnī matsariṇī kuṭukuñcikā āgṛhītapariṣkārā kākāyāpi baliṃ na pradātuṃ vyavasyati, prāg evānyeṣāṃ yācakānām* | sā śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān dṛṣṭvā cittaṃ pradūṣayati | yāvad anyataraḥ piṇḍapātikas tasyā gṛhaṃ praviṣṭaḥ | tasyās taṃ dṛṣṭvā mātsaryam utpannam* | cittaṃ ca pradūṣya imāṃ cintām āpede: yady aham asya satkāraṃ kariṣyāmi, punar apy eṣa āgamiṣyatīti | tatas tayā pāpakāriṇyā aniṣṭaṃ paralokabhayam avigaṇayya sa bhikṣur upanimantrya dvāraṃ baddhvā bhaktacchedaṃ kāritaḥ | bahu ca paribhāṣyoktaḥ: iyaṃ te bhikṣo satkriyā | mā punar idaṃ gṛhaṃ pravekṣyasīti ||

sā tena mātsaryeṇāsevitena bhāvitena bahulīkṛtena preteṣūpapannā | evaṃvidhāni duḥkhāni pratyanubhavati | tasmāt tarhi maudgalyāyana mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam* | ete doṣā na bhaviṣyanti, te tasyāḥ pretyā iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasa āyuṣmān mahāmaudgalyāyano 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragā bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_43 pānīyam* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ pretacārikāṃ caran pretīm adrākṣīd dagdhasthūṇāsadṛśīṃ svakeśasaṃchannāṃ

-------------------- vaidya, p. 111 --------------------

sūcīchidropamamukhīṃ parvatopamakukṣim ādīptāṃ pradīptāṃ prajvalitām ekajvālībhūtāṃ dhmāyantīṃ tṛṣārtāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānām* | darśanamātreṇa cāsyā nadyudapānāni śuṣyanti | yadā devo varṣati, tadā tasyā upari savisphuliṅgāṅgāravarṣaṃ patati | dṛṣṭvā tām āyuṣmān mahāmaudgalyāyana āha: kiṃ tvayā kṛtaṃ pāpaṃ yenaivaṃvidhaṃ duḥkham anubhavasīti | pretī āha: pāpakāriṇy ahaṃ bhadanta mahāmaudgalyāyana | etam ārthaṃ bhagavantaṃ pṛccha | sa te asmākīnāṃ karmaplotiṃ kathayiṣyati, yāṃ śrutvā anye 'pīha satvāḥ pāpāt karmaṇaḥ prativiraṃsyantīti | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyano yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ ||

tena khalu punaḥ samayena bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam* | anekaśatā ca parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty anijyamānair indriyaiḥ | tato buddhā bhagavantaḥ pūrvālāpinaḥ priyālāpina ehīti svāgatavādinaḥ smitapūrvaṃgamāś ca | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: ehi maudgalyāyana svāgataṃ te, kutas tvam etarhy āgacchasīti | mahāmaudgalyāyana āha: āgacchāmy ahaṃ bhadanta pretacārikāyāḥ | tatrāhaṃ pretīm adrākṣaṃ dagdhasthūṇāsadṛśīṃ svakeśasaṃchannāṃ sūcīchidropamamukhīṃ parvatopamakukṣim ādīptāṃ pradīptāṃ prajvalitām ekajvālībhūtāṃ dhmāyantīm ārtasvaraṃ kradantīṃ tṛṣārtāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānām* | darśanamātreṇa cāsyā nadyudapānāni śuṣyanti | yadā devo varṣati tadā asyā upari savisphuliṅgam aṅgāravarṣaṃ patati | bhagavān āha: pāpakāriṇī maudgalyāyana sā pretī | icchasi tasyā karmaplotiṃ śrotum*? evaṃ bhadanta | tena hi maudgalyāyana śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ maudgalyāyana atīte 'dhvani asminn eva bhadrakalpe viṃśatisahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | tatrānyatamo bhikṣur adhvānaṃ pratipannaḥ | sa tṛṣārtaḥ kūpam upasṛptaḥ | tatrānyatarā dārikā pānīyaghaṭaṃ pūrayitvā sthitābhūt* | sā bhikṣuṇoktā: tṛṣārto 'haṃ bhagini, pānīyam anuprayaccheti | tasyā mātsaryam utpannam* | sā āgṛhītapariṣkārā bhikṣum uvāca: bhikṣo yadi mriyase, na te dadāmi pānīyam*, ghaṭo me ūno bhaviṣyatīti | tato 'sau bhikṣus tṛṣārto nirāśaḥ prakrāntaḥ | tato 'sau dārikā tena mātsaryeṇāsevitena bhāvitena bahulīkṛtena kālaṃ kṛtvā preteṣūpapannā | evaṃvidhāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayate | tasmāt tarhi maudgalyāyana evaṃ śikṣitavyaṃ yan mātsaryaprahāṇāya vyāyaṃsyāmahe | ity evaṃ te maudgalyāyana śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanā āyuṣmān mahāmaudgalyāyano 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 112 --------------------

avś_44 varcaghaṭaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat* | rājagṛhaṃ piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyaḥ paścādbhaktapiṇḍapātapratikrāntaḥ pātracīvaraṃ pratisamarpya yena gṛdhrakūṭaḥ parvatas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya gṛdhrakūṭaṃ parvatam avagāhyānyatarad vṛkṣamūlaṃ niśritya niṣaṇṇo divāvihārāya | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ pretīm ādrakṣīd dagdhasthūṇāsadṛśīṃ nagnāṃ svakeśasaṃchannāṃ sūcīchidropamamukhīṃ parvatopamakukṣim ādīptāṃ pradīptāṃ prajvalitām ekajvālībhūtāṃ dhmāyantīm ārtasvaraṃ kradantīṃ tṛṣārtāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānām* | durgandhāṃ paramadurgandhāṃ varcaḥsadṛśīṃ varcohārāṃ tad api kṛcchreṇāsādayantīm* | dṛṣṭvā ca punar āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ saṃvignaḥ | pretīṃ ca papraccha: kiṃ tvayā prakṛtaṃ pāpaṃ yasya te īdṛśaṃ phalam iti | pretī āha: pāpakāriṇy <ms: prāgapakāriṇy> ahaṃ bhadanta mahāmaudgalyāyana | etam ārthaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pṛccha | sa te asmākīnāṃ karmaplotiṃ vyākariṣyati (speyer: śṣyatīti) | yāṃ śrutvānye 'pi satvāḥ pāpakarmaṇaḥ prativiraṃsyantīti | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyano yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ ||

tena khalu punaḥ samayena bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam* | anekaśatā ca parṣad bhagavataḥ sakāśān {madhura}madhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty anijyamānair indriyaiḥ | tato buddhā bhagavantaḥ pūrvālāpinaḥ priyālāpinaḥ ehīti svāgatavādinaḥ smitapūrvaṃgamāś ca | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam idam avocat*: ehi maudgalyāyana svāgataṃ te, kutas tvam etarhy āgacchasīti | maudgalyāyana āha: āgacchāmy ahaṃ bhadanta pretacārikāyāḥ | tatrāhaṃ pretīm adrākṣaṃ dagdhasthūṇāsadṛśīṃ nagnāṃ svakeśasaṃchannāṃ sūcīchidropamamukhīṃ parvatopamakukṣim ādīptāṃ pradīptāṃ prajvalitām ekajvālībhūtām ārtasvaraṃ krandantīṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānām* | darśanamātreṇa cāsyā nadyudapānāni śuṣyanti | yadā devo varṣati, tadā tasyā upari savisphuliṅgam aṅgāravarṣaṃ patati, durgandhāṃ paramadurgandhāṃ varcaḥsadṛśāṃ ca varcāhārāṃ tad api kṛcchreṇāsādayantīm* | āha ca:

{nagnā svakeśasaṃchannā asthiyantravaducchritā |} ārtasvaraṃ krandamānā duḥkhāṃ vindati vedanām* || avś_44.1 ||

-------------------- vaidya, p. 113 --------------------

yena hi varcadhānāni tena dhāvati duḥkhitā | varcaḥ pāsyāmi bhokṣye ca tac ca duḥkhena labhyate || avś_44.2 ||

kiṃ tayā prakṛtaṃ pāpaṃ martyaloke sudāruṇam* | yena evaṃvidhaṃ duḥkham anubhavati bhayānakam* || avś_44.3 ||

bhagavān āha: pāpakāriṇī maudgalyāyana sā pretī | icchasi tasyāḥ karmaplotiṃ śrotum*? evaṃ bhadanta | tena hi maudgalyāyana śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ maudgalyāyana vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ pratyekabuddho hīnadīnānukampī prāntaśayanāsanasevī ca | sa vyādhito vārāṇasīṃ piṇḍāya prāviśati | yāvad asya vaidyena sāṃpreyaṃ bhojanam upadiṣṭam* | sa yenānyatamasya śreṣṭhino niveśanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ | tena ca śreṣṭhinā dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca: kena te ārya prayojanam iti | tenoktaṃ kulasāṃpreyeṇa bhojaneneti | tataḥ śreṣṭhinā vadhvā ājñā dattā: āryāya sāṃpreyaṃ bhojanaṃ dātavyam iti | atha tasyā vadhvā mātsaryam utpannam*: yady aham asmai adya bhojanaṃ pradāsyāmi, śvo bhūya āgamiṣyatīti | tayā ekāntam apasṛtya varcasaḥ pātraṃ pūrayitvā upari bhaktena pracchādya tasmai pratyekabuddhāya dattam* | asamanvāhṛtya śrāvakapratyekabuddhānāṃ jñānadarśanaṃ na pravartate | tena pratigṛhītam* | pratigṛhya saṃlakṣitaṃ yathaitad durgandham* | nūnam anayā amedhyasya pūritam iti | tato 'sau mahātmā tadekānte chorayitvā prakrāntaḥ ||

bhagavān āha: kiṃ manyase maudgalyāyana yāsau tena kālena tena samayena śreṣṭhivadhukā, iyaṃ sā pretī | yad upādāyānayā tādṛkpāpaṃ kṛtam* | tataḥ prabhṛti nityaṃ narakatiryakpreteṣūpapadyate, nityaṃ ca varcāhārā | tasmāt tarhi te maudgalyāyana mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyaṃ yathā ete doṣā na syur ye tasyāḥ pretyā | evaṃ maudgalyāyana śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanā āyuṣmān mahāmaudgalyāyano 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_45 maudgalyāyanaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe | tena khalu punaḥ samayena antarā ca rājagṛham antarā ca veṇuvanam atrāntare pañca pretaśatāni dagdhasthūṇākṛtīni nagnāni svakeśasaṃchannāni parvatopamakukṣīṇi sūcīchidropamamukhāni ādīptāni pradīptāni saṃprajvalitāny ekajvālībhūtāny ārtasvaraṃ pralapamānāni duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām

-------------------- vaidya, p. 114 --------------------

amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānāni vāyumaṇḍalavadākāśe paribhramanti, na kvacit pratiṣṭhāṃ labhante | athāyuṣmān mahamaudgalyāyanaḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat* | tena te pretā dṛṣṭāḥ, tair api pretair āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ | tatas te ekasamūhenāyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam upasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramya karuṇadīnavilambitair akṣarair ekaraveṇocuḥ: vayaṃ smo bhadanta mahāmaudgalyāyana rājagṛhe pañca śreṣṭhiśatāny abhūvan* | te vayaṃ matsariṇaḥ kuṭukuñjakā āgṛhītapariṣkārāḥ | svayaṃ tāvad asmābhir dānapradānāni na dattāni, pareṣām api dānapradāneṣu dīyamāneṣu vighnāḥ kṛtāḥ, dakṣiṇīyāś ca bahavaḥ pretavādena paribhāṣitāḥ: pretopapannā iva yūyaṃ nityaṃ paragṛhebhyo bhaikṣyam aṭatha (speyer: aṭhatha) | ete vayaṃ kālaṃ kṛtvā evaṃvidheṣu preteṣūpapannāḥ | iti bhadanta mahāmaudgalyāyana ye 'smākaṃ jñātayo rājagṛhe prativasanti, teṣām asmākīnāṃ karmaplotiṃ nivedya chandakabhikṣaṇaṃ kṛtvā buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ bhojayitvā asmākaṃ nāmnā dakṣiṇādeśanāṃ kārayitvā cāsmākaṃ pretayoner mokṣaḥ syād iti | adhivāsayaty āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ pretānāṃ tūṣṇībhāvena | tata āyuṣmatā mahāmaudgalyāyanena teṣāṃ jñātigṛhebhyaś cchandakabhikṣaṇaṃ kṛtvā buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ śvo bhaktenopamantritaḥ | pretānāṃ ca niveditam*: śvo bhagavān sabhikṣusaṃgho bhaktenopanimantritaḥ, tatra yuṣmābhir āgantavyam iti | jñātīnām apy ārocitam*: bhavadbhir āgantavyaṃ tatra jñātibhojane | tān pretān drakṣyāmaḥ | athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ svayam evodyukto bhojanaṃ pratijāgaritum* ||

atha prabhātāyāṃ rajanyām āhāre sajjīkṛte gaṇḍīdeśakāle saṃprāpte tān pretān na paśyati | tata āyuṣmān mahāmaudgalyāyano divyena cakṣuṣā tān pretān samanvāhartuṃ pravṛttaḥ | sarvasminn eva magadhamaṇḍale nādrākṣīt* | yāvat krameṇa cāturdvīpikaṃ vyavalokayituṃ pravṛttaḥ | tatrāpi nādrākṣīt* | tato yāvad asya jñānadarśanaṃ pravartate, tato vyavalokayituṃ pravṛttaḥ | tatrāpi nādrākṣīt* | tata āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ saṃvigno bhagavate nivedayāmāsa: bhagavan, na me dānapatayo dṛśyanta iti | bhagavān āha: ayaṃ maudgalyāyana mā khedam āpadyasva | sarvaśrāvakapratyekabuddhaviṣayam atikramya aparimāṇā lokadhātavaḥ santi | tatra te karmavāyunā kṣiptāḥ | api maudgalyāyana adya tathāgatabalaṃ paśya | sarvajñajñānadarśanaṃ vyaktīkariṣyāmi | tathāgatavikurvitaṃ darśayiṣyāmi | ākoṭyatāṃ gaṇḍīti | tato gaṇḍyām ākoṭitāyāṃ sarvo bhikṣusaṃghaḥ saṃnipatitaḥ, pretajñātayo 'nye ca kautūhalyābhyāgatāḥ satvāḥ pretadarśanotsukāḥ saṃnipatitāḥ | tato bhagavatā ṛddhyā tathā darśitaṃ yathā pretā buddhaṃ bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhuñjānaṃ paśyanti, smṛtiṃ ca pratilabhante: jñātayo asmad arthe buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ bhojayantīti | tato bhagavān pañcāṅgopetena svareṇa dakṣiṇām ādiśati:

ito dānād dhi yat puṇyaṃ tat pretān anugacchatu | uttiṣṭhantāṃ kṣipram ete pretalokāt sudāruṇāt* || avś_44.1 || iti ||

-------------------- vaidya, p. 115 --------------------

yāvad bhagavatā tad adhiṣṭhānā tathāvidhā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā anekair prāṇiśatasahasrair mātsaryamalaṃ prahāya satyadarśanaṃ kṛtam* | te ca pretā bhagavati cittam abhiprasādya kālagatāḥ, praṇīteṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyakāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ kutropapannaḥ kena karmaṇeti | paśyanti pretebhyaś cyutāḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ, bhagavato 'ntike cittam ahiprasādyeti | atha pretapūrviṇāṃ devaputrāṇām etad abhavat: nāsmākaṃ pratirūpaṃ syāt, yad vayaṃ paryuṣitaparivāsā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmema | yan nu vayam aparyuṣitaparivāsā eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmemeti | atha pretapūrviṇo devaputrāś calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravirājitagātrā maṇiratnavicitramaulayaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātrās tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmapuṇḍarīkamandāravādīnāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā samantato venuvaṃ kalandakanivāpam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavataṃ puṣpair ākīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavān pretapūrviṇāṃ devaputrāṇām āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā pretapūrvikair devaputrair mahān viśeṣo 'dhigataḥ | te labdhalābhā iva vaṇijo bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya tatraivāntarhitāḥ ||

tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam āmantrayate | sādhu sādhu mahāmaudgalyāyana | saphalaṃ te vaiyāvṛtyaṃ saṃvṛttam* | yat te # # # pretā deveṣu pratiṣṭhāpitāḥ | te 'syāṃ rātrau matsakāśam upasaṃkrāntāḥ | teṣāṃ mayā dharmo deśitaḥ | te labdhodayā labdhalābhāḥ prakrāntā iti ||

tata āyuṣmatā mahāmaudgalyāyanena teṣāṃ jñātīnām ārocitam* | te śrutvā paraṃ vismayam upagatā bhagavato 'ntike cittaṃ prasādayāmāsur bhūyaś ca satkāraṃ pracakrur iti | tasmāt tarhi te maudgalyāyana mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam* | ete doṣā na bhavanti ye teṣāṃ pretānām iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanā āyuṣmān mahāmaudgalyāyano 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_46 uttaraḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | rājagṛhe 'nyataraḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati

-------------------- vaidya, p. 116 --------------------

ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jātaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād uttare nakṣatre jātas tasmād bhavatūttara iti nāma | uttaro dārako unnīto vardhito mahān saṃvṛtaḥ | pitā cāsya kālagataḥ | uttaraś ca gṛhe svāmī saṃvṛttaḥ | tenāpaṇaḥ sthāpitaḥ | krīṇāti vikrīṇīte krayavikrayeṇa jīvikāṃ kalpayati | sa divasānudivasaṃ bhagavatsakāśam upasaṃkrāmati | tasya bhagavatsaṃdarśanāt saddharmaśravaṇāc ca bhagavacchāsane prasādo jātaḥ | tasya pravrajyācittam utpannam* | sa mātaraṃ vijñāpayāmāsa: amba anujānīhi māṃ bhagavacchāsaneṣu pravrajiṣyāmīti | tato mātā kathayati: putra tvam ekaputrakaḥ | yāvad ahaṃ jīvāmi, tāvan na pravrajitavyam* | mṛtāyāṃ mayi yathākaraṇīyaṃ kariṣyasīti | sa cottaro yat kiṃcid upārjayati tat sarvaṃ mātre 'nuprayacchati: anena amba śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān pratipādayasveti | sā cāsya mātā lubdhā kuṭukuñcikā matsariṇī āgṛhītapariṣkārā tān kārṣāpaṇān gopayitvā ye śramaṇabrāhmaṇāḥ piṇḍārthinas tad gṛhaṃ praviśanti, tān paribhāṣate: pretopapannā iva yūyaṃ nityaṃ paragṛhebhyo bhaikṣam aṭatheti | sā ca putraṃ visaṃvādayati: aham adya iyatāṃ bhikṣūṇāṃ bhojanaṃ prayacchāmīti ||

yāvad asau kālaṃ kṛtvā preteṣūpapannā | uttaraś ca mātṛviyogād dānāni datvā puṇyāni kṛtvā bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣākṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

sa gaṅgātīre parṇakuṭiṃ kṛtvā dhyāyati | sā cāsya mātā pretalokopapannā nagnā dagdhasthūṇāsadṛśī svakeśaromasaṃchannā sūcīchidropamamukhī parvatopamakukṣir ādīptā saṃprajvalitā ekajvālībhūtā ārtasvaraṃ kradantī āyuṣmantam uttaram upasaṃkrāntā | yāvad āyuṣmatā uttareṇa sā pretī dṛṣṭvā pṛṣṭā ca: kā tvam evaṃvidheti | pretī āha:

ahaṃ te jananī snigdhā yayā jāto 'si putraka | annapānaviyukteṣu preteṣu samupāgatā || avś_46.1 ||

pañcaviṃśati varṣāṇi yataḥ kālagatā hy aham* | nābhijānāmi pānīyaṃ kuto bhaktasya darśanam* || avś_46.2 ||

saphalān vṛkṣān gacchāmi niṣphalā me bhavanti te | pūrṇāni sarāṃsi gacchāmi tāni śuṣkāṇi santi me || avś_46.3 ||

-------------------- vaidya, p. 117 --------------------

sukhaṃ bhadantasya hi vṛkṣamūlaṃ udakaṃ bhajate śītala bhājanesmim* | kṛpā janayitvā {janetvā} kṛpaṇāyai mahyaṃ dadasva toyaṃ tṛṣārtitāyai || avś_46.4 ||

tata uttaro mātaram uvāca: amba nanu purā tvaṃ mayā manuṣyabhūtā dānāni dāpitā, puṇyāni kāriteti | pretī āha: na mayā putraka mātsaryābhibhūtayā dānāni dattāni, puṇyāni vā kṛtāni | sarvaṃ tadarthajātaṃ pāpacittayā agnikhadāyāṃ nikhātam* | tad idānīṃ putraka jñātigṛhaṃ gatvā chandanabhikṣaṃ kṛtvā mama nāmnā buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ bhojaya, dakṣiṇām ādeśaya, deśanāṃ ca kāraya | evaṃ pretayoner mama mokṣaḥ syād iti | uttara āha: evam astu amba | kiṃ tu tvayā buddhānte sthātavyam iti | pretī āha: putrakā, apatrape nagnā hriyānviteti | uttara āha: amba yadā pāpaṃ karoṣi, tadā nāpatrapitā | idānīṃ kimarthaṃ phalakāle vyapatrapasa iti | pretī āha: evaṃ bhavatu, āgamiṣyāmīti ||

tata uttareṇa jñātigṛhebhyaś chandanabhikṣaṇaṃ kṛtvā buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ śvo bhaktenopanimantritaḥ | gaṇḍīkāle ca buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ samnipatitaḥ | sā ca pretī budhānte sthitā | pretīdidṛkṣukāny anekāni prāṇiśatasahasrāṇi saṃnipatitāni | te tāṃ pretīṃ vikṛtāśrayāṃ dṛṣṭvā paraṃ saṃvegam upagatāḥ bhagavato 'ntike cittaṃ prasādayāmāsuḥ | tataḥ āyuṣmān uttaro buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ praṇītenāhāreṇa saṃtarpya pretyā nāmnā dakṣiṇādeśanāṃ kārayāmāsa | bhagavāṃś ca pañcāṅgopetena svareṇa svayam eva dakṣiṇādeśanām ādiśati:

ito dānād dhi yat punyaṃ tat pretīm anugacchatu | uttiṣṭhatāṃ kṣipram iyaṃ pretalokāt sudāruṇāt || avś_46.5 || iti ||

yāvad bhagavatā tad adhiṣṭhānaṃ tasyāḥ pretyā mahataś ca janakāyasya tathāvidhā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā anekaprāṇiśatasahasrair satyadarśanaṃ kṛtam* | sā ca prasannacittā kālagatā pretamaharddhikeṣūpapannā || āyuṣmatottareṇa samanvāhṛtā pretamaharddhikeṣūpapannā | tata āyuṣmatā uttareṇoktam*: amba asti te śaktiḥ | kriyatāṃ dānotsarga iti | pretamaharddhikovāca: putra na śakyāmi | nāsti me dāne 'bhilāṣa iti | tata āyuṣmān uttaraḥ pretamaharddhikām uvāca:

adyāpi te tiṣṭhati tac charīraṃ vivṛddhanirmāṃsatvagasthicarmam* | lobhāndhakārāvṛtalocanāyā nivartitaṃ yat tvayā pretaloke || avś_46.6 || iti ||

yāvad āyuṣmatā uttareṇa subahu paribhāṣya ekā yamalī labdhā | tataḥ sā saṃghāya dattā | yena ca bhikṣuṇā saṃghamadhyāt sā yamalī krītā, tena mānavake sthāpitā | tatas tayā pretyā rātrāv upāgatyāpahṛtā | tatas tena bhikṣuṇā āyuṣmata uttarāya niveditam* | uttareṇa gatvā pretīṃ paribhāṣya punar apy ānīya dattā | evaṃ yāvat trir api tasya bhikṣoḥ sakāśād apahṛtā, āyuṣmatā cottareṇānīya dattā | bhikṣuṇā ca sā pāṭayitvā cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya vilepanikāyāṃ

-------------------- vaidya, p. 118 --------------------

sīvitā | tatas tayā na punar apahṛtā | ata eva mātsaryaṃ satvānāṃ viḍambanakaraṃ dṛṣṭvā mātsaryaprahāṇāya dhyāyitavyam* | tathā evaṃvidhā doṣā na syur yathā tasyāḥ pretyā iti ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_47 jātyandhā | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | athāyuṣmān nandakaḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyaḥ paścādbhaktapiṇḍapātapratikrāntaḥ pātracīvaraṃ pratisamarpya pretacārikāṃ carati sma | adrākṣīd āyuṣmān nandakaḥ pretīṃ dagdhasthūṇāsadṛśīṃ jātyandhāṃ svakeśaromasaṃchannāṃ sūcīchidropamamukhīṃ parvatopamakukṣiṃ durgandhāṃ śmaśānasadṛśīṃ kākair gṛdhraiḥ śvabhiḥ śṛgālaiś cābhidrutām* | ye 'syāḥ samantata utpāṭyotpāṭya māṃsaṃ bhakṣayanti | sā marmavedanābhyāhatā ārtasvaraṃ krandati duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayanti | āyuṣmān nandakaḥ saṃvignaḥ pṛchati: kiṃ tvayā bhagini prakṛtaṃ pāpaṃ yenaivaṃvidhaṃ duḥkham anubhavasīti | pretī āha: āditye hi samudgate na dīpena prayojanam* | bhagavantam etam arthaṃ pṛccha | sa te asmākīnāṃ karmaplotiṃ vyākariṣyatīti | yāṃ śrutvā anye 'pīha satvāḥ pāpāt prativiraṃsyantīti | athāyuṣmān nandako yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ ||

tena khalu punaḥ samayena bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam* | anekaśatā ca parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty anijyamānair indriyaiḥ | tato buddhā bhagavantaḥ pūrvālāpinaḥ ehīti svāgatavādinaḥ smitapūrvaṃgamāś ca | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ nandakam idam avocat*: ehi nanadaka, svāgataṃ te, kutas tvaṃ nandaka etarhy āgacchasīti | nandaka āha: āgacchāmy ahaṃ bhadanta pretacārikāyāḥ | tatrāhaṃ pretīm adrākṣaṃ dagdhasthūṇāsadṛśīṃ svakeśaromasaṃchannāṃ sūcīchidropamamukhīṃ parvatopamakukṣiṃ durgandhāṃ śmaśānasadṛśīṃ kākair gṛdhraiḥ śvabhiḥ śṛgālaiś cābhidrutām*, ye 'syāḥ samantata utpāṭyotpāṭya māṃsaṃ bhakṣayanti | sā marmavedanābhyāhatā ārtasvaraṃ krandati duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukām amanāpāṃ vedanāṃ vedayamānām* | āha ca:

viśuṣkakaṇṭhoṣṭhapuṭā suduḥkhitā pravṛddhaśailopamacarvitāśrayā | svakeśasaṃchannamukhī digambarā susūkṣmasūcīsadṛśānanā kṛśā || avś_47.1 ||

-------------------- vaidya, p. 119 --------------------

nagnā svakeśasaṃchannā asthiyantravaducchritā | kapālapāṇinī ghorā krandantī paridhāvate || avś_47.2 ||

bubhukṣayā pipāsayā klāntā vyasanapīḍitā | ārtasvaraṃ krandamānā duḥkhāṃ vindati vedanām* || avś_47.3 ||

kiṃ tayā prakṛtaṃ pāpaṃ martyaloke sudāruṇam* | yena evaṃvidhaṃ duḥkham anubhavati bhayānakam* || avś_47.4 || iti ||

bhagavān āha: pāpakāriṇī nandaka sā pretī | icchasi tasyā karmaplotiṃ śrotum*? evaṃ bhadanta | tena hi nandaka śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ nandaka asminn eva bhadrakalpe viṃśatisahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati ṛṣipatane mṛgadāve | vārāṇasyām anyatamā śreṣṭhiduhitā | sā dharmābhilāṣiṇī | yāvad asau dharmaṃ śrutvā saṃsāradoṣadarśinī nirvāṇe guṇadarśinī saṃvṛttā | sā mātāpitarāv anujñāpya bhagavacchāsane pravrajitā | tasyā arthaṃ jñātibhir bhikṣuṇīvarṣakaḥ kāritaḥ | sā tatra śaikṣāśaikṣībhir bhikṣuṇībhiḥ sārdhaṃ prativasati | yāvat tayā pramādāc chikṣāśaithilyaṃ kṛtam* | tato bhikṣuṇībhir duḥśīleti niṣkāsitā | tatas tayā dānapatir gṛhebhyaḥ pravṛttakāni chandakāni # # # <the gap may be filled ou by ācchinnāni; speyer: kurkuraiḥ śṛgālaiś ca.> śaikṣāśaikṣīṇāṃ ca avarṇo bhāṣitaḥ | bhikṣavaś ca ye śīlavantaḥ, tān dṛṣṭvā nayane nimīlitavatī ||

kiṃ manyase nandaka yā sā śreṣṭhiduhitā, iyaṃ sā pretī | yat tayā varṣake mātsaryaṃ kṛtam*, tena preteṣūpapannā | yat tayā naityakasamucchedaḥ kṛtas tena kākair gṛdhraiḥ kurkuraiś cābhidrutā | yat tayā śaikṣāśaikṣīṇāṃ bhikṣuṇīnām avarno bhāṣitaḥ, tena daurgandhyam āsāditam* | yat tayā śīlavato bhikṣūn dṛṣṭvā nayane nimīlite, tena jātyandhā saṃvṛttā | iti hi nandaka ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi te nandaka ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ te nandaka śikṣitavyam* ||

asmin khalu dharmaparyāye bhāṣyamāṇe daśabhiḥ prāṇiśatasahasraiḥ satyadarśanaṃ kṛtam* | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: ime cānye ca ādīnavā mātsarye vāgduścarite ceti jñātvā mātsaryasya vāgduścaritasya ca prahāṇāya vyāyantavyam* | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 120 --------------------

avś_48 śreṣṭhī | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | so 'pareṇa samayena jetavanaṃ nirgataḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punar bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā saṃsāravairāgyikī dharmadeśanā kṛtā yāṃ śrutvā saṃsāradoṣadarśī nirvāṇe guṇadarśī bhūtvā bhagavacchāsane pravrajitaḥ | pravrajitaś ca jñāto mahāpuṇyaḥ saṃvṛtto lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām* | sa gṛhītapariṣkāro labdhaṃ labdhaṃ saṃcayaṃ karoti, na tu sabrahmacāribhiḥ saha saṃvibhāgaṃ karoti | sa tena mātsaryeṇa sevitena bhāvitena bahulīkṛtena pariṣkārādhyavasitaḥ kālagataḥ svake layane preteṣūpapannaḥ ||

tato 'sya sabrahmacāribhir muṇḍikāṃ gaṇḍīṃ parāhatya śarīrābhinirhāraḥ kṛtaḥ | tato 'sya śarīre śarīrapūjāṃ kṛtvā vihāram āgatāḥ | tato layanadvāraṃ vimucya pātracīvaraṃ pratyavekṣitum ārabdhāḥ | yāvat paśyanti taṃ pretaṃ vikṛtakaracaraṇanayanaṃ paramabībhatsāśrayaṃ pātracīvaram avaṣṭabhyāvasthitam* | tathāvikṛtaṃ dṛṣṭvā bhikṣavaḥ saṃvignā bhagavate niveditavantaḥ | tato bhagavāṃs tasya kulaputrasyānugrahārthaṃ śiṣyagaṇasyodvejanārthaṃ mātsaryasya cāniṣṭavipākasaṃdarśanārthaṃ bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛtas taṃ pradeśam anuprāptaḥ | tato 'sau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cāsya bhagavato 'ntike prasādo jātaḥ | sa vyapatrapitavān* | tato bhagavān sajalajaladagambhīradundubhisvaraḥ pretaṃ paribhāṣitavān: bhadramukha tvayaivaitad ātmavadhāya pātracīvaraṃ samudānītam*, yenāsyapāyeṣūpapannaḥ | sādhu mamāntike cittaṃ prasādaya, asmāc ca pariṣkārāc cittaṃ virāgaya | mā haiva itaḥ kālaṃ kṛtvā narakeṣūpapatsyasa iti | tataḥ pretaḥ saṃghe pātracīvaraṃ niryātya bhagavataḥ pādayor nipatya atyayaṃ deśitavān* | tato bhagavatā pretasya nāmnā dakṣiṇā ādiṣṭā:

ito dānād dhi yat puṇyaṃ tat pretam anugacchatu | uttiṣṭhatu kṣipram ayaṃ pretalokāt sudāruṇāt* || avś_48.1 || iti ||

tataḥ sa preto bhagavati cittaṃ prasādya kālagataḥ pretamarddhikeṣūpapannaḥ | tataḥ pretamaharddhikaś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitramauliḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras

-------------------- vaidya, p. 121 --------------------

tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavataṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | bhagavatā tathāvidhā dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā prasādajātaḥ prakrāntaḥ ||

bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ, yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavan asyām rātrau brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api sa pretaḥ kālaṃ kṛtvā pretamaharddhikeṣūpapannaḥ | sa imāṃ rātriṃ matsakāśam upasaṃkrāntaḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ | sa prasādajātaḥ prakrāntaḥ | tasmāt tarhi bhikṣavo mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam* | ete doṣā na bhaviṣyanti, ye tasya śreṣṭhinaḥ pretabhūtasya | ity evaṃ bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_49 putrāḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe | athāyuṣmān nāladaḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat* | rājagṛhaṃ piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyaḥ paścādbhaktapiṇḍapātapratikrāntaḥ pātracīvaraṃ pratisamarpya pretacārikāṃ prakrāntaḥ ||

sa gṛdhrakūṭaparvatasāmantake pretīṃ dadarśa yamarākṣasasadṛśīṃ rudhirabinducitām asthiśakalāparivṛtāṃ śmaśānamadhya ivāvasthitam* | rātriṃdivena pañca putrān prasūya tādṛśaṃ duḥkham anubhūya putrasnehe saty api kṣutkṣāmatayā putrāṃs tān bhakṣayantīm* | tataḥ sthaviro nāladas tāṃ pṛṣṭavān: kiṃ tvayā prakṛtaṃ pāpaṃ yenaivaṃvidhaṃ duḥkham anubhavasīti | pretī āha: āditye hi samudgate na dīpena prayojanam* | bhagavantam etam arthaṃ paripṛccha | sa te asmākīnāṃ karmaplotiṃ vyākariṣyatīti | yāṃ śrutvā anye 'pīha satvāḥ pāpāt karmaṇaḥ prativiraṃsyantīti | athāyuṣmān nālado yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ ||

tena khalu samayena bhagavān pratisaṃlayanād vyutthāya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam* | anekaśatā ca parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ

-------------------- vaidya, p. 122 --------------------

śṛṇoty anijyamānair indriyaiḥ | tato buddhā bhagavantaḥ pūrvālāpinaḥ ehīti svāgatavādinaḥ smitapūrvaṃgamāś ca | tatra bhagavān āyuṣmantaṃ nāladam idam avocat*: ehi nālada, svāgataṃ te, kutas tvaṃ nālada etarhy āgacchasīti | nālada āha: āgacchāmy ahaṃ bhadanta pretacārikāyāḥ | tatrāhaṃ pretīm adrākṣaṃ yamarākṣasasadṛśīṃ rudhirabinducitām asthiśakalāparivṛtāṃ śmaśānamadhya ivāvasthitam* | āha ca:

pañca putrān ahaṃ rātrau divā pañca tathāparān* | bhakṣayāmi janitvā tān nāsti tṛptas tathāpi me || avś_49.1 || iti kiṃ tayā prakṛtaṃ pāpaṃ martyaloke sudāruṇam* | yena evaṃvidhaṃ duḥkham anubhavati bhayānakam* || avś_49.2 || iti bhagavān āha: pāpakārī nālada sā pretī | icchasi tasyāḥ karmaplotiṃ śrotum*? evaṃ bhadanta | tena hi nālada śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ nālada atīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām 'nyatamaḥ śreṣṭhī āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato naiva putro na duhitā | sa kare kapolaṃ kṛtvā cintāparo vyavasthitaḥ: anekadhanasamuditaṃ me gṛham* | na me putro na duhitā | mamātyayāt sarvasvāpateyam aputrakam iti kṛtvā rājavidheyaṃ bhaviṣyatīti | so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate sma | tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ | sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate sma | asti caiṣa loke pravādo yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti | tac ca naivam* | yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakravartinaḥ | api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | katameṣāṃ trayāṇāṃ sthānānām*? mātāpitarāu raktau bhavataḥ saṃnipatitau, mātā kalyā bhavati ṛtumatī, gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca | tasya devatārādhane 'pi sati na putro na duhitā ||

tasyaivaṃ buddhir utpannā: dvitīyāṃ bhāryām anayāmi | kadācit sā satvavatī syād iti | tena sadṛśāt kulād dvitīyā bhāryā ānītā | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa sā āpannasatvā saṃvṛttā | tayā hṛṣṭatuṣṭapramuditayā svāmine niveditam: diṣṭyā āryputra vardhase | āpannasatvāsmi saṃvṛttā | yathā ca me dakṣiṇaṃ kukṣiṃ niśritya tiṣṭhati, niyataṃ dārako bhaviṣyatīti | so 'py āttamanāttamanāḥ pūrvakāyam abhyunnamayya dakṣiṇaṃ bāhum abhiprasārya udānam udanayati: apy evāhaṃ cirakālābhilaṣitaṃ

-------------------- vaidya, p. 123 --------------------

putramukhaṃ paśyeyam* | jāto me syān nāvajātaḥ | kṛtyāni me kurvīta | bhṛtaḥ pratibibhṛyāt* | dāyād yaṃ pratipadyeta | kulavaṃśo me cirasthitikaḥ syāt* | asmākaṃ cāpy atītakālagatānām alpaṃ vā prabhūtaṃ vā dānāni datvā puṇyāni kṛtvā asmākaṃ nāmnā dakṣiṇām ādekṣyate: idaṃ tayor yatrayatropapannayor gacchator anugacchatv iti | āpannasatvāṃ caināṃ viditvopariprāsādatalagatām ayantritāṃ dhārayati śīte śītopakaraṇair uṣṇe uṣṇopakaraṇair vaidyaprajñaptair āhārair nātitiktair nātyamlair nātilavaṇair nātimadhurair nātikaṭukair nātikaṣāyais tiktāmlalavaṇamadhurakaṭukakaṣāyavivarjitair āhāraiḥ | hārārdhahāravirājitagātrīm apsarasam iva nandanavanavicāriṇīṃ mañcān mañcaṃ pīṭhāt pīṭham anavatarantīm adharimāṃ bhūmim* | na cāsyāḥ kiṃcid amanojñaśabdaśravaṇaṃ yāvad eva garbhasya paripākāya ||

tatas tasyāḥ pūrvikāyāḥ prajāpatyāḥ prathamapatnyās tāṃ bahumānāl lālitāṃ (speyer: laḍitaṃ) dṛṣṭvā īrṣyā samutpannā | cintayanti: yady eṣā putraṃ janayiṣyati, niyataṃ māṃ bādhayiṣyati | sarvathopāyasaṃvidhānaṃ kartavyam iti | kāmān khalu pratisevyamānasya (speyer: pratisevamānasya) nāsti kiṃcit pāpaṃ karmācaraṇīyam iti | tayā aniṣṭagatiprapātanamugdhayā visrambham utpādya tathāvidhaṃ garbhaśātanaṃ dravyaṃ dattaṃ yena pītamātreṇaiva tasyās tapasvinyāḥ srasto garbhaḥ | tatas tayā dvitīyapatnyā sarvajñātīn saṃnipātya sā prathamā patnī samanuyujyate: tvayā me visrambham utpādya śātanaṃ dravyaṃ dattam*, yena me srasto garbha iti | tato 'sau prathamapatnī jñātimadhye śapathaṃ kartuṃ pravṛttā: yadi mayā garbhaśātanaṃ dravyam anupradattaṃ syāt*, ahaṃ pretī bhūtvā jātāñ jātān putrān bhakṣayeyam iti ||

kiṃ manyase nālada yāsau śreṣṭhibhāryā, iyaṃ sā pretī | yat tayā īrṣyāprakṛtayā garbhaśātanaṃ dattaṃ tena preteṣūpapannā | yat tayā mṛṣāvādena śapathaḥ kṛtaḥ, tasya karmaṇo vipākena rātriṃdivena pañca putrān prasūya tān eva bhakṣayati | tasmāt tarhi te nālada vāgduścaritaprahāṇāya vyāyantavyaṃ yathā evaṃvidhā doṣā na syur ye tasyāḥ pretyāḥ | ity evaṃ te nālada śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanā āyuṣmān nālado 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_50 jāmbālaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho vaiśālīm upaniśritya viharati markaṭahradatīre kūṭāgāraśālāyām* | tena khalu samayena vaiśālyām anyatarasyāṃ nagaraparikhāyāṃ pañca pretaśatāni prativasanti vāntāśāny ujjhitāśāni kheṭamūtropajīvīni pūyaśoṇitaviṣṭhāhārāṇi ghorāṇi prakṛtiduḥkhitāni ca | āha ca:

-------------------- vaidya, p. 124 --------------------

vāntāśā ujjhitāśāś ca kheṭamūtropajīvitaḥ | pūyaśoṇitaviṣṭhāśā ghorāḥ prakṛtiduḥkhitāḥ || avś_50.1 || iti ||

tasyāṃ ca vaiśālyām anyataro brāhmaṇaḥ | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | daurgandhaṃ cāsyāḥ kāye saṃvṛttam* | tatas tena brāhmaṇena naimittikā āhūya pṛṣṭāḥ | te kathayanti: yo 'yam udarastho dārakas tasyāyaṃ prabhāva iti | yāvad asau navānāṃ māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto durvarṇo durdarśano avakoṭimako 'medhyamrakṣitagātro durgandhaś ca | tathāpy asau snehapāśānubaddhābhyāṃ paramabībhatso 'pi mātṛpitṛbhyāṃ saṃvardhitaḥ | so 'medhyasthāneṣv evābhiramate saṃkārakūṭe jambāle, keśāṃl luñcati, amedhyaṃ mukhe prakṣipati | tasya bālo jāmbāla iti saṃjñā saṃvṛttā ||

yāvad asāv itaś cāmutaś ca paribhraman pūraṇena kāśyapena dṛṣṭaḥ | tasyaitad abhavat: yādṛśeṣu sthāneṣv ayam abhiramate, nūnam ayaṃ siddhapuruṣaḥ | yanv aham enaṃ pravrājayeyam iti | sa tena pravrājito nagnaḥ paryaṭati satkriyāsu ca vartate | tatas tena paryaṭatā vaiśālīparikhāyāṃ pañca pretaśatāni dṛṣṭāni | sa pūrvakarmavipākasaṃbandhāt tāṃ nagaraparikhām avatīrya taiḥ sārdhaṃ saṃgamya samāgamya saṃmodate, sakhitvaṃ cābhyupagataḥ | yāvad apareṇa samayena jāmbālo dārakaḥ kvacit prayojanena vyākṣipto vaiśālīṃ praviṣṭaḥ | bhagavāṃś ca tāṃ nagaraparikhām anuprāptaḥ | dadṛśus te pretā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cāsya bhagavataḥ pādayor nipatitāḥ | bhagavatā uktāḥ: kiṃ bhavatāṃ bādhata iti | te ūcuḥ: pipāsitāḥ smo bhagavann iti | tato bhagavatā pañcabhyo 'ṅgulibhyo 'ṣṭāṅgopetasya pānīyasya pañca dhārā utsṛṣṭāḥ, yena tāni pañca pretaśatāni saṃtarpitāni | tatas te bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya kālagatāḥ | praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyakāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ kutropapannaḥ kena karmaṇeti | te paśyanti pretebhyaś cyutāḥ, praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ, bhagavato 'ntike cittam ahiprasādyeti || atha pretapūrviṇāṃ devaputrāṇām etad abhavat: nāsmākaṃ pratirūpaṃ syāt, yad vayaṃ paryuṣitaparivāsā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmema | yan nu vayam aparyuṣitaparivāsā eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmemeti | atha pretapūrviṇo devaputrāś calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravirājitagātrā maṇiratnavicitramaulayaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātrās tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvāṃ kūṭāgāraśālāṃ udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavataṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavān pretapūrviṇāṃ devaputrāṇām āśayānuśayaṃ

-------------------- vaidya, p. 125 --------------------

dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā pañcabhir devaputraśatair viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalam anuprāptam* | sa dṛṣṭasatyā labdhalābhā iva vaṇijaḥ, saṃpannasasyā iva karṣakāḥ, śūrā iva vijitasaṃgrāmāḥ, sarvarogaparimuktā ivāturā yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatās tayaiva vibhūtyā bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya svabhavanaṃ gatāḥ ||

atha jāmbālo nagaraparikhām āgatas tān pretān nādrākṣīt* | tataḥ samanveṣitum ārabdhaḥ | sa ca tān parimārgamāṇaḥ khedam āpanno na ca tān āsādayati ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya <ca> buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_50.2 ||

tato bhagavāñ jāmbālasya kulaputrasyānugrahārthaṃ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto vaiśālīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | yāvad anupūrveṇa piṇḍapātam aṭan vīthīm avatīrṇaḥ | jāmbālaś ca itas tato 'nvāhiṇḍamāno bhagavato 'grataḥ sthitaḥ | atha dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike citaṃ prasāditaṃ* | sa prasādajāto bhagavataḥ pādayor nipatya kṛtakarapuṭa uvāca: yadi bhagavan mādṛśānāṃ satvānām asmin dharmavinaye pravrajyāsti; labheyaṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajyām iti | tato bhagavān mahākaruṇāparigatahṛdayaḥ satvānām āśayānuśayajñas taṃ bhavyarūpaṃ viditvā rajabhujasadṛśaṃ suvarṇavarṇabāhum abhiprasāryedam avocat*: ehi bhikṣor cara brahmacaryam* | ity uktamātre bhagavatā saptāhāvaropitair iva keśair dvādaśavarṣopasaṃpannasyeva bhikṣor īryāpathena pātrakarakavyagrahasto 'vasthitaḥ | āha ca:

-------------------- vaidya, p. 126 --------------------

ehīti coktaḥ sa tathāgatena muṇḍaś ca saṃghāṭiparītadehaḥ | sadyaḥ praśāntendriya eva tasthāv evaṃ sthito buddhamanorathena || avś_50.3 ||

tato 'sya bhagavatā manasikāro dattaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣākṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | so 'rhatvaprāpto 'pi lūhenābhiramate | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣo 'gro me bhikṣavo bhikṣūṇāṃ mama śrāvakāṇāṃ lūhādhimuktānām*, yaduta jāmbālo bhikṣur iti ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kiṃ bhadanta jāmbālena sthavireṇa karma kṛtaṃ yenaivaṃvidhaṃ duḥkham anubhavatīti | bhagavān āha: jāmbalenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | jāmbālenaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi api kalpaśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_50.4 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe catvāriṃśadvarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ krakucchando nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa śobhāvatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | tasyāṃ ca rājadhānyām anyatamena gṛhapatinā vihāraḥ kārito yatra nānādigdeśavāsino bhikṣava āgantavyaṃ gantavyaṃ vastavyaṃ ca manyante | tasmiṃś ca vihāre pṛthagjano bhikṣur naivāsikaḥ | sa cātīvātivāmatsarī (speyer: cātīvāvāsamatsarī) | āgantukān bhikṣūn dṛṣṭvā 'bhiṣajyate kupyati vyāpadyate madguḥ pratitiṣṭhati kopaṃ saṃjanayati | ye tu tasmād vihārād bhikṣavaḥ prakrāmanti, tān dṛṣṭvā prītiprāmodyabahalaḥ pratyudgamyābhāṣate ca | yāvad apareṇa samayena janapadād arhadbhikṣur āgataḥ | sa ca vihārasvāmy anāgāmī | tenāsāv īryāpathena saṃlakṣito 'rhann iti | tataḥ prasādajātena śvo bhaktena jentākasnātreṇa copanimantritaḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena | sa cāvāsiko bhikṣus tatra nāsīt* | yāvad dvitīye divase jentākasnātre pratipādite bhakte sajjīkṛte āvāsiko bhikṣur āgataḥ | so 'pi jentākasnātraṃ praviṣṭaḥ | paśyati vihārasvāminam ekaśāṭakanivasitam āgantukasya bhikṣoḥ parikarma kurvāṇam* | tato 'sya mātsaryam utpannam* | tena praduṣṭacittena kharaṃ

-------------------- vaidya, p. 127 --------------------

vākkarma niścāritam*: varaṃ khalu te bhikṣo amedhyena śarīram upaliptam*, na tu evaṃvidhasya dānapateḥ sakāśād upasthānaṃ svīkṛtam iti | tatas tenārhatā tūṣṇībhāvenādhivāsitam*: mā haivāyaṃ tapasvī gāḍhatarasya karmaṇo bhāgī bhaviṣyatīti | yāvat sāmagrīdeśakāle saṃprāpte naivāsikena bhikṣuṇā śrutam*: arhato 'ntike tvayā cittaṃ pradūṣitam iti | śrutvā cāsya vipratisāro jātaḥ | tato 'rhato bhikṣoḥ pādayor nipatyāha: kṣamasva ārya yan mayā tvayi paruṣā vāg niścāriteti | tato 'rhaṃs tasya prasādābhivṛddhyarthaṃ gaganatalam abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | tato 'sya bhūyasā vipratisāraḥ samutpannaḥ | tena tasya purastāt tat karma atyayenādeśitaṃ prakāśitam uttānīkṛtam*, ca na cānena śakitaṃ naiṣṭhikaṃ jñānam utpādayitum* | yāvan maraṇakālasamaye praṇidhiṃ kartum ārabdhaḥ: yan mayārhato 'ntike cittaṃ pradūṣitam*, kharaṃ ca vākkarma niścaritam*, mā asya karmaṇo vipākaṃ pratisaṃvedayeyam* | yat tu mayā paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ dānapradānāni dattāni saṃghasya copasthānām kṛtam*, tasya karmaṇo vipākena anāgatān samyaksaṃbuddhān ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayenāvāsiko bhikṣuḥ, ayam evāsau jāmbālaḥ | yad anenārhato 'ntike kharaṃ vākkarma niścāritam*, asya karmaṇo vipākenānantaṃ saṃsāre duḥkham anubhūtam* | tenaiva ca karmāvaśeṣeṇa etarhi paścime bhave evaṃ durgandhaḥ paramadurgandho 'medhyāvaskarasthānanivāsābhiprāyaḥ saṃvṛttaḥ | yat punar anena tatra paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalaṃ dhātukauśalam āyatanakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ ca kṛtam*, tena mama śāsane pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyaṃ yan mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam * | tat kasya hetoḥ? ete doṣā na bhaviṣyanti, ye jāmbālasya pṛthagjanabhūtasya | eṣa eva guṇagaṇo bhaviṣyati, yo 'sau tasyaivārhatvaprāptasya | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 128 --------------------

ṣaṣṭho vargaḥ | tasyoddānam*:

kṛṣṇasarpaś ca candraś ca sālaḥ śrīmatir eva ca | vastraṃ śukaś ca dūtaś ca mahiṣaḥ poṣadhaś ca vai | x x x x x haṃso bhavati paścimaḥ ||

avś_51 kṛṣṇasarpaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | rājagṛhe nagaradvāre 'nyataro gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī | sa ca matsarī kuṭukuñcaka āgṛhītapariṣkāraḥ kākāyāpi baliṃ na pradātuṃ vyavasyati | sa śramaṇabrāhmaṇavanīpakān dṛṣṭvā cittaṃ pradūṣayati | svake codyāne mahān hiraṇyasuvarṇasya rāśiḥ sthāpitaḥ | sa tatra gṛddho 'dhyavasitaḥ kālagataḥ ||

sa kālaṃ kṛtvā tasyaivopari āśīviṣa utapanno mahān kṛṣṇasarpo dṛṣṭiviṣaḥ | atha ye tad udyānaṃ janakāyāḥ praviśanti, tān prekṣitamātreṇa jīvitād vyaparopayati | eṣa ca śabdo rājagṛhe nagare samantato visṛtaḥ: ye amukam udyānaṃ praviśanti, sarve te nidhanam upayāntīti | janakāyena ca rājñe bimbisārāya niveditam* ||

atha rājño bimbisārasyaitad abhavat*: kas taṃ śakyati vinetum anyatra buddhād bhagavata iti | atha rājā bimbisāro mahājanakāyaparivṛto yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekāntaniṣaṇṇaṃ rājānaṃ bimbisāraṃ bhagavān dharmyayā kathayā saṃdarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā saṃdarśya samādāpya samuttejya saṃpraharṣya tūṣṇīm* | atha rājā bimbisāra utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat*: iha bhagavan rājagṛhe nagare 'muṣminn udyāne mahānāśīviṣaḥ kṛṣṇasarpo dṛṣṭiviṣaḥ prativasati, mahājanavipraghātaṃ karoti | sādhu bhagavāṃs tam vinayed anukampām upādāyeti | adhivāsayati bhagavān rājño bimbisārasya tūṣṇībhāvena | atha rājā bimbisāro bhagavatas tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvotthāyāsanāt prakrāntaḥ ||

atha bhagavāṃs tasyā eva rātrer atyayāt pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya yena tad udyānaṃ tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavatā sūryasahasrātirekaprabhāḥ kanakavarṇā marīcaya utsṛṣṭāḥ,

-------------------- vaidya, p. 129 --------------------

yais tad udyānaṃ sarvam avabhāsitam* | kalpasahasraparibhāvitāś ca maitryaṃśava utsṛṣṭāḥ, yair asya spṛṣṭamātraṃ śarīraṃ prahlāditam* | atha sa āśīviṣa itaś cāmutaś ca prekṣitum ārabdhaḥ: kasya prabhāvān mama śarīraṃ prahlāditam iti | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato 'ntike citaṃ prasāditaṃ* | prassannacittasya ca bhagavatā tan mayyā gatyās tan mayyā yonyā dharmo deśitaḥ: bhadramukha tvayaivaitad dravyam upārjitam* | yena tvam āśīviṣagatim upapāditaḥ | sādhu mamāntike cittaṃ prasādya, asmāc ca nidhānāc cittaṃ virāgaya | mā haiva itaḥ kālaṃ kṛtvā narakeṣūpapatsyasa iti | yadāsya bhagavatā jātiḥ smāritā, tadā rodituṃ pravṛttaḥ | atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthe bhāṣate:

idānīṃ kiṃ kariṣyāmi tiryagyonigatasya te | akṣaṇapratipannasya kiṃ rodiṣi nirarthakam* || avś_51.1 ||

sādhu prasādyatāṃ cittaṃ mahākāruṇike jine | tiryagyoniṃ virāgyeha tataḥ svargaṃ gamiṣyasi || avś_51.2 || iti ||

yāvad bhagavatā pātre prakṣipya veṇuvanaṃ nītaḥ | atrāntare rājñā māgadhena janakāyena ca śrutaṃ yathāsāv āśīviṣo bhagavatā vinīta iti ||

athāsāv āśīviṣaḥ svāśrayaṃ jugupsamāno 'nāhāratā pratipannaḥ | bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya kālagataḥ, praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ kutropapannaḥ kena karmaṇeti | paśyati: āśīviṣebhyaś cyutaḥ, praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ, bhagavato 'ntike cittaṃ prasādyeti || athāśīviṣapūrvakasya devaputrasyaitad abhavat: na mama pratirūpaṃ syāt*, yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yan nu aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | athāśīviṣapūrvako devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ veṇuvanaṃ kalandakanivāsam udāreṇāvabhāsenāvabhāsayan bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān āśīviṣapūrvikasya devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā āśīviṣapūrvakeṇa devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ prāptam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

-------------------- vaidya, p. 130 --------------------

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_51.3 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_51.4 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_51.5 || iti avanamya tataḥ pralambahāraḥ caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitārīṃ suralokābhimukho divaṃ jagāma || avś_51.6 ||

athāśīviṣapūrvako devaputro vaṇig iva labdhalābhaḥ, saṃpannasasya iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam upagatas tayaiva vibhūtyā tasyām eva rātrau rājño bimbisārasya sakāśam upasaṃkramya sarvaṃ rājakulam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya rājānaṃ prabodhya etad uvāca: mahārāja uttiṣṭha uttiṣṭha, kiṃ svapiṣīti | atha rājā prabuddhaḥ paśyati tam udāram avabhāsaṃ taṃ ca devaputram* | dṛṣṭvā prītamanās taṃ papraccha kas tvam iti | sa kathayati: ahaṃ sa dṛṣṭyāśīviṣo bhagavatā tatrodyāne vinītaḥ, kālaṃ kṛtvā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | bhagavantaṃ ca me paryupāsya satyadarśanaṃ kṛtam* | sa idānīṃ prabodhayāmi | gatvā tad udyānam amukasmāt pradeśān mahānidhānam utpāṭya mama nāmnā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojaya, dakṣiṇādeśanāṃ ca kārayeti | adhivāsayati rājā bimbisāro devaputrasya tūṣṇībhāvena | athāśīviṣapūrvako devaputro rājñas tūṣṇībhāvenādhivāsanāṃ viditvā tatraivāntarhitaḥ ||

atha sa rājā bimbisāras tasyām eva rātrau māgadhānāṃ paurajānapadānāṃ nivedya tad udyānaṃ gatvā nidhānam utpāṭya bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ traimāsyaṃ bhojayitvā bhagavantaṃ papraccha: kāni bhagavann aśīviṣapūrvakeṇa devaputreṇa karmāṇi kṛtāni, yenāśīviṣeṣūpapannaḥ: kāni karmāṇi kṛtāni yena deveṣūpapannaḥ, satyadarśanaṃ ca kṛtam iti? bhagavān āha: yat tenātimātro lobha utpāditaḥ, śramaṇabrāhmaṇavanīpakānāṃ cāntike cittaṃ praduṣitam*, tenāśīviṣeṣūpapannaḥ | yan mamāntike cittaṃ prasāditam*, tena deveṣūpapannaḥ | kāśyape ca samykasaṃbuddhe upāsakabhūtena śaraṇagamanaśikṣāpadagrahaṇaṃ kṛtam*, tena satyadarśanaṃ kṛtam iti | tasmāt tarhi mahārāja mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam* | ete doṣā na bhaviṣyanti ye āśīviṣasya | eṣa eva guṇagaṇo bhaviṣyati, yas tasyaiva devaputrasyety evaṃ te mahārāja śikṣitavyam* | atha rājā bimbisāro bhagavato bhāṣitam abhinandyānumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvotthāyāsanāt prakrāntaḥ ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 131 --------------------

avś_52 candraḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamaḥ karṣako brāhmaṇaḥ | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ sarvajanamanonayanaprahlādanakaraḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti | jñātaya ūcuḥ: yasmād asya jātau sarvalokānāṃ nayanaprahlādanam*, tasmād bhavatu asya dārakasya candra iti nāmeti | sa ca tena brāhmaṇena kṛcchreṇa labdhaḥ | na cāsyānyaḥ putro na duhitā ||

sa unnīto vardhito mahān saṃvṛttaḥ | sa sarvalokaprahlādanakaratvād brāhmaṇagṛhapatibhiḥ kṛtsnaṃ nagaram anvāhiṇḍyata iti | sa brāhmaṇas tasmin bhūyasyā mātrayādhyavasito nityam eva kramasthānaśayyāsu saṃrakṣaṇaparo 'vatiṣṭhite | tasya ca brāhmaṇasyānāthapiṇḍadasamīpe gṛham* | atha sa brāhmaṇadārako 'nāthapiṇḍadasaṃsargāj jetavanaṃ gatvā buddhavacanaṃ śṛṇoti | tena bhagavacchāsane prasādaḥ pratilabdhaḥ | sa cālpāyuṣkaḥ kālaṃ kṛtvā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaś ca kena karmaṇeti | paśyati manuṣyebhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ, bhagavato 'ntike cittam ahiprasādyeti | atha brāhmaṇapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat: na mama pratirūpaṃ syāt*, yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha brāhmaṇapūrvako devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavataṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān brāhmaṇapūrvakasya devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā brāhmaṇapūrvakeṇa devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalam prāptam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

-------------------- vaidya, p. 132 --------------------

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_52.1 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_52.2 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_52.3 || iti avanamya tataḥ pralambahāraś caraṇau dvāv abhinandya jātaharṣaḥ | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukho divaṃ jagāma || avś_52.4 ||

atha brāhmaṇapūrvako devaputro vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva {vi}jitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā hi vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatas tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gataḥ ||

bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann asyāṃ rātryāṃ bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ, api yo 'sāv ekaputro 'sya brāhmaṇasya putro 'lpāyuṣkaḥ kālagataḥ, sa mamāntike cittam abhiprasādya praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, so 'syāṃ rātrau matsakāśam upasaṃkrāntaḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ, dṛṣṭasatyaś ca svabhavanaṃ gataḥ ||

atra cāntare sa brāhmaṇas tam ekaputrakam iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ manāpaṃ kṣāntam apratikūlaṃ śmaśāne nirhṛtyotsaṅge kṛtvā karuṇakaruṇaṃ vilapan* kathayati: hā putraka hā ekaputraketi | jñātayaḥ subahv api śokavinodanaṃ kurvaṇā na śaknuvanty utthāpayitum* | sa kākakuraraśvaśṛgālagṛdhraparivṛtaḥ prakīrṇakeśībhiḥ strībhir anugato mahājanakāyena codvīkṣyamāṇas tiṣṭhati | tato 'sya putro devabhūtaḥ pitaraṃ paridevamānaṃ dṛṣṭvā kāruṇyād ākampitahṛdayaḥ pituḥ śokavinodanārtham ṛṣiveṣadhāriṇam ātmānam abhinirmāya śmaśānasamīpe pañcatapāvasthitaḥ | atha sa brāhmaṇas tam ṛṣiṃ papraccha: bho maharṣe anena tapasā kiṃ prārthayasa iti | ṛṣir āha: rājyaṃ prārthaye, sauvarṇaś ca me rathaḥ syān nānāratnavicitraḥ, sūryācandramasau rathacakre syātām*, catvāraś ca lokapālāḥ purastān nameyuḥ | so 'haṃ taṃ ratham abhiruhyemāṃ mahāpṛthivīm anvāhiṇḍeyeti | brāhmaṇaḥ kathayati:

yadi varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapiṣyasi nirantaram* | na lapsyase 'pi tat sthānaṃ paramatapasāpi hi || avś_52.5 || iti ||

ṛṣiḥ kathayati: tvaṃ ca punar anena mṛtakuṇapenāśucinā paramadurgandhena śavena kāṣṭhabhūtena kiṃ prārthayasa iti | brāhmaṇaḥ prāha: priyo me ekaputrakaḥ kālagataḥ, taṃ prārthaya iti | ṛṣir āha:

-------------------- vaidya, p. 133 --------------------

yadi varṣaśataṃ pūrṇaṃ rodiṣyasi nirantaram* | na lapsyase 'pi taṃ putraṃ ruditena hi kiṃ tava || avś_52.6 || iti ||

tatas tasya brāhmaṇasya bhūtam ṛṣivacanam avagatya prasādo jātaḥ | prasādajātaś cāha: kas tvam iti | tata ṛṣis taṃ veṣam antardhāpya svaveṣeṇa sthitvā pitaram āha: ahaṃ te sa ekaputrako bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya kālagataḥ | praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | tava śokavinodanārtham ihāgataḥ | ehi tvaṃ tāta buddhaṃ bhagavantaṃ śaraṇaṃ gaccha, apy eva tvam api saṃsārasamatikrāmaṃ kuryā iti ||

atha sa brāhmaṇo mṛtaśarīram apahāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā tena brāhmaṇeṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalam prāptam* | sa labdhodayo labdhalābho bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya prakrāntaḥ ||

tato bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhagavan, yāvad anena devaputreṇāyaṃ pitā śokaṃ vinodya satyadarśane pratiṣṭhāpita iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad anenaitarhi dṛṣṭasatyena pitā paritrātaḥ | yat tv anena atīte 'dhvani pṛthagjanena satā yāvat trir api pitā jīvitād vyavaropyamāṇaḥ paritrātaḥ | tac chruṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ pāradārikaḥ | tasya putro bhadraḥ kalyāṇāśayo 'tīva lokasyābhimataḥ | yāvad asya pitrā cauryaṃ kṛtam* | tato rājñā vadhyatām ity ājñaptam* | tataḥ putreṇa yāvat trir api rājānaṃ vijñāpya iṣṭena jīvitenācchāditaḥ ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena pāradārika āsīt*, ayaṃ sa brāhmaṇaḥ | pāradārikaputro 'yam eva brāhmaṇadārakaḥ ||

bhikṣava ūcuḥ: kiṃ karma kṛtaṃ yena pitāputrābhyāṃ satyadarśanaṃ kṛtam iti | bhagavān āha: kāśyape samyaksaṃbuddhe upāsakabhūtābhyāṃ śaraṇagamanaśikṣāpadagrahaṇaṃ kṛtam* | tenedānīṃ satyadarśanaṃ kṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣavaḥ sarvasaṃskārā anityāḥ, sarvadharmā anātmānaḥ, śāntaṃ nirvāṇam iti nirvāṇe yatnaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 134 --------------------

avś_53 sālaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu punaḥ samayena śrāvastyāṃ sālabhañjikā nāma parva pratyupasthitam* | tatrānekāni prāṇiśatasahasrāṇi saṃnipatya sālapuṣpāṇy ādāya krīḍanti ramante paricārayanti | yāvad anyatarā śreṣṭhidārikā sālapuṣpāṇy ādāya śrāvastīṃ praviśati | bhagavāṃś ca bhikṣugaṇaparivṛtaḥ śrāvastīṃ piṇḍāya caritvā nirgacchati | dadarśa sā dārikā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punaḥ prasādajātayā bhagavān sālapuṣpair avakīrṇaḥ | tataḥ pradakṣiṇīkṛtya pratinivṛttā: bhūyo 'nyāni gṛhasyārthe āneṣyāmīti | yāvad asau sālavṛkṣam adhirūḍhā patitā | bhagavataḥ kṛtopasthānā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā yāvat sālapuṣpavimānālaṃkṛtā devasamitim upasaṃkrāntā ||

tasmiṃś ca kāle śakro devendraḥ sudharmāyāṃ devasabhāyāṃ devagaṇasya madhye buddhasya varṇaṃ bhāṣate, dharmasya saṃghasya ca varṇaṃ bhāṣate | dadarśa śakro devendras tāṃ devakanyāṃ sālapuṣpavimānālaṃkṛtām uttaptakuśalamūlām* | dṛṣṭvā ca gāthayā pratyabhāṣata:

gātraṃ kena vimṛṣṭakāñcananibhaṃ padmotpalābhaṃ tava gātraśrīr atulā kṛteyam iha te dehāt prabhā niḥsṛtā | vaktraṃ kena vibuddhapadmasadṛśaṃ cāmīkarābhaṃ tava brūhi tvaṃ mama devate phalam idaṃ yat karmajaṃ bhujyate || avś_53.1 ||

devatā prāha:

saśrāvako narāditya ākīrṇo varalakṣaṇaiḥ | tat karma kuśalaṃ kṛtvā rājate 'bhyadhikaṃ mama | jalajenduviśuddhābhaṃ vadanaṃ kāntadarśanam* || avś_53.2 ||

śakraḥ prāha:

aho guṇamayaṃ kṣetraṃ sarvadoṣavivarjitam* | yatra nyastaṃ tvayā bījam iṣṭaṃ svargopapattaye || avś_53.3 ||

-------------------- vaidya, p. 135 --------------------

ko nārcayet pravarakāñcanarāśigauraṃ buddhaṃ viśuddhakamalāyatapatranetram* | yatrādhikārajanitāni varāṅganānāṃ rejur mukhāni kamalāyatalocanani || avś_53.4 ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sā paśyati: manuṣyebhyaś cyutā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, bhagavato 'ntike cittaṃ prasādyeti | atha tasyā devakanyāyā etad abhavat: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāsā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsā eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha sā devakanyā calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravirājitagātrī maṇiratnavicitracūḍā kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātrī anekadevatāśatasahasraparivṛtā tenaiva sālapuṣpavimānena saha bhagavatsakāśam upasaṃkrāntā | bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavāṃs tasyā devatāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā tayā devakanyayā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na devatābhir na rājñā neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_53.5 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer: suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇā ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_53.6 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_53.7 || iti avanamya tataḥ pralambahārā caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukhī divaṃ jagāma || avś_53.8 ||

athāsau devakanyā vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatā tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gatā ||

-------------------- vaidya, p. 136 --------------------

bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ, yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhadanta imāṃ rātriṃ brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api tu dṛṣṭā yuṣmābhiḥ sā dārikā, yayā aham antarmārgo sālapuṣpair avakīrṇaḥ? evaṃ bhadanta | saiṣā mamāntike cittam abhiprasādya kālagatā praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā | sā imāṃ rātriṃ matsakāśam upasaṃkrāntā | tasyā mayā dharmo deśitaḥ, dṛṣṭasatyā ca svabhavanaṃ gatā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_54 śrīmatī | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | rājagṛhe nagare rājā bimbisāro rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam ekaputram iva rājyaṃ pālayati | yadā rājñā bimbisāreṇa bhagavataḥ sakāśāt satyāni dṛṣṭāni, tadā rātriṃ bhagavantam upasaṃkrāmati sārdham antaḥpureṇa | atha rājā bimbisāro 'pareṇa samayena saṃprāpte vasantakālasamaye saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvakanirghoṣite vanaṣaṇḍe devyā sahāntaḥpuraparivṛta udyānabhūmiṃ nirgataḥ | tatra cāntaḥpurikābhī rājā vijñaptaḥ: deva vayaṃ na śaknumo 'hanyahani bhagavantam upasaṃkramitum* | tat sādhu devo 'sminn antaḥpure tathāgatasya keśanakhastūpaṃ pratiṣṭhāpayed* yatra vayam asakṛtpuṣpair gandhair mālyair vilepanaiś chatrair dhvajaiḥ patākābhiḥ pūjāṃ kuryāmeti | yāvad rājñā bimbisāreṇa bhagavān vijñaptaḥ: dīyatām asmabhyaṃ keśanakhaṃ yena vayaṃ tathāgatastūpam antaḥpuramadhye pratiṣṭhāpayāma iti | yāvad bhagavatā keśanakhaṃ dattam* | rājñā bimbisāreṇa mahatā satkāreṇāntaḥpurasahāyena tathāgatasya keśanakhastūpo 'ntaḥpuramadhye pratiṣṭhāpitaḥ | tatra cāntaḥpure 'ntaḥpurikā dīpadhūpapuṣpagandhamālyavilepanair abhyarcanaṃ kurvanti ||

yadā punā rājñā ajātaśatruṇā devadattavigrāhitena pitā dhārmiko dharmarājo jīvitād vyaparopitaḥ, svayaṃ ca rājyaṃ pratipannaḥ, tadā bhagavacchāsane sarvedeyadharmāḥ samucchinnāḥ |

-------------------- vaidya, p. 137 --------------------

kriyākāraś ca kārito na kenacit tathāgatastūpe kārāḥ kartavyā iti | yadā pañcadaśyāṃ pravāraṇā saṃvṛttā, tadā tatra keśanakhastūpe na kaścit saṃmārjanaṃ dīpadhūpapuṣpadānaṃ vā kurute | tato 'ntaḥpurikā keśanakhastūpaṃ tathāvidhaṃ rājānaṃ ca bimbisāram anusmṛtya karuṇakaruṇaṃ roditum ārabdhāḥ: hā kaṣṭaṃ dharmarājaviyogād vayaṃ puṇyāt prahīṇā iti | tatra ca śrīmatī nāmāntaḥpurikā | sā svakaṃ jīvitam agaṇayitvā buddhaguṇāṃś cānusmṛtya keśanakhastūpaṃ saṃmṛjya dīpamālām akārṣīt* | yāvad ajātaśatrur upariprasādatalagataḥ tam udāram avabhāsaṃ dṛṣṭvā papraccha kim idam iti | yāvad anyayā kathitam*: śrīmatyā keśanakhastūpe dīpamālā kṛteti | tataḥ śrīmatīm āhūya kathayati: kim arthaṃ rājaśāsanam atikramasīti | sā kathayati: yady api mayā tava śāsanam atikrāntam*, kiṃ tu dharmarājasya mayā bimbisārasya śāsanaṃ nātikrāntam iti | tatas tena kupitena cakraṃ kṣiptvā jīvitād vyavaropitā | sā bhagavati prasannacittā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā ||

tatra kāle devasamitir upasthitā | atha śrīmatī devakanyā samantayojanaṃ divyaprabhāmaṇḍalāvabhāsitā devasamitim upasaṃkrāntā | tataḥ śakro devendras tam udāram avabhāsaṃ divyāṃ ca prabhāṃ samantayojanaṃ dṛṣṭvā papraccha:

gātraṃ kena vimṛṣṭakāñcananibhaṃ padmotpalābhaṃ tava gātraśrīr atulā kṛteyam iha te dehāt prabhā niḥsṛtā | vaktraṃ kena vibuddhapadmasadṛśaṃ cāmīkarābhaṃ tava brūhi tvaṃ mama devate phalam idaṃ yat karmajaṃ bhujyate || avś_54.1 ||

devatā prāha:

trailokyanāthaṃ jagataḥ pradīpaṃ nirīkṣya buddhaṃ varalakṣaṇāḍhyam* | cakāra dīpaṃ vadatāṃ varasya tamonudaṃ kleśatamonudasya || avś_54.2 ||

dṛṣṭvā prabhāṃ candramarīcivarṇāṃ cakāra bhāvena munau prasādam* | prabhāṃ ca harṣāt samudīkṣya śāstuś cakre praṇāmaṃ vadatāṃ varasya || avś_54.3 ||

tatkarmaṇā śriyā dehaṃ rājate 'bhyadhikaṃ mama | jalajenduviśuddhābhaṃ vadanaṃ kāntadarśanam* || avś_54.4 ||

śakraḥ prāha:

aho guṇamayaṃ kṣetraṃ sarvadoṣavivarjitam* | yatra nyastaṃ tvayā bījam iṣṭaṃ svargopapattaye || avś_54.5 ||

-------------------- vaidya, p. 138 --------------------

ko nārcayet pravarakāñcanarāśigauraṃ buddhaṃ viśuddhakamalāyatapatranetram* | yatrādhikārajanitāni varāṅganānāṃ rejur mukhāni kamalāyatalocanani || avś_54.6 ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sā paśyati: manuṣyebhyaś cyutā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, bhagavato 'ntike cittaṃ prasādyeti | atha śrīmatyā devakanyāyā etad abhavat: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāsā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsā eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha śrīmatī devakanyā divyaprabhāvabhāsapariveṣṭitā divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ veṇuvanaṃ kalandakanivāpam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavāñ chrīmatyā devakanyāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā srīmatyā devakanyāyā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ prāptam* | sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_54.7 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer: suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇā ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_54.8 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_54.9 ||

avanamya tataḥ pralambahārā caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukhī divaṃ jagāma || avś_54.10 ||

atha śrīmatī devakanyā vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva {vi}jitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatā tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gatā ||

-------------------- vaidya, p. 139 --------------------

bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann imāṃ rātriṃ brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api tu rājño bimbisārasya śrīmatī nāmāntaḥpurikā svajīvitam agaṇayitvā buddhaguṇāṃś cānusmṛtya tathāgatasya keśanakhastūpe dīpamālāṃ kṛtavatī | tato rājñā ajātaśatruṇā kupitena jīvitād vyavaropitā | sā mamāntike cittaṃ prasādya kālagatā praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā | sā asyāṃ rātrau matsakāśam upasaṃkrāntā | tasyā mayā dharmo deśitaḥ, dṛṣṭasatyā ca svabhavanaṃ gatā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_55 vastram* | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | yadā anāthapiṇḍadena gṛhapatinā buddhapramukhāya bhikṣusaṃghāya jetavanaṃ niryātitam*, krameṇa {ca} koṭiśataṃ bhagavacchāsane dattam*, tadā tasya buddhir abhavat*: kim atrāścaryaṃ yad ahaṃ dānāni dadāmi, puṇyāni vā karomi, yanv ahaṃ daridrajanānugrahārthṃ śrāvastīnivāsino janakāyāc chandakabhikṣaṇaṃ kṛtvā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃgham upatiṣṭheyam* | evaṃ me mahājanānugrahaḥ kṛto bhaviṣyati, bahu cānena puṇyaṃ prasūtaṃ bhaviṣyatīti | tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā eṣa vṛttānto rājñe niveditaḥ | rājñā sarvasyāṃ śrāvastyāṃ ghaṇṭāghoṣaṇaṃ kāritam*: śṛṇvantu bhavantaḥ śrāvastīnivāsinaḥ paurāḥ | adya saptame divase anāthapiṇḍado gṛhapatir hastiskandhābhirūḍhas tathāgatasya saśrāvakasaṃghasyārthāya cchandakabhikṣaṇaṃ kartukāmaḥ | yasya vo yan mātraṃ parityaktaṃ tad anupradātavyam iti | yāvat saptame divase anāthapiṇḍado gṛhapatir hastiskandhādhirūḍhas tathāgatasya saśrāvakasaṃghasyārthāya chandakabhikṣaṇaṃ kartuṃ pravṛttam* | tatra yeṣāṃ yan mātro vibhavas te tan mātraṃ dātuṃ pravṛttāḥ | kecid dhāraṃ prayacchanti, kecit kaṭakam*, kecit keyūram*, kecij jātarūpamālām*,

-------------------- vaidya, p. 140 -------------------- kecid aṅgulimudrām*, kecin muktāhāram*, kecid dhiraṇyam*, kecit suvarṇam*, kecid antaśaḥ kārṣāpaṇam* | gṛhapatir api parānugrahārthaṃ pratigṛhṇāti ||

yāvad anyatamā strī paramadaridrā | tayā tribhir māsaiḥ kṛcchreṇa paṭaka upārjitaḥ | sā taṃ paṭakaṃ prāvṛtya vīthīm avatīrṇā | anāthapiṇḍadaś ca tayā dūrata evāgacchan*, śaṅkhapaṭahair vādyamānair avalokitaḥ | tayānyatama upāsakaḥ pṛṣṭaḥ: yadi tāvad ayaṃ gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhoho 'ntarbhūmau nigūḍhāny api nidhānāni paśyati, kasmād ayaṃ parakulebhyo bhaikṣyam aṭatīti | sā upāsakenoktā: parānugrahārtham* | ye 'samamarthā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojayitum*, teṣām arthe 'nugrahaṃ karoti | kathaṃ bahavaḥ sametā bhagavantaṃ pratipādayeyur iti | tatas tayā dārikāyā buddhir utpannā: ahaṃ tāvad akṛtapuṇyā, na me śaktir asti, yad aham ekākinī bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojanena pratipādayeyam* | yanv aham atra kiṃcid anupradadyām iti | sā svakaṃ vibhavam avalokayantī na kiṃcit paśyati ṛte paṭakāt* | sā cintayituṃ pravṛttā: yady aham ihasthaiva paṭakaṃ pradāsyāmi, nagnā bhaviṣyāmi | yanv ahaṃ śaraṇapṛṣṭham abhiruhya paṭakaṃ kṣipeyam iti | tataḥ sā śaraṇapṛṣṭham abhiruhya svaśarīrāt paṭakam avanīya anāthapiṇḍadasyopari kṣiptavatī | sā gṛhapatinā saṃlakṣitā: nūnam asyā eṣa eva vibhavo yad anayā śaraṇasaṃsthayā kṣiptam iti | tena svapauruṣeyāṇām ājñānupradattā | gacchantu bhavantaḥ, avalokayantu kenāyaṃ paṭakaḥ kṣipta iti | tair avalokitā yāvad utkuṭukā niṣaṇṇā | tatas taiḥ pṛṣṭā | tayā coktam*: yo me vibhava āsīt sa me bhagavadguṇānukīrtanaṃ pratiśrutya dāridryabhayabhītayā (speyer: dāridrabhayabhītayā) tathāgatapramukhe bhikṣusaṃghe datta iti | tatas tair anāthapiṇḍadāya niveditam* | tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā paramavismayajātenā sā dārikā vicitrair vastrair ābharaṇaiś cācchāditā | sā cālpāyuṣkā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā | upapannamātrāyās tasyās tathāvidhāni vastrāṇi prādurbhūtāni, na kasyacid anyasya devaputrasya vā devakanyāyā vā ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sā paśyati: manuṣyebhyaś cyutā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, bhagavataḥ paṭakapradānād iti | tato vastradāyikā devakanyā calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravirājitagātrī maṇiratnavicitracūḍā kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātrī tām eva rātriṃ divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavān paṭakapradāyikāyā devakanyāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā paṭakapradāyikāyā devakanyāyā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ

-------------------- vaidya, p. 141 --------------------

kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_55.1 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer:suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇā ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_55.2 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_55.3 ||

avanamya tataḥ pralambahārā caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukhī divaṃ jagāma || avś_55.4 ||

atha paṭapradāyikā devakanyā vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatā tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gatā ||

bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann asyāṃ rātrau bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | yā daridradārikā anāthapiṇḍadasya gṛhapateś chandakabhikṣaṇaṃ kurvāṇasya paṭaṃ datvā kālagatā, praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, sā imāṃ rātriṃ matsakāśam upasaṃkrāntā | tasyā mayā dharmo deśitaḥ | sā prasādajātā prakrāntā, dṛṣṭasatyā ca svabhavanaṃ gatā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhadharmasaṃgheṣu kārān kariṣyāmo nāpakārān* | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_56 śukaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | rājagṛhe nagare rājā bimbisāro rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | sa ca rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya

-------------------- vaidya, p. 142 --------------------

ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ | yāvad asau bhagavaddarśanotkaṇṭhitaḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ | tato 'mātyar uktaḥ: kimarthaṃ deva śokaḥ kriyata iti | rājovāca: ciradṛṣṭo me sugataḥ | so 'ham ākāṅkṣāmi bhagavato darśanam iti | aśrauṣīd bhagavān divāvihāropagato divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa rājā bimbisāra utkaṇṭhita iti | atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛtt{ak}ānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ, kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ | na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || avś_56.1 ||

tato bhagavān rājño bimbisārasyānugrahārthaṃ trayāṇāṃ vārṣikāṇāṃ māsānām atyayāt kṛtacīvaro niṣṭḥitacīvaraḥ samādāya pātracīvaram janapadacārikāṃ prakrāntaḥ | anupūrveṇa cārikāṃ carann anyatamaṃ vanaṣaṇḍam anuprāptaḥ | tatra ca vanaṣaṇḍe manuṣyapralāpī śukaḥ prativasati | tena bhagavān dūrata dṛṣṭaḥ | tatas tvaritatvaritaṃ bhagavantam uvāca: etu bhagavān, svāgataṃ bhagavate, kriyatām asmākam anugrahaḥ, ihaiva vanaṣaṇḍe ekāṃ rātriṃ prativaseti | tato bhagavāñ chukasyānugrahārthaṃ yatra vkṣe śukasyālayas tatra tṛṇasaṃstaraṃ saṃstīrya paryaṅkeṇa niṣaṇṇaḥ, anyavṛkṣeṣu mahāśrāvakāḥ, tataḥ śukaḥ kṛtsnāṃ rātrim itas tatas taṃ vanaṣaṇḍaṃ paryaṭati, mā haiva kaścid bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ viheṭhayiṣyatīti manuṣyo vā amanuṣyo vā yakṣo vā rākṣaso vā śvāpadaś caṇḍaśṛṅgo veti | tataḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ bhagavantaṃ triḥpradakṣīṇīkṛtya kṣamayitum ārabdhaḥ | kṣamasva bhagavaṃs tiryagyonigato 'ham*, nāsti me vibhavo yena bhagavantam abhyarcayeyam*, api tv aham agrato gacchāmi | rājño bimbisārasya bhagavata āgamanaṃ nivedayāmīti | evam astv iti | yāvad asau rājñaḥ sakāśaṃ saṃprasthitaḥ | anupūrveṇa rājñaḥ sakāśam anuprāptam* | tasmiṃś ca samaye rājā upariprāsādatalagato niṣpuruṣeṇa tūryeṇa krīḍati ramate paricārayati | tataḥ śuko mānuṣapralāpī rājānam uvāca | bho rājan*, viditaṃ te bhavatu: bhagavān saśrāvakasaṃghas

-------------------- vaidya, p. 143 --------------------

tava vijitam anuprāptaḥ | tad arhati devo bhaktaṃ sajjīkartum iti | tato rājā tvaritatvaritaṃ prāsādād avatīryāmātyagaṇaparivṛto bhagavato 'rthena āsanakāni prajñapya chatradhvajapatākābhir vicitraiś ca gandhapuṣpadhūpair bhagavantaṃ pratyudgataḥ | tato rājñā bhagavān saśrāvakasaṃgho mahatā satkāreṇa praveśitaḥ, praṇītena cāhāreṇa saṃtarpitaḥ ||

atha śukasyaitad abhavat*: yad bhagavān saśrāvakasaṃgha evaṃvibhūtis tat sarvaṃ māmāgamya | iti viditvā hṛṣṭatuṣṭapramudita udagraprītisaumanasyajāto rājñaḥ purastād itaś cāmutaś ca paryaṭan* śyenakenāpahṛtya pañcatvam āpāditaḥ | bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya kālagataḥ | praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sa paśyati: tiryagbhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, bhagavato 'ntike cittam abhiprasādyeti | atha śukapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat*: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha śukapūrvī devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavāṃś chukapūrviṇo devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā śukapūrviṇā devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_56.2 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer: suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_56.3 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_56.4 ||

avanamya tataḥ pralambahāraś caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukho divaṃ jagāma || avś_56.5 ||

-------------------- vaidya, p. 144 --------------------

atha śukapūrvī devaputro vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatas tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gataḥ ||

bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann asyāṃ rātrau bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api tu dṛṣṭaḥ sa yuṣmābhiḥ śuko yena vayaṃ tasmin vanaṣaṇḍe rātriṃ vastum upanimintritā iti? bhikṣava ūcuḥ: evaṃ bhadanteti | bhagavān āha: sa eṣa bhikṣavaḥ kālaṃ kṛtvā, praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapanna iti | bhikṣava ūcuḥ: kāni bhadanta śukapūrvakeṇa devaputreṇa karmāṇi kṛtāni yena śukeṣūpapannaḥ, kāni karmāṇi kṛtāni yena deveṣūpapannaḥ, satyadarśanaṃ ca kṛtam iti | bhagavān āha: śukapūrvakeṇaiva bhikṣavo devaputreṇa pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | śukapūrvakeṇa devaputreṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi api kalpaśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_56.6 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati sma | tasyānyatama upāsakaḥ | tena śikṣāśaithilyaṃ kṛtam* | tasya karmaṇo vipākāc chukeṣūpapannaḥ | yan mayāntike cittaṃ prasāditam*, tena deveṣūpapannaḥ | yat tena pariṣiṣṭāni śikṣāpadāni rakṣitāni, tena satyadarśanaṃ kṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

-------------------- vaidya, p. 145 --------------------

avś_57 dūtaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛhe varṣā upagato veṇuvane kalandakanivāpe | atha anāthapiṇḍado gṛhapatir yena rājā prasenajit kauśalas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya rājānaṃ prasenajitaṃ jayenāyuṣā ca vardhayitvā vijñāpayati: yat khalu deva jānīyāś ciradṛṣṭo 'smābhir bhagavān* | paritṛṣitāḥ smo bhagavato darśanāya | icchāmo vayaṃ bhagavantaṃ draṣṭum iti | tato rājā anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim uvāca: kaccit te gṛhapate śrutaṃ kutra bhagavān etarhi varṣā upagata iti? anāthapiṇḍada uvāca: śrutaṃ me deva bhagavān rājagṛhe varṣā upagata iti ||

tato rājñā prasenajitā kauśalena anāthapiṇḍadādyaiś ca paurajānapadāmātyair anyatamaḥ puruṣo dūtyenāhūyoktaḥ: ehi tvaṃ bho puruṣa, yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāma | upasaṃkramyāsmākaṃ vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasva, alpābādhatāṃ ca pṛccha alpātaṅkaṃ ca laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatāṃ ca sparśavihāratāṃ ca | evaṃ ca vada: rājā bhadanta kauśalaḥ śrāvastīnivāsinaś ca paurā ākāṅkṣanti bhagavato darśanam* | evaṃ cāhuḥ: ciradṛṣṭo 'smābhir bhagavān* | paritṛṣitāḥ smo bhagavato darśanāya | ichāmo vayaṃ bhagavantaṃ draṣṭum* | sādhu bhagavāñ chrāvastīm āgacched anukampām upādāyeti | evaṃ deveti sa puruṣo rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya sāmātyapaurajānapadasya pratiśrutya śrāvastīto 'nupūrveṇa cañcūryamāṇo rājagṛhaṃ nagaram anuprāptaḥ | tataḥ pūrvaṃ rājagṛhaṃ nagaram avalokya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekāntaniṣaṇṇaḥ sa puruṣo bhagavantam idam avocat*: rājā bhadanta prasenajit kauśalaḥ śrāvastīnivāsinaś ca paurā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā alpābādhatāṃ pṛcchanti, alpātaṅkatāṃ ca laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatāṃ ca sparśavihāratāṃ ca | evaṃ cāhuḥ: ciradṛṣṭo 'smābhir bhagavān* | paritṛṣitāḥ smo bhagavato darśanāya | ichāmo vayaṃ bhagavantaṃ draṣṭum* | sādhu bhagavāñ chrāvastīm āgacched anukampām upādāyeti | bhagavān āha: sacen me bhoḥ puruṣa rājā bimbisāro 'nujñāsyati; gamiṣyāmīti | tataḥ sa dūto rājānaṃ bimbisāram anujñāpya bhagavantam idam avocat*: anujñāto 'si bhagavan rājñā bimbisāreṇa gamanāya, yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyata iti | adhivāsayati bhagavāṃs tasya puruṣasya tūṣṇībhāvena ||

atha bhagavāṃs trayāṇāṃ vārṣikāṇāṃ māsānām atyayāt kṛtacīvaro niṣṭhitacīvaraḥ samādāya pātracīvaraṃ mahatā parivāreṇa śrāvastyabhimukho 'bhijagāma | dūto 'pi rathābhirūḍhaḥ saṃprasthitaḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ padbhyāṃ saṃprasthitam* | tato rathād avatīrya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat*: pratigṛhyatāṃ bhagavann asmākīno ratho 'nukampām upādāyeti ||

-------------------- vaidya, p. 146 --------------------

bhagavān āha:

ṛddhipādarathenāhaṃ samyagvyāyāmavartinā | vicarāmi mahīṃ kṛtsnām akṣataḥ kleśakaṇṭhakaiḥ || avś_57.1 || iti ||

dūtaḥ prāha: yady api bhagavān ṛddhipādayānayāyī; tathāpi tu kriyatāṃ mamānugrahārtham anukampeti | atha bhagavān dūtasyānugrahārtham ṛddhyā rathasyopari sthitaḥ | tato bhagavān rathābhirūḍhaḥ śrāvastīm anuprāptaḥ | dūtena ca rājñe niveditam* | atha rājā sāmātyaḥ sapaurajānapado bhagavantaṃ pratyudgataḥ | tatraiva ca jetavane rātriṃvāsam upagato dharmaśravaṇāya | sa ca dūto 'lpāyuṣko dharmaṃ śrutvā tasyām eva rātrau kālagataḥ | sa kālaṃ kṛtvā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sa paśyati: manuṣyebhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, bhagavato 'ntike cittam abhiprasādyeti | atha dūtapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat*: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha dūtapūrvī devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān dūtapūrviṇo devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā dūtapūrviṇā devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_57.2 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer: suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_57.3 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_57.4 ||

avanamya tataḥ pralambahāraś caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukho divaṃ jagāma || avś_57.5 ||

-------------------- vaidya, p. 147 --------------------

atha dūtapūrvī devaputro vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā hi vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatas tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gataḥ ||

tato rājā prasenajid upariprāsādatalagatas tam udāram avabhāsaṃ dṛṣṭvā prabhātāyāṃ rajanyāṃ bhagavantaṃ papracha: kiṃ bhagavann imāṃ rātriṃ bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na mahārāja brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ, api tu tāvako dūtaḥ sa mamāntike cittam abhiprasādya kālagataḥ praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | sa imāṃ rātriṃ matsakāśam āgataḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ | sa dṛṣṭasatyaḥ svabhavanaṃ gata iti | tato rājā vismayajātaḥ kathayati: aho buddho aho dharmaḥ aho saṃgho yatra nāma parīttaṃ karma kṛtvā mahān vipāka iti | atha rājā prasenajit kauśalo bhagavato bhāṣitam abhinandyānumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvotthāyāsanāt prakrāntaḥ ||

tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: tisra imā bhikṣavo 'graprajñaptayaḥ | katamās tisraḥ? buddhe agraprajñaptir dharme saṃghe 'graprajñaptiḥ | buddhe 'graprajñaptiḥ katamā? ye kecid satvā apadā vā dvipadā vā bahupadā vā rūpiṇo vā arūpiṇo va saṃjñino vā asaṃjñino vā naivasaṃjñino nāsaṃjñinaḥ, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecid buddhe 'bhiprasannāḥ, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṅkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate buddhe 'graprajñaptiḥ | dharme 'graprajñaptiḥ katamā? ye kecid dharmāḥ saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā, virāgo dharmas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecid dharme 'bhiprasannā, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṅkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate dharme agraprajñaptiḥ | saṃghe 'graprajñaptiḥ katamā? ye kecit saṃghā vā gaṇā vā pūgā vā pariṣado vā, tathāgataśrāvakasaṃghas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecit saṃghe 'bhiprasannāḥ, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṅkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate saṃghe agraprajñaptiḥ ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_58 mahiṣaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ

-------------------- vaidya, p. 148 --------------------

saśrāvakasaṃghaḥ kośaleṣu janapadeṣu cārikāṃ carann anyatamavanaṣaṇḍam anuprāptaḥ | tatra ca vanaṣaṇḍe mahān mahiṣīyūthaḥ prativasati, pañcamātrāṇi ca mahiṣīpālaśatāni | yāvat tatrānyatamo mahiṣo balavān parameṇa balena samanvāgataḥ | sa paramanuṣyāṇāṃ gandham āghrāya pṛṣṭhato 'nudhāvati | bhagavāṃś ca taṃ pradeśam anuprāpatḥ | tato mahiṣīpālair bhagavān saśrāvakasaṃgho dūrata eva dṛṣṭaḥ | tatas tair uccaiḥ śabdair uktaḥ: bhagavan, imaṃ mārgaṃ varjaya, duṣṭamahiṣo 'tra prativasatīti | bhagavān āha: alpotsukā bhavantu bhavantaḥ | vayam atra kālajñā bhaviṣyāma iti | athāsau duṣṭamahiṣo bhagavantaṃ dūrata eva dṛṣṭvā lāṅgūlam unnāmya yena bhagavāṃs tena pradhāvitaḥ | tato bhagavatā purastāt pañca kesariṇaḥ saṭādhāriṇaḥ (speyer: keśariṇaḥ saṭadhāriṇaḥ) siṃhā nirmitāḥ, vāme dakṣiṇe ca pārśve dvāv agniskandhau, upariṣṭān mahatyayomayī śilā | tataḥ sa mahiṣaḥ samantato mahābhayaṃ dṛṣṭvā bhagavataḥ pādau niśritya dīnavadanaś ca bhagavantaṃ prekṣyate (speyer: prekṣate) | tato 'sya bhagavatā tanmayyā gatyās tanmayyā yonyās tribhiḥ pādair dharmo deśitaḥ: iti hi bhadramukha sarvasaṃskārā anityāḥ, sarvadharmā anātmānaḥ, śāntaṃ nirvāṇam iti | jātiś ca smāritā | sa śrutvā rodituṃ pravṛttaḥ | atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthe bhāṣate:

idānīṃ kiṃ kariṣyāmi tiryagyonigatasya te | akṣaṇapratipannasya kiṃ rodiṣi nirarthakam* || avś_58.1 ||

sādhu prasādyatāṃ cittaṃ mayi kāruṇike jine | tiryagyoniṃ virāgyeha tataḥ svargaṃ gamiṣyasi || avś_58.2|| iti ||

athāsau duṣṭamahiṣaḥ svāśrayaṃ jugupsamāno 'nāhāratāṃ pratipannaḥ | dīptāgnayas tiryagyonigatāḥ prāṇinaḥ | sa āśu kālaṃ kṛtvā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ ||

dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sa paśyati: tiryagbhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, bhagavato 'ntike cittam abhiprasādyeti | atha mahiṣapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat*: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha mahiṣapūrvī devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ taṃ vanaṣaṇḍam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān mahiṣapūrviṇo devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā mahiṣapūrviṇā devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na

-------------------- vaidya, p. 149 --------------------

devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_58.3 ||

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer: suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_58.4 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayam* | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_58.5 ||

avanamya tataḥ pralambahāraś caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukho divaṃ jagāma || avś_58.6 ||

atha tair mahiṣīpālaiḥ sa udāro 'vabhāso dṛṣṭaḥ, yaṃ dṛṣṭvā kutūhalajātā bhagavantaṃ paprachuḥ: ka eṣa bhagavan*, rātrau divyam avabhāsaṃ kṛtvā bhagavatsakāśam anuprāpta iti | bhagavān āha: sa eṣa bhavanto mahiṣo mamāntike cittam abhiprasādya kālagataḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | so 'syāṃ rātrau matsakāśam upasaṃkrāntaḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ | sa dṛṣṭasatyaḥ svabhavanaṃ gataḥ | tatas te mahiṣīpālāḥ paraṃ vismayam āpannāḥ: āścaryaṃ yan nāma ayaṃ tiryagyonigato bhūtvā bhagavantaṃ kalyāṇamitram āsādya deveṣūpapannaḥ, satyadarśanaṃ ca kṛtam* | kathaṃ nāma vayaṃ manuṣyabhūtā viśeṣaṃ nādhigacchemeti? tatas te buddhaṃ bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ praṇītenāhāreṇa saṃtarpya bhagavato 'ntike pravrajitāḥ | tair yujyamānair ghaṭamānair vyāyacchamānaiḥ sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta mahiṣapūrvikeṇa devaputreṇa karmāṇi kṛtāni yena mahiṣeṣūpapannaḥ? ebhiś ca mahiṣīpālaiḥ kiṃ karma kṛtaṃ yenāhartvaṃ sākṣātkṛtam*? bhagavān āha: ebhir eva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | ebhiḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:

na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api | sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || avś_58.7 ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśatisahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati

-------------------- vaidya, p. 150 -------------------- ṛṣipatane mṛgadāve | tatra ca kāle bhikṣūṇāṃ viniścaye vartamāne tripiṭo bhikṣuḥ pañcaśataparivāro viniścaye 'avasthitaḥ | tatra ca bhikṣavaḥ śaikṣāśaikṣāḥ | te tripiṭaṃ praśnaṃ pṛcchanti | sa na śaknoti vyākartum* | tena kupitena kharaṃ vākkarma niścāritam*: ime ca mahiṣā kiṃ prajānantīti | śiṣyair apy asyoktam: ime mahiṣīpālāḥ kiṃ prajānantīti ||

bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau mahiṣaḥ, ayam asau tripiṭaḥ | ye te śiṣyāḥ, ime te mahiṣīpālāḥ | tena karmaṇā pañca janmaśatāni mahiṣeṣūpapannāḥ | imāni ca pañca mahiṣīpālaśatāni saṃvṛttāni | yan mamāntike cittaṃ prasāditaṃ tena deveṣūpapannaḥ, satyadarśanaṃ ca kṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣava vāgduścaritaprahāṇāya vyāyantavyaṃ yathā ete doṣā na bhaviṣyanti ye mahiṣasya mahiṣīpālāṇāṃ ca | eṣa eva guṇagaṇo bhaviṣyati yas tasyaiva devaputrabhūtasya | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||

avś_59 upoṣadhaḥ | (ed. speyer, vol. i)

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu punaḥ samayena devānāṃ trāyastriṃśānām upoṣadho nāma devaputro 'sakṛdasakṛd bhagavatsakāśam upasaṃkrāmati dharmaśravaṇāya | yāvad apareṇa samayena upoṣadho nāma devaputraḥ pañcaśataparivāro yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān upoṣadhasya devaputrasya āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā upoṣadhena devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ | apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || avś_59.1 ||

-------------------- vaidya, p. 151 --------------------

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (speyer: suviśuddha cakṣuḥ) prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || avś_59.2 ||

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmayam* | bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam* || avś_59.3 ||

avanamya tataḥ pralambahāraś caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ | parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukho divaṃ jagāma || avś_59.4 ||

tato bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃvignā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann imāṃ rātriṃ bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api tu deveṣu trāyastriṃśeṣu upoṣadho nāma devaputraḥ pañcaśataparivāro māṃ darśanāyopasaṃkrāntaḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ | dṛṣṭasatyaś ca svabhavanaṃ gata iti | bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kuto bhadanta upoṣadhasya devaputrasyotpattir nāmābhinirvṛttiś ceti | bhagavān āha: icchatha yūyaṃ hikṣavaḥ śrotum? evaṃ bhadanta | tena hi bhikṣavaḥ śṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.