Jātakamālā (Āryaśūra)

te trāsadīnāśca viṣādamūkā dhīrāḥ pratīkārasasambhramāśca / svadevatāyācanatatparāśca bhāvānyathā sattvaguṇaṃ vivavruḥ // jm_14.9 //

atha te sāṃyātrikāḥ pavanabalacalitasalilavegavaśagayā nāvā paribhramyamāṇā bahubhirapyahobhirnaiva kutaścittīraṃ dadṛśurna ca yathepsitāni samudracihnāni / apūrvaireva tu samudracihnairabhivardhamānavaimanasyā bhayaviṣādavyākulatāmupajagmuḥ / athaitān supārago bodhisattvo vyavasthāpayannuvāca - anāścaryaṃ khalu mahāsamudramadhyamavagāḍhānāmautpātikakṣobhaparikleśaḥ / tadalamatrabhavatāṃ viṣādānuvṛttyā / kutaḥ?

nāpatpratīkāravidhirviṣādastasmādalaṃ dainyaparigraheṇa / dhairyāttu kāryapratipattidakṣāḥ kṛcchrāṇyakṛcchreṇa samuttaranti // jm_14.10 //

viṣādadainyaṃ vyavadhūya tasmātkāryāvakāśaṃ kriyayā bhajadhvam / prājñasya dhairyajvalitaṃ hi tejaḥ sarvārthasiddhigrahaṇāgrahastaḥ // jm_14.11 //

tadyathādhikārāvahitā bhavantu bhavantaḥ / iti te sāṃyātrikāstena mahātmanā dhīrīkṛtamanasaḥ kūladarśanotsukamatayaḥ samudramavalokayanto dadṛśuḥ puruṣavigrahānāmuktarūpyakavacānivonmajjato nimajjataśca / samyak caiṣāmākṛtinimittamupadhārya savismayāḥ supāragāya nyavedayanta - apūrvaṃ khalvidamiha mahāsamudre cihnamupalabhyate / ete khalu

āmuktarūpyakavacā iva daityayodhā ghorekṣaṇāḥ khuranikāśavirūpaghoṇāḥ / unmajjanāvataraṇasphuraṇaprasaṃgāt krīḍāmivārṇavajale 'nubhavanti ke 'pi // jm_14.12 //

supāraga uvāca - naite mānuṣā amānuṣā vā / mīnāḥ khalvete / yato na bhetavyamebhyaḥ / kintu -

sudūrapamakṛṣṭāḥ smaḥ pattanadvitayādapi / khuramālī samudro 'yaṃ tadyatadhvaṃ nivartitum // jm_14.13 //

caṇḍavegavāhinā salilanivahenaikāntahareṇa ca pāścāttyena vāyunā samākṣiptayā nāvā na te sāṃyātrikāḥ śekurvinivartitum / athāvagāhamānāḥ krameṇa rūpyaprabhāvabhāsitamanīlaphenanicayapāṇḍuramaparaṃ samudramālokya savismayāḥ supāragamūcuḥ -

svaphenamagnairiva ko 'yamambubhirmahārṇavaḥ śukladukūlavāniva / dravānivendoḥ kiraṇānsamudvahansamantato hāsa iva prasarpati // jm_14.14 //

supāraga uvāca - kaṣṭam / atidūraṃ khalvavagāhyate /

kṣīrārṇava iti khyāta udadhirdadhimālyasau / kṣamaṃ nātaḥ paraṃ gantuṃ śakyate cennivartitum // jm_14.15 //

vaṇija ūcuḥ - na khalu śakyate vilambayitumapi vahanaṃ kuta eva sannivartayitumatiśīghravāhitvādvahanasya pratikūlatvācca mārutasyeti / atha vyatītya tamapi samudraṃ suvarṇaprabhānurañjitapracalormimālamagnijvālakapilasalilamaparaṃ samudramālokya savismayakautūhalāste vaṇijaḥ supāragaṃ papracchuḥ -

bālārkalakṣmyeva kṛtāṅgarāgaiḥ samunnamadbhiḥ salilairanīlaiḥ / jvalanmahānagnirivāvabhāti ko nāma tasmācca mahārṇavo 'yam // jm_14.16 //

supāraga uvāca -

agnimālīti vikhyātaḥ samudro 'yaṃ prakāśate / atīva khalu sādhu syānnivartemahi yadyataḥ // jm_14.17 //

iti sa mahātmā nāmamātramakathayattasya saritpaterna toyavaivarṇyakāraṇaṃ dīrghadarśitvāt / atha te sāṃyātrikāstamapi samudramatītya puṣparāgendranīlaprabhodyotitasalilaṃ paripakvakuśavananikāśavarṇaṃ samudramālokya kautūhalajātāḥ supāragaṃ papracchuḥ -

pariṇatakuśaparṇavarṇatoyaḥ salilanidhiḥ katamo nvayaṃ vibhāti / sakusuma iva phenabhakticitrairanilajavākalitaistaraṅgabhaṅgaiḥ // jm_14.18 //

supāraga uvāca - bhoḥ sārthavāhā nivartanaṃ prati yatnaḥ kriyatām / na khalvataḥ kṣamate paraṃ gantum /

kuśamālī samudro 'yamatyaṅkaśa iva dvipaḥ / prasahyāsahyasalilo haranharati no ratim // jm_14.19 //

atha te vāṇijakāḥ pareṇāpi yatnena nivartayitumaśaknuvantastamapi samudramatītya vaṃśarāgavaiḍūryaprabhāvyatikaraharitasalilamaparaṃ samudramālokya supāragamapṛcchan -

marakataharitaprabhairjalairvahati navāmiva śādvalaśriyam / kumudaruciraphenabhūṣaṇaḥ salilanidhiḥ katamo 'yamīkṣyate // jm_14.20 //

atha sa mahātmā tena vaṇigjanasya vyasanopanipātena dahyamānahṛdayo dīrghamuṣṇamabhiniśvasya śanairuvāca -

atidūramupetāḥ stha duḥkhamasmānnivartitum / paryanta iva lokasya nalamālyeṣa sāgaraḥ // jm_14.21 //

tacchrutvā te vāṇijakā viṣādoparudhyamānamanaso visrasyamānagātrotsāhā niśvasitamātraparāyaṇāstatraiva niṣeduḥ / vyatītya ca tamapi samudraṃ sāyāhnasamaye vilambamānaraśmimaṇḍale salilanidhimiva praveṣṭukāme divasakare samudvartamānasyeva salilanidheraśanīnāmiva ca sampatatāṃ veṇuvanānāmiva cāgniparigatānāṃ visphuṭatāṃ tumulamatibhīṣaṇaṃ śrutihṛdayavidāraṇaṃ samudradhvanimaśrauṣuḥ / śrutvā ca santrāsavaśagāḥ sphuranmanasaḥ sahasaivotthāya samantato 'nuvilokayanto dadṛśuḥ prapāta iva śvabhra iva ca mahati tamudakaughaṃ nipatantam / dṛṣṭvā ca paramabhayaviṣādavihvalāḥ supāragamupetyocuḥ

nirbhindanniva naḥ śrutīḥ pratibhayaścetāṃsi mathnanniva kruddhasyeva saritpaterdhvanirayaṃ dūrādapi śrūyate / bhīme śvabhra ivārṇavasya nipatatyetatsamagraṃ jalaṃ tatko 'sāvudadhiḥ kimatra ca paraṃ kṛtyaṃ bhavānmanyate // jm_14.22 //

atha sa mahātmā sasambhramaḥ kaṣṭaṃ kaṣṭamityuktvā samudramālokayannuvāca -

yatprāpya na nivartante mṛtyormukhamivāmukham / aśivaṃ samupetāḥ stha tadetadvaḍavāmukham // jm_14.23 //

tadupaśrutya te vāṇijakā vaḍavāmukhamupetā vayamiti tyaktajīvitāśā maraṇabhayaviklavībhūtamanasaḥ

sasvaraṃ ruruduḥ kecidvilepuratha cukruśuḥ / na kiñcitpratyapadyanta kecittrāsavicetasaḥ // jm_14.24 //

viśeṣataḥ kecidabhipraṇemurdevendramārtiprahatairmanobhiḥ / ādityarudrāṃśca marudvasūṃśca prapedire sāgarameva cānye // jm_14.25 //

jepuśca mantrānapare vicitrānanye tu devīṃ vidhivatpraṇemuḥ / supāragaṃ kecidupetya tattadviceṣṭamānāḥ karuṇaṃ vilepuḥ // jm_14.26 //

āpadgatatrāsaharasya nityaṃ parānukampāguṇasambhṛtasya / ayaṃ prabhāvātiśayasya tasya tavābhyupeto viniyogakālaḥ // jm_14.27 //

ārtānanāthāñcharaṇāgatānnastvaṃ trātumāvarjaya dhīra cetaḥ / ayaṃ hi kopādvaḍavāmukhena cikīrṣati grāsamivārṇavo 'smān // jm_14.28 //

nopekṣituṃ yuktamayaṃ janaste vipadyamānaḥ salilaughamadhye / nājñāṃ tavātyeti mahāsamudrastadvāryatāmapraśamo 'yamasya // jm_14.29 //

atha sa mahātmā mahatyā karuṇayā samāpīḍyamānahṛdayastānvāṇijakānvyavasthāpayannuvāca - astyatrāpi naḥ kaścitpratikāravidhiḥ pratibhāti / tattāvatprayokṣye / yato muhūrtaṃ dhīrāstāvad bhavantu bhavanta iti / atha te vāṇijakā astyatrāpi kila pratīkāravidhirityāśayā samupastambhitadhairyāstadavahitamanasastūṣṇīṃbabhūvuḥ /

atha supārago bodhisattva ekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇena jānumaṇḍalenādhiṣṭhāya nāvaṃ samāvarjitasarvabhāvaḥ praṇamya tathāgatebhyastānsāṃyātrikānāmantrayate sma - śrṛṇvantvatrabhavantaḥ sāṃyātrikāḥ salilanidhivyomāśrayāśca devaviśeṣāḥ

smarāmi yata ātmānaṃ yataḥ prāpto 'smi vijñatām / nābhijānāmi sañcintya prāṇinaṃ hiṃsutuṃ kvacit // jm_14.30 //

anena satyavākyena mama puṇyabalena ca / vaḍavāmukhamaprāpya svasti naurvinivartatām // jm_14.31 //

atha tasya mahātmanaḥ satyādhiṣṭhānabalātpuṇyatejasā saha salilajavena sa māruto vyāvartamānastāṃ nāvaṃ nivartayāmāsa / nivṛttāṃ tu tāṃ nāvamabhisamīkṣya te vāṇijakāḥ paramavismayapraharṣoddhatamānasā nivṛttā nauriti praṇāmasabhājanapuraḥsaraṃ supāragāya nyavedayanta / atha sa mahātmā tānvāṇijakānuvāca - sthirībhavantu bhavantaḥ / śīghramāropyantāṃ śītāni / iti ca tena samādiṣṭāḥ pramodādudbhūtabalotsāhāste tadadhikṛtāstathā cakruḥ /

atha muditajanaprahāsanādā pravitatapāṇḍuraśītacārupakṣā / salilanidhigatā rarāja sā naurgatajalade nabhasīva rājahaṃsī // jm_14.32 //

nivṛttāyāṃ tu tasyāṃ nāvyanukūlasalilamārutāyāṃ vimānalīlayā svecchayaiva cābhiprayātāyāṃ nātiśyāmībhūtasandhyāṅgarāgāsu pravitanyamānatamovitānāsvālakṣitanakṣatrabhūṣaṇāsu dikṣu kiñcidavaśeṣaprabhe divasakaramārge pravṛttakṣaṇadādhikāre supāragastānvāṇijakānuvāca - bhoḥ sārthavāhā nalamāliprabhṛtibhyo yathādṛṣṭebhyaḥ samudrebhyo vālukāḥ pāṣāṇāśca vahanamāropyantāṃ yāvatsahate / evamidaṃ yānapātraṃ nirghātabharīkrāntaṃ na ca pārśvāni dāsyati, maṅgalasammatāścaite vālukāpāṣāṇā niyataṃ lābhasiddhaye vo bhaviṣyantīti / atha te sāṃyātrikāḥ supāragapremabahumānāvarjitamatibhirdevatābhiranupradarśitebhyaḥ sthalebhya ādāya vālukāpāṣāṇabuddhyā vaiḍūryādīni ratnāni vahanamāropayāmāsuḥ / tenaiva caikarātreṇa sā naurbharukacchamupajagāma /

atha prabhāte rajatendranīlavaiḍūryahemapratipūrṇanaukāḥ / svadeśatīrāntamupāgatāste prītyā tamānarcurudīrṇaharṣāḥ // jm_14.33 //

tadevaṃ dharmāśrayaṃ satyavacanamapyāpadaṃ nudati prāgeva tatphalamiti dharmānuvartinā bhavitavyam / kalyāṇamitrāśrayavarṇe 'pi vācyamevaṃ kalyāṇamitrāśritāḥ śreyaḥ prāpnuvantīti /

iti supāragajātakaṃ caturdaśam /

15. matsyajātakam

śīlavatāmihaivābhiprāyāḥ kalyāṇāḥ samṛdhyanti prāgeva paratreti śīlaviśuddhau prayatitavyam / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila kasmiṃścinnātimahati kahlāratāmarasakamalakuvalayavibhūṣitarucirasalile haṃsakāraṇḍavacakravākamithunopaśobhite tīrāntaruhatarukusumāvakīrṇe sarasi matsyādhipatirbabhūva / svabhyastabhāvācca bahuṣu janmāntareṣu parārthacaryāyāstatrastho 'pi parahitasukhapratipādanavyāpāro babhūva /

abhyāsayogāddhi śubhāśubhāni karmāṇi sātmyena bhavanti puṃsām / tathāvidhānyeva yadaprayatnājjanmāntare svapna ivācaranti // jm_15.1 //

iṣṭānāmiva ca sveṣāmapatyānāmupari niviṣṭahārdo mahāsattvasteṣāṃ mīnānāṃ dānapriyavacanārthacaryādikramaiḥ paramanugrahaṃ cakāra /

anyonyahiṃsāpraṇayaṃ niyacchanparasparaprema vivardhayaṃśca / yogādupāyajñatayā ca teṣāṃ vismārayāmāsa sa matsyavṛttam // jm_15.2 //

tattena samyakparipālyamānaṃ vṛddhiṃ parāṃ mīnakulaṃ jagāma / puraṃ vinirmuktamivopasargairnyāyapravṛttena narādhipena // jm_15.3 //

atha kadācitsattvānāṃ bhāgyasampadvaikalyātpramādācca varṣādhikṛtānāṃ devaputrāṇāṃ na samyagdevo vavarṣa / athāsamyagvarṣiṇi deve tatsaraḥ phullakadambakusumagaureṇa navasalilena na yathāpuramāpupūre / krameṇa copagate nidāghakālasamaye paṭutaradīptibhiḥ khedālasagatibhiriva ca dinakarakiraṇaistadabhitaptayā ca dharaṇyā jvālānugateneva ca hlādābhi lāṣiṇā mārutena tarṣavaśādiva pratyahamāpīyamānaṃ tatsaraḥ palvalībabhūva /

nidāghakāle jvalito vivasvāñjvālābhivarṣīva paṭuśca vāyuḥ / jvarāturevāśiśirā ca bhūmistoyāni roṣādiva śoṣayanti // jm_15.4 //

atha bodhisattvo vāyasagaṇairapi paritarkyamāṇaṃ prāgeva salilatīrāntacāribhiḥ pakṣigaṇairviṣādadainyavaśagaṃ vispanditamātraparāyaṇaṃ mīnakulamavekṣya karuṇāyamānaścintāmāpede / kaṣṭā bateyamāpadāpatitā mīnānām /

pratyahaṃ kṣīyate toyaṃ spardhamānamivāyuṣā / adyāpi ca cireṇaiva lakṣyate jaladāgamaḥ // jm_15.5 //

apayānakramo nāsti netāpyanyatra ko bhavet / asmadvyasanasaṃkṛṣṭāḥ samāyānti ca no dviṣaḥ // jm_15.6 //

asya niḥsaṃśayamime toyaśeṣasya saṃkṣayāt / sphuranto bhakṣayiṣyante śatrubhirmama paśyataḥ // jm_15.7 //

tatkimatra prāptakālaṃ syāditi vimṛśansa mahātmā satyādhiṣṭhānamekamārtāyanaṃ dadarśa / karuṇayā ca samāpīḍyamānahṛdayo dīrghamuṣṇamabhiniśvasya nabhaḥ samullokayannavāca -

smarāmi na prāṇivadhaṃ yathāhaṃ sañcintya kṛcchre parame 'pi kartum / anena satyena sarāṃsi toyairāpūrayanvarṣatu devarājaḥ // jm_15.8 //

atha tasya mahātmanaḥ puṇyopacayaguṇātsatyādhiṣṭhānabalāttadabhiprasāditadevanāgayakṣānubhāvācca samantatastoyābalambibimbā gambhīramadhuranirghoṣā vidyullatālaṅkṛtanīlavipulaśikharā vijṛmbhamāṇā iva pravisarpibhiḥ śikharabhujaiḥ pariṣvajamānā iva cānyonyamakālameghāḥ kālameghāḥ prādurabhavan /

diśāṃ pramiṇvanta iva prayāmaṃ śṛṅgairvitanvanta ivāndhakāram / nabhastalādarśagatā virejuśchāyā girīṇāmiva kālameghāḥ // jm_15.9 //

saṃsaktakekaiḥ śikhibhiḥ prahṛṣṭaiḥ saṃstūyamānā iva nṛttacitraiḥ / prasaktamandrastanitā virejurdhīraprahāsādiva te ghanaughāḥ // jm_15.10 //

muktā vimuktā iva tairvimuktā dhārā nipetuḥ praśaśāma reṇuḥ / gandhaścacārānibhṛto dharaṇyāṃ vikīryamāṇo jaladānilena // jm_15.11 //

nidāghasamparkavivardhito 'pi tirobabhūvārkakaraprabhāvaḥ / phenāvalīvyākulamekhalāni toyāni nimnābhimukhāni sasruḥ // jm_15.12 //

muhurmuhuḥ kāñcanapiñjarābhirbhābhirdigantānanurañjayantī / payodatūryasvanalabdhaharṣā vidyullatā nṛttamivācacāra // jm_15.13 //

atha bodhisattvaḥ samantato 'bhiprasṛtairāpāṇḍubhiḥ salilapravāhairāpūryamāṇe sarasi dhārānipātasamakālameva vidrute vāyasādye pakṣigaṇe pratilabdhajīvitāśe ca pramudite mīnagaṇe prītyābhisāryamāṇahṛdayo varṣanivṛttisāśaṅkaḥ punaḥ punaḥ parjanyamābabhāṣe -

udgarja parjanya gabhīradhīraṃ pramodamudvāsaya vāyasānām / ratnāyamānāni payāṃsi varṣansaṃsaktavidyujjvalitadyutīni // jm_15.14 //

tadupaśrutya śakro devānāmindraḥ paramavismitamanāḥ sākṣādabhigamyainamabhisaṃrādhayannuvāca -

tavaiva khalveṣa mahānubhāva matsyendra satyātiśayaprabhāvaḥ / āvarjitā yatkalaśā iveme kṣaranti ramyastanitāḥ payodāḥ // jm_15.15 //

mahatpramādaskhalitaṃ tvidaṃ me yannāma kṛtyeṣu bhavadvidhānām / lokārthamabhyudyatamānasānāṃ vyāpārayogaṃ na samabhyupaimi // jm_15.16 //

cintāṃ kṛthā mā tadataḥ paraṃ tvaṃ satāṃ hi kṛtyodvahane 'smi dhuryaḥ / deśo 'pyayaṃ tvadguṇasaṃśrayeṇa bhūyaśca naivaṃ bhavitārtivaśyaḥ // jm_15.17 //

ityevaṃ priyavacanaiḥ saṃrādhya tatraivāntardadhe / tacca saraḥ parāṃ toyasamṛddhimavāpa /

tadevaṃ śīlavatāmihaivābhiprāyāḥ kalyāṇāḥ samṛdhyanti prāgeva paratreti śīlaviśuddhau prayatitavyam /

iti matsyajātakaṃ pañcadaśam /

16. vartakāpītakajātakam

satyaparibhāvitāṃ vācamagnirapi na prasahate laṅghayitumiti satyavacane 'bhiyogaḥ karaṇīyaḥ / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kilānyatamasminnaraṇyāyatane vartakāpotako bhavati sma / sa katipayarātrodbhinnāṇḍakośaḥ pravirokṣyamāṇataruṇapakṣaḥ paridurbalatvādalakṣyamāṇāṅgapratyaṅgapradeśaḥ svamātāpitṛprayatnaracite tṛṇagahanopagūḍhe gulmalatāsaṃniśrite nīḍe saṃbahulairbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ prativasati sma / tadavastho 'pi cāpariluptadharmasaṃjñatvānmātāpitṛbhyāmupahṛtānprāṇino necchati smābhyavahartum / yadeva tvasya tṛṇabījanyagrodhaphalādyupajahraturmātāpitarau tenaiva vartayāmāsa / tasya tayā rūkṣālpāhāratayā na kāyaḥ puṣṭimupayayau / nāpi pakṣau samyakpravirurohatuḥ / itare tu vartakāpotakā yathopanītamāhāramabhyavaharanto balavantaḥ sañjātapakṣāśca babhūvuḥ / dharmatā hyeṣā yaduta -

dharmādharmanirāśaṅkaḥ sarvāśī sukhamedhate / dharmyāṃ tu vṛttimanvicchanvicitāśīha duḥkhitaḥ // jm_16.1 //

[api coktaṃ bhagavatā - sujīvitamahrīkeṇeti gāthādvayam /

sujīvitamahrīkeṇa dhvāṅkṣeṇāśucikarmaṇā / praskandinā pragalbhena susaṃkliṣṭaṃ tu jīvitam // jm_16.2 //

hrīmatā tviha durjīvaṃ nityaṃ śucigaveṣiṇā / saṃlīnenāpragalbhena śuddhājīvena jīvatā // jm_16.3 //

iti gāthādvayametadāryasthāvirīyakanikāye paṭhyate / teṣāmevamavasthānāṃ nātidūre mahānvanadāvaḥ pratibhayaprasaktaninado vijṛmbhamāṇadhūmarāśirvikīryamāṇajvālāvalīlolavisphuliṅgaḥ santrāsano vanacarāṇāmanayo vanagahanānāṃ prādurabhavat /

sa mārutādhūrṇitaviprakīrṇairjvālābhujairnṛttaviśeṣacitraiḥ / valganniva vyākuladhūmakeśaḥ sasvāna teṣāṃ dhṛtimādadānaḥ // jm_16.4 //

caṇḍānilāsphālanacañcalāni bhayadrutānīva vane tṛṇāni / so 'gniḥ sasaṃrambha ivābhipatya sphuratsphuliṅgaprakaro dadāha // jm_16.5 //

bhayadrutodbhrāntavihaṅgasārthaṃ paribhramadbhītamṛgaṃ samantāt / dhūmaughamagnaṃ paṭuvahniśabdaṃ vanaṃ tadārtyeva bhṛśaṃ rarāsa // jm_16.6 //

krameṇa cotpīḍyamāna iva sa vahniḥ paṭunā mārutena tṛṇagahanānusārī teṣāṃ nīḍasamīpamupajagāma / atha te vartakāpotakā bhayavirasavyākulavirāvāḥ parasparanirapekṣāḥ sahasā samutpetuḥ / paridurbalatvādasañjātapakṣatvācca bodhisattvastu notpatituṃ prayatnaṃ cakāra / viditātmaprabhāvastvasaṃbhrānta eva sa mahāsattvaḥ sarabhasamivopasarpantamagniṃ sānunayamityuvāca -

vyarthābhidhānacaraṇo 'smyavirūḍhapakṣastvatsambhramācca pitarāvapi me praḍīnau / tvadyogyamasti na ca kiñcidihātitheyamasmānnivartitumatastava yuktamagne // jm_16.7 //

ityukte satyaparibhāvitavacasā tena mahāsattvena -

udīryamāṇo 'pyanilena so 'gnirviśuṣkasaṃsaktatṛṇe 'pi kakṣe / nadīmiva prāpya vivṛddhatoyāṃ tadvācamāsādya śaśāma sadyaḥ // jm_16.8 //

adyāpi taṃ himavati prathitaṃ pradeśaṃ dāvāgniruddhataśikho 'pi samīraṇena / mantrābhiśapta iva naikaśirā bhujaṅgaḥ saṅkocamandalulitārcirupaiti śāntim // jm_16.9 //

tatkimidamupanītamiti? ucyate -

velāmiva pracalitormiphaṇaḥ samudraḥ śikṣāṃ munīndravihitāmiva satyakāmaḥ / satyātmanāmiti na laṅghayituṃ yadājñāṃ śaktaḥ kṛśānurapi satyamato na jahyāt // jm_16.10 //

tadevaṃ satyavacanaparibhāvitāṃ vācamagnirapi na prasahate laṅghayitumiti satyavacane 'bhiyogaḥ karaṇīyaḥ / tathāgatavarṇe 'pi vācyamiti /

iti vartakāpotakajātakaṃ ṣoḍaśam /

17. kumbhajātakam

anekadoṣopasṛṣṭamatikaṣṭaṃ madyapānamiti sādhavaḥ paramapyasmādvārayanti prāgevātmānamiti / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila karuṇātiśayaparibhāvitamatiḥ parahitasukhopapādanaparaḥ puṇyāṃ pratipadamudbhāvayandānadamasaṃyamādibhiḥ kadācicchakrā devānāmindro babhūva / sa prakarṣiṇāmapi divyānāṃ viṣayasukhānāṃ nikāmalābhī sannapi karuṇāvaśagatvānnaiva lokārthacaryāsamudyogaśithilaṃ manaścakāra /

prāyeṇa lakṣmīmadiropayogājjāgarti naivātmahite 'pi lokaḥ / surendralakṣmyāpi tu nirmado 'sāvabhūtparārtheṣvapi jāgarūkaḥ // jm_17.1 //

anekatīvravyasanātureṣu sattveṣu bandhuṣviva jātahārdaḥ / dhairyātsvabhāvajñatayāśritaśca nāsau visasmāra parārthacaryām // jm_17.2 //

atha kadācitsa mahātmā manuṣyalokamavalokayannanukampāsamāvarjitena maitrasnigdhena svabhāvamahatā cakṣuṣā dadarśa sarvamitraṃ nāma rājānamakalyāṇamitrasaṃparkadoṣāt sapaurajānapadaṃ madyapānaprasaṅgābhimukham / tatra cāsyādoṣadarśitāmavekṣya mahādoṣatāṃ ca madyapānasya sa mahātmā mahatyā karuṇayā samāpīḍyamānahṛdayaścintāmāpede / kaṣṭā bateyamāpadāpatitā lokasya /

pramukhasvādu pānaṃ hi doṣadarśanaviklavān / śreyaso 'paharatyeva ramaṇīyamivāpatham // jm_17.3 //

tatkimatra prāptakālaṃ syāt? bhavatu dṛṣṭam /

pradhānabhūtasya viceṣṭitāni jano 'nukartuṃ niyatasvabhāvaḥ / ityatra rājaiva cikitsanīyaḥ śubhāśubhaṃ tatprabhavaṃ hi loke // jm_17.4 //

iti viniścitya sa mahāsattvastaptakāñcanavarṇamāparuṣodgrathitajaṭāviṭapadharaṃ valkalājinasaṃvītamojasvi brāhmaṃ vapurabhinirmāya surāpūrṇaṃ ca vāmapārśvasthaṃ nātibṛhantaṃ kumbhaṃ sarvamitrasya rājñaḥ (vaidya 105) pariṣadi saṃniṣaṇṇasya prastāvopanatāsu pravṛttāsu surāsavaśīdhumaireyamadhukathāsu purato 'ntarikṣe prādurabhūt / vismayabahumānāvarjitena ca prāñjalinā tena janenābhyutthāya pratyarcyamānaḥ sajala iva jaladharo gambhīramabhi dannuccairuvāca -

puṣpamālāhasatkaṇṭhamimaṃ bharitamākaṇṭham / avataṃsakṛtākumbhaṃ kretumicchati kaḥ kumbham // jm_17.5 //

savalayamiva puṣpamālayā pravitatayānilakampalīlayā / kisalayaracanāsamutkaṭaṃ ghaṭamimamicchati kaḥ krayeṇa vaḥ // jm_17.6 //

athainaṃ sa rājā vismayāvarjitakautūhalaḥ sabahumānamīkṣamāṇaḥ kṛtāñjaliruvāca -

dīptyā navārka iva cārutayā śaśīva saṃlakṣyase ca vapuṣānyatamo munīnām / tadvaktumarhasi yathā vidito 'si loke saṃbhāvanā hi guṇatastvayi no vicitrā // jm_17.7 //

śakra uvāca -

paścādapi jñāsyasi yo 'hamasmi ghaṭaṃ tvidaṃ kretumito ghaṭasva / na ced bhayaṃ te paralokaduḥkhādihaiva tīvravyasanāgamādvā // jm_17.8 //

rājovāca - apūrvaḥ khalvayamatrabhavataḥ paśya vikrayārambhaḥ /

guṇasaṃvarṇanaṃ nāma doṣāṇāṃ ca nigūhanam / prasiddha iti lokasya paṇyānāṃ vikrayakramaḥ // jm_17.9 //

yukto vānṛtabhīrūṇāṃ tvadvidhānāmayaṃ vidhiḥ / na hi kṛcchre 'pi saṃtyaktuṃ satyamicchanti sādhavaḥ // jm_17.10 //

tadācakṣva mahābhāga pūrṇaḥ kasya ghaṭo nvayam / kiṃ vā vinimaye prāpyamasmattastvādṛśairapi // jm_17.11 //

śakra uvāca - śrūyatāṃ mahārāja

nāyaṃ toyadavicyutasya payasaḥ pūrṇo na tīrthāmbhasaḥ kaiñjalkasya sugandhino na madhunaḥ sarpirviśeṣasya vā / na kṣīrasya vijṛmbhamāṇakumudavyabhrendupādacchaveḥ pūrṇaḥ pāpamayasya yasya tu ghaṭastasya prabhāvaṃ śṛṇu // jm_17.12 //

yatpītvā madadoṣavihvalatayā svatantraścaran deśeṣvaprapateṣvapi prapatito mandaprabhāvasmṛtiḥ / bhakṣyābhakṣyavicāraṇāvirahitastattatsamāsvādayet tatsaṃpūrṇamimaṃ gataṃ krayapathaṃ krīṇīta kumbhādhamam // jm_17.13 //

anīśaḥ sve citte vicarati yayā saṃhṛtamatir dviṣāṃ hāsāyāmaṃ samupajanayangauriva jaḍaḥ / sadomadhye nṛtyetsvamukhapaṭahenāpi ca yayā krayārhā seyaṃ vaḥ śubhavirahitā kumbhanihitā // jm_17.14 //

pītvocitāmapi jahāti yathātmalajjāṃ nirgranthavadvasanasaṃyamakhedamuktaḥ / dhīraṃ caretpathiṣu paurajanākuleṣu sā paśyatāmupagatā nihitātra kumbhe // jm_17.15 //

yatpītvā vamathusamudgatānnaliptā niḥśaṅkaiḥ śvabhiravalihyamānavaktrāḥ / niḥsaṃjñā nṛpatipathiṣvapi svapanti prakṣiptaṃ krayasubhagaṃ tadatra kumbhe // jm_17.16 //

upayujya yanmadabalādabalā vinibandhayedapi tarau pitarau / gaṇayecca sā dhanapatiṃ na patiṃ tadidaṃ ghaṭe vinihitaṃ nihitam // jm_17.17 //

yāṃ pītavanto madaluptasaṃjñā vṛṣṇyandhakā vismṛtabandhubhāvāḥ / parasparaṃ niṣpipiṣurgadābhirunmādanī sā nihiteha kumbhe // jm_17.18 //

yatra prasaktāni kulāni neśurlakṣmīniketānyuditoditāni / ucchedanī vittavatāṃ kulānāṃ seyaṃ ghaṭe krayyatayādhirūḍhā // jm_17.19 //

aniyataruditasthitavihasitavāgjaḍagurunayano grahavaśaga iva / paribhavabhavanaṃ bhavati ca niyataṃ yadupahatamatistadidamiha ghaṭe // jm_17.20 //

pravayaso 'pi yadākulacetanāḥ svahitamārgasamāśrayakātarāḥ / bahu vadantyasamīkṣitaniścayaṃ krayapathena gataṃ tadidaṃ ghaṭe // jm_17.21 //

yasyā doṣātpūrvadevāḥ pramattā lakṣmīmoṣaṃ devarājādavāpya / trāṇāpekṣāstoyarāśau mamajjustasyāḥ pūrṇaṃ kumbhametaṃ vṛṇīta // jm_17.22 //

brūyādasatyamapi satyamiva pratītaḥ kuryādakāryamapi kāryamiva prahṛṣṭaḥ / yasyā guṇena sadasatsadasacca vidyācchāpasya mūrtiriva sā nihiteha kumbhe // jm_17.23 //

unmādavidyāṃ vyasanapratiṣṭhāṃ sākṣādalakṣmīṃ jananīmaghānām / advaitasiddhāṃ kalipaddhatiṃ tāṃ krīṇīta ghorāṃ manasastamistrām // jm_17.24 //

parimuṣitamatiryayā nihanyādapi pitaraṃ jananīmanāgasaṃ vā / avigaṇitasukhāyatiryatiṃ vā krayavidhinā nṛpa tāmito gṛhāṇa // jm_17.25 //

evaṃvidhaṃ madyamidaṃ narendra sureti loke prathitaṃ surābha / na pakṣapāto 'sti guṇeṣu yasya sa kretumudyogamidaṃ karotu // jm_17.26 //

niṣevya yadduścaritaprasaktāḥ patanti bhīmānnarakaprapātān / tiryaggatiṃ pretadaridratāṃ ca ko nāma taddraṣṭumapivyavasyet // jm_17.27 //

laghurapi ca vipāko madyapānasya yaḥ syānmanujagatigatānāṃ śīladṛṣṭīḥ sa hanti / jvalitadahanaraudre yena bhūyo 'pyavīcau nivasati pitṛloke hīnatiryakṣu caiva // jm_17.28 //

śīlaṃ nimīlayati hanti yaśaḥ prasahya lajjāṃ nirasyati matiṃ malinīkaroti / yannāma pītamupahanti guṇāṃśca tāṃstāṃstatpātumarhasi kathaṃ nṛpa madyamadya // jm_17.29 //

atha sā rājā taistasya hṛdayagrāhakairhetumadbhirvacobhiravagamitamadyapānadoṣo madyaprasaṅgādapavṛttābhilāṣaḥ śakramityuvāca -

snigdhaḥ pitā vinayabhaktiguṇād gururvā yadvaktumarhati nayānayavinmunirvā / tāvattvayā svabhihitaṃ hitakāmyayā metatkarmaṇā vidhivadarcayituṃ yatiṣye // jm_17.30 //

idaṃ ca tāvatsubhāṣitapratipūjanamarhati no 'trabhavān pratigrahītum /

dadāmi te grāmavarāṃśca pañca dāsīśataṃ pañca gavāṃ śatāni / sadaśvayuktāṃśca rathāndaśemānhitasya vaktā hi gururmamāsi // jm_17.31 //

yadvā mayānyatkaraṇīyaṃ tatsaṃdeśādarhatyatrabhavānbhūyo 'pi māmanugrahītum /

śakra uvāca -

artho 'sti na grāmavarādinā me surādhipaṃ māmabhigaccha rājan / saṃpūjanīyastu hitasya vaktā vākpragraheṇa pratipanmayena // jm_17.32 //

ayaṃ hi panthā yaśasaḥ śriyaśca paratra saukhyasya ca tasya tasya / apāsya tasmānmadirāprasaṅgaṃ dharmāśrayānmadviṣayaṃ bhajasva // jm_17.33 //

ityuktvā śakrastatraivāntardadhe / sa ca rājā sapaurajānapado madyapānādvirarāma /

tadevamanekadoṣopasṛṣṭamatikaṣṭaṃ madyapānamiti sādhavaḥ paramasmādvārayanti prāgevātmānamiti / evaṃ lokahitaḥ pūrvajanmasvapi sa bhagavāniti tathāgatavarṇe 'pi vācyam /

iti kumbhajātakaṃ saptadaśam /

18. aputrajātakam

śīlapraśamapratipakṣasaṃbādhaṃ gārhasthyamityevamātmakāmā na rocayante / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila kasmiṃścidibhyakule ślāghanīyavṛttacāritrasaṃpanne prārthanīyasaṃbandhe kulodbhavānāṃ nipānabhūte śramaṇabrāhmaṇānāṃ kośakoṣṭhāgāranirviśeṣe mitrasvajanānāmabhigamanīye kṛpaṇavanīpakānāmupajīvye śilpijanasyāspadabhūte lakṣmyā dattānugrahasatkāre rājño lokābhisaṃmate janma pratilebhe / sa kālānāmatyayenābhivṛddhaḥ kṛtaśramo lokābhimateṣu vidyāsthāneṣvaparokṣabuddhirvividhavikalpāśrayāsu kalāsu jananayanakāntena ca vapuṣā dharmāvirodhinyā ca lokajñatayā svajana iva lokasya hṛdayeṣu paryavartata /

na hi svajana ityeva svajano bahu manyate / jano vā jana ityeva svajanād dṛśyate 'nyathā // jm_18.1 //

guṇadoṣābhimarśāttu bahumānāvamānayoḥ / vrajatyāspadatāṃ lokaḥ svajanasya janasya vā // jm_18.2 //

kṛtapravrajyāparicayatvāttu tasya mahāsattvasya

paryeṣṭiduḥkhānugatāṃ viditvā gṛhasthatāṃ dharmavirodhinīṃ ca / sukhodayatvaṃ ca tapovanānāṃ na gehasaukhyeṣu manaḥ sasañje // jm_18.3 //

sa mātāpitroḥ kālakriyayā saṃvignahṛdayastamanekaśatasahasrasaṃkhyaṃ gṛhavibhavasāraṃ mitrasvajanakṛpaṇaśramaṇabrāhmaṇebhyo yathārhamatisṛjya pravavrāja / so 'nupūrveṇa grāmanagaranigamarāṣṭrarājadhānīṣvanuvicarannanyatamanagaramupaśritya kasmiṃścidvanaprasthe nivasati sma / sa dhyānaguṇābhyāsāt sātmībhūtenākṛtakenendriyaprasādena śrutihṛdayāhlādinā ca vidvattāsūcakenānutsiktena vigatalābhāśākārpaṇyadainyena vinayaujasvinā yathārhamadhuropacārasauṣṭhavena dharmādharmavibhāganipuṇena ca vacasā pravrajitācāraśībharayā (ca) sajjaneṣṭayā ceṣṭayā tatrābhilakṣito babhūva / kautūhalinā ca janena samupalabdhakulapravrajyākramaḥ suṣṭhutaraṃ lokasaṃmatastatrābhūt /

ādeyataratāṃ yānti kularūpaguṇād guṇāḥ / āśrayātiśayeneva candrasya kiraṇāṅkarāḥ // jm_18.4 //

athāsya tatrābhigamanamupalabhya pitṛvayasyaḥ samabhigamya cainaṃ guṇabahumānāt kuśalaparipraśnapūrvakaṃ cāsmai nivedyātmānaṃ pitṛvayasyatāṃ ca saṃkathāprastāvāgatamenaṃ snehāduvāca - cāpalamiva khalvidamanuvartitaṃ bhadantenānapekṣya kulavaṃśamasmin vayasi pravrajatā /

ārādhyate satpratipattimadbhirdharmo yadāyaṃ bhavane vane vā / śrīmanti hitvā bhavanānyatastvaṃ kasmādaraṇyeṣu matiṃ karoṣi // jm_18.5 //

paraprasādārjitabhaikṣavṛttiragaṇyamānaḥ khalavajjanena / kucelabhṛdbandhusuhṛdvihīno vanāntabhūmāvapaviddhakāyaḥ // jm_18.6 //

mūrtaṃ daridratvamivopaguhya kathaṃ nu śokasya vaśaṃ prayāsi / imāmavasthāṃ hi tavekṣamāṇā dviṣo 'pi bāṣpāpihitekṣaṇāḥ syuḥ // jm_18.7 //

tadehi pitryaṃ bhavanaṃ tavedaṃ śrutārthasāraṃ bhavatāpi nūnam / saṃpādayethā nivasaṃstvamatra dharmaṃ ca satputramanorathaṃ ca // jm_18.8 //

lokapravādaḥ khalvapi caiṣaḥ

parakarmakarasyāpi sve nipānasukhā gṛhāḥ / kiṃ punaḥ sukhasaṃprāptāḥ samṛddhijvalitaśriyaḥ // jm_18.9 //

atha bodhisattvaḥ pravivekasukhāmṛtarasaparibhāvitamatistatpravaṇahṛdayaḥ samupalabdhaviśeṣo gṛhavanavāsayoḥ kāmopabhoganimantraṇāyāṃ tṛpta iva bhojanakathāyāmasukhāyamāna uvāca -

idaṃ snehodgatatvātte kāmamalpātyayaṃ vacaḥ / sukhasaṃjñāṃ tu mā kārṣīḥ kadācidgṛhacārake // jm_18.10 //

gārhasthyaṃ mahadasvāsthyaṃ sadhanasyādhanasya vā / ekasya rakṣaṇāyāsāditarasyārjanaśramāt // jm_18.11 //

yatra nāma sukhaṃ naiva sadhanasyādhanasya vā / tatrābhiratisaṃmohaḥ pāpasyaiva phalodayaḥ // jm_18.12 //

yadapi ceṣṭaṃ gṛhasthenāpi śakyamayamārādhayituṃ dharma iti kāmamevametat / atiduṣkaraṃ tu me pratibhāti dharmapratipakṣasaṃbādhatvācchramabāhulyācca gṛhasya / paśyatu bhavān /

gṛhā nānīhamānasya na caivāvadato mṛṣā / na cānikṣiptadaṇḍasya pareṣāmanikurvataḥ // jm_18.13 //

tadayaṃ gṛhasukhāvabaddhahṛdayastatsādhanodyatamatirjanaḥ /

yadi dharmamupaiti nāsti gehamatha gehābhimukhaḥ kuto 'sya dharmaḥ / praśamaikaraso hi dharmamārgo gṛhasiddhiśca parākramakrameṇa // jm_18.14 //

iti dharmavirodhadūṣitatvād gṛhavāsaṃ ka ivātmavān bhajeta / paribhūya sukhāśayā hi dharmaṃ niyamo nāsti sukhodayaprasiddhau // jm_18.15 //

niyataṃ ca yaśaḥparābhavaḥ syādanutāpo manasaśca durgatiśca / iti dharmavirodhinaṃ bhajante na sukhopāyamapāyavannayajñāḥ // jm_18.16 //

api ca, sukho gṛhavāsa iti śraddhāgamyamidaṃ me pratibhāti /

niyatārjanarakṣaṇādiduḥkhe vadhabandhavyasanaikalakṣyabhūte / nṛpaterapi yatra nāsti tṛptirvibhavaistoyanidherivāmbuvarṣaiḥ // jm_18.17 //

sukhamatra kutaḥ kathaṃ kadā vā parikalpapraṇayaṃ na cedupaiti / viṣayopaniveśane 'pi mohād vraṇakaṇḍūyanavatsukhābhimānaḥ // jm_18.18 //

bāhulyena ca khalu bravīmi -

prāyaḥ samṛddhyā madameti gehe mānaṃ kulenāpi balena darpam / duḥkhena roṣaṃ vyasanena dainyaṃ tasminkadā syātpraśamāvakāśaḥ // jm_18.19 //

ataśca khalvahamatrabhavantamanunayāmi -

madamānamohabhujagopalayaṃ praśamābhirāmasukhavipralayam / ka ivāśrayedabhimukhaṃ vilayaṃ bahutīvraduḥkhanilayaṃ nilayam // jm_18.20 //

saṃtuṣṭajanagehe tu praviviktasukhe vane / prasīdati yathā cetastridive 'pi tathā kutaḥ // jm_18.21 //

paraprasādārjitavṛttirapyato rame vanānteṣu kucelasaṃvṛtaḥ / adharmamiśraṃ tu sukhaṃ na kāmaye viṣeṇa saṃpṛktamivānnamātmavān // jm_18.22 //

ityavagamitamatiḥ sa tena pitṛvayasyo hṛdayagrāhakeṇa vacasā bahumānameva tasminmahāsattve satkāraprayogaviśeṣeṇa pravedayāmāsa /

tadevaṃ śīlapraśamapratipakṣasaṃbādhaṃ gārhasthyamityevamātmakāmāḥ parityajantīti / labdhāsvādāḥ praviveke, na kāmeṣvāvartanta iti pravivekaguṇakathāyāmapyupaneyam /

ityaputrajātakamaṣṭādaśam /

19. bisajātakam

pravivekasukharasajñānāṃ viḍambaneva vihiṃseva ca kāmāḥ pratikūlā bhavanti / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila kasmiṃścinmahati guṇaprakāśayaśasi vācyadoṣavirahite brāhmaṇakule janmaparigrahaṃ cakāra / tasya yatra kanīyāṃsaḥ ṣaḍapare bhrātarastadanurūpaguṇāḥ snehabahumānaguṇānnityānuguṇā babhūvuḥ, saptamī ca bhaginī / sa kṛtaśramaḥ sāṅgeṣu sopavedeṣu vedeṣu samadhigatavidyāyaśāḥ saṃmato jagati daivatavanmātāpitarau parayā bhaktyā paricarannācārya iva piteva tānbhrātṝnvidyāsu vinayannayavinayakuśalo gṛhamāvasati sma / sa kālakramānmātāpitroḥ kālakriyayā saṃvignahṛdayaḥ kṛtvā tayoḥ pretakṛtyāni vyatīteṣu śokamayeṣviva keṣucideva divaseṣu tānbhrātṝn saṃnipātyovāca -

eṣa lokasya niyataḥ śokātivirasaḥ kramaḥ / saha sthitvāpi suciraṃ mṛtyunā yadviyojyate // jm_19.1 //

tatpravrajitumicchāmi śreyaḥślādhyena vartmanā / purā mṛtyuripurhanti gṛhasaṃraktameva mām // jm_19.2 //

yataḥ sarvāneva bhavataḥ sambodhayāmi / astyatra brāhmaṇakule dharmeṇa yathādhigatā vibhavamātrā / śakyamanayā vartitum / tatsarvaireva bhavadbhiḥ parasparaṃ snehagauravābhimukhaiḥ śīlasamudācāreṣvaśithilādarairvedādhyayanaparairmitrātithisvajanapraṇayavatsalairdhamaparāyaṇairbhūtva samyaggṛhamadhyāvastavyam /

vinayaślāghibhirnityaṃ svādhyāyādhyayanodyataiḥ / pradānābhirataiḥ samyakparipālyo gṛhāśramaḥ // jm_19.3 //

evaṃ hi vaḥ syādyaśasaḥ samṛddhirdharmasya cārthasya sukhāspadasya / sukhāvagāhaśca paro 'pi lokastadapramattā gṛhamāvaseta // jm_19.4 //

athāsya bhrātaraḥ pravrajyāsaṅkīrtanādviyogāśaṅkāvyathitamanasaḥ śokāśrudurdinamukhāḥ praṇamyainamūcuḥ - nārhatyatrabhavānpitṛviyogaśokaśalyavraṇamasaṃrūḍhameva no ghaṭṭayitumapareṇa duḥkhābhinipātakṣāreṇa /

adyāpi tāvatpitṛśokaśalyakṣatāni rohanti na no manāṃsi / tatsādhvimāṃ saṃhara dhīra buddhiṃ mā naḥ kṣate kṣāramihopahārṣīḥ // jm_19.5 //

athākṣamaṃ vetsi gṛhānurāgaṃ śreyaḥpathaṃ vā vanavāsasaukhyam / asmānanāthānapahāya gehe kasmādvanaṃ vāñchasi gantumekaḥ // jm_19.6 //

tadyātrabhavato gatiḥ sāsmākam / vayamapi pravrajāma iti /

bodhisattva uvāca -

anabhyāsādvivekasya kāmarāgānuvartinaḥ / prapātamiva manyante pravrajyāṃ prāyaśo janāḥ // jm_19.7 //

iti mayā nigṛhya nābhihitāḥ stha pravrajyāśrayaṃ prati jānatāpi gṛhavanavāsaviśeṣam / tadetaccedabhirucitaṃ bhavatāmeva pravrajāma iti / te saptāpi bhrātaro bhaginyaṣṭamāḥ sphītaṃ gṛhavibhavāsāramaśrumukhaṃ ca mitrasvajanabandhuvargaṃ vihāya tāpasapravrajyayā pravrajitāḥ / tadanuraktahṛdayaścainānsahāya eko dāsī dāsaścānupravrajitāḥ / te 'nyatarasminmahatyaraṇyāyatane jvalitamiva vikasitakamalavanaśobhayā vihasadiva ca phullakumudavanairanibhṛtamadhukaragaṇamamalanīlasalilaṃ mahatsaraḥ saṃniśritya praviviktamanojñāsu cchayādrumasamupagūḍhāsvasaṃnikṛṣṭaviniviṣṭāsu pṛthakpṛthakparṇaśālāsu vrataniyamaparā dhyānānuyuktamanaso vijahnaḥ / pañcame pañcame divase bodhisattvasamīpaṃ dharmaśravaṇārthamupajagmuḥ / sa caiṣāṃ dhyānopadeśapravṛttāṃ kāmādīnavadarśanīṃ saṃvejanīyāṃ pravivekasantoṣavarṇabahulāṃ kuhanalapanakausīdyādidoṣavigarhaṇīmupaśamaprasādapaddhatiṃ tāṃ tāṃ dharmyāṃ kathāṃ cakāra / sā cainān dāsī bahumānānurāgavaśā tathaiba paricacāra / sā tasmātsaraso bisānyuddhṛtya mahatsu padminīparṇeṣu śucau tīrapradeśe samānvinyasya ca bhāgānkāṣṭhasaṃghaṭṭanaśabdena kālaṃ nivedyāpakrāmati sma / tatasteṣāmṛṣīṇāṃ kṛtajapahomavidhīnāṃ yathāvṛddhamekaiko 'bhigamya tato bisabhāgamekaikaṃ yathākramamādāya svasyāṃ svasyāṃ parṇaśālāyāṃ vidhivatparibhujya dhyānābhiyuktamatirvijahāra / ta evaṃ pravṛttā naiva parasparaṃ dadṛśuranyatra dharmaśravaṇakālāt /

teṣāmevaṃvidhena niravadyena śīlavṛttasamudācāreṇa pravivekābhiratyā dhyānapravaṇamānasatayā ca sarvatra yaśaḥ samupaśrutya śakro devānāmindrastatparīkṣānimittaṃ tatrābhijagāma / taccaiṣāṃ dhyānābhimukhatvaṃ kukāryeṣvaprasaṅgamanutkaṇṭhāṃ praśamābhirāmaṃ cāvasthānamavekṣya sthirataraguṇasambhāvanastatparīkṣānimittamavahitamanā babhūva /

anutsuko vanānteṣu vasañchamaparāyaṇaḥ / āropayati sādhūnāṃ guṇasambhāvanāṃ hṛdi // jm_19.8 //

atha dvipakalabhadaśanapāṇḍukomalāni samuddhṛtya prakṣālya ca bisāni marakataharitaprabheṣu padminīpatreṣu kamaladalakesaropahārālaṃkṛtānviracayya samānbhāgānkāṣṭhasaṃghaṭṭanaśabdena nivedya kālaṃ teṣāmṛṣīṇāmapasṛtāyāṃ tasyāṃ dāsyāṃ bodhisattvaparīkṣārthaṃ śakro devānāmindraḥ prathamameva bisabhāgamantardhāpayāmāsa /

pravartane hi duḥkhasya tiraskāre sukhasya ca / dhairyaprayāmaḥ sādhūnāṃ visphuranniva gṛhyate // jm_19.9 //

atha bodhisattvo 'bhigataḥ prathame bisabhāgasthāne bisabhāgavirahitaṃ padminīpatraṃ parivyākulīkṛtopahāramabhisamīkṣya gṛhītaḥ kenāpi me bisapratyaṃśa ityavadhṛtamatirapetacetaḥsaṃkṣobhasaṃrambhastata eva pratinivṛtya praviśya parṇaśālāyāṃ yathocitaṃ dhyānavidhimārebhe / vaimanasyaparihārthaṃ cetareṣāmṛṣīṇāṃ tamarthaṃ na nivedayāmāsa / itare tvasya bhrātaro nūnamanena gṛhītaḥ pratyaṃśa iti manyamānā yathocitāneva svānsvānanukrameṇa bisabhāgānādāya yathāsvaṃ parṇaśālāsu paribhujya dhyāyanti sma / evaṃ dvitīye tṛtīye caturthe pañcame ca divase śakrastasya taṃ bisapratyaṃśamupanidadhe / bodhisattvo 'pi ca mahāsattvastathaiva niḥsaṃkṣobhapraśāntacitto babhūva /

manaḥsaṃkṣobha eveṣṭo mṛtyurnāyuḥkṣayaḥ satām / jīvitārthe 'pi nāyānti manaḥkṣobhamato budhāḥ // jm_19.10 //

athāparāhṇasamaye dharmaśravaṇārthamṛṣayaste yathocittaṃ bodhisattvasya parṇaśālāṃ samabhigatā dadṛśvāṃsaścainaṃ kṛśataraśarīraṃ parikṣāmakapolanayanaṃ parimlānavadanaśobhamasampūrṇasvaragāmbhīryaṃ parikṣīṇamapyaparikṣīṇadhairyapraśamaguṇamabhinavendupriyadarśanamupetyopacārapuraḥsaraṃ sasambhramāḥ kimidamiti kārśyanimittamenamapṛcchan / tebhyo bodhisattvastamarthaṃ yathānubhūtaṃ nivedayāmāsa / atha te tāpasāḥ parasparamīdṛśamanācāramasambhāvayantastatpīḍayā ca samupajātasaṃvegāḥ kaṣṭaṃ kaṣṭamityuktvā vrīḍāvanatavadanāḥ samatiṣṭhanta / śakraprabhāvācca samāvṛtajñānagativiṣayāḥ kuta idamiti na niścayamupajagmuḥ / atha bodhisattvasyānujo bhrātā svamāvegamātmaviśuddhiṃ ca pradarśayañchapathātiśayamimaṃ cakāra -

samṛddhicihnābharaṇaṃ sa gehaṃ prāpnotu bhāryāṃ ca mano 'bhirāmām / samagratāmetu ca putrapautrairbisāni te brāhmaṇa yo hyahārṣīt // jm_19.11 //

apara uvāca -

mālāḥ srajaścandanamaṃśukāni bibhradvibhūṣāśca sutābhimṛṣṭāḥ / kāmeṣu tīvrāṃ sa karotvapekṣāṃ bisānyahārṣīddvijamukhya yaste // jm_19.12 //

apara uvāca -

kṛṣyāśrayāvāptadhanaḥ kuṭumbī pramodamānastanayapralāpaiḥ / vayo 'pyapaśyanramatāṃ sa gehe bisāni yaste sakṛdapyahārṣīt // jm_19.13 //

apara uvāca -

narādhipairbhṛtyavinītaceṣṭairabhyarcyamāno natalolacūḍaiḥ / kṛtsnāṃ mahīṃ pātu sa rājavṛttyā lobhādahārṣīttava yo bisāni // jm_19.14 //

apara uvāca -

purohitaḥ so 'stu narādhipasya mantrādinā svastyayayena yuktaḥ / satkāramāpnotu tathā ca rājñastavāpi yo nāma bisānyahārṣīt // jm_19.15 //

apara uvāca -

adhyāpakaṃ samyagadhītavedaṃ tapasvisambhāvanayā mahatyā / arcantu taṃ jānapadāḥ sametya biseṣu lubdho na guṇeṣu yaste // jm_19.16 //

sahāya uvāca -

catuḥśataṃ grāmavaraṃ samṛddhaṃ labdhvā narendrādupayātu bhoktum / avītarāgo maraṇaṃ sa caitu lobhaṃ biseṣvapyajayanna yaste // jm_19.17 //

dāsa uvāca -

sa grāmaṇīrastu sahāyamadhye strīnṛttagītairupalāpyamānaḥ / mā rājataśca vyasanāni labdha bisārthamātmārthamaśīśamadyaḥ // jm_19.18 //

bhaginyuvāca -

vidyotamānāṃ bapuṣā śriyā ca patnītvamānīya narādhipastām / yoṣitsahasrāgrasarīṃ karotu yastvadvidhasyāpi bisānyahārṣīt // jm_19.19 //

dāsyuvāca -

ekākinī sā samatītya sādhūnsvādūpabhoge praṇayaṃ karotu / satkāralabdhāṃ mudamudvahantī bisānyapaśyattava yā na dharmam // jm_19.20 //

atha tatra dharmaśravaṇārthaṃ samāgatāstadvanādhyuṣitā yakṣadviradavānarāstāṃ kathāmupaśrutya parāṃ vrīḍāṃ saṃvegaṃ copajagmuḥ / atha yakṣa ātmaviśuddhipradarśanārthamiti śapathameṣāṃ purataścakāra -

āvāsikaḥ so 'stu mahāvihāre kacaṅgalāyāṃ navakarmikaśca / ālokasandhiṃ divasaiḥ karotu yastvayyapi praskhalito bisārtham // jm_19.21 //

hastyuvāca -

ṣaḍbhirdṛḍhaiḥ pāśaśataiḥ sa bandhaṃ prāpnotu ramyācca vanājjanāntam / tīkṣṇāṅkaśākarṣaṇajā rujaśca yaste muniśreṣṭha bisānyahārṣīt // jm_19.22 //

vānara uvāca -

sa puṣpamālī trapughṛṣṭakaṇṭho yaṣṭayā hataḥ sarpamukhaṃ paraitu / vaikakṣyabaddhaśca vased gṛheṣu laulyādahārṣīttava yo bisāni // jm_19.23 //

atha bodhisattvastānsarvānevānunayavinītākṣaraṃ śāntigāmbhīryasūcakamityuvāca -

yo naṣṭamityāha na cāsya naṣṭamiṣṭānsa kāmānadhigamya kāmam / upaitu gehāśrita eva mṛtyuṃ bhavatsu yaḥ śaṅkata īdṛśaṃ vā // jm_19.24 //

atha śakro devendrastena teṣāṃ kāmopabhogaprātikūlyasūcakena śapathātiśayena samutpāditavismayabahumānaḥ svenaiva vapuṣābhijvalatā tānṛṣīnabhigamya sāmarṣavaduvāca - mā tāvadbhoḥ /

yatprāptiparyutsukamānasānāṃ sukhārthināṃ naiti manāṃsi nidrā / yānprāptumicchanti tapaḥśramaiśca tānkena kāmāniti kutsayadhve // jm_19.25 //

bodhisattva uvāca - anantādīnavā mārṣa kāmāḥ / saṃkṣepatastu śrūyatāṃ yadabhisamīkṣya kāmānna praśaṃsanti munayaḥ /

kāmeṣu bandhamupayāti vadhaṃ ca lokaḥ śokaṃ klamaṃ bhayamanekavidhaṃ ca duḥkham / kāmārthameva ca mahīpatayaḥ patanti dharmopamardarabhasā narakaṃ paratra // jm_19.26 //

yatsauhṛdāni sahasā virasībhavanti yannītiśāṭhyamalinena pathā prayānti / kīrtyā viyogamasukhaiḥ parataśca yogaṃ yatprāpnuvanti nanu kāraṇamatra kāmāḥ // jm_19.27 //

iti hīnavimadhyamottamānāmiha cāmutra ca yadvadhāya kāmāḥ / kupitānbhujagānivātmakāmā munayastāniti śakra nāśrayante // jm_19.28 //

atha śakro devānāmindrastasya tadvacanaṃ yuktamityabhinandya tena caiteṣāmṛṣīṇāṃ māhātmyenābhiprasāditamanāstebhyaḥ svamaparādhamāviścakāra /

guṇasambhāvanāvyaktiryatparīkṣyopalabhyate / mayā vinihitānyasmātparīkṣārthaṃ bisāni vaḥ // jm_19.29 //

tatsanāthaṃ jagaddiṣṭayā munibhistathyakīrtibhiḥ / viśuddhiḥ sthiracāritre tadetāni bisāni te // jm_19.30 //

ityuktvā tāni bisāni bodhisattvasya samupajahāra / atha bodhisattvastadasyāsamudācāradhāṣṭaryaṃ tejasvinibhṛtena vacasā pratyātideśa -

na bāndhavā naiva vayaṃ sahāyā na te naṭā nāpi viḍambakāḥ smaḥ / kasminnavaṣṭabhya nu devarāja krīḍāpathenaivamṛṣīnupaiṣi // jm_19.31 //

ityukte śakro devendraḥ sasambhramāpāstakuṇḍalakirīṭavidyudbhāsuravadanaḥ sabahumānamabhipraṇamyainaṃ kṣamayāmāsa -

uktaprayojanamidaṃ cāpalaṃ mama nirmama / pitevācārya iva ca kṣantumarhati tadbhavān // jm_19.32 //

nimīlitajñānabilocanānāṃ svabhāva eṣa skhalituṃ same 'pi / kṣamāṃ ca tatrātmavatāṃ prapattumato 'pyadaścetasi mā sma kārṣīḥ // jm_19.33 //

iti kṣamayitvā śakrastatraivāntardadhe /

tadevaṃ pravivekasukharasajñānāṃ viḍambaneva vihiṃseva ca kāmāḥ pratikūlā bhavanti / [taccedaṃ jātakaṃ bhagavānvyākārṣīt -

ahaṃ śāradvatīputro maudgalyāyanakāśyapau / pūrṇāniruddhāvānanda ityāsurbhrātarastadā // jm_19.34 //

bhaginyutpalavarṇāsīddāsī kubjottarābhavat / citro gṛhapatirdāso yakṣaḥ sātāgiristadā // jm_19.35 //

pārileyo 'bhavannāgo madhudātaiva vānaraḥ / kālodāyī ca śakro 'bhūddhāryatāmiti jātakam // jm_19.36 //

iti bisajātakamekonaviṃśatitamam /

20. śreṣṭhijātakam

abhūtaguṇasaṃbhāvanā pratodasaṃcodaneva bhavati sādhūnāmiti guṇasaṃpādane prayatitavyam / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila śrutakulavinayamahānakṣudranipuṇamatiraviṣamavyavahāraratiranekaśāstrābhyāsādālakṣitavacanasauṣṭhabaḥ karuṇānuvṛttyā samantato visyandamānadhanasamṛddhirmahāpradānairmahādhanatvād gṛhapatiratnasaṃmato 'nyatamasya rājñaḥ śreṣṭhī babhūva /

sa prakṛtyaiva dharmātmā śrutādiguṇabhūṣaṇaḥ / abhūtprāyeṇa lokasya bahumānaikabhājanam // jm_20.1 //

atha kadācittasminmahāsattve rājakulamabhigate kenacideva karaṇīyena tasya śvaśrūrduhitaramavalokayituṃ tadgṛhamabhijagāma / kṛtābhyāgamanasatkārā ca saṃkathāprastāvāgataṃ svāṃ duhitaraṃ bodhisattvabhāryāṃ rahasi kuśalaparipraśnapūrvakaṃ paryapṛcchatkaccittvāṃ tāta bhartā nāvamanyate / kaccidvā vetti paricaryāguṇam / na vā duḥkhaśīlatayā prabādhata iti / sā vrīḍāvanatavadanā lajjā 'pragalbhaṃ śanakairuvāca - yādṛśo 'yaṃ śīlaguṇasamudācāreṇa, pravrajito 'pi durlabhaḥ ka idānīṃ tādṛśaḥ / atha sā tasyā mātā jaropahataśrutismṛtitvāllajjāsaṃkucitākṣaraṃ tanayayā tadvacanamabhidhīyamānaṃ na samyagupadhārayāmāta / pravrajitasaṃkīrtanāttu pravrajito me jāmāteti niścayamupajagāma / sā sasvaramabhiruditā svāṃ duhitaramanuśocantī duḥkhāvegavaśātparidevanaparā babhūva / kīdṛśastasya śīlaguṇasamudācāro ya evamanuraktaṃ svaṃ janamapahāya pravrajitaḥ? kiṃ vā tasya pravrajyayā?

taruṇasya vapuṣmataḥ sataḥ sukumārasya sukhocitātmanaḥ / kṣitipābhimatasya tasya vai vanavāse praṇatā matiḥ katham // jm_20.2 //

svajanādanavāpya vipriyaṃ jarayā vopahṛtāṃ virūpatām / kathamekapade rujaṃ vinā vibhavodgāri gṛhaṃ sa muktavān // jm_20.3 //

vinayābharaṇena dhīmatā priyadharmeṇa parānukampinā / kathamabhyupapannamīdṛśaṃ svajane niṣkaruṇatvacāpalam // jm_20.4 //

śramaṇadvijamitrasaṃśritānsvajanaṃ dīnajanaṃ ca mānayan / śuciśīladhanaḥ kimāpnuyānna sa geheṣu vane yadīpsati // jm_20.5 //

aparādhavivarjitāṃ tyajannanukūlāṃ sahadharmacāriṇīm / yatidharmaparaḥ sa nekṣate kimimaṃ dharmapathavyatikramam // jm_20.6 //

dhigaho bata daivadurnayādyadi bhaktaṃ janamevamujjhatām / na ghṛṇāpathameti mānasaṃ yadi vā dharmalavo 'pi sidhyati // jm_20.7 //

atha sā bodhisattvasya patnī tena mātuḥ karuṇenākṛtakena paridevitena patipravrajyābhisaṃbandhena strīsvabhāvād vyathitahṛdayā sasaṃbhramā viṣādaviklavamukhī śokaduḥkhābhinipātasaṃkṣobhādvismṛtakathāprastāvasaṃbandhā pravrajito me bharteti madvyavasthāpanārthamambā gṛhamidamabhigatā vipriyaśravaṇāditi niścayamupetya saparidevitaṃ sasvaraṃ rudatī mohamupajagāma bālā / tadupaśrutya gṛhajanaḥ parijanavargaśca śokaduḥkhāvegādākrandanaṃ cakāra / tacchrutvā prātiveśyamitrasvajanabandhuvargaḥ saṃśritajano brāhmaṇagṛhapatayaśca tasya gṛhapateranurāgavaśānugāḥ prāyaśaśca paurāstadgṛhamabhijagmuḥ /

prāyeṇa lokasya babhūva yasmāttulyakramo 'sau sukhaduḥkhayoge / ato 'sya loko 'pyanuśikṣayeva tulyakramo 'bhūtsukhaduḥkhayoge // jm_20.8 //

atha bodhisattvo rājakulāt svabhavanasamīpamupagataḥ sākrandaśabdaṃ svabhavanamavetya mahataśca janakāyasya saṃnipātaṃ svaṃ puruṣamanvādideśa jñāyatāṃ kimetaditi / sa taṃ vṛttāntamupalabhya samupetyāsmai nivedayāmāsa -

utsṛjya bhavanaṃ sphītamāryaḥ pravrajitaḥ kila / iti śrutvā kuto 'pyeṣa snehādevaṃgato janaḥ // jm_20.9 //

atha sa mahāsattvaḥ prakṛtyā śuddhāśayaḥ pratyādiṣṭa iva tena vacasā samupajātavrīḍasaṃvegaścintāmāpede / bhadrā bata mayi janasya saṃbhāvanā /

ślāghanīyāmavāpyaitāṃ guṇasaṃbhāvanāṃ janāt / gṛhābhimukha eva syāṃ yadi kiṃ mama pauruṣam // jm_20.10 //

syāddoṣabhaktiḥ prathitā mayaivaṃ guṇeṣvavajñāvirasā ca vṛttiḥ / yāyāmataḥ sādhujane laghutvaṃ ki jīvitaṃ syācca tathāvidhasya // jm_20.11 //

saṃbhāvanāmasya janasya tasmātkriyāguṇena pratipūjayāmi / asatparikleśamayaṃ vimuñcaṃstapovanapremaguṇena geham // jm_20.12 //

iti vicintya sa mahātmā tata eva pratinivṛtya rājñaḥ pratihārayāmāsa - śreṣṭhī punardraṣṭumicchati devamiti / kṛtābhyanujñaśca praviśya yathopacāraṃ rājasamīpamupajagāma / kimidamiti ca rājñā paryanuyukto 'bravīt - icchāmi pravrajitum, tadabhyanujñātumarhati māṃ deva iti /

athainaṃ sa rājā sasaṃbhramāvegaḥ snehādityuvāca -

mayi sthite bandhusuhṛdviśiṣṭe tvaṃ kena duḥkhena vanaṃ prayāsi / yannāpahartuṃ prabhutā mama syāddhanena nītyā balasaṃpadā vā // jm_20.13 //

artho dhanairyadi gṛhāṇa dhanāni mattaḥ pīḍā kutaścidatha tāṃ pratiṣedhayāmi / māṃ yācamānamiti bandhujanaṃ ca hitvā kiṃ vā tvamanyadabhivīkṣya vanaṃ prayāsi // jm_20.14 //

iti sa mahātmā sasnehabahumānamabhihito rājñā sānunayamenamuvāca -

pīḍā kutastvadbhujasaṃśritānāṃ dhanodayāvekṣaṇadīnatā vā / ato na duḥkhena vanaṃ prayāmi yamarthamuddiśya tu taṃ nibodha // jm_20.15 //

dīkṣāmupāśrita iti prathito 'smi deva śokāśrudurdinamukhena mahājanena / icchāmi tena vijaneṣu vaneṣu vastuṃ śraddheyatāmupagato 'smi guṇābhipattau // jm_20.16 //

rājovāca - nārhati bhavāñjanapravādamātrakeṇāsmān parityaktum / na hi bhavadvidhānāṃ janapravādasaṃpādanābhirādhyā guṇavibhūtistadasaṃpādanavirādhyā vā /

svecchāvikalpagrathitāśca tāstā niraṅkuśā lokakathā bhramanti / kurvīta yastā hṛdaye 'pi tāvatsyātso 'pahāsyaḥ kimuta prapattā // jm_20.17 //

bodhisattva uvāca - mā maivaṃ mahārāja / na hi kalyāṇo janapravādo nānuvidheyaḥ / paśyatu devaḥ,

kalyāṇadharmeti yadā narendra saṃbhāvanāmeti manuṣyadharmā / tasyā na hīyeta naraḥ sadharmā hriyāpi tāvaddhuramudvahettām // jm_20.18 //

saṃbhāvanāyāṃ guṇabhāvanāyāṃ saṃdṛśyamāno hi yathā tathā vā / viśeṣato bhāti yaśaḥprasiddhyā syāttvanyathā śuṣka ivodapānaḥ // jm_20.19 //

guṇapravādairayathārthavṛddhairvimarśapātākulitaiḥ patadbhiḥ / vicūrṇitā kīrtitanurnarāṇāṃ duḥkhena śaknoti punaḥ prasartum // jm_20.20 //

tadvarjanīyānparivarjayantaṃ parigrahānvigrahahetubhūtān / krodhocchiraskāniva kṛṣṇasarpānyukto 'si māṃ deva na saṃniṣeddhum // jm_20.21 //

snehena bhaktijñatayā ca kāmaṃ yukto vidhirbhṛtyajane tavāyam / vittena tu pravrajitasya kiṃ me parigrahakleśaparigraheṇa // jm_20.22 //

ityanunīya sa mahātmā taṃ rājānaṃ kṛtābhyanujñastena tata eva vanāya pratasthe /

athainaṃ suhṛdo jñātayaḥ saṃśritāścābhigamya śokāśrupariplutanayanāḥ pādayoḥ saṃpariṣvajya nivārayitumīṣuḥ / kecidañjalipragrahapuraḥsaraṃ mārgamasyāvṛtya samavātiṣṭhanta / sapariṣvaṅgasaṃgatānunayamapare gṛhābhimukhamenaṃ netumīṣuḥ / yatkiñcanakāritākṣepakarkaśākṣaramanye praṇayādenamūcuḥ / mitrasvajanāpekṣākāruṇyapradarśanamapare 'sya pracakruḥ / gṛhāśrama eva puṇyatama ityevamanye śrutiyuktisaṃgrathitaṃ grāhayitumīhāṃ cakrire / tapovanavāsaduḥkhatāsaṃkīrtanaiḥ kāryaśeṣaparisamāptyā yācñayā paralokaphalasaṃdehakathābhistaistaiśca vārttāviśeṣairnivartayitumenaṃ vyāyacchanta / tasya tān pravrajyāśrayavimukhān vanagamananivāraṇadhīramukhān nayanajalārdramukhān suhṛdo 'bhivīkṣya vyaktamiti cintā babhūva -

suhṛtpratijñaiḥ suhṛdi pramatte nyāyyaṃ hitaṃ rūkṣamapi prayoktum / rūḍhaḥ satāmeṣa hi dharmamārgaḥ prāgeva rūcyaṃ ca hitaṃ ca yatsyāt // jm_20.23 //

vanād gṛhaṃ śreya idaṃ tvamīṣāṃ svastheṣu citteṣu kathaṃ nu ruḍham / yannirviśaṅkā vanasaṃśrāyānmāṃ pāpaprasaṅgādiva vārayanti // jm_20.24 //

mṛto mariṣyannapi vā manuṣyaścyutaśca dharmāditi roditavyam / kayā nu buddhyā vanavāsakāmaṃ māmeva jīvantamamī rudanti // jm_20.25 //

madviprayogastvatha śokaheturmayā samaṃ kiṃ na vane vasanti / gehāni cetkāntatarāṇi mattaḥ ko nvādaro bāṣpaparivyayena // jm_20.26 //

atha tvidānīṃ svajanānurāgaḥ karoti naiṣāṃ tapase 'bhyanujñām / sāmarthyamāsītkathamasya naiva byūḍheṣvanīkeṣvapi tatra tatra // jm_20.27 //

dṛṣṭāvadāno vyasanodayeṣu bāṣpodgamānmūrta ivopalabdha / saṃrūḍhamūlo 'pi suhṛtsvabhāvaḥ śāṭhyaṃ prayātyatra vinānuvṛttyā // jm_20.28 //

nivāraṇārthāni sagadgadāni vākyāni sāśrūṇi ca locanāni / praṇāmalolāni śirāṃsi caiṣāṃ mānaṃ samānasya yathā karoti // jm_20.29 //

snehastathaivārhati kartumeṣāṃ ślādhyāmanupravrajane 'pi buddhim / mā bhūnnaṭānāmiva vṛttametad vrīḍākaraṃ sajjanamānasānām // jm_20.30 //

dvitrāṇi mitrāṇi bhavantyavaśyamāpadgatasyāpi sunirguṇasya / sahāya eko 'pyatidurlabhastu guṇoditasyāpi vanaprayāṇe // jm_20.31 //

ye me haranti sma puraḥsaratvaṃ raṇeṣu mattadvipasaṃkaṭeṣu / nānuvrajantyadya vanāya te māṃ kiṃsvitsa evāsmi ta eva ceme // jm_20.32 //

smarāmi naiṣāṃ viguṇaṃ prayātuṃ snehasya yatsaṃkṣayakāraṇaṃ syāt / suhṛjjanasyaivamiyaṃ sthitirme kaccidbhavetsvastinimittato 'smāt // jm_20.33 //

mamaiva vā nirguṃṇabhāva eṣa nānuvrajantyadya vanāya yanmām / guṇāvabaddhāni hi mānasāni kasyāsti viśleṣayituṃ prabhutvam // jm_20.34 //

ye vā prakāśānapi gehadoṣānguṇānna paśyanti tapovane vā / nimīlitajñānavilocanāṃstānkimanyathāhaṃ paritarkayāmi // jm_20.35 //

paratra caiveha ca duḥkhahetūnkāmānvihātuṃ na samutsahante / tapovanaṃ tadviparītamete tyajanti māṃ cādya dhigastu moham // jm_20.36 //

yairvipralabdhāḥ suhṛdo mamaite na yānti śāntiṃ nikhilāśca lokāḥ / tapovanopārjitasatprabhāvastāneva doṣānprasabhaṃ nihanmi // jm_20.37 //

iti sa parigaṇayya niścitātmā praṇayamayāni suhṛdviceṣṭitāni / anunayamadhurākṣarairvacobhirviśadamapāsya tapovanaṃ jagāma // jm_20.38 //

tadevamabhūtaguṇasaṃbhāvanā pratodasaṃcodaneva bhavati sādhūnāmiti guṇasaṃpādane prayatitavyam / yato bhikṣurityupāsaka iti guṇataḥ saṃbhāvyamānena sādhunā tadbhāvasādhubhirguṇairabhyalaṃkartavya evātmā / evaṃ durlabhā dharmapratipattisahāyā ityevamapyunneyam /

// iti śreṣṭhijātakaṃ viṃśatitamam //

21. cuḍḍabodhijātakam

krodhavinayācchatrūnupaśamayati, vardhayatyeva tvanyathā / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila mahāsattvaḥ kasmiṃścinmahati brāhmaṇakule guṇābhyāsamāhātmyādativṛddhayaśasi pratiniyatasamṛddhiguṇe rājasatkṛte daivatasaṃmate lokasya janma pratileme / kālānāmatyayenābhivṛddhaḥ kṛtasaṃskārakarmā śrutaguṇābhyāsādacireṇaiva vidvatsadassu prakāśanāmā babhūva /

kītirvidvatsadassveva viduṣāṃ pravijṛmbhate / ratnajñeṣviva ratnānāṃ śūrāṇāṃ samareṣviva // jm_21.1 //

atha sa mahātmā pravrajyākṛtaparicayatvātpūrvajanmasu svabhyastadharmasaṃjñatvātprajñāvadātamatitvacca na gehe ratimupalebhe / sa kāmān vigrahavivādamadavairasyaprācuryādrājacaurodakadahanavipriyadāyādasādhāraṇatvādatṛptijanakatvādanekadoṣāyatanatvācca saviṣamivānnamātmakāmaḥ parityajya saṃhṛtakeśaśmaśruśobhaḥ kāṣāyavivarṇavāsāḥ parityaktagṛhaveṣavibhramaḥ pravrajyāvinayaniyamaśriyamaśiśriyam / tadanurāgavaśagā cāsya patnī keśānavatāryāhāryavibhūṣaṇodvahananirvyāpāraśarīrā svarūpaguṇaśobhāvibhūṣitā kāṣāyavastrasaṃvītatanuranupravavrāja / atha bodhisattvastapovanānugamanavyavasāyamasya vidtvā tapovanādhyāsanāyogyatāṃ ca strīsaukumāryasyāvocadenāṃ - bhadre darśitastvayāyamasmadanurāgasvabhāvaḥ / tadalamasmadanugamanaṃ pratyanena vyavasāyena te / yatraiva tvanyāḥ pravrajitāḥ prativasanti tatra bhavatyāstābhireva sārdha pratirūpaṃ vastuṃ syāt / durabhisaṃbhavāni hyaraṇyāyatanāni / paśya -

śamaśānaśūnyālayaparvateṣu vaneṣu ca vyālamṛgākuleṣu / niketahīnā yatayo vasanti yatraiva cāstaṃ ravirabhyupaiti // jm_21.2 //

dhyānodyamādekacarāśca nityaṃ stridarśanādapyapavṛttabhāvāḥ / nivartituṃ tena matiṃ kuruṣva ko 'rthastabānena paribhrameṇa // jm_21.3 //

sā niyatamenamanugamanakṛtaniścayā bāṣpoparudhyamānanayanā kiṃcidīdṛśaṃ pratyuvāca -

yadi me śramabuddhiḥ syattavānugamanotsave / kimityevaṃ prapadyeya duḥkha tava ca vipriyam // jm_21.4 //

yattu naiva samarthāsmi vartituṃ rahitā tvayā / ityājñātikramamimaṃ tvaṃ mama kṣantumarhasi // jm_21.5 //

iti sā dvitrirapyucyamānāyadā necchati sma nivartitum, tato bodhisattva upekṣānibhṛtamatirasyāṃ babhūva /

sa tayānugamyamānaścakravāka iva cakravākyā grāmanagaranigamānanuvicaran kadācitkṛtabhaktakṛtyaḥ kasmiṃścitpravivikte śrimati nānātarugahanopaśobhite ghanapracchāye kṛtopakāra iva kvacitkvaciddinakarakiraṇacandrakairnānukusumarajo 'vakīrṇadharaṇitale śucau vanoddeśe dhyānavidhimanuṣṭhāya sāyānhasamaye vyutthāya samādheḥ pāṃsukūlāni sivyati sma / sāpi pravrajitā tasyaiva nātīdūre vṛkṣamūlamupaśobhayamānā devateva svena vapuṣaḥ prabhāveṇa virājamānā tadupadiṣṭena manaskāravidhinā dhyāyati sma /

atha tatratyo rājā vasantakālajanitābhyadhikakisalayaśobhāni bhramadbhramaramadhukarīgaṇopakūjitāni pramattakokilakulakilakilāni prahasitakamalakuvalayālaṃkṛtābhilaṣaṇiyajalāśayāni vividhakusumasaṃmodagandhādhivāsitasukhapavanānyupavanāni samanuvicaraṃstaṃ deśamupajagāma /

vicitrapuṣpastabakojjvalāni kṛtacchadānīva vasantalakṣmyā / vācālapuṃskokilabarhiṇāni saroruhākīrṇajalāśayāni // jm_21.6 //

samudbhavatkomalaśādvalāni vanāni mattabhramarārutāni / ākrīḍabhūtāni manobhavasya draṣṭuṃ bhavatyeva manaḥpraharṣaḥ // jm_21.7 //

atha sa rājā savinayamabhigamya bodhisattvaṃ kṛtapratisaṃmodanakathastatraikānte nvaṣidata / sa tāṃ pravrajitāmatimanoharadarśanāmabhivīkṣya tasyā rūpaśobhayā samākṣipyamāgahṛdayo nūnamasyeyaṃ sahadharmacāriṇītyavetya lolasvabhavatvāttadapaharaṇopāyaṃ vimamarśa /

śrutaprabhāvaḥ sa tapodhanānāṃ śāpārciṣaḥ kroṣahutāśanasya / saṃkṣiptadhairyo 'pi manobhavena nāsminnavajñārabhaso babhūva // jm_21.8 //

tasya buddhirabhavat - tapaḥprabhāvamasya jñātvā śakyamatra tadyuktaṃ pravartituṃ nānyathā / yadyayamasyāṃ saṃrāgavaktavyamatirvyaktamasminna tapaḥprabhāvo 'sti / atha vītarāgaḥ syānmandāpekṣo vā (vaidya 130) tato 'smin saṃbhāvyaṃ tapaḥprabhavamāhātmyam / iti vicintya sa rājā tapahprabhāvajijñāsayā bodhisattvaṃ hitaiṣivaduvāca - bhoḥ pravrajita pracuradhūrtasāhasikapuruṣe 'smiṃlloke na yuktamatrabhavato nirākrandeṣu vaneṣvevaṃ pratirūpayānayā sahadharmacāriṇyā saha vicaritum / asyāṃ hi te kaścidaparādhyamāno niyatasmānapyupakrośabhājanīkuryāt / paśya

evaṃ vivikteṣu tapaḥkṛśaṃ tvāṃ dharmeṇa sārdhaṃ paribhūya kaścit / imāṃ prasahyāpaharedyadā te śokātparaṃ kiṃ bata tatra kuryāḥ // jm_21.9 //

roṣaprasaṅgo hi manaḥprayāthī dharmopamardādyaśasaśca hantā / vasatviyaṃ tena janānta eva strīsaṃnikarṣeṇa ca kiṃ yatīnām // jm_21.10 //

bodhisattva uvāca - yuktamāha mahārājaḥ / api tu śrūyatāṃ yadevaṃgate 'rthe prapadyeya -

syādatra me yaḥ pratikūlavartī darpodbhavādapratisaṃkhyayā vā / vyaktaṃ na mucyeta sa jīvato me dhārādhanasyeva dhanasya reṇuḥ // jm_21.11 //

atha sa rājā tīvrāpekṣo 'yamasyāṃ tapaḥprabhāvahīna ityavajñāya taṃ mahāsattvaṃ tadapāyanirāśaṅkaḥ kāmarāgavaśagaḥ strīsaṃdarśanādhikṛtān puruṣān samādideśa - gacchataitāṃ pravrajitāmantaḥpuraṃ praveśayateti / tadupaśrutya sā pravrajitā vyālamṛgābhidruteva vanamṛgī bhayaviṣādaviklavamukhī bāṣpoparudhyamānanayanā gadgadāyamānakaṇṭhī tattadārtivaśādvilalāpa -

lokasya nāmārtiparājitasya parāyaṇaṃ bhūmipatiḥ piteva / sa eva yasya tvanayābahuḥ syādākrandanaṃ kasya nu tena kāryam // jm_21.12 //

bhraṣṭādhikārā bata lokapālā na santi vā mṛtyuvaśaṃ gatā vā / na trātumārtāniti ye sayatnā dharmo 'pi manye śrutimātrameva // jm_21.13 //

kiṃ vā surairme bhagavān yadevaṃ madbhāgadheyairdhṛtamauna eva / paro 'pi tāvannau rakṣaṇīyaḥ pāpātmabhirvipratikṛṣyamāṇaḥ // jm_21.14 //

naśyeti śāpāśaninābhimṛṣṭaḥ syādyasya śailaḥ smaranīyamūrtiḥ / itthaṃgatāyāmapi tasya maunaṃ tathāpi jīvāmi ca mandabhāgyā // jm_21.15 //

pāpā kṛpāpātatarā na vāhamevaṃbidhāmāpadamabhyupetā / ārteṣu kārūṇyamayī pravṛttistapodhanānāṃ kimayaṃ na mārgaḥ // jm_21.16 //

śaṅke tavādyāpi tadeva citte nivartyamānāsmi na yannivṛttā / tavāpriyeṇāpi mayepsitaṃ yadātmapriyaṃhā tadidaṃ kathaṃ me // jm_21.17 //

iti tāṃ pravrajitā karunavilāpākranditaruditamātraparāyaṇāṃ te rājasamādiṣṭāḥ puruṣā yānamāropya paśyata eva tasya mahasattvasyāntaḥpurāya ninyuḥ / bodhisattvo 'pi pratisaṃkhyānabalātpratinudya krodhabalaṃ tathaiba pāṃsukūlāni niḥsaṃkṣobhaḥ praśāntacetāḥ sīvyati sma / athainaṃ sa rājovāca -

amarṣaroṣābhinipātitākṣaraṃ taduccakairgarjitamūrjitaṃ tvayā / hṛtāṃ ca paśyannapi tāṃ varānanāmaśaktidīnapraśamo 'syavasthitaḥ // jm_21.18 //

taddarśaya svāṃ bhujayo ruṣaṃ vā tejastapaḥsaṃśrayasaṃbhṛtaṃ vā / ātmapramāṇagrahaṇānabhijño vyarthapratijño hyadhikaṃ na bhāti // jm_21.19 //

bodhisattva uvāca - avyarthapratijñameva māṃ viddhi mahārāja /

yo 'bhūnmamātra pratikūlavartī vispandamāno 'pi sa me na muktaḥ / prasahya nītaḥ praśamaṃ mayā tu tasmādyathārthaiva mama pratijñā // jm_21.20 //

atha sa rājā tena bodhisattvasya dhairyātiśayavyañjakena praśamena samutpāditatapasviguṇasaṃbhāvanaścintāmāpede - anyadevānena brāhmaṇenābhisaṃdhāya bhāṣitam, tadaparijñāyāsmābhiścāpalakṛtamidamiti jātapratyavamarśo bodhisattvamuvāca -

ko 'nyastavābhūtpratikūlavartī yo visphuranneva na te vimuktaḥ / reṇuḥ samudyanniva toyadena kaścopanītaḥ praśamaṃ tvayātra // jm_21.21 //

bodhisattva uvāca -

śṛṇu mahārāja jāte na dṛśyate yasminnajāte sādhu dṛśyate / abhūnme sa na muktaśca krodhaḥ svāśrayabādhanaḥ // jm_21.22 //

yena jātena nandanti narāṇāmahitaiṣiṇaḥ / so 'bhūnme na vimuktaśca krodhaḥ śātravanandanaḥ // jm_21.23 //

utpadyamāne yasmiṃśca sadarthaṃ na prapadyate / tamandhīkaraṇaṃ rājannahaṃ krodhamaśīśamam // jm_21.24 //

yenābhibhūtaḥ kuśalaṃ jahāti prāptādapi bhraśyata eva cārthāt / taṃ roṣamugragrahavaikṛtābhaṃ sphurantamevānayamantamantaḥ // jm_21.25 //

kāṣṭhādyathāgniḥ parimathyamānādudeti tasyaiva parābhavāya / mithyāvikalpaiḥ samudīryamāṇastathā narasyātmavadhāya roṣaḥ // jm_21.26 //

dahanamiva vijṛmbhamāṇaraudraṃ śamayati yo hṛdayajvaraṃ na roṣam / laghurayamiti hīyate 'sya kīrtiḥ kumudasakhīva śaśiprabhā prabhāte // jm_21.27 //

parajanaduritānyacintayitvā ripumiva paśyati yastu roṣameva / vikasati niyamena tasya kīrtiḥ śaśina ivābhinavasya maṇḍalaśrīḥ // jm_21.28 //

iyamaparā ca roṣasya mahādoṣatā -

na bhātyalaṃkāraguṇānvito 'pi krodhāgninā saṃhṛtavarṇaśobhaḥ / saroṣaśalye hṛdaye ca duḥkhaṃ mahārhaśayyāṅkagato 'pi śete // jm_21.29 //

vismṛtya cātmakṣamasiddhipakṣaṃ roṣātprayātyeva tadutpathena / nihīyate yena yaśo 'rthasiddhyā tāmisrapakṣendurivātmalakṣmyā // jm_21.30 //

roṣeṇa gacchatyanayaprapātaṃ nivāryamāṇo 'pi suhṛjjanena / prāyeṇa vairasya jaḍatvameti hitāhitāvekṣaṇamandabuddhiḥ // jm_21.31 //

krodhācca sātmīkṛtapāpakarmā śocatyapāyeṣu samāśatāni / ataḥ paraṃ kiṃ ripavaśca kuryustīvrāpakāroddhatamanyavo 'pi // jm_21.32 //

antaḥsapatnaḥ kopo 'yaṃ tadevaṃ viditaṃ mama / tasyāvalepaprasaraṃ kaḥ pumān marṣayiṣyati // jm_21.33 //

ato na muktaḥ kopo me visphurannapi cetasi / ityanarthakaraṃ śatruṃ ko hyupekṣitumarhati // jm_21.34 //

atha sa rājā tena tasyādbhutena praśamaguṇena hṛdayagrāhakeṇa ca vacasābhiprasāditamatiruvāca -

anurūpaḥ śamasyāsya tavāyaṃ vacanakramaḥ / bahunā tu kimuktena vañcitāstvadadarśinaḥ // jm_21.35 //

ityabhipraśasyainamabhisṛtyaivāsya pādayonryapatat atyayadeśanāṃ ca cakre / tāṃ ca pravrajitāṃ kṣamayitvā vyavasarjayat, paricāraka cātmānaṃ bodhisattvasya niryātayāmāsa /

tadevaṃ krodhavinayācchatrūnupaśamayati, vardhayatyeva tvanyathā, iti krodhavinaye yatnaḥ kāryaḥ / evamavaireṇa vairāṇi śāmyanti, saṃyamataśca vairaṃ na cīyate / evaṃ cobhayorarthaṃ caratyakrodhana ityevamādiṣu kṣamānuśaṃsāpratisaṃyukteṣu sūtreṣu vācyam / krodhādīnavakathāyāṃ tathāgatamāhātmye ceti /

// iti cuḍḍabodhijātakamekaviṃśatitamam //

22. haṃsajātakam

vinipātagatānāmapi satāṃ vṛttaṃ nālamanugantumasatpuruṣāḥ, prāgeva sugatisthānām / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila mānase mahāsarasi naikaśatasahasrasaṃkhyasya mahato haṃsayūyasyādhipatirdhṛtarāṣṭro nāma haṃsarājo babhūva / tasya nayānayaparijñānanipuṇamatirviprakṛṣṭagocarasmṛtiprabhāvaḥ ślāghanīyakulatilakabhūto dākṣyadākṣiṇyavinayabhūṣaṇaḥ sthiraśuciśīlavṛttacāritraśūraḥ khedasahiṣṇurapramādī samaravīvadhaviśāradaḥ svāmyanurāgasumukhaḥ sumukho nāma senāpatirbabhūva [āryānandasthavirastena samayena] / tau parasparapremaguṇāśrayājjvalitataraprabhāvāvāryaśiṣyamukhyāviva pariśeṣaṃ śiṣyagaṇaṃ pitṛjyeṣṭhaputrāviva ca śreṣṭhaśeṣaṃ putragaṇaṃ taddhaṃsayūthamubhayalokahitodayeṣvartheṣu samyagniveśayamānau tatpratyakṣiṇāṃ devanāgayakṣavidyādharatapasvināṃ paraṃ vismayamupajahratuḥ /

tāvāsaturhaṃsagaṇasya tasya śreyaḥśarīrodvahanaikakāryau / nabhogatasyeva vihaṃgamasya pakṣau śarīrodvahanaikakāryau // jm_22.1 //

evaṃ tābhyāṃ tadanugṛhyamāṇaṃ haṃsayūthaṃ jagadivaṃ dharmārthavistarābhyāṃ parāṃ vṛddhimavāpa / tena ca tatsaraḥ parāṃ śobhāṃ babhāra /

kalanūpuranādena haṃsayūthena tena tat / puṇḍarīkavaneneva reje saṃcārīṇā saraḥ // jm_22.2 //

kvacitpravisṛtairhaṃsaiḥ kvacidviṣamasaṃhataiḥ / chinnābhralavacitrasya jahāra nabhasaḥ śriyam // jm_22.3 //

atha tasya haṃsādhipateḥ sarvasattvahitasumukhasya ca senāpaterguṇātiśayaprabhāvavismitamanasaḥ siddharṣividyādharadaivatagaṇāstayoḥ kīrtyāśrayābhiḥ kathābhistatra tatrābhiremire /

uttaptacāmīkarasaṃnikāśaṃ śrīmadvapurvyaktapadākṣarā vāk / dharmābhijāto vinayo nayaśca kāvapyamū kevalahaṃsaveṣau // jm_22.4 //

guṇaprakāśairapamatsaraiḥ sā kīrtistayordikṣu vitanyamānā / średdheyatāmityagamannṛpāṇāṃ sadassu yatprābhṛtavaccacāra // jm_22.5 //

tena ca samayena brahmadatto nāmānyatamo vārāṇasyāṃ rājā babhūva / sa tāṃ haṃsādhipateḥ sasenādhipaterguṇātiśayāśrayāṃ kathāṃ prātyayikāmātyadvijavṛddhaiḥ sadasi saṃstūyamānāmasakṛdupaśrutya tayordarśanaṃ pratyabhivṛddhakautūhalo naikaśāstrābhyāsanipuṇamatīn sacivānuvāca - parimṛśyatāṃ tāvadbhoḥ prasṛtanipuṇamatayaḥ kaścidupāyo yena nāstau haṃsavaryau darśanapathamapi tāvadupagacchetāmiti / atha te 'mātyāḥ svaiḥ svairmatiprabhāvairanusṛtya nītipathaṃ rājānamūcuḥ -

sukhāśā deva bhūtāni vikarṣati tatastataḥ / sukhahetuguṇotkarṣaśrutistāvānayedyataḥ // jm_22.6 //

tadyādṛśe sarabhi tāvabhiratarūpāvanuśrūyete tadutkṛṣṭaraguṇaśobhamiha saraḥ kasmiṃścidaraṇyapradeśe kārayitumarhati devaḥ, pratyahaṃ ca sarvapakṣiṇāmabhayapradānaghoṣaṇām / api nāma kautūhalotpādinyā sukhahetuguṇātiśayaśrutyā tāvihākṛṣyeyātām / paśyatu devaḥ,

prāyeṇa prāptivirasaṃ sukhaṃ deva na gaṇyate / parokṣatvāttu harati śrutiramyaṃ sukhaṃ manaḥ // jm_22.7 //

atha sa rājā astvetadityalpena kālena nātisaṃnikṛṣṭaṃ nagaropavanasya mānasasarasaḥ pratispardhiguṇavibhavaṃ padmotpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikatāmarasakalhārasamūpagūḍhaṃ vimalasalilamatimanoharaṃ mahatsaraḥ kārayāmāsa -

drumaiḥ kusumasaṃchanaiścalatkisalayojjvalaiḥ / tatprekṣārthamivotpatraiḥ kṛtatīraparigraham // jm_22.8 //

vihasadbhirivāmbhojaistaraṃgotkampakampibhiḥ / vilobhyamānākulitabhramadbhramarasaṃkulam // jm_22.9 //

jyotsnāsaṃvāhanonnirdairvicitrakumudaiḥ kvacit / tarucchāyāparicchinnaiścandrikāśakalairiva // jm_22.10 //

taraṃgāṅgalisaṃkṣiptaiḥ kamalotpalareṇubhiḥ / abhyalaṃkṛtatīrāntaṃ hemasūtrairiva kvacit // jm_22.11 //

citraiḥ padmotpaladalaistatra tatra sakesaraiḥ / śriyaṃ pravitatāṃ bibhradupahāramayīmiva // jm_22.12 //

prasannastimitāmbutvādvyaktacitravapurguṇaiḥ / vyomnīva paridhāvadbhirmīnavṛndairalaṃkṛtam // jm_22.13 //

vicchinnamuktāhārābhiḥ kvacid dviradaśīkaraiḥ / upalāsphālanotkīrṇamūrmicūrṇāmivodvahat // jm_22.14 //

vidyādharavadhūsnānairmadasekaiśca dantinām / rajobhiḥ kusumānāṃ ca savāsamiva kutracit // jm_22.15 //

tārāṇāṃ candradārāṇāṃ sāmānyamiva darpaṇam / muditadvijasaṃkīrṇa tadrutapratināditam // jm_22.16 //

tadevaṃvidhaṃ saraḥ kārayitvā sarvapakṣigaṇasya cānāvṛtasukhopabhogyametaddattvā pratyahaṃ sarvapakṣiṇā viśvāsanārthamityabhayadānaghoṣaṇāṃ kārayāmāsa -

eṣa padmotpaladalacchannatoyamidaṃ saraḥ / dadāti rājā pakṣibhyaḥ prītyā sābhayadakṣiṇam // jm_22.17 //

atha kadācitsaṃhṛtameghāndhakārayavanikāsu śaradguṇopahṛdaśobhāsvālokanakṣamāsu dikṣu prabaddhakamalavanaśobheṣu prasannasalilamanohareṣu sarassu paraṃ kāntiyauvanamupagate praceyakiraṇa iva candramasi vividhasasyasaṃpadvibhūṣaṇadharāyāṃ vasuṃdharāyāṃ pravṛtte haṃsataruṇajanasaṃpāte mānasātsarasaḥ śaratprasannāni digantarāṇyanuvicaradanupūrveṇānyatamaṃ haṃsamithunaṃ tasmādeva haṃsayūthāttasya rājño viṣayamupajagāma / tatra ca pakṣigaṇakolāhalonnāditamanibhṛtamadhukaragaṇaṃ taraṃgamālāvicaraṇakṛtavyāpāraiḥ sukhaśiśirairmṛdubhiranilaiḥ samantato vikṣiptamāṇakamalakuvalayareṇugandhaṃ jvaladiva vikacaiḥ kamalairhasadiva vikasitaiḥ kumudaistatsaro dadarśa / tasya mānasasaraḥsamucitasyāpi haṃsamithunasya tāmatimanoharāṃ sarasaḥ śriyamabhivīkṣya prādurabhūt - aho bata tadapi haṃsayūthamihāgacchediti /

prāyeṇa khalu lokasya prāpya sādhāraṇaṃ sukham / smṛtiḥ snehānusāreṇa pūrvameti suhṛjjanam // jm_22.18 //

atha tatra taddhaṃsamithunaṃ yathākāmaṃ vihṛtya pravṛtte jaladasamaye vidyudvisphuritaśastravikṣepeṣu nātighanavicchinnāndhakārarūpeṣu samabhivartamāneṣu daityānīkeṣviva jaladharavṛndeṣu paripūrṇabarhakalāpaśobheṣu prasaktakekāninādotkruṣṭairjaladharavijayamiva saṃrādhayatsu nṛttapravṛtteṣu citreṣu barhigaṇeṣu vācālatāmupagateṣu stokaśukaniṣu pravicaratsu kadambasarjārjunaketakīpuṣpagandhādhivāsiteṣu sukhaśiśireṣu kānanaviniścasiteṣvivānileṣu meghadaśanapaṃktiṣvivālakṣyamāṇarūpāsu balākāyuvatiṣu gamanautsukyamṛdunikūjiteṣu prayāṇavyākuleṣu haṃsayūtheṣu taddhaṃsamithunaṃ mānasameva saraḥ pratyājagāma / samupetya ca haṃsādhipatisamīpaṃ prastutāsu digdeśakathāsu taṃ tasya saraso guṇaviśeṣaṃ varṇayāmāsa - asti deva dakṣiṇena himavato vārāṇasyāṃ brahmadatto nāma narādhipatiḥ / tenātyadbhūtarūpaśobhamanirvarṇyaguṇasaundaryaṃ mahatsaraḥ pakṣibhyaḥ svacchandasukhopabhogyaṃ dattam / (vaidya 138) abhayaṃ ca pratyahamavaghuṣyate / ramante cātra pakṣiṇaḥ svagṛha iva prahīnabhayāśaṅkā / tadarhati devo vyatītāsu varṣāsu tatra gantumiti / tacchrutvā sarva eva te haṃsāstatsaṃdarśanasamutsukā babhūvuḥ /

atha bhodhisattvaḥ sumukhaṃ senāpatiṃ praśanavyaktākāraṃ pratataṃ dadarśa, kathaṃ paśyasīti cāvocat / atha sumukhaḥ praṇamyainamuvāca - na prāptaṃ tatra devasya gamanamiti paśyāmi / kutaḥ? amūni tāvallobhanīyāni manoharāṇyāmiṣabhūtāni rūpāṇi / na ca naḥ kiṃcidiha parihīyate / kṛtakamadhuropacāravacanapracchannatīkṣṇadaurātmyāni ca prāyeṇa pelavaghṛṇāni śaṭhāni mānuṣahṛdayāni / paśyatu svāmī,

vāśitārthasvahṛdayaḥ prāyeṇa mṛgapakṣiṇaḥ / manuṣyāḥ punarekīyāstadviparyayanaipuṇāḥ // jm_22.19 //

ucyate nāma madhuraṃ svanubandhi niratyayam / vaṇijo 'pi hi kurvanti lābhasiddhyāśayā vyayam // jm_22.20 //

yato naitāvatā deva visrambhaḥ kṣamate kvacit / kāryārthamapi na śreyaḥ sātyayāpanayaḥ kramaḥ // jm_22.21 //

yadi tvavaśyameva tatra gantavyam, gatvānubhūya ca tasya saraso guṇavibhūtirasaṃ na nastatra ciraṃ vicarituṃ kṣamaṃ nivāsāya vā cittamabhināmayitumiti paśyāmi / atha bodhisattvaḥ prāptāyāṃ vimalacandrakṣatratārāvibhūṣaṇāyāṃ rajanyāṃ śaradi tena haṃsayūthena vārāṇasīsaraḥsaṃdarśanaṃ pratyabhivṛddhakautūhalena tadabhigamanārthaṃ punaḥ punarvijñāpyamānasteṣāṃ haṃsānāmanuvṛttyā sumukhapramukheṇa mahatā haṃsagaṇena parivṛttaścandramā iva śaradabhṛvṛdena tatrābhijagāma /

dṛṣṭvaiva lakṣmī sarasastu tasya teṣāṃ praharṣākulavismayānām / citraprakārā rucisaṃniveśāstatsaṃśraye tulyaguṇā babhūvuḥ // jm_22.22 //

yanmānasādabhyadhikaṃ babhūva taistairavasthātiśayaiḥ sarastat / ataściraṃ tadgatamānasānāṃ na mānase mānasamāsa teṣām // jm_22.23 //

tatra te tāmabhayaghoṣaṇāmupalabhya svacchandatāṃ ca pakṣigaṇasya tasya ca saraso vibhūtsā pramuditahṛdayāstatrodyānayātrāmivānubhavantaḥ parāṃ prītisaṃpadamupajagmuḥ /

atha tasmin sarasyadhikṛtāḥ puruṣāsteṣāṃ haṃsānāṃ tatrāgamanaṃ rājñe pratyavedayanta - yādṛśaguṇarūpau (vaidya 139) deva tau haṃsavaryāvanuśrūyete tadṛśāveva [haṃsavaryau]kanakāvadātarucirapatrau tapanīyojjvalataravadanacaraṇaśobhāvadhikatarapramāṇau susaṃsthitadehau naikahaṃsaśatasahasraparivārau devasya saraḥ śobhayitumivānuprāptāviti / atha sa rājā śākunikakarmaṇi prasiddhaprakāśanaipuṇaṃ śākunikagaṇe samanvipya tadgrahaṇārthaṃ sādaramanvādideśa / sa tatheti pratiśrutya taryorhaṃsayorgocaravihārapradeśaṃ samyagupalabhya tatra tatra dṛḍhānnigūḍhān pāśān nyadadhāt / atha teṣāṃ haṃsānāṃ viśvāsādapāyanirāśaṅkānāṃ pramododdhatamanasāṃ vicaratāṃ sa haṃsādhipatiḥ pāśena caraṇe nyabadhyata /

vismṛtātyayaśaṅkānāṃ sūkṣmairviśvāsanakramaiḥ / vikarotyeva viśrambhaḥ pramādāpanayākaraḥ // jm_22.24 //

atha bodhisattvo mā bhūdanyasyāpi kasyacittatraivaṃvidho vyasanopanipāta iti rutaviśeṣeṇa sapratibhayatāṃ sarasaḥ prakāśayāmāsa / atha te (haṃsā) haṃsādhipatibandhādvyathitahṛdayā bhayavirasavyākulavirāvāḥ parasparanirapekṣā hatapravīrā iva sainikā divaṃ samutpetuḥ / sumukhastu haṃsasenādhipatirhaṃsādhipatisamīpānaiva vicacāla /

snehāvabaddhāni hi mānasāni prāṇatyayaṃ svaṃ na vicintayanti / prāṇātyayād duḥkhataraṃ yadeṣāṃ suhṛjjanasya vyasanārtidainyam // jm_22.25 //

athainaṃ bodhisattva uvāca -

gaccha gacchaiva sumukha kṣamaṃ neha vilambitum / sāhāyyasyāvakāśo hi kastavetthaṃgate mayi // jm_22.26 //

sumukha uvāca -

naikāntiko mṛtyuriha sthitasya na gacchataḥ syādajarāmaratvam / sukheṣu ca tvāṃ samupāsya nityamāpadgataṃ mānada kena jahyām // jm_22.27 //

svaprāṇatantumātrārthaṃ tyajatastvāṃ khagādhipa / dhigvādavṛṣṭyāvaraṇaṃ katamanme bhaviṣyati // jm_22.28 //

naiṣa dharmo mahārāja tyajeyaṃ tvāṃ yadāpadi / yā gatistava sā mahyaṃ rocate vihagādhipa // jm_22.29 //

bodhisattva uvāca -

kā nu pāśena baddhasya gatiranyā mahānasāt / sā kathaṃ svasthacittasya muktasyābhimatā tava // jm_22.30 //

paśyasyevaṃ kamarthaṃ vā tvaṃ mamātmana eva vā / jñātīnāṃ vāvaśeṣāṇāmubhayorjīvitakṣaye // jm_22.31 //

lakṣyate ca na yatrārthastamasīva samāsamam / tādṛśe saṃtyajan prāṇān kamarthaṃ dyotayedbhavān // jm_22.32 //

sumukha uvāca -

kathaṃ nu patatāṃ śreṣṭha dharme 'rthaṃ na samīkṣase / dharmo hyupacitaḥ samyagāvahatyarthamuttamam // jm_22.33 //

so 'haṃ dharmaṃ ca saṃpaśyan dharmāccārthaṃ samutthitam / tava mānada bhaktyā ca nābhikāṅkṣāmi jīvitam // jm_22.34 //

bodhisattva uvāca -

addhā dharmaḥ satāmeṣa yatsakhā mitramāpadi / na tyajejjīvitasyāpi hetordharmamanusmaran // jm_22.35 //

tadarcitastvayā dharmo bhaktirmayi ca darśitā / yācñjāmantyāṃ kuruṣvemāṃ gacchaivānumato mayā // jm_22.36 //

api caivaṃgate kārye yadūnaṃ suhṛdāṃ mayā / tattvayā matisaṃpanna bhavetparamasaṃbhṛtam // jm_22.37 //

paraspapremaguṇāditi saṃjalpatostayoḥ / pratyadṛśyata naiṣādaḥ sākṣānmṛtyurivāpatan // jm_22.38 //

atha tau haṃsavaryau niṣādamāpatantamālokya tūṣṇīṃ babhūvatuḥ / sa ca taddhaṃsayūthaṃ vidrutamālokya nūnamatra kaścidvaddha iti niścitamatiḥ pāśasthānānyanuvicaraṃstau haṃsavaryau dadarśa / sa tadrūpaśobhayā vismitamanā baddhāviti manyamānastatsamāpannau pāśāvudghaṭṭayāmāsa / athaikaṃ baddhamabaddhenetareṇa svasthenopāsyamānamavekṣya vismitatarahṛdayaḥ sumukhamupetyovāca -

ayaṃ pāśena mahatā dvijaḥ saṃhṛtavikramaḥ / vyoma nāsmatprapadyeta mayyapyantikamāgate // jm_22.39 //

avaddhastvaṃ punaḥ svasthaḥ sajjapatrarathī balī / kasmātprāpte 'pi mayyevaṃ vegānna bhajase nabhaḥ // jm_22.40 //

tadupaśrutya sumukhaḥ pravyaktākṣarapadavinyāsena svabhāvavarṇanādhairyaguṇaujasvinā svareṇa mānuṣīṃ vācamuvāca -

śaktisthaḥ sanna gacchāmi yadidaṃ tatra kāraṇam / ayaṃ pāśaparikleśaṃ vihaṃgaḥ prāptavāniti // jm_22.41 //

ayaṃ pāśena mahatā saṃyataścaraṇe tvayā / guṇairasyatu baddho 'hamato dṛdhatarairhṛdi // jm_22.42 //

atha sa naiṣādaḥ paramavismitamatiḥ saṃhṛṣitatanūruhaḥ sumukhaṃ punaruvāca -

tyaktvainaṃ madbhayadanye diśo haṃsāḥ samaśritāḥ / tvaṃ punarna tyajasyenaṃ ko nvayaṃ bhavato dvija // jm_22.43 //

sumukha uvāca -

rājā mama prāṇasamaḥ sakhā ca sukhasya dātā viṣamasthitaśca / naivotsahe yena vihātumenaṃ svajīvitasyāpyanurakṣaṇārtham // jm_22.44 //

atha sumukhaḥ prasādavismayāvarjitamānasaṃ taṃ naiṣādamavetya punaruvāca -

apyasmākamiyaṃ bhadra saṃbhāṣā syātsukhodayā / apyasmān visṛjannadya dharmyāṃ kīrtimavāpnuyāḥ // jm_22.45 //

naiṣāda uvāca -

naiva te duḥkhamicchāmi na ca baddho bhavān mayā / sa tvaṃ gaccha yathākāmaṃ paśya bandhūṃśca nandaya // jm_22.46 //

sumukha uvāca -

no cedicchasi me duḥkhaṃ tatkuruṣva mamārthanām / ekena yadi tuṣṭo 'si tattyajainaṃ gṛhāṇaṃ mām // jm_22.47 //

tulyārohaparīṇāhau samānau vayasā ca nau / viddhi niṣkraya ityasya na te 'haṃ lābhahānaye // jm_22.48 //

tadaṅga samavekṣasva gṛddhirbhavatu te mayi / māṃ badhnātu bhavān pūrvaṃ paścānmuñceda dvijādhipam // jm_22.49 //

tāvāneva ca lābhaste kṛtā syānmama cārthanā / haṃsayūthasya ca prītirmaitrī tena tathaiva ca // jm_22.50 //

paśyantu tāvadbhavatā vimuktaṃ haṃsādhipaṃ haṃsagaṇāḥ pratītāḥ / virocamānaṃ nabhasi prasanne daityendranirmuktamivoḍurājam // jm_22.51 //

atha sa naiṣādaḥ krūratābhyasakaṭhinahṛdayo 'pi tena tasya jīvitanirapekṣeṇa svāmyanurāgaślāghinā kṛtajñatāgunaujasvinā dhairyamādhuryālaṃkṛtavacasā samāvarjitahṛdayo vismayagauravavaśāṭsamānītāñjaliḥ sumukhamuvāsa - sādhu sādhu mahābhāga

mānuṣeṣvapyayaṃ dharma āścaryo daivateṣu vā / svāmyarthaṃtyajatā prāṇān yastvayātra pradarśitaḥ // jm_22.52 //

tadeṣa te vimucāmi rājanamanumānayan / ko hi prāṇāpriyatare tavāsmin vipriyaṃ carat // jm_22.53 //

ityuktvā sa naiṣādastasya nṛapteḥ saṃdeśamanādṛtya haṃsarājaṃ samanumānayan dayāsumukhaṃ pāśānmumoca /

atha sumukhaḥ senāpatirhaṃsarājavimokṣātparamānanditahṛdayaḥ prītyabhisnigdhamudīkṣamāṇo naiṣādamuvāca -

yathā suhṛnnandana nandito 'smi tvayādya haṃsādhipatervimokṣāt / evaṃ suhṛjjñātigaṇena bhadra śaratsahastrāṇi bahūni nanda // jm_22.54 //

tanmā tavāyaṃ viphalaḥ śramo bhūdādāya māṃ haṃsagaṇādhipaṃ ca / svasthāvabaddhāvadhiropya kācamantaḥpure darśaya bhūmipāya // jm_22.55 //

asaṃśayaṃ prītamanāḥ sa rājā haṃsāvipaṃ sānucaraṃ samīkṣya / dāsyatyasaṃbhāvitavistarāṇi dhānāni te prītivivardhanāni // jm_22.56 //

atha naiṣādastasya nirbandhāt paśyatu tāvadatyadbhutamidaṃ haṃsayutaṃ sa rājeti kṛtvā te haṃsamukhyau kācenādaya svasthāvabaddhau rājñe darśayāmāsa /

upāyanāścaryamidaṃ draṣṭumarhasi mānada / sasenāpatirānītaḥ so 'yaṃ haṃsapatirmayā // jm_22.57 //

atha sa rājā praharṣavismayāpūrṇamatirdṛṣṭvā tī haṃsapradhānī kāñcanapuñjāvivaśriyābhijvalanmanohararūpau taṃ naiṣādamuvāca -

svasthāvabaddhāvamukau vihaṃgau bhūmicāriṇaḥ / tava hastamanuprāptau kathaṃ kathaya vistaram // jm_22.58 //

ityukte sa naiṣādaḥ praṇamya rājānamuvāca -

nihitā bahavaḥ pāśā mayā dāruṇadāruṇāḥ / vihagākriḍadeśeṣu palvaleṣu sarassu ca // jm_22.59 //

atha visrambhaniḥśaṅko haṃsavaryaścarannayam / paricchannena pāśena caraṇe samabadhyata // jm_22.60 //

abaddhastamupāsīno māmayaṃ samayācata / ātmānaṃ tiṣkrayaṃ kṛtvā haṃsarājasya jīvitam // jm_22.61 //

visṛjanmānuṣīṃ vācaṃ vispaṣṭamadhurākṣarām / svajīvitaparityāgādyācñāmapyūrjitakramām // jm_22.62 //

tenāsya vākyena supeśalena svāmyarthadhīreṇa ca ceṣṭitena / tathā prasanno 'smi yathāsya bhartā mayā samaṃ krūratayaiva muktaḥ // jm_22.63 //

atha vihagapaterayaṃ vimokṣānmuditamatirbahudhā vadan priyāṇi / tvadabhiṃgama iti nyayojayanmāṃ viphalaguruḥ kila mā mama śramo bhūt // jm_22.64 //

tadevamatidhārmikaḥ khagavarākṛtiḥ ko 'pyasau mamāpi hṛdi mārdavaṃ janitavān kṣaṇenaiva yaḥ / khagādhipatimokṣaṇaṃ kṛtamanusmaran matkṛte sahādhipatināgataḥ svayamayaṃ ca te 'ntaḥpuram // jm_22.65 //

tadupaśrutya sa rājā sapramodavismayena manasā vividharatnaprabhodbhāsurasurucirapādaṃ parārdhyāstaraṇaracanābhirāmaṃ śrimatsukhopāśrayasāṭopamupahitapādapīṭhaṃ rājādhyāsanayogyaṃ kāñcanamāsanaṃ haṃsarājāya samādideśaḥ, amātyamukhyādhyāsanayogyaṃ ca vetrāsanaṃ sumukhāya /

atha bodhisattvaḥ kāla idānīṃ pratisaṃmoditumiti nūpurārāvamadhureṇa svareṇa rājānamābabhāṣe -

dyutikāntiniketane śarīre kuśalaṃ te kuśalārha kaccidasmin / api dharmaśarīramavraṇaṃ te vipulairucchvasitīva vākpradānaiḥ // jm_22.66 //

api rakṣaṇadīkṣitaḥ prajānāṃ samayānugrahavigrahapravṛttyā / abhivardhayase svakīrtiśobhamanurāgaṃ jagato hitodayaṃ ca // jm_22.67 //

api śuddhatayopadhāsvasaktairanuraktairnipuṇakriyairamātyaiḥ / samavekṣayase hitaṃ prajānāṃ na ca tatrāsi parokṣabuddhireva // jm_22.68 //

nayavikramasaṃhṛtapratāpairapi sāmantanṛpaiḥ prayācyamānaḥ / upayāsi dayānuvṛttiśobhāṃ na ca viśvāsamayīṃ pramādanidrām // jm_22.69 //

api dharmasukhārthanirvirodhāstava ceṣṭā naravira sajjaneṣṭāḥ / vitatā iva dikṣu kīrtisiddhyā ripubhirniśvasitairasatkriyante // jm_22.70 //

athainaṃ sa nṛpatiḥ pramodādabhivyajyamānendriyaprasādaḥ pratyuvāca -

adya me kuśalaṃ haṃsa sarvatra ca bhaviṣyati / cirābhilaṣitaḥ prāpto yadayaṃ satsamāgamaḥ // jm_22.71 //

tvayi pāśavaśaṃ prāpte praharṣaddhatacāpalaḥ / kacinnāyamakāriṣītte daṇḍenābhirujan rujam // jm_22.72 //

evaṃ hyamīṣāṃ jālmānāṃ pakṣiṇāṃ vyasanodaye / praharṣākulitā buddhirāpatatyeva kalmaṣam // jm_22.73 //

bodhisattva uvāca -

kṣemamāsīnmahārāja satyāmapyevamāpadi / na cāyaṃ kiṃcidasmāsu śatruvatpratyapadyata // jm_22.74 //

abaddhaṃ baddhavadayaṃ matsnehātsumukhaṃ sthitam / dṛṣṭvābhāṣata sāmnaiva sakautūhalavismayaḥ // jm_22.75 //

sūnṛtairasya vacanairathāvarjitamānasaḥ / māmayaṃ vyamucatpāśādvinayadanumānayan // jm_22.76 //

ataśca sumukhenedaṃ hitamasya samīhitam / ihāgamanamasmakaṃ syadasyāpi sukhodayam // jm_22.77 //

nṛpatiruvāca -

ākāṅkṣitābhigamayoḥ svāgataṃ bhavatoriha / atīva prīṇitaścāsmi yuṣmatsaṃdarśanotsavāt // jm_22.78 //

ayaṃ ca mahatārthena naiṣādo 'dya sameṣyati / ubhayeṣāṃ priyaṃ kṛtvā mahadarhatyayaṃ priyam // jm_22.79 //

ityuktvā sa rājā taṃ naiṣādaṃ mahatā dhanavistarapradānena samānya punarhaṃsarājamuvāca -

imaṃ svamāvāsamupāgatau yuvāṃ visṛjyatāṃ tanmayi yantraṇāvratam / prayojanaṃ yena yathā taducyatāṃ bhavatsahāyā hi vibhūtayo mama // jm_22.80 //

aśaṅkitoktaiḥ praṇayākṣaraiḥ suhṛt karoti tuṣṭiṃ vibhavasthitasya yām / na tadvidhāṃ lambhayate sa tāṃ dhanairmahopakāraḥ praṇayaḥ suhṛtsvataḥ // jm_22.81 //

atha sa rājā sumukhasaṃbhāṣaṇakutūhalahṛdayaḥ savismayabhivīkṣya sumukhamuvāca -

alabdhagādhā navasaṃstave jane na yānti kāmaṃ praṇayapragalbhatām / vacastu dākṣiṇyasamāhitākṣaraṃ na te na jalpantyupacāraśībharam // jm_22.82 //

saṃbhāṣaṇenāpi yataḥ kartumarhati no bhavān / sāphalyaṃ praṇayāśāyāḥ prīteścopacayaṃ hṛdi // jm_22.83 //

ityukte sumukho haṃsasenāpatirvinayādabhipraṇamyainamuvāca -

mahendrakalpena saha tvayā saṃbhāṣaṇotsavaḥ / iti darśitasauhārde kasya nātimanorathaḥ // jm_22.84 //

saṃbhāṣamāṇe tu narādhipe ca sauhārdaramyaṃ vihagādhipe ca / tatsaṃkathāmadhyamupetya dhārṣṭyānnanvakramaḥ preṣyajanasya vaktum // jm_22.85 //

na heyṣa mārgo vinayabhijātastaṃ caiva jānan kathamabhyupeyām / tūṣṇīṃ mahārāja yataḥ sthito 'haṃ tanmarṣaṇīyaṃ yadi marṣaṇīyam // jm_22.86 //

ityukte sa rājā sapraharṣavismayavadanaḥ saṃrādhayan sumukhamuvāca -

sthāne bhavadguṇakathā ramayanti lokaṃ sthāne 'si haṃsapatinā gamitaḥ sakhitvam / evaṃvidhaṃ hi vinayaṃ nayasauṣṭhavaṃ ca naivākṛtātmahṛdayāni samudvahanti // jm_22.87 //

tadiyaṃ prastutā prītirvicchidyeta yathā na naḥ / tathaiva mayi visrambha ajaryaṃ hyāryasaṃgatam // jm_22.88 //

atha bodhisattvastasya rājñaḥ parāṃ prītikāmatāmavetya snehapravṛttisumukhatāṃ ca saṃrādhayannavocadenam -

yatkṛtyaṃ parame mitre kṛtamasmāsu tattvayā / saṃstave hi nave 'pyasmin svamāhātmyānuvartinā // jm_22.89 //

kaśca nāma mahārāja nāvalambyeta cetasi / saṃmānavidhinānena yastvayāsmāsu darśitaḥ // jm_22.90 //

prayojanaṃ nāma kiyatkimeva vā madāśrayaṃ mānada yattvamīkṣase / priyātithitva guṇavatsalasya te pravṛttamabhyāsaguṇāditi dhruvam // jm_22.91 //

na citrametattvayi vā jitātmani prajāhitārthaṃ dhṛtapārthivavrate / tapaḥsamādhānapare munāviva svabhāvavṛttyā hi guṇāstvayi sthitāḥ // jm_22.92 //

iti praśaṃsāsubhagāḥ sukhā guṇā na doṣadurgeṣu vasanti bhūtayaḥ / imāṃ viditvā guṇadoṣadharmatāṃ sacetanaḥ kaḥ svahitotpathaṃ bhacet // jm_22.93 //

na deśamāpnoti parākrameṇa taṃ na kośavīryeṇa na nitīsaṃpadā / śramavyayābhyāṃ nṛpatirvinaiva yaṃ guṇābhijātena pathadhigacchati // jm_22.94 //

surādhipaśrīrapi vīkṣate guṇān guṇoditāneva paraiti saṃnati / guṇebhya eva prabhavanti kīrtayaḥ prabhāvamāhātmyamiti śritaṃ guṇān // jm_22.95 //

amarṣadarpodbhavakarkaśānyapi prarūḍhavairasthiramatsarāṇyapi / prasādayantyeva manāṃsi vidviṣāṃ śaśiprakāśādhikakāntayo guṇāḥ // jm_22.96 //

tadevameva kṣitipāla pālayan mahīṃ pratāpānatadṛptapārthivām / amandaśobhairvinayadibhirguṇairguṇānurāgaṃ jagataṃ prabodhaya // jm_22.97 //

prajāhitaṃ kṛtyatamaṃ mahīpatestadanya panthā hyubhayatra bhūtaye / bhavecca tadrājani dharmavatsale nṛpasya vṛttaṃ hi jano 'nuvartate // jm_22.98 //

praśādhi dharmeṇa vasuṃdharāmataḥ karotu rakṣāṃ tridaśādhipaśca te / tvadantikātsaṃśritabhāvanādapi svayūthyaduḥkhaṃ tu vikarṣatīva mām // jm_22.99 //

atha sa rājā samabhinandya tattasya vacanaṃ saparṣatkaḥ saṃmānapriyavacanaprayogapuraḥsaraṃ tau haṃsamukhyau visasarja / atha bodhisattvaḥ samutpatya vimalakhaḍgābhinīlaṃ śaratprasannaśobhaṃ gaganatalaṃ pratibimbenevānugamyamānaḥ sumukhena haṃsasenāpatinā samupetya haṃsayūthaṃ saṃdarśanādeva pareṇa praharṣeṇa saṃyojayāmāsa /

kālena copetya nṛpaṃ sa haṃsaḥ parānukampavyasanī sahaṃsaḥ / jagāda dharmaṃ kṣitipena tena pratyarcyamāno vinayānatena // jm_22.100 //

tadevaṃ vinipātagatānāmapi satāṃ vṛttaṃ nālamanugantumasatpuruṣāḥ prāgeva sugatiṣṭhānāmiti / evaṃ kalyāṇī vāgubhayahitāvahā bhavatīti kalyāṇavacanapraśaṃsāyāmapyupaneyam / kalyāṇamitravarṇe 'pi vācyam, evaṃ kalyāṇamitravatāṃ kṛcchre 'pyarthāḥ saṃsidhyantīti / sthavirāryānandapūrvasabhāgapradarśane ca, evamayaṃ sthaviraḥ sahacaritacaraṇo bodhisattvena cirakālābhyastapremabahumāno bhavatīti /

// iti haṃsajātakaṃ dvāviśatitamam //

23. mahābodhijātakam

asatkṛtānāmapi satpuruṣāṇāṃ pūrvopakāriṣvanukampā na śithilībhavati kṛtajñatvāt kṣamāsātmyācca / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavān mahābodhirnāma parivrājako babhūva / sa gṛhasthabhāva eva parividitakramavyāyāmo lokābhimatānāṃ vidyāsthānānāṃ kṛtajñānakautūhalaścitrāsu ca kalāsu pravrajyāśrayāllokahitodyogācca viśeṣavattaraṃ dharmaśāstreṣvavahitamatisteṣvācāryakaṃ padamavāpa / sa kṛtapuṇyatvājjñānamāhātmyāllokajñatayā pratipattiguṇasauṣṭhavācca yatra yatra gacchati sma tatra tatraiva viduṣāṃ vidvatpriyāṇāṃ ca rājñāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāmanyatīrthikānāṃ ca pravrajitānāmabhigamanīyo bhāvanīyaśca babhūva /

guṇā hi puṇyāśrayalabdhadīptayo gatāḥ priyatvaṃ pratipattiśobhayā / api dviṣadbhyaḥ svayaśonurakṣayā bhavanti satkāraviśeṣabhāginaḥ // jm_23.1 //

atha sa mahātmā lokānugrahārthamanuvicaran grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhāṇīranyatamasya rājño viṣāyāntaramupajāgāma / śrutagunavistaraprabhavastu sa rājā tasyāgamanaṃ dūrata evopalabhya prītamanā ramaṇīye svasminnudyānavanapradeśe tasyāvasathaṃ kārayāmāsa / abhyudgamanādisatkārapuraḥsaraṃ cainaṃ praveśya svaviṣayaṃ śiṣya ivācāryaṃ paricaraṇaparyupāsanavidhinā saṃmānayāmāsa /

vibhūtiguṇasaṃpannamupetaḥ praṇayād gṛham / gunapriyasya gunavānutsavātiśayo 'tithiḥ // jm_23.2 //

bodhisattvo 'pi cainaṃ śrutihṛdayahlādinībhirdharmyābhiḥ kathābhiḥ śreyomārgamanupratipādayamānaḥ pratyahamanujagrāha /

adṛṣṭabhaktiṣvapi dharmavatsalā hitaṃ vivakṣanti parānukampinaḥ / ka eva vādaḥ śucibhājanopame hitārthini premaguṇotsuke jane // jm_23.3 //

atha tasya rājño 'mātyā labdhavidvatsaṃbhāvanā labdhasaṃmānāśca sadasyāḥ pratyahamabhivardhamānasatkārāṃ bodhisattvasya guṇasamṛddhimīrṣyopahatabuddhitvānna sehire /

svaguṇātiśayoditairyaśobhirjagadāvarjanadṛṣṭaśaktiyogaḥ / racanāgunamatrasatkṛteṣu jvalayatyeva pareṣvamarṣavahnim // jm_23.4 //

prasahya cainaṃ śāstrakathāsvabhibhavitumaśaktā dharmaprasaṅgamamṛṣyamāṇāśca rājñastena tena krameṇa rājānaṃ bodhisattvaṃ prati vigrāhayāmāsuḥ - nārhati devo bodhiparivrājake viśvāsamupagantum / vyaktamayaṃ devasya guṇapriyatāṃ dharmābhimukhatāṃ copalabhya vyasanapratāraṇaślakṣṇaṭhamadhuravacanaḥ pravṛttisaṃcāraṇaheturabhūtaḥ kasyāpi pratyarthino rājño nipuṇaḥ praṇidhiprayogaḥ / tathā hi dharmātmako nāma bhūtvā devamekāntena kāruṇyapravṛttau hrīdainye ca samanuśāsti, arthakāmoparodhiṣu ca kṣatradharmabāhyeṣvāsannāpanayeṣu dharmasamādāneṣu dayānuvṛttyā ca nāma te kṛtyapakṣamāśvāsanavidhinopagṛṇīte priyasaṃstavaścānyarājadūtaiḥ / na cāyamaviditavṛttānto rājaśāstrāṇām / ataḥ sāśaṅkānyatra no hṛdayānīti / atha tasya rājñaḥ punaḥ punarbhedopasaṃhitaṃ hitamiva bahubhirucyamānasya bodhisattvaṃ prati pariśaṅkāsaṃkocitasnehagauravaprasaramanyādṛśaṃ cittamabhavat /

paisunyavajrāśanisaṃnipāte bhīmasvane cāśanisaṃnipāte / visrambhavānmānuṣamātradhairyaḥ syānnirvikāro yadi nāma kaścit // jm_23.5 //

atha sa rājā visrambhavirahanmandībhutapremabahumānastasmin mahāsattve na yathāpūrvaṃ satkāraprayogasumukho babhūva / bodhisattvo 'pi śuddhasvabhāvatvāt bahukāryavyāsaṅgā rājāna iti tanmanasi cakāra / tatsamīpavartināṃ tu vinayopacāraśaithilyasaṃdarśanādviraktahṛdayamavetya rājānaṃ samādāya tridaṇḍāduṇḍikādyāṃ parivrājakabhāṇḍikāṃ prakramaṇasavyāpāraḥ samabhavat / tadupaśrutya sa rājā sāvaśeṣasnehatayā dākṣiṇyavinayanuvṛttyā cainamabhigamya pradarśitasaṃbhramo vinivartayitukāma iva tamuvāca -

asmanakasmādapahāya kasmādgantavya eva praṇatā matiste / vyalīkaśaṅkājanakaṃ nu kiṃcid dṛṣṭaṃ pramādaskhalitaṃ tvayā naḥ // jm_23.6 //

athainaṃ bodhisattva uvāca -

nākasmiko 'yaṃ gamanodyamo me nāsatkriyāmātrakarūkṣikatvāt / abhajanatvaṃ tu gato 'si śāṭhyāddharmasya tenāhamito vrajāmi // jm_23.7 //

athāsya sarabhasabhaṣitamativivṛtavadanamabhidravantaṃ vallabhaṃ śvānaṃ tatrāgatamabhipradarśayan punaruvāca - ayaṃ cātra mahārāja amānuṣaḥ sākṣinirdeśo dṛśyatām /

ayaṃ hi pūrvaṃ paṭucāṭukarmā bhūtvā mayi śvā bhavato 'nuvṛttyā / ākāraguptyajñatayā tvidānīṃ tvadbhāvasūcāṃ bhaṣitaiḥ karoti // jm_23.8 //

tvattaḥ śrutaṃ kiṃcidanena nūnaṃ madantare bhaktivipattirukṣam / ato 'nuvṛttaṃ dhruvamityanena tvatprītihetoranujīvivṛttam // jm_23.9 //

atha sa rājā tatpratyadeśād vrīḍāvanāmitavadanastena cāsya matinaipuṇyena samāvarjitamatirjātasaṃvego nedānīṃ śāṭhyānuvṛttikāla iti bodhisattvamabhipraṇamyovāca -

tvadāśrayā kacidabhūtkathaiṣā saṃprastutā naḥ sadasi pragalbhaiḥ / upekṣitā kāryavaśānmayā ca tatkṣamyatāṃ tiṣṭha ca sādhu mā gāḥ // jm_23.10 //

bodhisattva uvāca - naiva khalvahaṃ mahārāja asatkāraprakṛtatvādakṣamayā vā praṇudyamāṇo gacchāmi / na tvayaṃ mahārāja avasthānakāla iti na tiṣṭhāmi / paśyatu bhavān /

vimadhyabhāvādapi hīnaśobhe yāyāṃ na satkāravidhau svayaṃ cet / saṅgādagatyā jaḍatābalādvā nanvardhacandrābhinayottaraḥ syām // jm_23.11 //

prāptakramo 'yaṃ vidhiratra tena yāsyāmi nāprītyabhitaptacittaḥ / ekāvamānābhihatā hi satsu pūrvopakārā na samībhavanti // jm_23.12 //

asnigdhabhāvastu na paryupāsyastoyārthina śuṣka ivodapānaḥ / prayatnasādhyāpi tato 'rthasiddhiryasmādbhavedākaluṣā kṛśā ca // jm_23.13 //

prasanna eva tvabhigamyarūpaḥ śaradviśuddhāmbumahāhradābhaḥ / sukhārthinaḥ kleśaparāṅmukhasya lokaprasiddhaḥ sphuṭa eṣa mārgaḥ // jm_23.14 //

bhaktyunmukhādyo 'pi parāṅmukhaḥ syātparāṅmukhe cābhimukhatvadīnaḥ / pūrvopakārasmaraṇālaso vā narākṛtiścintyaviniścayaḥ saḥ // jm_23.15 //

asevanā cātyupasevanā ca yācñābhiyogāśca dahanti maitrīm / rakṣyaṃ yataḥ prītyavaśeṣametannivāsadoṣāditi yāmi tāvat // jm_23.16 //

rājovāca - yadyavaśyameva gantavyamiti niścitātrabhavato matiḥ, tatpunarapīdānīmihāgamanenāsmānanugrahītumarhati bhavān / asevanādapi hi prītiranurakṣitavyaiva / bodhisattva uvāca - bahvantarāyo mahārāja bahūpadravapratyarthikatvāllokasaṃniveśa iti na śakyametadavadhāraṇayā pratijñātumāgamiṣyāmīti / sati tvāgamanakāraṇasākalye 'pi nāma punarbhavantaṃ paśyema / ityanunīya sa māhatmā taṃ rājānaṃ kṛtābhyanujñāsatkārastena rājñā tadviṣayātpracakrāma / sa tena gṛhijanasaṃstavenākulitahṛdayo 'nyatamadaraṇyāyatanamupaśritya dhyānābhiyuktamatistatra viharannacireṇeva catvāri dhyānāni pañcābhijñāḥ pratilebhe /

tasya samasvāditapraśamasukharasasya smṛtiranukampanusāriṇī taṃ rājānaṃ prati prādurabhūt - kā nu khalu tasya rājño 'vastheti / athainaṃ dadarśa tairamātyairyathābhiniviṣṭāni dṛṣṭigatāni prait pratāryamāṇam / kaścidenamamātyo durvibhāvyahetubhirnidarśanairahetuvādaṃ prati pracakarṣa -

kaḥ padmanāladalakesarakarṇikānāṃ saṃsthānavarṇaracanāmṛdutādihetuḥ / patrāṇi citrayati ko 'tra patatriṇāṃ vā svābhāvikaṃ jagadidaṃ niyataṃ tathaiva // jm_23.17 //

apara iśvarakāraṇamasmai svabuddhirucitamupavarṇayāmāsa -

nākasmikaṃ bhavitumarhati sarvametadastyatra sarvamadhi kaścidananta ekaḥ / svecchāviśeṣaniyamādya imaṃ vicitraṃ lokaṃ karoti ca punaśca samīkaroti // jm_23.18 //

sarvamidaṃ pūrvakarmakṛtaṃ sukhāsukham / na prayatnasāmarthyamastītyevamanya enaṃ vigrāhayāmāsa -

evaṃ kariṣyati kathaṃ nu samānakālaṃ bhinnāśrayān bahuvidhānamitāṃśca bhāvān / sarvaṃ tu pūrvakṛtakarmanimittametat saukhyaprayatnanipuṇo 'pi hi duḥkhameti // jm_23.19 //

apara ucchedavādakathābhirenaṃ kāmabhogaprasaṅga eva pratārayāmāsa -

dārūṇi naikavidhavarṇaguṇākṛtīni karmātmakāni na bhavanti bhavanti caiva / naṣṭāni naiva ca yathā punarudbhavanti lokastathāyamiti saukhyaparāyaṇaḥ syāt // jm_23.20 //

apara enaṃ kṣatravidyāparidṛṣṭeṣu nītikauṭilyaprasaṅgeṣu nairghṛṇyamalineṣu dharmavirodhiṣvapi rājadharmo 'yamiti samanuśaśāsa -

chāyādrumeṣviva nareṣu kṛtāśrayeṣu tāvatkṛtajñacaritaiḥ svayaśaḥ parīpset / nārtho 'ti yāvadupabhoganayena teṣāṃ kṛtye tu yajña iva te paśavo niyojyāḥ // jm_23.21 //

iti te 'mātyāstaṃ rājānaṃ tena tena dṛṣṭikṛtonmārgeṇa netumīṣuḥ /

atha bodhisattvaḥ pāpajanasaṃparkavaśātparapratyayaneyabuddhitvācca dṛṣṭikṛtaprapātābhimukhamavekṣya rājānaṃ tadanukampāsamāvarjitahṛdayastannivartanopāyaṃ vimamarśa /

guṇābhyāsena sādhūnāṃ kṛtaṃ tiṣṭhati cetasi / bhraśyatyapakṛtaṃ tasmājjalaṃ padmadalādiva // jm_23.22 //

atha bodhisattvaḥ idamatra prāptakālamiti viniścitya svasminnāśramapade mahāntaṃ vānaramabhinirmāya ṛddhiprabhāvāttasya carmāpanīya śeṣamantardhāpayāmāsa / sa tannirmitaṃ mahadvānaracarma (vaidya 154) bibhrattasya nṛpaterbhavanadvāre prādurabhūt / niveditābhyāgamanaśca dauvārikairyathākramamāyudhīyaguptaparyantāmamātyadvijayodhadūpapauramukhyābhikīrṇāṃ vinītadhīrodāttaveṣajanāṃ sāsiyaṣṭibhiḥ pratihārairadhiṣṭhitapradvārāṃ siṃhāsanāvaśtitanarādhipāmanākulāṃ rājaparṣadamavajagāhe / pratyudgamanādividhinā cātithijanopacāreṇa pratipūjyamānaḥ kṛtapratisaṃmodanakathāsatkārāsanābhinirhāraśca tena rājñā kautūhalānuvṛttyā vānaracarmapratilambhaṃ pratyanuyuktaḥ - kenedamāryāya vānaracarmopanayatā mahatānugraheṇātmā saṃyojita iti /

bodhisattva uvāca - mayaivedaṃ mahārāja svayamadhigataṃ nānyena kenacidupahṛtam / kuśatṛṇamātrāstīrṇāyāṃ hi pṛthivyāṃ svabhāvakaṭhināyāṃ niṣaṇṇena svapatā vā pratapyamānaśarīreṇa na sukhaṃ dharmavidhiranuṣṭhiyate / ayaṃ ca mayāśramapade mahān vānaro dṛṣṭaḥ / tasya me buddhirabhavat - upapannaṃ bata me dharmasādhanamidamasya vānarasya carma / śakyamatra niṣaṇṇena svapatā vā parārdhyāstaraṇāstīrṇebhyo rājaśayanebhyo 'pi nivṛttaspṛheṇa svadharmavidhiranuṣṭhātumiti mayā tasyedaṃ carma pragṛhītam / sa ca praśamita iti / tacchrutvā sa rājā dākṣiṇyavinayānuvṛttyā na bodhisattvaṃ kiṃcitpratyuvāca / savrīḍahṛdayastu kiṃcidavāṅmukho babhūva /

atha te 'mātyāḥ pūrvamapi tasmin mahāsattve sāmarṣahṛdayā labdhavacanāvakāśatvātpravikasitavadanā rājānamūdīkṣya bodhisattvamupadarśayanta ūcuḥ - aho bhagavato dharmanurāgaikarasā matiḥ / aho dhairyam / aho vyavasāyasādhusāmarthyam / āśramapadamabhigata eva mahānnāma vānara ekākinā tapaḥkṣāmaśarīreṇa praśamita ityāścaryam / sarvathā tapaḥsiddhirastu / athainānasaṃrabdha eva bodhisattvaḥ pratyuvāca - nārhantyatrabhavantaḥ svavādaśobhānirapekṣamityasmān vigarhitum / na hyayaṃ kramo vidvadyaśaḥ samudbhābayitum / pahsyantvatrabhavantaḥ -

svavādaghnena vacasā yaḥ parān vijugupsate / sa khalvātmavadheneva parasyākirtīmicchati // jm_23.23 //

iti sa mahātmā tānamātyān sāmānyenopālabhya pratyekaśaḥ punarupālabdhukāmastamahetuvādinamāmantryovāca -

svābhāvikaṃ jagaditi pravikathase tvaṃ tattvaṃ ca tadyadi vikutsayasi kimasmān / śākhāmṛge nidhanamāpatite svabhāvāt pāpaṃ kṛto mama yataḥ suhato mayāyam // jm_23.24 //

atha pāpamasti mama tasya vadhānnanu hetutastaditi siddhamidam / tadahetuvādamidamutsṛja vā vada vātra yattava na yuktamiva // jm_23.25 //

yadi padmanālaracanādi ca yattadahetukaṃ nanu sadaiva bhavet / salilādībījakṛtameva tu tat sati tatra saṃbhavati na hyasati // jm_23.26 //

api cāyuṣman, samyagupadhāraya tāvat,

na heturastīti vadan sahetukaṃ nanu pratijñā svayameva hāpayet / athāpi hetupraṇayālaso bhavet pratijñayā kevalayāsya kiṃ bhavet // jm_23.27 //

ekatra kvacidanavekṣya yaśca hetuṃ tenaiva pravadati sarvahetvabhāvam / prtyakṣaṃ nanu tadavetya hetusāraṃ taddveṣī bhavati virodhaduṣṭavākyaḥ // jm_23.28 //

na lakṣyate yadi kuhacicca kāraṇaṃ kathaṃ nu tad dṛḍhamasadeva bhāṣase / na dṛśyate sadapi hi kāraṇāntarāddinātyaye vimalavivārkamaṇḍalam // jm_23.29 //

nanu ca bhoḥ

sukhārthamiṣṭān viṣayān prapadyase niṣevituṃ necchasi tadvirodhinaḥ / nṛpasya sevāṃ ca karoṣi tatkṛte na heturastīti ca nāma bhāṣase // jm_23.30 //

tadevamapi cedbhāvānanupaśyasyahetukān / ahetorvānaravadhe siddhe kiṃ māṃ vigarhase // jm_23.31 //

iti sa mahātmā tamahetuvādinaṃ viśadairhetubhirniṣpratibhaṃ kṛtvā tamīśvakāraṇikamamantrayovāca - (vaidya 156) āyuṣmānapyasmān nārhatyeva vigarhitum / īśvaraḥ sarvasya hi te kāraṇamabhimataḥ / paśya -

kurute yadi sarvamīśvaro nanu tenaiva hataḥ sa vānaraḥ / tava keyamamaitracittatā paradoṣān mayi yanniṣiñcasi // jm_23.32 //

atha vānaravīravaiśasaṃ na kṛtaṃ tena dayānurodhinā / bṛhadityavaghuṣyate kathaṃ jagataḥ kāraṇamīśvarastvayā // jm_23.33 //

api ca bhadra sarvamīśvarakṛtamiti paśyataḥ -

īśvare prasādāśā kā stutipraṇāmādyaiḥ / sa svayaṃ svayaṃbhūste yatkaroti tatkarma // jm_23.34 //

tvatkṛtātha yadījyā na tvasau tadakartā / ātmano hi vibhūtyā yaḥ karoti sa karjā // jm_23.35 //

īśvaraḥ kurute cetpāpakānyakhilāni / tatr abhaktiniveśaḥ kaṃ guṇaṃ nu samīkṣya // jm_23.36 //

tānyadharmabhayādvā yadyayaṃ na karoti / tena vaktumayuktaṃ sarvamīśvarasṛṣṭam // jm_23.37 //

tasya ceśvaratā syāddharmataḥ parato vā / dharmato yadi na prāgīśvaraḥ sa tato 'bhūt // jm_23.38 //

dāsataiva ca sā syādyā kriyeta pareṇa / syādathāpi na hetoḥ kasyaneśvaratā syat // jm_23.39 //

evamapi tu gate bhaktirāgādavigaṇitayuktāyuktasya -

yadi kāraṇamīśvara eva vibhurjagato nikhilasya tavābhimataḥ / nanu nārhasi mayyadhiropayituṃ vihitaṃ vibhunā kapirājavadham // jm_23.40 //

iti sa mahātmā tamīśvakāraṇikaṃ suśliṣṭairhetubhirmūkatāmivopanīya taṃ pūrvakarmakṛtavādinamāmantraṇāsauṣṭhavenābhimukhīkṛtyovāca - bhavānapyasmānna śobhate vikutsayamānaḥ / sarvaṃ hi te pūrvakarmakṛtamityabhimānaḥ / tena ca tvāṃ bravīmi -

syātsarvameva yadi pūrvakṛtaprabhāvācchākhāmṛgaḥ suhata eva mayaiṣa tasmāt / dagdhe hi pūrvakṛtakarmadavāgnināsmin pāpaṃ kimatra mama yena vigarhase mām // jm_23.41 //

athāsti pāpaṃ mama vānaraṃ ghnataḥ kṛtaṃ mayā tarhi na pūrvakarmaṇā / yadiṣyate karma ca karmahetukaṃ na kaścidevaṃ sati mokṣameṣyati // jm_23.42 //

bhavecca saukhyaṃ yadi duḥkhahetuṣu sthitasya duḥkhaṃ sukhasādhaneṣu vā / ato 'numīyeta sukhāsukhaṃ dhruvaṃ pravartate pūrvakṛtaikahetukam // jm_23.43 //

na dṛṣṭamevaṃ ca yataḥ sukhāsukhaṃ na pūrvakarmaikamato 'sya kāraṇam / bhavedabhāvaśca navasya karmaṇastadaprasiddhau ca purātanaṃ kutaḥ // jm_23.44 //

pūrvakarmakṛtaṃ sarvamathaivamapi manyase / vānarasya vadhaḥ kasmānmatkṛtaḥ parikalpyate // jm_23.45 //

iti sa mahātmā niranuyojyairhetubhistasya maunavratamivopadiśya tamucchedavādinaṃ smitapūrvakamuvāca - āyuṣmataḥ ko 'yamatyādaro 'smadvigarhāyāṃ yadi tattvamucchedavādaṃ manyase?

lokaḥ paro yadi na kaścana kiṃ vivarjyaṃ pāpaṃ śubhaṃ prati ca kiṃ bahumānamohaḥ / svacchandaramyacarito 'tra vicakṣaṇaḥ syādevaṃ gate suhata eva ca vānaro 'yam // jm_23.46 //

janavādabhayādathāśubhaṃ parivarjyaṃ śubhamārgasaṃśrayāt / svavacaḥpratilomaceṣṭitairjanavādānapi nātiyātyayam // jm_23.47 //

svakṛtāntapathāgataṃ sukhaṃ na samāpnoti ca lokaśaṅkayā / iti niṣphalavādavibhramaḥ paramo 'yaṃ nanu bāliśādhamaḥ // jm_23.48 //

yadapi ca bhavānāha -

dārūṇi naikavidhavarṇaguṇākṛtīni karmātmakāni na bhavanti bhavanti caiva / naṣṭāni naiva ca yathā punarudbhavanti lokastathāyamiti ko 'tra ca nāma hetuḥ // jm_23.49 //

ucchedavādavātsalyaṃ syādevamapi te yadi / vigarhaṇīyaḥ kiṃ hantā vānarasya narasya vā // jm_23.50 //

iti sa mahāsattvastamucchedavādinaṃ vispaṣṭaśobhenottarakrameṇa tūṣṇīṃbhāvaparāyaṇaṃ kṛtvā taṃ kṣatravidyāvidagdhamamātyamuvāca - bhavānapyasmān kasmāditi vikutsayate yadi nyāyyamarthaśāstraparidṛṣṭaṃ vidhiṃ manyase?

anuṣṭheyaṃ hi tatreṣṭamarthārthaṃ sādhvasādhu vā / athoddhṛtya kilātmānamarthairdharmaṃ kariṣyate // jm_23.51 //

atastvāṃ bravīmi -

prayojanaṃ prāpya na cedavekṣyaṃ snigdheṣu bandhuṣvapi sādhuvṛttam / hate mayā carmaṇi vānare 'smin kā śāstradṛṣṭe 'pi naye vigarhā // jm_23.52 //

dayāviyogādatha garhaṇīyaṃ karmedṛśaṃ dūḥkhaphalaṃ ca dṛṣṭam / yatrābhyanujñātamidaṃ na tantre prapadyase kena mukhena tattvam // jm_23.53 //

iyaṃ vibhūtiśca nayasya yatra tatrānayaḥ kidṛśavibhramaḥ syāt / aho pragalbhaiḥ paribhūya lokamunnīyate śāstrapathairadharmaḥ // jm_23.54 //

adṛṣṭamevātha tavaitadiṣṭaṃ śāstre kila spaṣṭapathopadiṣṭam / śāstraprasiddhena nayena gacchan na garhaṇīyo 'smi kapervadhena // jm_23.55 //

iti sa mahātmā jitaparṣatkān paricitaprāgalbhyānapi ca tānamātyān prasahyābhibhūya samāvarjitahṛdayāṃ ca sarājikāṃ parṣadamavetya teṣāṃ vānaravadhahṛllekhavinayanārthaṃ rājānamābabhāṣe - naiva ca khalvahaṃ mahārāja prāṇinaṃ vānaraṃ hatavān / nirmāṇavidhirayam / nirmitasya hi vānarasyedaṃ carma mayā gṛhītamasyaiva kathākramasya prastāvārtham / tadalaṃ māmanyathā pratigrahītum / ityuktvā tamṛddhyābhisaṃskāraṃ pratisaṃhṛtya parayā ca mātrayābhiprasāditamānasaṃ rājānaṃ saparṣatkamavetyovāca -

saṃpaśyan hetutaḥ siddhiṃ svatantraḥ paralokavit / sādhupratijñaḥ saghṛṇaḥ prāṇinaṃ ko haniṣyati // jm_23.56 //

paśya mahārāja,

ahetuvādī paratantradṛṣṭiranāstikaḥ kṣatranayānugo vā / kuryānna yannāma yaśolavārthaṃ tannyāyavādī kathamabhyupeyāt // jm_23.57 //

dṛṣṭirnaraśreṣṭha śubhāśubhā vā sabhāgakarmapratipattihetuḥ / dṛṣṭyanvayaṃ hi pravikalpya tattadvāgbhiḥ kriyābhiśca vidarśayanti // jm_23.58 //

saddṛṣṭirasmācca niṣevitavyā tyājyā tvasaddṛṣṭiranarthavṛṣṭiḥ / labhyaśca satsaṃśrayiṇā kramo 'yamasajjanāddūracareṇa bhutvā // jm_23.59 //

asaṃyatāḥ saṃyataveṣadhāriṇaścaranti kāmaṃ bhuvi bhikṣurākṣasāḥ / vinirdahantaḥ khalu bāliśaṃ janaṃ kudṛṣṭibhirdṛṣṭiviṣā ivoragāḥ // jm_23.60 //

ahetuvādādivirūkṣavāśitaṃ śṛgālavattatra viśeṣalakṣaṇam / ato na tānarhati sevituṃ budhaścarettadarthaṃ tu parākrame sati // jm_23.61 //

loke virūḍhayaśasāpi tu naiva kāryā kāryārthamapyasadṛśena janena maitrī / hemantadurdinasamāgamadūṣito hi saubhāgyahānimupayāti niśākaro 'pi // jm_23.62 //

tadvarjanād guṇavivarjayiturjanasya saṃsevanācca guṇasevanapaṇḍitasya / svāṃ kirtimujjvalaya saṃjanayan prajānāṃ doṣānurāgavilayaṃ guṇasauhṛdaṃ ca // jm_23.63 //

tvayi ca carati dharma bhūyasāyaṃ nṛlokaḥ sucaritasumukhaḥ syātsvargamārgapratiṣṭhaḥ / jagadidamanupālyaṃ caivamabhyudyamaste vinayaruciramārgaṃ dharmamasmādbhajasva // jm_23.64 //

śīlaṃ viśodhaya samarjaya dātṛkīrtiṃ maitraṃ manaḥ kuru jane svajane yathaiva / dharmeṇa pālaya mahīṃ ciramapramādādevaṃ sameṣyasi sukhaṃ tridivaṃ yaśaśca // jm_23.65 //

kṛṣipradhānān paśupālanodyatān mahīruhān puṣpaphalānvitāniva / apālayañjānapadān balipradān nṛpo hi sarvauṣadhibhirvirudhyate // jm_23.66 //

vicitrapaṇyakrayavikrayāśrayaṃ vaṇigjanaṃ paurajanaṃ tathā nṛpaḥ / na pāti yaḥ śulkapathopakāriṇaṃ virodhamāyāti sa kośasaṃpadā // jm_23.67 //

adṛṣṭadoṣaṃ yudhi dṛṣṭavikramaṃ tathā balaṃ yaḥ prathitāsrakauśalam / vimānayed bhūpatiradhyupekṣayā dhruvaṃ viruddhaḥ sa raṇe jayaśriyā // jm_23.68 //

tathaiva śīlaśrutayogasādhuṣu prakāśamāhātmyaguṇeṣu sādhuṣu / carannavajñāmalinena vartmanā narādhipaḥ svargasukhervirudhyate // jm_23.69 //

drumadyathāmaṃ pracinoti yaḥ phalaṃ sa hanti bījaṃ na rasaṃ ca vindati / adharmyamevaṃ balimuddharannṛpaḥ kṣiṇoti deśaṃ na ca tena nandati // jm_23.70 //

yathā tu saṃpūrṇaguṇo mahoruhaḥ phalodayaṃ pākavaśātprayacchati / tathaiva deśaḥ kṣitipābhirakṣito yunakti dharmārthasukhairnarādhipam // jm_23.71 //

hitānamātyānnipuṇārthadarśinaḥ śucīni mitrāṇi janaṃ svameva ca / badhāna cetassu tadiṣṭayā girā dhanaiśca saṃmānanayopapāditaiḥ // jm_23.72 //

tasmāddharmaṃ tvaṃ puraskṛtya nityaṃ śreyaḥprāptau yuktacetāḥ prajānām / rāgadveṣonmuktayā daṇḍanītyā rakṣaṃllokānātmano rakṣa lokān // jm_23.73 //

iti sa mahātmā taṃ rājānaṃ dṛṣṭikṛtakāpathādvivecya samavatārya ca sanmārgaṃ saparṣatkaṃ tata eva gaganatalaṃ samutpatya prāñjalinā tena janena sabahumānapraṇatena pratyarcyamānastadevāraṇyāyatanaṃ pratijagāma /

tadevamasatkṛtānāmapi satpuruṣāṇāṃ pūrvopakāriṣvanukampā na śithilībhavati kṛtajñatvātkṣamāsātmyācca / iti nāsatkāramātrakeṇa pūrvakṛtaṃ vismartavyam / evaṃ sa bhagavānanabhisaṃbuddho 'pi paravādānabhibhūya sattvavinayaṃ kṛtavāniti buddhavarṇe 'pi vācyam / evaṃ mithyādṛṣṭirananuyogakṣamānupāśrayatvādasevyā ceti mithyādṛṣṭivigarhāyāmapyupaneyam / viparyayeṇa samyagdṛṣṭipraśaṃsāyāmiti /

// iti mahābodhijātakaṃ trayoviṃśatitamam /

24. mahākapijātakam nātmaduḥkhena tathā santaḥ saṃtapyante yathāpakāriṇāṃ kuśalapakṣahānyā / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila śrīmati himavatpārśve vividhadhāturuciracitrāṅgarāge nīlakauśeyaprāvārakṛtottarāsaṅga iva vanagahanalakṣmyā prayatnaracitairivānekavarṇasaṃsthānavikalpairvaiṣamyabhakticitrairvibhūṣitataṭāntadeśe pravisṛtanaikaprasravaṇajale gambhīrakandarāntaraprapātasaṃkule paṭutaramadhukaranināde manojñamārutopavījyamānavicitrapuṣpaphalapādape vidyādharākrīḍabhute mahākāyaḥ kapirekacaro babhuva / tadavasthamapi cainamapariluptadharmasaṃjñaṃ kṛtajñamakṣudrasvabhāvaṃ dhṛtyā mahatyā samanvitamanurāgavaśādiva karuṇā naiva mumoca /

sakānanā sādrivarā sasāgarā gatā vināśaṃ śataśo vasuṃdharā / yugāntakāle salilānalānilairna bodhisattvasya mahākṛpālutā // jm_24.1 //

atha sa mahātmā tāpasa iva vanaruparṇaphalamātravṛttiranukampamānastena tena vidhinā gocarapatitān prāṇinastamaraṇyapradeśamadhyavasati sma /

athānyatamaḥ puruṣo gāṃ pranaṣṭāmanveṣituṃ kṛtodyogaḥ samantato 'nuvicaran mārgāpranaṣṭo digbhāgasaṃmūḍhamatiḥ paribhramaṃstaṃ deśamupajagāma / sa kṣutpipāsādharmaśramaparimlānatanurdaurmanasyavahninā cāntaḥpradīpyamāno viṣādātibhārādivānyatamasmin vṛkṣamūle niṣaṇṇo dadarśa paripākavaśādvicyutāni paripiñjarāṇi katicittindukīphalāni / sa tānyāsvādya kṣutparikṣāmatayā paramasvādūni manyamānastatprabhavānveṣaṇaṃ pratyabhivṛddhotsāhaḥ samantato 'nuvilokayan dadarśa prapātataṭāntavirūḍhaṃ paripakkaphalānamitapiñjarāgraśākhaṃ tindukīvṛkṣam / sa tatphalatṛṣṇayākṛṣyamāṇastaṃ giritaṭamadhiruhya tasya tindukīvṛkṣasya phaliniṃ śākhāṃ prapātābhinatāmadhyāruroha phalalobhena cāsyāḥ prāntamupajagāma /

śākhātha sā tasya mahīruhasya bhārātiyogānnamitā kṛśatvāt / paraśvadheneva nikṛttamūlā saśabdabhaṅgaṃ sahasā papāta // jm_24.2 //

sa tayā sārdhaṃ mahati giridurge samantataḥ śailabhittiparikṣipte kūpa iva nyapatat / parṇasaṃcayaguṇāttvasya gāmbhīryācca salilasya na kiṃcidaṅgamabhajyata / sa tasmāduttīrya salilātsamantataḥ parisarpanna kutaściduttaraṇamārgaṃ dadarśa / sa nispratīkāraṃ martavyamiha mayā nacirāditi visrasyamānajīvitāśaḥ śokāśrupariṣiktadīnavadanastrīvreṇa daurmanasyaśalyena pratudyamānaḥ kātarahṛdayastattadārtivaśād vilalāp /

kāntāre durge 'smijanasaṃpātarahite nipatitaṃ mām / yatnādapi parimṛgayan mṛtyoranyaḥ ka iva paśyet // jm_24.3 //

bandhujanamitravarjitamekanipānīkṛtaṃ maśakasaṃghaiḥ / avapātānanamagnaṃ mṛgamiva ko 'bhyuddhariṣyati mām // jm_24.4 //

udyānakānanavimānasaridvicitraṃ tārāvikīrṇamaṇiratnavirājitābhram / tāmisrapakṣarajanīva ghanāndhakārā kaṣṭaṃ jaganmama tiraskurute 'ntarātriḥ // jm_24.5 //

iti sa puruṣastattadvilapaṃstena salilena taiśca sahanipatitaistindukaphalairvartayamānaḥ katiciddināni tatrāvasat /

atha sa mahākapirāhārahetostadvanamanuvicarannāhūyamān iva mārutākampitābhistasya tindukīvṛkṣasyāgraśākhābhistaṃ pradeśamabhijagāma / abhiruhya cainaṃ tatprapātamavalokayan dadarśa taṃ puruṣaṃ kṣutparikṣāmanayanavadanaṃ paripāṇḍukṛśadīnagātraṃ paryutsukaṃ tatra viceṣṭamānam / sa tasya paridyūnatayā samāvajitānukampo mahākapirnikṣiptāhāravyāpārastaṃ puruṣaṃ pratataṃ bikṣamāṇo mānuṣīṃ vācamuvāca -

mānuṣāṇāmagamye 'smin prapāte parivartase / vaktumahaṃsi tatsādhu ko bhavāhina vā kutaḥ // jm_24.6 //

atha sa puruṣastaṃ mahākapimārtatayā samabhipraṇamyodvīkṣamāṇaḥ sāñjaliruvāca -

mānuṣo 'smi mahābhāga pranaṣṭo vicaran vane / phalārthī pādapādasmādimāmāpadamāgamam // jm_24.7 //

tatsuhṛdvandhuhīnasya prāptasya vyasanaṃ mahat / nātha vānarayūthānāṃ mamāpi śaraṇaṃ bhava // jm_24.8 //

tacchrutvā sa mahāsattvaḥ parāṃ karuṇāmupajagāma /

āpadgato bandhusuhṛdvihīnaḥ kṛtāñjalirdīnamudīkṣamāṇaḥ / karoti śatrūnapi sānukampānākampayatyeva tu sānukampān // jm_24.9 //

athainaṃ bodhisattvaḥ karuṇāyamāṇastatkāladurlabhena snigdhena vacasā samāśvāsayāmāsa -

prapātasaṃkṣiptaparākramo 'hamabāndhavo veti kṛthāḥ śucaṃ mā / yadbandhukṛtyaṃ tava kiṃcidatra kartāsmi tatsarvamalaṃ bhayena // jm_24.10 //

iti sa mahāsattvastaṃ puruṣamāśvāsya tataścāsmai tindukānyaparāṇi ca phalāni samupahṛtya taduddharaṇayogyayā puruṣabhāragurvyā śilayānyatra yogyāṃ cakāra / tataścātmano balapramāṇamavagamya śakto 'hamenametasmātprapātādurddhartumiti niścitamatiravatīrya prapātaṃ karuṇayā paricodyamānastaṃ puruṣamuvāca -

ehi pṛṣṭhaṃ mamāruhya sulagno 'stu bhavān mayi / yāvadabhyuddharāmi tvāṃ svadehātsārameva ca // jm_24.11 //

asārasya śarīrasya sāro hyeṣa mataḥ satām / yatpareṣāṃ hitārtheṣu sādhanīkriyate budhaiḥ // jm_24.12 //

sa tatheti pratiśrutyābhipraṇasya cainamadhyāruroha /

athābhirūḍhaḥ sa nareṇa tena bharātiyogena vihanyamānaḥ / sattvaprakarṣādaviprannadhairyaḥ pareṇa duḥkhena tamujjahāra // jm_24.13 //

uddhṛtya cainaṃ paramapratītaḥ khedātparivyākulakhelagāmī / śilātalaṃ toyadharābhinīlaṃ viśrāmahetoḥ śayanīcakāra // jm_24.14 //

atha bodhisattvaḥ śuddhasvabhāvatayā kṛtopakāratvācca tasmātpuruṣādapāyanirāśaṅko visrambhādenamuvāca -

avyāhatavyālamṛgapraveśe vanapradeśe 'tra samantamārge / khedaprasuptaṃ sahasā nihanti kaścitpurā māṃ svahitodayaṃ ca // jm_24.15 //

yato bhavān dikṣuṃ vikīrṇacakṣuḥ karotu rakṣāṃ mama cātmanaśca / dṛḍhaṃ śrameṇāsmi parītamūrtistatsvaptumicchāmi muhūrtamātram // jm_24.16 //

atha sa mithyāvinayapragalbhaḥ - svapitu bhavān yathākāmaṃ sukhaprabodhāya, sthito 'haṃ tvatsaṃrakṣaṇāyetyasmai pratiśuśrāva / atha sa puruṣastasmin mahāsattve śramabalānnidrāvaśamupagate cintāmaśivāmāpede -

mūlaiḥ prayatnātiśayādhigamyairvanyairyadṛcchādhigataiḥ phalairvā / evaṃ parikṣīṇatanoḥ kathaṃ syādyātrāpi tāvatkuta eva puṣṭiḥ // jm_24.17 //

idaṃ ca kāntāramasupratāraṃ kathaṃ tariṣyāmi balena hīnaḥ / paryāptarūpaṃ tvidamasya māṃsaṃ kāntāradurgottaraṇāya me syāt // jm_24.18 //

kṛtopakāro 'pi ca bhakṣya eva nisargayogaḥ sa hi tādṛśo 'sya / āpatprasiddhaśca kilaiṣa dharmaḥ pātheyatāmityupaneya eṣaḥ // jm_24.19 //

yāvacca visrambhasukhaprasuptastāvanmayā śakyamayaṃ nihantum / imaṃ hi yuddhābhimukhaṃ sametya siṃho 'pi saṃbhāvyaparājayaḥ syāt // jm_24.20 //

tannāyaṃ vilambituṃ me kāla iti viniścitya sa durātmā lobhadoṣavyāmohitamatirakṛtajño vipannadharmasaṃjñaḥ pranaṣṭakāruṇyasaumyasvabhāvaḥ paridurbalo 'pyakāryātirāgānmahatīṃ śilāmudyamya tasya mahākapeḥ śirasi mumoca /

śilātha sā durbalavihvalena kāryātirāgāttvaritena tena / atyantanidropagamāya muktā nidrāpravāsāya kaperbabhūva // jm_24.21 //

sarvātmanā sā na samāsasāda mūrdhānamasmānna vinispipeṣa / koṭyekadeśena tu taṃ rujantī śīlā tale sāśanivatpapāta // jm_24.22 //

śīlābhighātādavabhinnamūrdhā vegādavaplutya ca bodhisattvaḥ / kenāhato 'smīti dadarśa nānyaṃ tameva tu hrītamukhaṃ dadarśa // jm_24.23 //

vailakṣyapītaprabhamapragalbhaṃ viṣādadainyātparibhinnavarṇam / trāsodayādāgatakaṅṭhaśoṣaṃ svedārdramudvīkṣitumapyaśaktam // jm_24.24 //

atha sa mahākapirasyaiva tatkarmeti niscitamatiḥ svamabhighātaduḥkhamacintayitvā tena tasyātmahitanirapekṣeṇātikaṣṭena karmaṇā samupajātasaṃvegakāruṇyaḥ parityattakrodhasaṃrambhadoṣaḥ sabāspayanayanastaṃ puruṣamavekṣya samanuśocannuvāca -

mānuṣeṇa satā bhadra tvayedaṃ kṛtamīdṛśam / kathaṃ nāma vyavasitaṃ prārabdhaṃ kathameva vā // jm_24.25 //

madabhidrohasaṃrabdhaṃ tvaṃ nāmāpatitaṃ param / vinivāraṇaśauṭīravikramo roddhumarhasi // jm_24.26 //

duṣkaraṃ kṛtavānasmītyabhūnmānonnatirmama / tvayāpaviddhā sā duramatiduṣkarakāriṇā // jm_24.27 //

paralokādivānīto mṛtyorvaktrāntarādiva / prapātāduddhṛto 'nyasmādanyatra patito hyasi // jm_24.28 //

dhigaho bata durvṛttamajñānamatidāruṇam / yatpātayati duḥkheṣu sukhāśākṛpaṇaṃ jagat // jm_24.29 //

pātito durgatāvātmā kṣiptaḥ śokānalo mayi / nimīlitā yaśolakṣmīrguṇamaitrī virodhitā // jm_24.30 //

gatvā dhigvādalakṣatvaṃ hatā viśvasanīyatā / kā nu khalvarthanispattirevamākāṅkṣitā tvayā // jm_24.31 //

dunoti māṃ naiva tathā tviyaṃ rujā yathaitadevātra manaḥ kṣiṇoti mām / gato 'smi pāpe tava yannimittatāṃ na cāhamenastadapohituṃ prabhuḥ // jm_24.32 //

saṃdṛśyamānavapureva tu pārśvato māṃ tatsādhvanuvraja dṛḍhaṃ hyasi śaṅkanīyaḥ / yāvadbahupratibhayādgahanāditastvāṃ grāmāntapaddhatimanupratipādayāmi // jm_24.33 //

ekākinaṃ kṣāmaśarīrakaṃ tvāṃ mārganabhijñaṃ hi vane bhramantam / kaścitsamāsādya purā karoti tvatpīḍaṇādvyarthapariśramaṃ mām // jm_24.34 //

iti sa mahātmā taṃ puruṣamanuśocañjanāntamānīya pratipādya cainaṃ tanmārgaṃ punaruvāca -

prāpto janāntamasi kānta vanāntametat kāntāradurgabhayamutsṛja gaccha sādhu / pāpaṃ ca karma parivarjayituṃ yatethā duḥkho hi tasya niyamena vipākakālaḥ // jm_24.35 //

iti sa mahākapistaṃ puruṣamanukampayā śiṣyamivānuśiṣya tameva vanapradeśaṃ pratijagāma /

atha sa puruṣastadatikasṭaṃ pāpaṃ kṛtvā paścāttāpavahninā saṃpradīpyamānacetāmahatā kuṣṭhavyādhinā rūpāntaramupanītaḥ kilāsacitracchaviḥ prabhidyamānavraṇavisravārdragātraḥ paramadurgandhaśarīraḥ sadyaḥ samapadyata / sa yaṃ yaṃ deśamabhijagāma tatastata evainamatibībhatsavikṛtataradarśanaṃ mānuṣa ityaśraddheyarūpaṃ bhinnadīnasvaramabhivīkṣya puruṣāḥ sākṣadayaṃ pāṣmeti manyamānāḥ samudyataloṣṭadaṇḍā nirbhartsanaparuṣavacasaḥ pravāsayāmāsuḥ / athainamanyatamo rājā mṛgayāmanuvicaran pretamivāraṇye paribhramantaṃ prakṣīṇamalinavasanaṃ nātipracchannakaupīnamatidurdaśanamabhivīkṣya sasādhvasakautūhalaḥ papraccha -

virūpitatanuḥ kuṣṭhaiḥ kilāsaśabalacchaviḥ / pāṇḍuḥ kṛśatanurdīno rajorūkṣaśiroruhaḥ // jm_24.36 //

kastvaṃ pretaḥ piśāco vā mūrtaḥ pāṣmātha pūtanaḥ / anekarogasaṃghātaḥ katamo vāsi yakṣmaṇām // jm_24.37 //

sa taṃ dīnena kaṇṭhena samabhipraṇamannuvāca - mānuso 'smi mahārāja, nāmānuṣa iti / tatkathamimāmavasthāmanuprāpto 'sīti ca paryanuyukto rājñā tadasmai svaṃ duścaritamāviṣkṛtyovāca -

mitradrohasya tasyedaṃ puṣpaṃ tāvadupasthitam / ataḥ kaṣṭhataraṃ vyaktaṃ phalamanyadbhaviṣyati // jm_24.38 //

tasmānmitreṣvabhidrohaṃ śatruvad draṣṭumarhasi / bhāvasnigdhamavekṣasva bhāvasnigdhaṃ suhṛjjanam // jm_24.39 //

mitreṣvamitracaritaṃ parigṛhya vṛttamevaṃbidhāṃ samupayānti daśāmihaiva / lobhādidoṣamalinīkṛtamānasānāṃ mitradruhāṃ gatirataḥ parato 'numeyā // jm_24.40 //

vātsalyasaumyahṛdayastu suhṛtsu kīrtiṃ viśvāsabhāvamupakārasukhaṃ ca tebhyaḥ / prāpnoti saṃnatiguṇaṃ manasaḥ praharṣaṃ durdharṣatāṃ ca pirubhistridaśālayaṃ ca // jm_24.41 //

imaṃ viditvā nṛpa mitrapakṣe prabhāvasiddhī sadasatpravṛttyoḥ / bhajasva mārga sujanābhipannaṃ tena prayātamanuyāti bhūtiḥ // jm_24.42 //

tadevaṃ nātmaduḥkhena tathā santaḥ saṃtapyante yathāpakāriṇāṃ kuśalapakṣahānyā / iti tathāgatamāhātmye vācyam / satkṛtya dharmaśravaṇe kṣāntikathāyāṃ mitrānabhidrohe pāpakarmādinavapradarśane ceti /

iti mahākapijātakaṃ catuviṃśatitamam /

25. śarabhajātakam

jighāṃsumapyāpadgatamanukampanta eva mahākārūṇikā nopekṣante / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kilānyatamasminnaraṇyavanapradeśe nirmānuṣasaṃpātanīrave vividhamṛgakulādhivāse tṛṇagahananimagnamūlavṛkṣakṣupabahule pathikayānavāhanacaraṇairavinyastamārgasimāntalekhe salilamārgavalmīkaśvabhraviṣamabhūbhāge balajavavarṇasattvasaṃpannaḥ saṃhananavatkāyopapannaḥ śarabho mṛgo babhūva / sa kāruṇyābhyāsādanabhidrugdhacittaḥ sattveṣu tṛṇaparṇasalilamātravṛttiḥ saṃtoṣaguṇādaraṇyavāsaniratamatiḥ pravivekakāma iva yogī tamaraṇyapradeśamabhyalaṃcakāra /

mṛgākṛtirmānuṣadhīracetāstapasvivatprāṇiṣu sānukampaḥ / cacāra tasmin sa vane vivikte yogīva saṃtuṣṭamatistṛṇāgraiḥ // jm_25.1 //

atha kadācidanyatamo rājā tasya viṣayasyādhipatisturagavarādhirūḍhaḥ sajyacāpabāṇavyagrapāṇirmṛgeṣvastrakauśalamātmano jijñāsamānaḥ saṃrāgavaśājjavena mṛgānanupatannuttamajavena vājinā dūrādapasṛtahastyaśvarathapadātikāyastaṃ pradeśamupajagāma / dūradeva cālokya taṃ mahāsattvaṃ hantumutpatitaniścayaḥ samutkṛṣṭaniśitasāyako yataḥ sa mahātmā tena turagavaraṃ saṃcodayāmāsa / atha bodhisattvaḥ samālokyaiva turagavaragataṃ sāyudhamabhipatantaṃ taṃ rājānaṃ śaktimānapi pratyavasthātuṃ nivṛttasāhasasaṃrambhatvātpareṇa javātiśayena samutpapāta / so 'nugamyamānastena turaṃgameṇānumārgāgataṃ mahacchvabhraṃ goṣpadamiva javena laṅghayitvā pradudrāva / atha turagavarastenaiva mārgeṇa taṃ śarabhamanupatannuttamena javapramāṇena tacchvabhramāsādya laṅgayitumanadhyavasitamatiḥ sahasā vyatiṣṭhata /

athāśvapṛṣṭhādudgīrṇaḥ sāyudhaḥ sa mahīpatiḥ / papāta mahati svabhre daityayodha ivodadhau // jm_25.2 //

nibaddhacakṣuḥ śarabhe sa tasmin saṃlakṣayāmāsa na taṃ prapātam / visrambhadoṣāccalitāsano 'tha drutāśvavegoparamātpapāta // jm_25.3 //

atha bodhisattvasturagakhuraśabdapraśamātkiṃ nu khalu pratinivṛttaḥ syādayaṃ rājeti samutpannavitarkaḥ paścādāvarjitāvadanaḥ samālokayan dadarśa tamaśvamanārohakaṃ tasmin prapātoddeśe 'vasthitam / tasya buddhirabhavat - niyatamatra prapāte nipatitaḥ sa rājā / na hyatra kiṃcidviśramahetoḥ saṃśrayaṇīyarūpaṃ ghanapracchāyaṃ vṛkṣamūlamasti nīlotpaladalanīlavimalasalilamavagāhayogyaṃ vā saraḥ / na caiva vyālamṛgānuvicaritamaraṇyavanamavagāḍhena yatra kvacidupasṛjya turagavaraṃ (vaidya 170) viśramyate mṛgayā vānuṣṭhiyate / na cātra kiṃcittṛṇagahanamapi tadvidhaṃ yatra nilīnaḥ syāt / tadvyaktamātra śvabhre nipatitena tena rājñā bhavitavyamiti / tataḥ sa mahātmā niścayamupetya vadhake 'pi tasmin parāṃ karuṇāmupajagāma /

adyaiva citradhvajabhūṣaṇena vibhrājamānāvaraṇāyudhena / rathāśvapattidviradākulena vāditracitradhvaninā balena // jm_25.4 //

kṛtānuyātro rucirātapatraḥ parisphuraccāmarahāraśobhaḥ / devendravatprāñjalibhirjanaughairabhyarcito rājasukhānyavāpya // jm_25.5 //

adyaiva magno mahati prapāte nipātavegādabhirugṇagātraḥ / murchānvitaḥ śokaparāyaṇo vā kaṣṭaṃ bata kleśamayaṃ prapannaḥ // jm_25.6 //

kiṇāṅkitānīva manāṃsi duḥkhairna hīnavargasya tathā vyathante / adṛṣṭaduḥkhānyatisaukumāryādyathottamānāṃ vyasanāgameṣu // jm_25.7 //

na cāyamataḥ śakṣyatei svayamuttartum / yadyapi sāvaśeṣaprāṇastannāyamupekṣituṃ yuktamiti vitarkayan sa mahātmā karuṇayā samākṛṣyamāṇahṛdayastaṃ prapātataṭāntamupajagāma / dadarśa cainaṃ tatra reṇusaṃsargānmṛditavārabāṇaśobhaṃ vyākulitoṣṇīṣavasanasaṃnāhaṃ prapātapatananighātasaṃjānītābhirvedanābhirāpīḍyamānahṛdayamāpatitavaitānyaṃ viceṣṭamānam /

dṛṣṭvāya taṃ tatra viceṣṭamānaṃ narādhipaṃ bāṣpaparītanetraḥ / kṛpāvaśādvismṛtaśatrusaṃjñastadduḥkhasāmānyamupājagāma // jm_25.8 //

uvāca cainaṃ vinayābhijātamudbhāvayan sādhujanasvabhāvam / āśvāsayan spaṣṭapadena sāmnā śiṣṭopacāreṇa manohareṇa // jm_25.9 //

kaccinmahārāja na pīḍito 'si prapātapātālamidaṃ prapannaḥ / kaccinna te vikṣatamatra gātraṃ kaccidrujaste tanutāṃ gacchanti // jm_25.10 //

nāmānuṣaścāsmi manuṣyavarya mṛgo 'pyahaṃ tvadviṣayāntavāsī / vṛddhamastvadīyena tṛṇodakena visrambhamityarhasi mayyupetum // jm_25.11 //

prapātapātādadhṛtiṃ ca mā gāḥ śakto 'hamuddhartumito bhavantam / visrambhitavyaṃ mayi manyase cettatkipramājñāpaya yāvadaimi // jm_25.12 //

atha sa rājā tena tasyādbhatenābhivyāhāreṇa vismayāvarjitahṛdayaḥ saṃjāyamānavrīḍo niyatamiti cintāmāpede -

dṛṣṭāvadāne dviṣati kā nāmāsya dayā mayi / mama vipratipattiśca keyamasminnanāgasi // jm_25.13 //

aho madhuratīkṣṇena pratyādiṣṭo 'smi karmaṇā / ahameva mṛgo gaurvā ko 'pyayaṃ śarabhākṛtiḥ // jm_25.14 //

tadarhatyayaṃ praṇayapratigrahasaṃpūjanamiti viniścityainamuvāca -

vārabāṇāvṛtamidaṃ gātraṃ me nātivikṣatam / prapātaniṣpeṣakṛtāḥ sahyā eva ca me rujaḥ // jm_25.15 //

prapātapanakleśānna tvahaṃ pīḍitastathā / iti kalyāṇahṛdaye tvayi praskhalanādyathā // jm_25.16 //

ākṛtipratyayādyacca dṛṣṭo 'si mṛgavanmayā / avijñāya svabhāvaṃ te tacca mā hṛdaye kṛthāḥ // jm_25.17 //

atha śarabhastasya rājñaḥ prītisūcakena tenābhivyāhāreṇānumatamuddharaṇamavetya puruṣabhāragurvyā śīlayā taduddharaṇayogyāṃ kṛtvā viditātmabalapramāṇastaṃ nṛpatimuddhartuṃ vyavasitamatiravatīrya taṃ prapātaṃ savinayamabhigamyovāca -

madgātrasaṃsparśamimaṃ muhūrtaṃ kāryānurodhāttvamanukṣamasva / yāvatkaromi svahitābhipattyā prītiprasādābhimukhaṃ mukhaṃ te // jm_25.18 //

tadārohatu matpuṣṭhaṃ mahārājaḥ sulagnaśca mayi bhavatviti / sa tatheti pratiśrutyainamaśvavadāruroha /

tataḥ samabhyunnatapūrvakāyastenādhirūḍhaḥ sa narādhipena / samutpatannuttamasattvavegaḥ khe toraṇavyālakavad babhāse // jm_25.19 //

uddhṛtya durgādatha taṃ narendraṃ prītaḥ samānīya turaṃgameṇa / nivedya cāsmai svapurāya mārgaṃ vanaprayāṇābhimukho babhūva // jm_25.20 //

atha sa rājā kṛtajñatvāttena tasya vinayamadhureṇopacāreṇa samāvartitahṛdayaḥ saṃpariṣvajya śarabhamuvāca -

prāṇā amī me śarabha tvadīyāḥ prāgeva yatrāsti mama prabhutvam / tadarhasi draṣṭumidaṃ puraṃ me satyāṃ rucau tatra ca te 'stu vāsaḥ // jm_25.21 //

vyādhābhikīrṇe sabhaye vane 'smin śītoṣṇavarsādyupasargaduḥkhe / hitvā bhavantaṃ mama nanvayuktamekasya gehābhimukhasya gantum // jm_25.22 //

tadehi gacchāva iti / athainaṃ bodhisattvaḥ savinayamadhuropacāraṃ saṃrādhayan pratyuvāca -

bhavadvidheṣveva manuṣyavarya yuktaḥ kramo 'yaṃ guṇavatsaleṣu / abhyāsayogena hi sajjanasya svabhāvatāmeva guṇā vrajanti // jm_25.23 //

anugrahītavyamavaiṣi yattu vanocitaṃ māṃ bhavanāśrayeṇa / tenālamanyaddhi sukhaṃ narāṇāmanyādṛśaṃ jātyucitaṃ mṛgāṇām // jm_25.24 //

cikīrṣite te yadi matpriyaṃ tu vyādhavrataṃ vīra vimuñca tasmāt / tiryaktvabhavājjaḍacetaneṣu kṛpaiva śocyeṣu mṛgeṣu yuktā // jm_25.25 //

sukhāśraye duḥkhavinodane ca samānacittānavagaccha sattvān / ityātmanaḥ syādanabhīpsitaṃ yanna tatpareṣvācarituṃ kṣamaṃ te // jm_25.26 //

kīrtikṣayaṃ sādhujanādvigarhāṃ duḥkhaṃ ca pāpaprabhavaṃ viditvā / pāpaṃ dviṣatpakṣamivoddharasva nopekṣituṃ vyādhiriva kṣamaṃ te // jm_25.27 //

lakṣmīniketaṃ yadapāśrayeṇa prāpto 'si lokābhimataṃ nṛpatvam / tānyeva puṇyāni vivardhayethā na karśanīyo hyupakāripakṣaḥ // jm_25.28 //

kālopacārasubhagairvipulaiḥ pradānaiḥ śīlena sādhujanasaṃgataniścayena / bhūteṣu cātmani yathā hitabuddhisiddhyā puṇyāni saṃcinu yaśaḥ sukhasādhanāni // jm_25.29 //

iti sa mahātmā taṃ rājānaṃ dṛḍhaṃ sāṃparāyikeṣvartheṣvanugṛhya saṃpratigṛhītavacanastena rājñā sabahumānamabhivīkṣyamāṇastameva vanāntaṃ praviveśa /

tadevaṃ jighāṃsumapyāpadgatamanukampanta eva mahākārūṇikā nopekṣanta iti karuṇāvarṇe 'pi vācyam / tathāgatamahātmye satkṛtya dharmaśravaṇe / avaireṇa vairapraśamananidarśane ca kṣāntikathāyāmapyupaneyam / evaṃ tiryaggatānāmapi mahātmanāṃ vadhakeṣvapi sānukrodhā pravṛttirdṛṣṭā / ko manuṣyabhūtaḥ pravrajitapratijño vā sattveṣvanukrośavikalaṃ śobheteti prāṇiṣu sānukrośenāryeṇa bhavitavyam /

iti śarabhajātakaṃ pañcaviṃśatitamam /

26. rurujātakam

paraduḥkhameva duḥkhaṃ sāghūnām / taddhi na sahante nātmaduḥkham / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila sālabakulapiyālahintālatamālanaktamālavidulaniculakṣipabahule śiṃśapātiniśaśamīpalāśaśākakuśavaṃśaśaravaṇagahane kadambasarjārjunadhavakhadirakuṭajanicite vividhavallīpratānāvaguṇṭhitabahutaruviṭape rurupṛṣatasṛmaracamaragajagavaya mahiṣahariṇanyaṅkuvarāhadvīpitarakṣuvyāghravṛkasiṃharkṣādimṛgavicarite manuṣyasaṃpātavirahite mahatyaraṇyavanapradeśe tatpakāñcanojjvalavarṇaḥ sukumāraromā nānāvidhapadmarāgendranīlamarakatavaiḍūryaruciravarṇabinduvidyotitavicitragātraḥ snigdhābhinīlavimalavipulanayano manīmayairivāparuṣaprabhairviṣāṇakṣurapradeśaiḥ paramadarśanīyarūpo ratnākara iva pādacārī rurumṛgo babhūva / sa jānānaḥ svasya vapuṣo 'tilobhanīyatāṃ tanukāruṇyatāṃ ca janasya nirjanasaṃpāteṣu vanagahaneṣvabhireme, paṭuvijñānatvācca tatra tatra vyādhajanaviracitāni yantrakūṭavāgurāpāśāvapātalepakāṣṭhanivāpabhojanāni samyak pariharannanugāminaṃ ca mṛgasārthamavabodhayannācārya iva piteva ca mṛgāṇāmādhipatyaṃ cakāra / rūpavijñānasaṃpattiḥ kriyāsauṣṭhavasaṃskṛtā / svahitānveṣiṇi jane kutra nāma na pūjyate // jm_26.1 //

atha sa kadācinmahātmā tasmin vanagahane vāsopagatastatsamīpavāhinyā navāmbupurṇayā mahavegayā nadyā hriyamāṇasya puruṣasyākranditaśabdaṃ śuśrāva /

hriyamāṇamanāthamaplavaṃ saritodīrṇajalaughavegayā / abhidhāvata dīnavatsalāḥ kṛpaṇaṃ tārayituṃ javena mām // jm_26.2 //

na vilambitumatra śakyate śramadoṣavidheyabāhunā / na ca gādhamavāpyate kvacittadayaṃ māṃ samayo 'bhidhāvitum // jm_26.3 //

atha bodhisattvastena tasya karuṇenākranditaśabdena hṛdiva samabhihanyamāno mā bhairmā bhairiti janmaśatābhyastāṃ bhayaviṣādadainyaśramāpanodinīmāmreḍitābhiniṣpīḍitaspaṣṭapadāmuccairmānuṣīṃ vācaṃ visṛjaṃstasmādvanagahanādviniṣpapāt / dūrata eva ca taṃ puruṣamiṣṭamivopāyanamānīyamānaṃ salilaughena dadarśa /

tatastaduttāraṇaniścitātmā svaṃ prāṇasaṃdehamacintayitvā / sa tāṃ nadīṃ bhīmarayāṃ jagāhevimokṣobhayan vīra ivārisenām // jm_26.4 //

āvṛtya mārga vapuṣātha tasya māmāśrayasveti tamabhyuvāca / trāsāturatvācchramavihvalāṅgaḥ sa pṛṣṭhamevādhiruroha tasya // jm_26.5 //

saṃsādyamāno 'pi nareṇa tena vivartyamāno 'pi nadīrayeṇa / sattvocchrayādaskhalitoruvīryaḥ kūlaṃ yayau tasya manonukūlam // jm_26.6 //

prāpayya tīramatha taṃ puruṣaṃ pareṇa prītyudgamena vinivartitakhedaduḥkham / svenoṣmaṇā samapanīya ca śītamasya gaccheti taṃ sa visasarja nivedya mārgam // jm_26.7 //

atha sa puruṣaḥ snigdhabāndhavasuhṛjjanadurlabhena tena tasyādbhutenābhyupapattisaumukheyan samāvarjitahṛdayastayā cāsya rūpaśobhayā samutthāpyamānavismayabahumānaḥ praṇamyainaṃ tattatpriyamuvāca -

ā bālyātsaṃbhṛtasnehaḥ suhṛdvāndhava eva vā / nālaṃ kartumidaṃ karma madarthe yatkṛtaṃ tvayā // jm_26.8 //

tvadīyāstadime prāṇāstvadarthe yadi nāma me / svalpe 'pi viniyujyeran sa me syadatyanugrahaḥ // jm_26.9 //

tadājñāsaṃpradānena kartumarhasyanugraham / viniyogakṣamatvaṃ me bhavān yatrāvagacchati // jm_26.10 //

athainaṃ bodhisattvaḥ saṃrādhayān pratyuvāca -

na citrarūpā sujane kṛtajñatā nisargasiddhaiva hi tasya sā sthitiḥ / jagattu dṛṣṭvā samudīrṇavikriyaṃ kṛtajñatāpyadya guṇeṣu gaṇyate // jm_26.11 //

yatastvāṃ bravīmi kṛtamidamanusmaratā bhavatā nāyamarthaḥ kasmaicinnivedyaḥ īdṛśenāsmi sattvaviśeṣeṇottārita iti / āmiṣabhūtamatilobhanīyamidaṃ hi me rūpam / paśya / tanughṛṇāni bahulaulyādanibhṛtāni ca prāyeṇa mānuṣahṛdayāni /

tadātmani guṇāṃścaiva māṃ ca rakṣitumarhasi / na hi mitreṣvabhidrohaḥ kvacidbhavati bhūtaye // jm_26.12 //

mā caivamucyamāno manyupraṇayavirasaṃ hṛdayaṃ kārṣiḥ / mṛgā hi vayamanabhyastamānusopacāraśāṭhyāḥ / api ca /

tatkṛtaṃ vañcanādakṣairmithyāvinayapaṇḍitaiḥ / yena bhāvavinīto 'pi janaḥ sāśaṅkamīkṣyate // jm_26.13 //

tadetatpriyaṃ bhavatā saṃpādyamānamicchāmīti / sa tatheti pratiśrutya praṇamya pradakṣiṇīkṛtya ca taṃ mahāsattvaṃ svagṛhamabhyajagāma /

tena khalu samayena tatrānyatamasya rājño devī satyasvapnā babhūva / sā yaṃ yamātiśayikaṃ svapnaṃ dadarśa, sa tathaivābhavat / sā kathācinnidrāvaśamupagatā pratyuṣasamaye svapnaṃ paśyati sma sarvaratnasamāhāramiva śriyā jvalantaṃ siṃhāsanasthaṃ rurumṛgaṃ sarājikayā parṣadā parivṛtaṃ vispaṣṭākṣarapadanyasena mānuṣeṇa vacasā dharmaṃ deśayantam / vismayā kṣiptahṛdayā ca bhartuḥ prabodhapaṭahadhvaninā saha sā vyabudhyata / yathāprastāvaṃ ca samupetya rājānaṃ labdhaprasarapraṇayasaṃmānā -

sā mismayotphullatarekṣaṇaśrīḥ prītyā samutkampikapolaśobhā / upāyaneneva nṛpaṃ dadarśa tenādbhutasvapnanivedanena // jm_26.14 //

nivedya ca taṃ svapnātiśayaṃ rājñe sādaraṃ punaruvāca -

tatsādhu tāvatkiryatāṃ mṛgasya tasyopalambhaṃ prati deva yatnaḥ / antaḥpuraṃ ratnamṛgeṇa tena tārāmṛgeṇeva nabho virājet // jm_26.15 //

atha sa rājā dṛṣṭapratyayastasyāḥ svapnadarśanasya pratigṛhya tadvacanaṃ tatpriyakāmyayā ratnamṛgādhigamalobhācca tasya mṛgasyānveṣaṇārthaṃ sarvaṃ vyādhagaṇaṃ samādideśa / pratyahaṃ ca puravare goṣaṇāmiti kārayāmāsa -

hemacchavirmaṇiśatairiva citragātraḥ khyāto mṛgaḥ śrutiṣu dṛṣṭacaraśca kaiścit / yastaṃ pradarśayati tasya dadāti rājā grāmottamaṃ paridaśā rucirāḥ striyaśca // jm_26.16 //

atha sa puruṣastāṃ ghoṣaṇāṃ punaḥ punarupaśrutya -

dāridryaduḥkhagaṇanaparikhinnacetāḥ smṛtvā ca taṃ rurumṛgasya mahopakāram / lobhena tena ca kṛtena vikṛṣyamāṇo dolāyamānahṛdayo vimamarśa tattat // jm_26.17 //

kiṃ nu khalu karomi? guṇaṃ paśyāmyuta dhanasamṛddhim? kṛtamanupālayāmyuta kuṭumbatantram? paralokamudbhāvayāmyatheyamam? sadvṛttamanugacchāmyutāho lokavṛttam? śriyamanugacchāmyutāhosvitsādhudayitāṃ śriyam? tadātvaṃ paśyāmyutāyatimiti / athāsya lobhākulitamaterevamabhūt - śakyamadhigatavipuladhanasamṛddhinā svajanamitrātithipraṇayijanasaṃmānanapareṇa sukhānyanubhavatā paro 'pi lokaḥ saṃpādayitum / iti niścitamatirvismṛtya taṃ rurumṛgasyopakāraṃ samupetya rājānamuvāca - ahaṃ deva taṃ mṛgavaramadhivāsaṃ cāsya jānāmi / tadājñāpaya kasmai pradarśayāmyenamiti / tacchrutvā sa rājā pramuditamanāḥ - mamaivainaṃ bhadra pradarśayetyuktvā mṛgayāprayāṇānurūpaṃ veṣamāsthāya mahatā balakāyena parivṛtaḥ puravarānnirgamya tena puruṣeṇādeśyamānamārgastaṃ nadītīramupajagāma / parikṣipya ca tadvanagahanaṃ samagreṇa balakāyena dhanvī hastāvāpi vyavasitāptapuruṣaparivṛtaḥ sa rājā tenaiva puruṣeṇādeśyamānamārgastadvanagahanamanupraviveśa / atha sa puruṣastaṃ rurumṛgaṃ viśvastasthitamālokya pradarśayāmāsa rājñe - ayamayaṃ deva sa mṛgavaraḥ / paśyatvenaṃ devaḥ, prayatnaśca bhavatviti /

tasyonnāmayato bāhuṃ mṛgasaṃdarśanādarāt / prakoṣṭhānnyapatatpāṇirvinikṛtta ivāsinā // jm_26.18 //

āsādya vastūni hi tādṛśāni kriyāviśeṣairabhisaṃskṛtāni / labdhaprayāmāṇi vipakṣamāndyātkarmāṇi sadyaḥ phalatāṃ vrajanti // jm_26.19 //

atha sa rājā tatpradarśitena mārgeṇa rurusaṃdarśanakutūhale nayane vicikṣepa /

vane 'tha tasminnavameghanīle jvalattanuṃ ratnanidhānalakṣmyā / guṇairuruṃ taṃ sa ruruṃ dadarśa śātahnadaṃ vahnimivābhramakṣe // jm_26.20 //

tadrūpaśobhāhṛtamānaso 'tha sa bhūmipastadgrahaṇātilobhāt / kṛtvā dhanurbāṇavidaṣṭamaurvi bibhitsayā cainamupāruroha // jm_26.21 //

atha bodhisattvaḥ samantato janakolāhalamupaśrutya vyaktaṃ samantātparivṛtto 'smīti niścitamatirvyaddhukāmamupārūḍhaṃ cāvetya rājānaṃ nāyamapayānakāla iti viditvā viśadapadākṣareṇa mānuṣeṇa vacasā rājānamābabhāṣe -

tiṣṭha tāvanmahārāja mā māṃ vyātsīrnararṣabha / kautūhalamidaṃ tāvadvinodayitumarhasi // jm_26.22 //

asminnirjanasaṃpāte nirataṃ gahane vane / asāvatra mṛgo 'stīti ko nu te māṃ nyavedayat // jm_26.23 //

atha sa rājā tasyādbhūtena mānuṣeṇābhivyāhāreṇa bhṛśataramāvarjitahṛdayastamasmai puruṣaṃ śarāgreṇa nirdideśa - ayamasyātyadbhutasya no darśayiteti / atha bodhisattvastaṃ puruṣaṃ pratyabhijñāya vigarhamāṇa uvāca - kaṣṭaṃ bhoḥ /

satya eva pravādo 'yamudakaughagataṃ kila / dārveva varamuddhatu nākṛtajñamatiṃ janam // jm_26.24 //

pariśramasya tasyeyamodṛśī pratyupakriyā / ātmano 'pi na dṛṣṭo 'yaṃ hitasyāpanayaḥ katham // jm_26.25 //

atha sa rājā kiṃ nu khalvayamevaṃ vijugupsata iti samutpannakautūhalaḥ sāvegastaṃ rurumuvāca -

anirbhinnārthagambhīramanārabhyavigarhitam / tvadidaṃ samupaśrutya sākampamiva me manaḥ // jm_26.26 //

mṛgātiśaya tadbrūhi kamārabhyeti bhāṣase / manuṣyamamanuṣyaṃ vā pakṣiṇaṃ mṛgameva vā // jm_26.27 //

bodhisattva uvāca -

nāyaṃ vigarhādara eva rājan kutsārhametattvavagamya karma / nāyaṃ punaḥ kartumiti vyavasyettīkṣṇākṣaraṃ tena mayaivamuktam // jm_26.28 //

ko hi kṣate kṣāramivāvasiñced rūkṣākṣaraṃ viskhaliteṣu vākyam / priye tu putre 'pi cikitsakasya pravartate vyādhivaśāccikitsā // jm_26.29 //

yamuhyamānaṃ salilena hāriṇā kṛpavaśadabhyupapannavāhanam / tato bhayaṃ māṃ nṛvaredamāgataṃ na khalvasatsaṃgatamasti bhūtaye // jm_26.30 //

atha sa rājā taṃ puruṣaṃ tīkṣṇayā dṛṣṭyā nirbhartsanarūkṣamavekṣyovāca - satyamare re purā tvamanenaivamāpanno 'bhyuddhṛta iti? atha sa puruṣaḥ samāpatitabhayaviṣādasvedavaivarṇyadainyo hrīmandaṃ satyamityavocat / atha sa rājā dhik tvāmityenamavabhartysayan dhanuṣi śaraṃ saṃdhāyābravīt - mā tāvadbhoḥ

evaṃvidhenāpi pariśrameṇa mṛdūkṛtaṃ yasya na nāma cetaḥ / tulyākṛtīnāmayaśodhvajena kiṃ jīvatānena narādhamena // jm_26.31 //

ityuktvā muṣṭimābadhya tadvadhārthaṃ dhanuḥ pracakarṣa / atha bodhisattvaḥ karuṇayā mahatyā samuparudhyamānahṛdayastadantarā sthitvā rājānamuvāca - alamalaṃ mahārāja hataṃ hatvā /

yadeva lobhadviṣataḥ pratāraṇāṃ vigarhitāmapyayamabhyupeyivān / hatastadeveha yaśaḥparikṣayād dhruvaṃ paratrāpi ca dharmasaṃkṣayāt // jm_26.32 //

asahyaduḥkhodayapītamānasāḥ patanti caivaṃ vyasaneṣu mānuṣāḥ / pralobhyamānāḥ phalasampadāśayā pataṃgamūrkhā iva dīpaśobhayā // jm_26.33 //

ataḥ kṛpāmatra kurūṣva mā ruṣaṃ yadīpsitaṃ caivamanena kiṃcana / kiruṣva tenainamavandhyasāhasaṃ sthitaṃ tvadājñāpravaṇaṃ hi me śiraḥ // jm_26.34 //

atha sa rājā tena tasyāpakāriṇyapi sadayatvenākṛtakena ca tatpratyupakārādareṇa paramavismitamatirjātaprasādaḥ sabahumānamudīkṣamāṇastaṃ ruruvaramuvāca - sādhu sādhu mahābhāga

pratyakṣogrāpakāre 'pi dayā yasyeyamīdṛśī / guṇato mānuṣastvaṃ hi vayamākṛtimānuṣāḥ // jm_26.35 //

yenānukampyastu tavaiṣa jālmo hetuśca naḥ sajjanadarśanasya / dadāmi tenepsitamarthamasmai rājye tavāsmiṃśca yatheṣṭacāram // jm_26.36 //

rururuvāca - pratigṛhīto 'yaṃ mayāvandhyo mahārājaprasādaḥ / tadājñāpaya yāvadiha saṃgamanaprayojanena tavopayogaṃ gacchāma iti /

atha sa rājā taṃ ruruṃ gurumiva rathavaramāropya mahatā satkāreṇa puravaraṃ praveśya kṛtātithisatkāraṃ mahati siṃhāsane niveśya samutsāhayamānaḥ sāntaḥpuro 'mātyagaṇaparivṛtaḥ prītibahumānasaumyamudīkṣamāṇo dharmaṃ papraccha -

dharmaṃ prati manuṣyāṇāṃ bahudhā buddhayo gatāḥ / niścayastava dharme tu yathā taṃ vaktumarhasi // jm_26.37 //

atha bodhisattvastasya rājñaḥ saparṣatkasya sphuṭamadhuracitrākṣareṇa vacasā dharmaṃ deśayāmāsa -

dayāṃ sattveṣu manye 'haṃ dharmaṃ saṃkṣepato nṛpa / hiṃsāsteyanivṛttyādiprabhedaṃ vividhakriyam // jm_26.38 //

paśya mahārāja,

ātmanīva dayā syāccetsvajane vā yathā jane / kasya nāma bhaveccittamadharmapraṇayāśivam // jm_26.39 //

dayāviyogāttu janaḥ paramāmeti vikriyām / manovākkāyavispandaiḥ svajane 'pi jane yathā // jm_26.40 //

dharmārthī na tyajedasmād dayāmiṣṭaphalodayām / suvṛṣṭiriva sasyāni guṇān sā hi prasūyate // jm_26.41 //

dayākrāntaṃ cittaṃ na bhavati paradroharabhasaṃ śucau tasmin vāṇī vrajati vikṛtaṃ naiva ca tanuḥ / vivṛddhā tasyaivaṃ parahitaruciḥ prītyanusṛtān pradānakṣāntyādīñjanayati guṇān kīrtyanuguṇān // jm_26.42 //

dayālurnodvegaṃ janayati pareṣāmupaśamād dayāvān viśvāsyo bhavati jagatāṃ bāndhava iva / na saṃrambhakṣobhaḥ prabhavati dayādhīrahṛdaye na kopāgniścitte jvalati hi dayātoyaśiśire // jm_26.43 //

saṃkṣepeṇa dayāmataḥ sthiratayā paśyanti dharmaṃ buddhāḥ ko nāmāsti guṇaḥ sa sādhudayito yo nānuyāto dayām / tasmātputra ivātmanīva ca dayāṃ nītvā prakarṣaṃ jane sadvṛttena haranmanāṃsi jagatāṃ rājatvamudbhāvaya // jm_26.44 //

atha sa rājā samabhinandya tattasya vacanaṃ sayaurajānapado dharmaparāyaṇo babhūva / abhayaṃ ca sarvamṛgapakṣiṇāṃ dattvān /

tadevaṃ paraduḥkhameva duḥkhaṃ sādhūnām / taddhi na sahante nātmaduḥkhamiti / karuṇāvarṇe 'pi vācyam / sajjanamāhātmye khalajanakutsāyāmapyupaneyamiti /

// iti rurujātakaṃ ṣaḍiṃvaśatitamam //

27. mahākapijātakam

dviṣatāmapi mānasānyāvarjayanti sadvṛttānuvartinaḥ / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila śrīmati himavatkukṣau vividharasaviryavipākaguṇairbahubhiroṣadhiviśeṣaiḥ parigṛhītabhūmibhāge nāṇāvidhapuṣpaphalapallavapatraviṭaparaparacanairmahīruhaśatairākīrṇe sphaṭikadalāmalasalilaprasravaṇe vividhapakṣigaṇanādanādite vānarayūthādhipatirbabhūva / tadavasthamapi cainaṃ tyāgakāruṇyābhyāsātpratipakṣasevāvirodhitānīverṣyāmātsaryakrauryāṇi nopajagmuḥ / sa tatra mahāntaṃ nyagrodhapādapaṃ parvataśikharamiva vyomollikhantamadhipatimiva tasya vanasya meghasaṃghātamiva pratyandhakāraviṭapamākīrṇaparṇatayā tālaphalādhikatarapramāṇaiḥ paramasvādubhirmanojñavarṇagandhaiḥ phalaviśeṣairānamyamānaśākhaṃ niśritya vijahāra /

tiryaggatānāmapi bhāgyaśeṣaṃ satāṃ bhavatyeva sukhāśrayāya / kartavyasaṃbandhi suhṛjjanānāṃ videśagānāmiva vittaśeṣam // jm_27.1 //

tasya tu vanaspaterekā śākhā tatsamīpagāṃ nimnagāmabhi praṇatābhavat / atha bodhisattvo dīrghadarśitvāttadvānarayūthaṃ samanuśaśāsa - asyāṃ nyogrodhaśākhāyāmaphalāyāmakṛtāyāṃ na vaḥ kena cidanyataḥ phalamupabhoktavyamiti /

atha kadācittasyāṃ śākhāyāṃ pipīlikābhiḥ parṇapuṭāvacchāditaṃ taruṇatvānnātimahadekaṃ phalaṃ na te vānarā dadṛśuḥ / tatkrameṇābhivardhamānaṃ varṇagandharasamārdavopapannaṃ paripākavaśācchithilabandhanaṃ tasyāṃ nadyāṃ nipapāta / anupūrveṇa vāhyamāna nadīstrotasā 'nyatamasya rājñaḥ sāntaḥpurasya tasyāṃ nadyāṃ salilakrīḍāmanubhavato jālakaraṇḍakapārśve vyāsajyata /

tatsnānamālyāsavavāsagandha saṃśleṣasaṃpiṇḍitamaṅganānām / visarpiṇā svena tiraścakāra ghrāṇābhirāmeṇa guṇodayena // jm_27.2 //

tadgandhamattāḥ kṣāṇamaṅganāstā dīrghīkṛtocchvāsavikuñcitākṣyaḥ / bhutvātha kautūhalacañcalāni vicikṣipurdikṣu vilocanāni // jm_27.3 //

kaūtuhalaprasṛtalolataranayanāstu tā yoṣitastannyagrodhaphalaṃ paripakvatālaphalādhikatarapramāṇaṃ jālakaraṇḍakapārśvato vilagnamavekṣya kimidamiti tadāvarjitanayanāḥ samapdyanta saha rājñā / atha sa rājā tatphalamānāyya prātyayikavaidyajanaparidṛṣṭaṃ svayamāsvādayāmāsa /

adbhūtena rasenātha nṛpastasya visiṣmiye / adbhūtena raseneva prayogaguṇahāriṇā // jm_27.4 //

apūrvavarṇagandhābhyāṃ tasyākalitavismayaḥ / yayau tadrasasaṃrāgātparāṃ vismayavikriyām // jm_27.5 //

atha tasya rājñaḥ svādurasabhojanasamucitasyāpi tadrasasaṃrāgavaśagasyaitada bhavat -

yo nāma nāmūni phalāni bhuṅkte sa kāni rājyasya phalāni bhuṅkte / yasyānnametattu ca eva rājā vinaiva rājatvapariśrameṇa // jm_27.6 //

sa tatprabhavānveṣaṇakṛtamatiḥ svabuddhyā vimamarśavyaktamayaṃ taruvara ito nātidūre nadītīrasaṃniviṣṭaśca yasyedaṃ phalaṃ tathā hyanupahatavarṇagandharasamadīrghakālasalilasaṃparkādaparikṣatamajarjaraṃ ca yataḥ śakyamasya prabhavo 'dhigantumiti niścayamupetya tadrasatṛṣṇayā ākṛṣyamāṇo viramya jalakrīḍāyāḥ samyak puravare sve rakṣāvidhānaṃ saṃdiśya yātrāsajjena mahatā balakāyena parivṛtastāṃ nadīmanusasāra / krameṇa cotsādayan saśvāpadagaṇāni vanagahanāni samanubhavaṃ ścatrāṇi rasāntarāṇi paśyannakṛtrimaramaṇīyaśobhāni vanāntarāṇi saṃtrāsayan paṭaharasitairavanyagajamṛgān mānuṣajanadurgamaṃ tasya vanaspateḥ samīpamupajagāma /

taṃ meghavṛndamiva toyabharāvasannamāsannaśailamapi śailavadīkṣyamāṇam / dūrāddadarśa nṛpatiḥ sa vanaspatīndramullokyamānamadhirājamivānyavṛkṣaiḥ // jm_27.7 //

paripakvasahakāraphalasurabhitareṇa ca nirhāriṇā atimanojñena gandhena pratyudgata iva tasya pādapasya ayaṃ sa vanaspatiriti niścayamupajagāma / samupetya cainaṃ dadarśa tatphalopabhogavyāpṛtairanekavānaraśatairākīrṇaviṭapam /

atha sa rājā samabhilaṣitārthavipralopinastān vānarān pratyabhikruddhamatiḥ - hata hataitān / vidhvaṃsayata vināśayata sarvān vānarajālmāniti saparuṣākṣaraṃ svān puruṣānādideśa / atha te rājapuruṣāḥ sajyacāpabāṇavyagrakarāgrā vānarāvabhartsanamukharāḥ samudyataloṣṭadaṇḍaśastrāścāpare (vaidya 184) paradurgamivābhiroddhukāmāstaṃ vanaspatimabhisasruḥ / atha bodhisattvastumulaṃ tadrājabalamanilajavākalitamivārṇavajalamanibhṛtakalakalārāvamabhipatadālokyāśanivarṣeṇeva samantato vikīryamāṇaṃ taruvaraṃ śaraloṣṭadaṇḍaśastravarṣeṇa bhayavirasavirāvamātraparāyaṇaṃ ca vikṛtadīnamukhamunmukhaṃ vānaragaṇamavekṣya mahatyā karuṇayā samākramyamāṇacetāstyaktaviṣādadainyasaṃtrāsaḥ samāśvāsya tadvānarayūthaṃ tatparitrāṇavyavasitamatirabhiruhya tasya vanaspateḥ śikharaṃ tatsamāsannaṃ giritaṭaṃ laṅghayitumiyeṣa / athānekapraskandanakramaprāpyamapi taṃ giritaṭaṃ sa mahāsattvaḥ svavīryātiśayātkhaga ivādhiruroha /

dvābhyāmapi laṅghanakramābhyāṃ gamyaṃ naiva tadanyavānarāṇām / vegena yadantaraṃ tarasvī pratatārālpamivaikavikrameṇa // jm_27.8 //

kṛpayābhivivardhitaḥ sa tasya vyavasāyaḥ paṭutāṃ jagāma śauryāt / sa ca yatnaviśeṣamasya cakre manasaivātha jagāma yatnataikṣṇyāt // jm_27.9 //

adhiruhya ca gireruccataraṃ tātapradeśaṃ tadantarālādhikapramāṇayā mahatyā virūḍhayā 'śithilamūlayā dṛḍhayā vetralatayā gāḍhamābadhya caraṇau punastaṃ vanaspatiṃ pracaskandaḥ / viprakṛṣṭatvāttu tasyāntarālasya caraṇabandhanavyākulatvācca sa mahāsattvaḥ kathaṃcittasya vanaspateragraśākhāṃ karābhyāṃ samāsasāda /

tataḥ samālambya dṛḍhaṃ sa śākhāmātatya tāṃ vetralatāṃ ca yatnāt / svasaṃjñayā yūthamathādideśa drumādataḥ śighramabhirpayāyāt // jm_27.10 //

atha te vānarā bhayāturatvādapayānamārgamāsādya capalataragatayastadākramaṇanirviśaṅkāstayā svastyapacakramuḥ /

bhayāturaistasya tu vānaraistairākramyamāṇaṃ caraṇaiḥ prasaktam / gātraṃ yayau svaiḥ piśitairviyogaṃ na tveva dhairyātiśayena cetaḥ // jm_27.11 //

taddṛṣṭvā sa rājā te ca rājapuruṣāḥ parāṃ vismayavaktavyatāmupajagmuḥ /

evaṃvidhā vikramabuddhisampadātmānapekṣā ca dayā pareṣu / āścaryabuddhiṃ janayecchrutāpi pratyakṣataḥ kiṃ punarīkṣyamāṇā // jm_27.12 //

atha sa rājā tān puruṣān samādideśabhayodbhrāntavānaragaṇacaraṇakṣobhitakṣataśarīraściramekakramāvasthānācca dṛḍhaṃ pariśrānto vyaktamayaṃ vānarādhipatiḥ na cāya mataḥ śakṣyati svayamātmānaṃ saṃhartum, tacchrīghramasyādhaḥ paṭavitānaṃ vitatya vitralateyaṃ ca nyagrodhaśākhā śārābhyāṃ yugapatpracchidyetāmiti / te tathā cakruḥ / athainaṃ sa rājā śanakairvitānādavatārya murchayā vraṇavedanāklamopajātayā samākramyamāṇacetasaṃ mṛduni śayanīye saṃveśayāmāsa / sadyaḥkṣatapraśamanayogyaiśca sarpirādibhirasya vraṇānyabhyajya mandībhūtapariśramaṃ samāśvastamenamabhyupagamya sa rājā sakautūhalavismayabahumānaḥ kuśalaparipraśnapūrvakamuvāca -

gatvā svayaṃ saṃkramatāmamīṣāṃ svajīvite tyaktadayena bhutvā / samuddhṛtā ye kapayastvayeme ko nu tvameṣāṃ tava vā ka ete // jm_27.13 //

śrotuṃ vayaṃ cedidamarharūpāstattāvadācakṣva kapipradhāna / na hyalpasauhārdanibandhanānāmevaṃ manāṃsi prataranti kartum // jm_27.14 //

atha bodhisattvastasya rājñastadabhyupapattisaumukhyaṃ pratipūjayannātmanivedanamanuguṇena krameṇa cakāra -