Jātakamālā (Āryaśūra)

Āryaśūra: Jātakamālā

āryaśūraviracitā bodhisattvāvadānamālāparaparyāyā

jātakamālā

om namaḥ śrīsarvabuddhabodhisattvebhyaḥ //

śrīmanti sadguṇaparigrahamaṅgalāni kīrtyāspadānyanavagītamanoharāṇi / pūrvaprajanmasu muneścaritādbhu tāni bhaktyā svakāvyakusumāñjalinārcayiṣye // jm_1.1 //

ślādhyairamībhirabhilakṣitacinhabhūtairādeśito bhavati yatsugatatvamārgaḥ / syādeva rūkṣamanasāmapi ca prasādo dharmyāḥ kathāśca ramaṇīyataratvamīyuḥ // jm_1.2 //

lokārthamityabhisamīkṣya kariṣyate 'yaṃ śrutyārṣayuktyaviguṇena pathā prayatnaḥ / lokottamasya caritātiśayapradeśaiḥ svaṃ prātibhaṃ gamayituṃ śrutivallabhatvam // jm_1.3 //

svārthodyatairapi parārthacarasya yasya naivānvagamyata guṇapratipattiśobhā / sarvajña ityavitathākṣaradīptakīrti mūrdhnā name tamasamaṃ sahadharmasaṃgham // jm_1.4 //

1 vyāghrījātakam

sarvasattveṣvakāraṇaparamavatsalasvabhāvaḥ sarvabhūtātmabhūtaḥ pūrvajanmasvapi sa bhagavāniti buddhe bhagavati paraḥ prasādaḥ kāryaḥ // tadyathānuśrūyate - ratnatrayagurubhiḥ pratipattiguṇābhirādhitagurubhirguṇapravicayagurubhirasmadgurubhiḥ parikīrtyamānamidaṃ bhagavataḥ pūrvajanmāvadānam /

bodhisattvaḥ kilāyaṃ bhagavānbhūtaḥ pratijñātiśayasadṛśairdānapriyavacanārthacaryāprabhṛtibhiḥ prajñāparigrahaniravadyaiḥ kārūṇyanisyandairlokamanugṛhṇan svadharmābhiratyupanataśucivṛttinyuditodite mahati brāhmaṇakule janmaparigrahaṃ cakāra / sa kṛtasaṃskārakramo jātakarmādibhirabhivardhamānaḥ (vaidya 2) prakṛtimedhāvitvātsānāthyaviśeṣājjñānakautūhalādakausīdyācca nacireṇaivāṣṭādaśasu vidyāsthāneṣu svakulakramāviruddhāsu ca sakalāsu kalāsvācāryakaṃ padamavāpa /

sa brahmavad brahmavidāṃ babhūva rājeva rājñāṃ bahumānapātram / sākṣātsahasrākṣa iva prajānāṃ jñānārthināmarthacaraḥ piteva // jm_1.5 //

tasya bhāgyaguṇātiśayasamāvarjito mahāṃ llābhasatkārayaśoviśeṣaḥ prādurabhūt / dharmābhyāsabhāvitamatiḥ kṛtapravrajyāparicayastu bodhisattvo na tenābhireme /

sa pūrvacaryāpariśuddhabuddhiḥ kāmeṣu dṛṣṭvā bahudoṣajātam / gārhasthyamasvāsthyamivāvadhūya kaṃcidvanaprasthamalaṃcakāra // jm_1.6 //

sa tatra niḥsaṅgatayā tayā (ca) prajñāvadātena śamena caiva / pratyādideśeva kukāryasaṅgādviśliṣṭaśiṣṭopaśamaṃ nṛlokam // jm_1.7 //

maitrīmayeṇa praśamena tasya visyandinevānuparītacittāḥ / parasparadrohanivṛttabhāvāstapasvivad vyālamṛgā viceruḥ // jm_1.8 //

ācāraśuddhyā nibhṛtendriyatvātsaṃtoṣayogātkaruṇāguṇācca / asaṃstutasyāpi janasya loke so 'bhūt priyastasya yathaiva lokaḥ // jm_1.9 //

alpecchabhāvātkuhanānabhijñastyaktaspṛho lābhayaśaḥsukheṣu / sa devatānāmapi mānasāni prasādabhaktipravaṇāni cakre // jm_1.10 //

śrutvātha taṃ pravrajitaṃ manuṣyā guṇaistadīyairavabaddhacittāḥ / vihāya bandhūṃśca parigrahāṃśca tacchiṣyatāṃ siddhimivopajagmuḥ // jm_1.11 //

śīle śucāvindriyabhāvanāyāṃ smṛtyapramoṣe praviviktatāyām / maitryādike caiva manaḥsamādhau yathābalaṃ so 'nuśaśāsa śiṣyān // jm_1.12 //

atha kadācitsa mahātmā pariniṣpannabhūyiṣṭhe pṛthūbhūte śiṣyagaṇe pratiṣṭhāpite 'sminkalyāṇe vartmanyavatārite naiṣkramyasatpathaṃ loke saṃvṛteṣvivāpāyadvāreṣu rājamārgīkṛteṣviva sugatimārgeṣu dṛṣṭadharmasukhavihārārthaṃ tatkālaśiṣyeṇājitenānugamyamāno yogānukūlān parvatadarīnikuñjānanuvicacāra /

athātra vyāghravanitāṃ dadarśa girigahvare / prasūtikleśadoṣeṇa gatāṃ nispandamandatām // jm_1.13 //

parikṣāmekṣaṇayugāṃ kṣudhā chātatarodarīm / āhāramiva paśyantīṃ bālānsvatanayānapi // jm_1.14 //

stanyatarṣādupasṛtānmātṛvisrambhanirvyathān / rorūyitaravaiḥ krūrairbhartsayantīṃ parāniva // jm_1.15 //

bodhisattvastu tāṃ dṛṣṭvā dhīro 'pi karuṇāvaśāt / cakampe paraduḥkhena mahīkampādivādrirāṭ // jm_1.16 //

mahatsvapi svaduḥkheṣu vyaktadhairyāḥ kṛpātmakāḥ / mṛdunāpyanyaduḥkhena kampante yattadadbhutam // jm_1.17 //

atha sa bodhisattvaḥ sasaṃbhramāmreḍitapadaṃ svabhāvātiśayavyañjakaṃ karuṇābalasamāhitākṣaraṃ śiṣyamuvāca - vatsa vatsa

paśya saṃsāranairguṇyaṃ mṛgyeṣā svasutānapi / laṅghitasnehamaryādā bhoktumanvicchati kṣudhā // jm_1.18 //

aho batātikaṣṭeyamātmasnehasya rodratā / yena mātāpi tanayānāhārayitumicchati // jm_1.19 //

ātmasnehamayaṃ śatruṃ ko vardhayitumahati / yena kuryāt padanyāsamīdṛśeṣvapi karmasu // jm_1.20 //

tacchīghramanviṣyatāṃ tāvatkutaścidasyāḥ kṣudduḥkhapratīkāraheturyāvanna tanayānātmānaṃ copahanti / ahamapi caināṃ prayatiṣye sāhasādasmānnivārayitum / sa tathetyasmai pratiśrutya prakrāntastadāhārānveṣaṇaparo babhūva / atha bodhisattvastaṃ śiṣyaṃ savyapadeśamativāhya cintāmāpede -

saṃvidyamāne sakale śarīre kasmātparasmānmṛgayāmi māṃsam / yādṛcchikī tasya hi lābhasaṃpat kāryātyayaḥ syācca tathā mamāyam // jm_1.21 //

api ca /

nirātmake bhedini sārahīne duḥkhe kṛtadhne satatāśucau ca / dehe parasmāyupayujyamāne na prītimānyo na vicakṣaṇaḥ saḥ // jm_1.22 //

svasaukhyasaṅgena parasya duḥkhamupekṣyate śaktiparikṣayādvā / na cānyaduḥkhe sati me 'sti saukhyaṃ satyāṃ ca śaktau kimupekṣakaḥ syām // jm_1.23 //

satyāṃ ca śaktau mama yadyupekṣā syādātatāyinyapi duḥkhamagne / kṛtveva pāpaṃ mama tena cittaṃ dahyeta kakṣaṃ mahatāgnineva // jm_1.24 //

tasmātkariṣyāmi śarīrakeṇa taṭaprapātodgatajīvitena / saṃrakṣaṇaṃ putravadhācca mṛgyā mṛgyāḥ sakāśācca tadātmajānām // jm_1.25 //

kiṃ ca bhūyaḥ -

sadarśanaṃ lokahitotsukānāmuttejanaṃ mandaparākramāṇām / saṃharṣaṇaṃ tyāgaviśāradānāmākarṣaṇaṃ sajjanamānasānām // jm_1.26 //

viṣādanaṃ māramahācamūnāṃ prasādanaṃ buddhaguṇapriyāṇām / vrīḍodayaṃsvārthaparāyaṇānāṃ mātsaryalobhopahatātmanāṃ ca // jm_1.27 //

śraddhāpanaṃ yānavarāśritānāṃ vismāpanaṃ tyāgakṛtasmayānām / viśodhanaṃ svargamahāpathasya tyāgapriyāṇāmanumodi nṝṇām // jm_1.28 //

kadā nu gātrairapi nāma kuryāṃ hitaṃ pareṣāmiti yaśca me 'bhūt / manorathastatsaphalīkriyāṃ ca saṃbodhimagryāmapi cāvidūre // jm_1.29 //

api ca /

na spardhayā naiva yaśo 'bhilāṣānna svargalābhānna ca rājyahetoḥ / nātyantike 'pyātmasukhe yathāyaṃ mamādaro 'nyatra parārthasiddheḥ // jm_1.30 //

tathā mamānena samānakālaṃ lokasya duḥkhaṃ ca sukhodayaṃ ca / hartuṃ ca kartuṃ ca sadāstu śaktistamaḥ prakāśaṃ ca yathaiva bhānoḥ // jm_1.31 //

dṛṣṭe guṇe 'nusmṛtimāgato vā spaṣṭaḥ kathāyogamupāgato vā / sarvaprakāraṃ jagato hitāni kuryāmajasraṃ sukhasaṃhitāni // jm_1.32 //

evaṃ sa niścitya parārthasiddhyai prāṇātyaye 'pyāpatitapramodaḥ / manāṃsi dhīrāṇyapi devatānāṃ vismāpayansvāṃ tanumutsasarja // jm_1.33 //

atha sā vyāghrī tena bodhisattvasya śarīranipātaśabdena samutthāpitakautūhalāmarṣā viramya svatanayavaiśasodyamāttato nayane vicikṣepa / dṛṣṭai va ca bodhisattvaśarīramudgataprāṇaṃ sahasābhisṛtya bhakṣayitumupacakrame / atha sa tasya śiṣyo māṃsamanāsādyaiva pratinivṛttaḥ kutropādhyāya iti vilokayaṃstadbodhisattvaśarīramudgataprāṇaṃ tayā vyāghrayuvatyā bhakṣyamāṇaṃ dardaśa / sa (vaidya 6) tatkarmātiśayavismayātprativyūḍhaśokaduḥkhāvegastadguṇāśrayabahumānamivodgirannidamātmagataṃ bruvāṇaḥ śobheta /

aho dayāsya vyasanāture jane svasaukhyanaiḥsaṅgyamaho mahātmanaḥ / aho prakarṣaṃ gamitā sthitiḥ satāmaho pareṣāṃ mṛditā yaśaḥśriyaḥ // jm_1.34 //

aho parākrāntamapetasādhvasaṃ guṇāśrayaṃ prema paraṃ pradarśitam / aho namaskāraviśeṣapātratāṃ prasahya nītāsya guṇātanustanuḥ // jm_1.35 //

nisargasaumyasya vasuṃdharādhṛteraho pareṣāṃ vyasaneṣvamarṣitā / aho madīyā gamitā prakāśatāṃ khaṭuṅkatā vikramasaṃpadānayā // jm_1.36 //

anena nāthena sanāthatāṃ gataṃ na śocitavyaṃ khalu sāṃprataṃ jagat / parājayāśaṅkitajātasaṃbhramo dhruvaṃ viniścāsaparo 'dya manmathaḥ // jm_1.37 //

sarvathā namo 'stvasmai mahābhāgāya sarvabhūtaśaraṇyāyātivipulakāruṇyāyāprameyasattvāya bhūtārthabodhisattvāya mahāsattvāyeti / atha sa tamarthaṃ sabrahmacāribhyo nivedayāmāsa /

tatkarmavismitamukhairatha tasya śiṣyairgandharvayakṣabhujagaistridaśādhipaiśca / mālyāmbarābharaṇacandanacūrṇavarṣaiśchannā tadasthivasudhā vasudhā babhūva // jm_1.38 //

tadevaṃ sarvasattveṣvakāraṇaparamavatsalasvabhāvaḥ sarvabhūtātmabhūtaḥ pūrvajanmasvapi sa bhagavāniti buddhe bhagavati paraḥ prasādaḥ kāryaḥ / jātaprasādaiśca buddhe bhagavati parā prītirutpādayitavyā / evamāyatanagato naḥ prasāda ityevamapyunneyam / tathā satkṛtya dharmaḥ śrotavyaḥ / evaṃ duṣkaraśatasamudānītatvāt karuṇāvarṇe 'pi vācyamevaṃ svabhāvātiśayasya niṣpādikā parānugrahapravṛttihetuḥ karuṇeti /

iti vyāghrījātakaṃ prathamam

2. śibijātakam

duṣkaraśatasamudānīto 'yamasmadarthaṃ tena bhagavatā saddharma iti satkṛtya śrotavyaḥ / tadyathānuśrūyate-

bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavānaparimitakālābhyāsātsātmībhūtopacitapuṇyakarmā kadācicchibīnāṃ rājā babhūva / sa bālyātprabhṛtyeva bṛddhopāsanaratirvinayānurakto 'nuraktaprakṛtiḥ prakṛtimedhāvitvādanekavidyādhigamavipulataramatirutsāhamaṃtraprabhāva[prabhutva]śaktidaivasaṃpannaḥ svā iva prajāḥ prajāḥ pālayati sma /

tasmiṃstrivargānuguṇā guṇaughāḥ saṃharṣayogādiva saṃniviṣṭāḥ / samastarūpā vibabhurna cāsurvirodhasaṃkṣobhavipannaśobhāḥ // jm_2.1 //

viḍambanevāvinayoddhatānāṃ durmedhasāmāpadivātikaṣṭā / alpātmanāṃ yā madireva lakṣmīrbabhūva sā tatra yathārthanāmā // jm_2.2 //

udārabhāvātkaruṇāguṇācca vittādhipatyācca sa rājavaryaḥ / reme 'rthināmīpsitasiddhiharṣādakliṣṭaśobhāni mukhāni paśyan // jm_2.3 //

atha sa rājā dānapriyatvātsamantato nagarasya sarvopakaraṇadhanadhānyasamṛddhā dānaśālāḥ kārayitvā svamāhātmyānurūpaṃ yathābhiprāyasaṃpāditaṃ sopacāraṃ manoharamanatikrāntakālasubhagaṃ dānavarṣaṃ kṛtayugamegha iva vavarṣa / annamannārthibhyaḥ, pānaṃ pānārthibhyaḥ, śayanāsanavasanabhojanagandhamātyarajatasuvarṇādikaṃ tattadarthibhyaḥ / atha tasya rājñaḥ pradānaudāryaśravaṇādvismitapramuditahṛdayā nānādigabhilakṣitadeśanivāsinaḥ puruṣāstaṃ deśamupajagmuḥ /

parītya kṛtsnaṃ manasā nṛlokamanyeṣvalabdhapraṇayāvakāśāḥ / tamarthinaḥ prītamukhāḥ samīyurmahāhradaṃ vanyagajā yathaiva // jm_2.4 //

atha sa rājā samantataḥ samāpatato lābhāśāpramuditamanasaḥ pathikajananepathyapracchāditaśobhasya vanīpakajanasya

viproṣitasyeva suhṛjjanasya saṃdarśanātprītivijṛmbhitākṣaḥ / yācñāṃ priyākhyānamivābhyanandaddattvā ca tuṣṭayārthijanaṃ jigāya // jm_2.5 //

dānodbhavaḥ kīrtimayaḥ sugandhastasyārthināṃ vāganilaprakīrṇaḥ / madaṃ jahārānyanarādhipānāṃ gandhadvipasyeva paradvipānām // jm_2.6 //

atha kadācitsa rājā dānaśālāḥ samanuvicaraṃstṛptatvādarthijanasya praviralaṃ yācakajanasaṃpātamabhisamīkṣya dānadharmasyānutsarpaṇānna tuṣṭimupajagāma /

tarṣa vininye 'rthijanastametya na tvarthinaḥ prāpya sa dānaśauṇḍaḥ / na hyasya dānavyavasāyamarthī yācñāpramāṇena śaśāka jetum // jm_2.7 //

tasya buddhirabhavat - atisabhāgyāste satpuruṣaviśeṣā ye visrambhaniryantraṇapraṇayamarthibhiḥ svagātrāṇyapi yācyante / mama punaḥ pratyākhyānarūkṣākṣaravacanasaṃtarjita ivārthijano dhanamātrake 'pragalbhapraṇayaḥ saṃvṛtta iti /

atha kṣitīśasya tamatyudāraṃ gātreṣvapi sveṣu nivṛttasaṅgam / vijñāya dānāśrayiṇaṃ vitarkaṃ patipriyā strīva mahī cakampe // jm_2.8 //

atha śakro devendraḥ kṣititalacalanādakampite vividharatnaprabhodbhāsini sumerau parvatarāje kimidamiti samutpatitavitarkastasya rājña imaṃ vitarkātiśayaṃ dharaṇītalacalananimittamavetya vismayāvarjitahṛdayaścintāmāpede /

dānātiharṣoddhatamānasena vitarkitaṃ kiṃ svididaṃ nṛpeṇa / ābadhya dānavyavasāyakakṣyāṃ svagātradānasthiraniścayena // jm_2.9 //

tanmīmāṃsiṣye tāvadenamiti / atha tasya rājñaḥ paṣaṃdi niṣaṇṇasyāmātyagaṇaparivṛtasya samucitāyāṃ kṛtāyāmarthijanasya kaḥ kimicchatītyāhvānāvaghoṣaṇāyāmuddhāṭyamāneṣu kośādhyakṣādhisthiteṣu (vaidya 9) maṇikanakarajatadhananicayeṣu viśleṣyamāṇāsu puṭāsu vividhavasanaparipūrṇagarbhāsu samupāvartyamāneṣu vinītavividhavāhanaskandhapratiṣṭhitayugeṣu vicitreṣu yānaviśeṣeṣu pravṛttasaṃpāte 'rthijane śakro devānāmindro vṛddhamandhaṃ brāhmaṇarūpamabhinirmāya rājñaścakṣuḥpathe prādurabhavat / atha tasya rājñaḥ kārūṇyamaitrīparibhāvitayā dhīraprasannasaumyayā pratyudgata iva pariṣvakta iva ca dṛṣṭyā kenārtha ityupanimantryamāṇaḥ kṣitipānucarairnṛpatisamopamupetya jayāśīrvacanapuraḥsaraṃ rājānamityuvāca -

dūrādapaśyansthaviro 'bhyupetastvaccakṣuṣo 'rthī kṣitipapradhāna / ekekṣaṇenāpi hi paṅkajākṣa gamyeta lokādhipa lokayātrā // jm_2.10 //

atha sa bodhisattvaḥ samamilaṣitamanorathaprasiddhyā paraṃ prītyutsavamanubhavan kisvididaṃ satyamevoktaṃ brāhmaṇena syāduta vikalpābhyāsānmayaivamavadhāritamiti jātavimarśaścakṣuryācñāpriyavacanaśravaṇatṛṣitamatistaṃ cakṣuryācanakamuvāca -

kenānuśiṣṭastvamihābhyupeto māṃ yācituṃ brāhmaṇamukhya cakṣuḥ / sudustyajaṃ cakṣuriti pravādaḥ saṃbhāvanā kasya mayi vyatītā // jm_2.11 //

atha sa brāhmaṇaveṣadhārī śakro devendrastasya rājña āśayaṃ viditvovāca -

śakrasya śakrapratimānuśiṣṭyā tvāṃ yācituṃ cakṣurihātago 'smi / saṃbhāvanāṃ tasya mamaiva cāśāṃ cakṣuḥpradānātsaphalīkuruṣva // jm_2.12 //

atha sa rājā śakrasaṃkīrtanānnunamasya brāhmaṇasya bhavitrī devatānubhāvādanena vidhinā cakṣuḥsaṃpaditi matvā pramodaviśadākṣaramenamuvāca -

yenābhyupeto 'si manorathena tameṣa te brāhmaṇa pūrayāmi / ākāṅkṣamāṇāya madekamakṣi dadāmi cakṣurdvayamapyahaṃ te // jm_2.13 //

sa tvaṃ vibuddhanayanotpalaśobhitāsyaḥ saṃpaśyato vraja yathābhimataṃ janasya / syāt kiṃ nu so 'yamuta neti vicāradolālolasya so 'yamiti cotthitavismayasya // jm_2.14 //

atha tasya rājño 'mātyāścakṣuḥpradānāvasāyamavetya sasaṃbhramāvegaviṣādavyathitamanaso rājānamūcuḥ -

dānātiharṣādanayamasamīkṣyāhitodayam / prasīda deva mā maivaṃ na cakṣurdātumarhasi // jm_2.15 //

ekasyārthe dvijasyāsya mā naḥ sarvānparākṛthāḥ / alaṃ śokāgninā dagdhuṃ sukhaṃ saṃvardhitāḥ prajāḥ // jm_2.16 //

dhanāni lakṣmīpratibodhanāni śrīmanti ratnāni payasvinīrgāḥ / rathān vinītāṃśca yujaḥ prayaccha madorjitaśrīlalitān dvipānvā // jm_2.17 //

samuccarannūpuranisvanāni śaratpayodābhyadhikadyutīni / gṛhāṇi sarvartusukhāni dehi mā dāḥ svacakṣurjagadekacakṣuḥ // jm_2.18 //

vimṛśyatāmapi ca tāvanmahārāja /

anyadīyaṃ kathaṃ nāma cakṣuranyatra yojyate / atha devaprabhāvo 'yaṃ tvaccakṣuḥ kimapekṣyate // jm_2.19 //

api ca deva /

cakṣuṣā kiṃ daridrasya parābhyudayasākṣiṇā / dhanameva yato dehi deva mā sāhasaṃ kṛthāḥ // jm_2.20 //

atha sa rājā tānamātyānsānunayamadhurākṣaramityuvāca -

adāne kurute buddhiṃ dāsyāmītyabhidhāya yaḥ / sa lobhapāśaṃ prabhraṣṭamātmani pratimuñcati // jm_2.21 //

dāsyāmīti pratijñāya yo 'nyathā kurute manaḥ / kārpaṇyāniścitamateḥ kaḥ syātpāpatarastataḥ // jm_2.22 //

sthirīkṛtyārthināmāśāṃ dāsyāmīti pratijñayā / visaṃvādanarūkṣasya vacaso nāsti niṣkṛtiḥ // jm_2.23 //

yadapi ceṣṭaṃ devatānubhāvādeva cakṣurasya kiṃ na saṃbhavatītyatra śrūyatām -

naikakāraṇasādhyatvaṃ kāryāṇāṃ nanu dṛśyate / kāraṇāntarasāpekṣaḥ syāddevo 'pi vidhiryataḥ // jm_2.24 //

tanna me dānātiśayavyavasāye vidhnāya vyāyantumarhanti bhavanta iti / amātyā ūcuḥ - dhanadhānyaratnāni devo dātumarhati na svacakṣuriti vijñāpitamasmābhiḥ / tanna devaṃ vayamatīrthe pratārayāmaḥ / rājovāca -

yadeva yācyeta tadeva dadyānnānīpsitaṃ prīṇayatīha dattam / kimuhyamānasya jalena toyairdāsyāmyataḥ prārthitamarthamasmai // jm_2.25 //

atha tasya rājño dṛḍhataravisrambhapraṇayaḥ snehāvegādanapekṣitopacāro 'mātyamukhyastaṃ rājānamityuvāca - mā tāvad bhoḥ

yā nālpena tapaḥsamādhividhinā saṃprāpyate kenacid yāmāsādya ca bhūribhirmakhaśataiḥ kīrti divaṃ cāpnuyāt / saṃprāptāmatipatya tāṃ nṛpatitāṃ śakrarddhivispardhinīṃ kiṃ dṛṣṭvā nayane praditsati bhavānko 'yaṃ kutastyo vidhiḥ // jm_2.26 //

labdhāvakāśastridaśeṣu yajñaiḥ kīrtyā samantādavabhāsamānaḥ / narendracūḍādyutirañjitāṅghriḥ kiṃ lipsamāno nu dadāsi cakṣuḥ // jm_2.27 //

atha sa rājā tamamātyaṃ sānunayamityuvāca -

nāyaṃ yatnaḥ sārvabhaumatvamāptuṃ naiva svargaṃ nāpavargaṃ na kīrtim / trātuṃ lokānityayaṃ tvādaro me yācñākleśo mā ca bhūdasya moghaḥ // jm_2.28 //

atha sa rājā nīlotpaladalaśakalarucirakānti nayanamekaṃ vaidyaparidṛṣṭena vidhinā śanakairakṣatamutpāṭya parayā prītyā cakṣuryācanakāya prāyacchat / atha śakro devendrastādṛśamṛddhyabhisaṃskāraṃ cakre yathā dadarśa sa rājā saparijanastattasya cakṣuścakṣuḥsthāne pratiṣṭhitam / athonmiṣitaikacakṣuṣaṃ cakṣuryācanakamabhivīkṣya sa rājā parameṇa praharṣeṇa samāpūrṇahṛdayo dvitīyamapyasmai nayanaṃ prāyacchat /

tataḥ sa rājā nayane pradāya vipadmapadmākaratulyavaktraḥ / paurairasādhāraṇatuṣṭirāsītsamagracakṣurdadṛśe dvijaiśca // jm_2.29 //

antaḥpure 'tha manujādhipateḥ pure ca śokāśrubhirvasumatī siṣice samantāt / śakrastu vismayamavāpa parāṃ ca tuṣṭiṃ saṃbodhaye nṛpamakampyamatiṃ samīkṣya // jm_2.30 //

atha śakrasya vismayāvarjitahṛdayasyaitadabhavat -

aho dhṛtiraho sattvamaho sattvahitaiṣitā / pratyakṣamapi karmedaṃ karotīva vicāraṇām // jm_2.31 //

tannāyamāścaryasattvaściramimaṃ parikleśamanubhavitumarhati / yataḥ prayatiṣye cakṣurasyopāyapradarśanādutpādayitum / atha tasya rājñaḥ kramātsaṃrūḍhanayanavraṇasyāvagītapratanūbhūtāntaḥpurapaurajānapadaśokasya pravivekakāmatvādudyānapuṣkariṇyāstīre kusumabharāvanatarucirataruvaranicite mṛdusurabhiśiśirasukhapavane madhukaragaṇopakūjite paryaṅkeṇa niṣaṇṇasya śakro devendraḥ purastātprādurabhavat / ka eṣa iti ca rājñā paryanuyukto 'vravīt -

śakro 'hamasmi devendrastvatsamīpamupāgataḥ /

rājovāca / svāgatam / ājñāpyatāṃ kenārtha iti / sa upacārapuraḥsaramukto rājānaṃ punaruvāca - varaṃ vṛṇīṣva rājarṣe yadicchasi taducyatām // jm_2.32 // atha sa rājā pradānasamucitatvādanabhyastayācñākārpaṇyamārgo vidhṛtya vismayaśauṭīryamenamuvāca -

prabhūtaṃ me dhanaṃ śakra śaktimacca mahad balam / andhabhāvāttvidānīṃ me mṛtyurevābhirocate // jm_2.33 //

kṛtvāpi paryāptamanorathāni prītiprasādādhikalocanāni / mukhāni paśyāmi na yācakānāṃ yattena mṛtyurdayito mamendra // jm_2.34 //

śakra uvāca - alamalamanena te vyavasāyena / satpuruṣā evedṛśānyanuprāpnuvanti / api ca pṛcchāmi tāvad bhavantam /

imāmavasthāṃ gamitasya yācakaiḥ kathaṃ nu te saṃprati teṣu mānasam / pracakṣva tattāvadalaṃ nigūhituṃ vrajeśca saṃpratyapanīya tāṃ yathā // jm_2.35 //

rājovāca - ko 'yamasmān vikatthayitumatrabhavato nirbandhaḥ? api ca devendra śrūyatām -

tadaiva caitarhi ca yācakānāṃ vacāṃsi yācñāniyatākṣarāṇi / āśīrmayāṇīva mama priyāṇi yathā tathodetu mamaikamakṣi // jm_2.36 //

atha tasya rājñaḥ satyādhiṣṭhānabalāt puṇyopacayaviśeṣācca vacanasamanantaramevendranīlaśakalākrāntamadhyamiva nīlotpaladalasadṛśamekaṃ cakṣuḥ prādurabhavat / prādurbhūṃte ca tasminnayanāścarye pramuditamanāḥ sa rājā punarapi śakramuvāca -

yaścāpi māṃ cakṣurayācataikaṃ tasmai mudā dve nayane pradāya / prītyutsavaikāgramatiryathāsaṃ dvitīyamapyakṣi tathā mamāstu // jm_2.37 //

athābhivyāhārasamanantarameva tasya rājño vispardhamānamiva tena nayanena dvitīyaṃ cakṣuḥ prādurabhavat /

tataścakampe sadharādharā dharā vyatītya velāṃ prasasāra sāgaraḥ / prasaktagambhīramanojñanisvanāḥ prasasvanurduṃndubhayo divaukasām // jm_2.38 //

prasādaramyaṃ dadṛśe vapurdiśāṃ rarāja śuddhyā śaradīva bhāskaraḥ / paribhramaccandanacūrṇarañjitaṃ papāta citraṃ kusumaṃ nabhastalāt // jm_2.39 //

samāyayurvismayaphullalocanā divaukasastatra sahāpsarogaṇāḥ / vavau manojñātmaguṇaḥ samīraṇo manassu harṣo jagatāṃ vyajṛmbhata // jm_2.40 //

udīritā harṣaparītamānasairmaharddhibhirbhūṃtagaṇaiḥ savismayaiḥ / nṛpasya karmātiśayastavāśrayāḥ samantataḥ śuśruvire giraḥ śubhāḥ // jm_2.41 //

aho bataudāryamaho kṛpālutā viśuddhatā paśya yathāsya cetasaḥ / aho svasaukhyeṣu nirutsukā matirnamo 'stu te 'bhyudgatadhairyavikrama // jm_2.42 //

sanāthatāṃ sādhu jagadgataṃ tvayā punarvibuddhekṣaṇapaṅkajaśriyā / amogharūpā bata puṇyasañcayāścirasya dharmeṇa khalūrjitaṃ jitam // jm_2.43 //

atha śakraḥ sādhu sādhvityenamabhisaṃrādhya punaruvāca -

na no na vidito rājaṃstava śuddhāśayāśayaḥ / evaṃ nu pratidatte te mayeme nayane nṛpa // jm_2.44 //

samantādyojanaśataṃ śailairapi tiraskṛtam / draṣṭumavyāhatā śaktirbhaviṣyatyanayośca te // jm_2.45 //

ityuktvā śakrastathaiva cāntardadhe / atha bodhisattvo vismayapūrṇamanobhirmandamandanimeṣapravikasitanayanairamātyairanuyātaḥ pauraiścābhivīkṣyamāṇo jayāśīrvacanapuraḥsaraiśca brāhmaṇairabhinandyamānaḥ puravaramucchritadhvajavicitrapatākaṃ pravitanyamānābhyudayaśobhamabhigamya parṣadi niṣaṇṇaḥ sabhājanārthamabhigatasyāmātyapramukhasya brāhmaṇavṛddhapaurajānapadasyaivamātmopanāyikaṃ dharmaṃ deśayāmāsa -

ko nāma loke śithilādaraḥ syāt kartuṃ dhanenārthijanapriyāṇi / divyaprabhāve nayane mameme pradānapuṇyopanate samīkṣya // jm_2.46 //

anekaśailāntaritaṃ yojanānāṃ śatādapi / adūrasthitavispaṣṭaṃ dṛśyaṃ paśyāmi sarvataḥ // jm_2.47 //

parānukampāvinayābhijātāddānātparaḥ ko 'bhyudayābhyupāyaḥ / yanmānuṣaṃ cakṣurihaiva dattvā prāptaṃ mayā 'mānuṣadivyacakṣuḥ // jm_2.48 //

etadviditvā śibayaḥ pradānairbhogena cārthān saphalīkurudhvam / loke parasminniha caiṣa panthāḥ kīrtipradhānasya sukhodayasya // jm_2.49 //

dhanasya niḥsāralaghoḥ sa sāro yaddīyate lokahitonmukhena / nidhānatāṃ yāti hi dīyamānamadīyamānaṃ nidhanaikaniṣṭham // jm_2.50 //

tadevaṃ duṣkaraśatasamudānīto 'yamasmadarthaṃ tena bhagavatā saddharma iti satkṛtya śrotavyaḥ / tathāgatamāhātmye pūrvavacca karuṇāvarṇe 'pi vācyam - ihaiva puṇyaphalapradarśane caivaṃ satkṛtyopacitāni puṇyānīhaiva puṣpamātramātmaprabhāvasya kīrtisaṃtatimanoharaṃ pradarśayantīti //

iti śibijātakaṃ dvitīyam /

3. kulmāṣapiṇḍījātakam

cittaprasādodgataṃ pātrātiśayapratipāditaṃ ca nālpakaṃ nāma dānamasti vipākamahattvāt / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavānkośalādhipatirbabhūva / tasyotsāhamantraprabhū [tvaśaktisampatprabhṛtīnāṃ prakarṣiṇāmapi rājaguṇānāṃ vibhūtimatiśiśye daivasampadguṇaśobhā /

guṇāstasyādhikaṃ rejurdaivasamapadvibhūṣaṇāḥ / kiraṇā iva candrasya śaradunmīlitaśriyaḥ // jm_3.1 //

tatyāja dṛptānapi tasya śatrūn rakteva reme tadapāśriteṣu / ityāsa tasyānyanarādhipeṣu kopaprasādānuvidhāyinī śrīḥ // jm_3.2 //

dharmātmakatvānna ca nāma tasya paropatāpāśivamāsa cetaḥ / bhṛtyānurāgastu tathā jajṛmbhe dviṣatsu lakṣmīrna yathāsya reme // jm_3.3 //

so 'nantarātītāṃ svajātimanusasmāra / tadanusmaraṇācca samupajātasaṃvego viśeṣavattaraṃ śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakebhyaḥ sukhahetunidānaṃ dānamadācchīlasaṃvaramanavarataṃ pupoṣa poṣadhaniyamaṃ ca parvadivaseṣu samādade / abhīkṣṇaṃ ca rājā parṣadi svasmiṃścāntaḥpure puṇyaprabhāvodbhāvanāllokaṃ śreyasi niyoktukāmaḥ pratītahṛdayo gāthādvayamiti niyatārthaṃ babhāṣe -

na sugataparicaryā vidyate svalpikāpi pratanuphalavibhūtiryacchrutaṃ kevalaṃ prāk / tadidamalavaṇāyāḥ śuṣkarūkṣārūṇāyāḥ phalavibhavamahattvaṃ paśya kulmāṣapiṇḍyāḥ // jm_3.4 //

rathaturagavicitraṃ mattanāgendranīlaṃ balamakṛśamidaṃ me medinī kevalā ca / bahu dhanamanuraktā śrīrudārāśca dārāḥ phalasamudayaśobhāṃ paśya kulmāṣapiṇḍyāḥ // jm_3.5 //

tamamātyā brāhmaṇavṛddhāḥ pauramukhyāśca kautūhalādhūrṇitamanaso 'pi na prasahante sma paryanuyoktuṃ kimabhisamīkṣya mahārājo gāthādvayamidamabhīkṣṇaṃ bhāṣata iti / atha tasya rājño vāgnityatvādavyāhatatarapraṇayaprasarā devī samutpannakautūhalā saṃkathāprastāvāgataṃ parṣadi paryapṛcchadenam /

niyatamiti narendra bhāṣase hṛdayagatāṃ mudamudgiranniva / bhavati mama kutūhalākulaṃ hṛdayamidaṃ kathitena tena te // jm_3.6 //

tadarhati śrotumayaṃ jano yadi pracakṣva tatkiṃ nviti bhāṣase nṛpa / rahasyamevaṃ ca na kīrtyate kvacitprakāśamasmācca mayāpi pṛcchyate // jm_3.7 //

atha sa rājā prītyabhisnigdhayā dṛṣṭyā samabhivīkṣya devīṃ smitapravikasitavadana uvāca -

avibhāvya nimittārthaṃ śrutvodgāramimaṃ mama / na kevalaṃ tavaivātra kautūhalacalaṃ manaḥ // jm_3.8 //

samantamapyetadamātyamaṇḍalaṃ kutūhalāghūrṇitalolamānasam / puraṃ ca sāntaḥpuramatra tena me niśamyatāṃ yena mayaivamucyate // jm_3.9 //

suptaprabuddha iva jātimanusmarāmi yasyāmihaiva nagare bhṛtako 'hamāsam / śīlānvito 'pi dhanamātrasamucchritebhyaḥ karmābhirādhanasamarjitadīnavṛttiḥ // jm_3.10 //

so 'haṃ bhṛtiṃ paribhavaśramadainyaśālāṃ trāṇāśayātsvayamavṛttibhayādvivikṣuḥ / bhikṣārthinaśca caturaḥ śramaṇānapaśyaṃ vaśyendriyānanugatāniva bhikṣulakṣmyā // jm_3.11 //

tebhyaḥ prasādamṛdunā manasā praṇamya kulmāṣamātrakamadāṃ prayataḥ svagehe / tasyāṅkarodaya ivaiṣa yadanyarājacūḍāprabhāścaraṇareṇuṣu me niṣaktāḥ // jm_3.12 //

tadetadabhisandhāya mayaivaṃ devi kathyate / puṇyena ca labhe tṛptimarhatāṃ darśanena ca // jm_3.13 //

atha sā devī praharṣavismayaviśālākṣī sabahumānamudīkṣamāṇā rājānamityuvāca / upapannarūpaḥ puṇyānāmayamevaṃvidho vipākābhyudayaviśeṣaḥ / puṇyaphalapratyakṣiṇaśca mahārājasya yadayaṃ puṇyeṣvādaraḥ / tadevameva pāpapravṛttivimukhaḥ piteva prajānāṃ samyakparipālanasumukhaḥ puṇyagaṇārjanābhimukhaḥ /

yaśaḥśriyā dānasamṛddhayā jvalanpratiṣṭhitājñaḥ pratirājamūrdhasu / samīraṇākuñcitasāgarāmvarāṃ ciraṃ mahīṃ dharmanayena pālaya // jm_3.14 //

rājovāca - kiṃ hyetaddevi na syāt?

so 'haṃ tameva punarāśrayituṃ yatiṣye śreyaḥpathaṃ samabhilakṣitaramyacihnam / lokaḥ praditsati hi dānaphalaṃ niśamya dāsyāmyahaṃ kimiti nātmagataṃ niśamya // jm_3.15 //

atha sa rājā devīṃ devīmiva śriyā jvalantīmabhisnigdhamavekṣya śrīsampattihetukutūhalahṛdayaḥ punaruvāca -

candralekheva tārāṇāṃ strīṇāṃ madhye virājase / akṛthāḥ kiṃ nu kalyāṇi karmātimadhurodayam // jm_3.16 //

devyuvāca - asti deva kiñcidahamapi pūrvajanmavṛttiṃ samanusmarāmīti / kathaya kathayedānīmiti ca sādaraṃ rājñā paryanuyuktovāca -

bālye 'nubhūtamiva tatsamanusmarāmi dāsī satī yadahamuddhṛtabhaktamekam / kṣīṇāsravāya munaye vinayena dattvā supteva tatra samavāpamiha prabodham // jm_3.17 //

etatsmarāmi kuśalaṃ naradeva yena tvannāthatāmupagatāsmi samaṃ pṛthivyā / kṣīṇāsraveṣu na kṛtaṃ tanu nāma kiñcidityuktavānasi yathaiva munistathaiva // jm_3.18 //

atha sa rājā puṇyaphalapradarśanātpuṇyeṣu samutpāditabahumānāmabhiprasannamanasaṃ parṣadaṃ vismayaikāgrāmavetya niyatamīdṛśaṃ kiñcitsamanuśaśāsa -

alpasyāpi śubhasya vistaramimaṃ dṛṣṭvā vipākaśriyaḥ syātko nāma na dānaśīlavidhinā puṇyakriyātatparaḥ / naiva draṣṭumapi kṣamaḥ sa puruṣaḥ paryāptavitto 'pi san yaḥ kārpaṇyatamisrayāvṛtamatirnāpnoti dānairyaśaḥ // jm_3.19 //

tyaktavyaṃ vivaśena yanna ca tathā kasmaicidarthāya yat tannyāyena dhanaṃ tyajanyadi guṇaṃ kañcitsamudbhāvayet / ko 'sau tatra bhajeta matsarapathaṃ jānanguṇānāṃ rasaṃ prītyādyā vividhāśca kīrtyanusṛtā dānapratiṣṭhāguṇāḥ // jm_3.20 //

dānaṃ nāma mahānidhānamanugaṃ caurādyasādhāraṇaṃ dānaṃ matsaralobhadoṣarajasaḥ prakṣālanaṃ cetasaḥ / saṃsārādhvapariśramāpanayanaṃ dānaṃ sukhaṃ vāhanaṃ dānaṃ naikasukhopadhānasumukhaṃ sanmitramātyantikam // jm_3.21 //

vibhavasamudayaṃ vā dīptamājñāguṇaṃ vā tridaśapuranivāsaṃ rūpaśobhāguṇaṃ vā / yadabhilaṣati sarvaṃ tatsamāpnoti dānād iti parigaṇitārthaḥ ko na dānāni dadyāt // jm_3.22 //

sārādānaṃ dānamāhurdhanānām aiśvaryāṇāṃ dānamāhurnidānam / dānaṃ śrīmatsajjanatvāvadānaṃ bālyaprajñaiḥ pāṃsudānaṃ sudānam // jm_3.23 //

atha sā parṣattasya rājñastadgrāhakaṃ vacanaṃ sabahumānamabhinandya pradānādipratipattyabhimukhī babhūva /

tadevaṃ cittaprasādodgataṃ pātrātiśayapratipāditaṃ ca nālpakaṃ nāma dānamasti vipākamahattvāditi prasannacittenānuttare puṇyakṣetra āryasaṃghe dānaṃ dadatā parā prītirutpādayitavyā / adūre mamāpyevaṃvidhā ato viśiṣṭatarāśca sampattaya iti /

iti kulmāṣapiṇḍījātakaṃ tṛtīyam /

4. śreṣṭhijātakam

atyayamapyavigaṇayya ditsanti satpuruṣāḥ / kena nāma svasthena na dātavyaṃ syāt? tadyathānuśrūyate -

bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavānbhāgyātiśayaguṇādutthānasampadā cādhigatavipuladhanasamṛddhiraviṣamavyavahāraśīlatvālloke bahumānaniketabhūta udārābhijanavānanekavidyākalāvikalpādhigamavimalataramatirguṇamāhātmyādrājñā samupahṛtasammānaḥ pradānaśīlatvāllokasādhāraṇavibhavaḥ śreṣṭhī babhūva /

arthibhiḥ prītahṛdayaiḥ kīrtyamānamitastataḥ / tyāgaśauryonnataṃ nāma tasya vyāpa diśo daśa // jm_4.1 //

dadyānna dadyāditi tatra nāsīdvicāradolācalamānaso 'rthī / khyātāvadāne hi babhūva tasminvisrambhadhṛṣṭapraṇayo 'rthivargaḥ // jm_4.2 //

nā 'sau jugopātmasukhārthamarthaṃ na spardhayā lobhaparābhavādvā / sattvārthiduḥkhaṃ na śaśāka soḍhuṃ nāstīti vaktuṃ ca tato jugopa // jm_4.3 //

atha kadācittasya mahāsattvasya bhojanakāle snātānuliptagātrasya kuśalodārasūdopakalpite samupasthitevarṇagandharasasparśādiguṇasamudite vicitre bhakṣyabhojyādividhau tatpuṇyasambhārābhivṛddhikāmo jñānāgninirdagdhasarvakleśendhanaḥ pratyekabuddhastadgṛhamabhijagāma bhikṣārthī / samupetya ca dvārakoṣṭhake vyatiṣṭhata /

aśaṅkitācañcaladhīrasaumyamavekṣamāṇo yugamātramurvyāḥ / tatrāvatasthe praśamābhijātaḥ sa pātrasaṃsaktakarāgrapadmaḥ // jm_4.4 //

atha māraḥ pāpīyānbodhisattvasya tāṃ dānasampadamamṛṣyamāṇastadvidhnārthamantarā ca taṃ bhadantamantarā ca dvāradehalīṃ pracalajvālākarālodaramanekapauruṣamatigambhīraṃ bhayānakadarśanaṃ sapratibhayanirghoṣaṃ narakamabhinirmame visphuradbhiranekairjanaśatairācitam / atha bodhisattvaḥ pratyekabuddhaṃ (vaidya 21) bhikṣārthinamabhigatamālokya patnīmuvāca - bhadre svayamāryāya paryāptaṃ piṇḍapātaṃ dehīti / sā tatheti pratiśrutya praṇītaṃ bhakṣyabhojyamādāya prasthitā / narakamālokya dvārakoṣṭhakasamīpe bhayaviṣādacañcalākṣī sahasā nyavartata / kimetaditi ca bhartrā paryanuyuktā samāpatitasādhvasāpihitakaṇṭhī tatkathañcittasmai kathayāmāsa / atha bodhisattvaḥ kathamayamāryo madgṛhādanavāptabhikṣa eva pratiyāsyatīti sasambhramaṃ tattasyāḥ kathitamanādṛtya svayameva ca praṇītaṃ bhakṣyabhojyamādāya tasya mahātmanaḥ piṇḍapātaṃ pratipādayitukāmo dvārakoṣṭhakasamīpamabhigatastamatibhīṣaṇamantarā narakaṃ dadarśa / tasya kiṃ svididamiti samutpannavitarkasya māraḥ pāpīyānbhavanabhitterviniḥsṛtya saṃdṛśyamānadivyādbhūtavapurantarikṣe sthitvā hitakāma iva nāmābravīt - gṛhapate mahārauravanāmāyaṃ mahānarakaḥ /

arthipraśaṃsāvacanapralubdhā ditsanti dānavyasanena ye 'rthān / śaratsahasrāṇi bahūni teṣāmasminnivāso 'sulabhapravāsaḥ // jm_4.5 //

arthastrivargasya viśeṣahetustasminhate kena hato na dharmaḥ / dharmaṃ ca hatvārthanibarhaṇena kathaṃ nu na syānnarakapratiṣṭhaḥ // jm_4.6 //

dānaprasaṅgena ca dharmamūlaṃ ghnatā tvayārthaṃ yadakāri pāpam / tvāmattumabhyudgatametadasmājjvālāgrajihvaṃ narakāntakāsyam // jm_4.7 //

tatsādhu dānādviniyaccha buddhimevaṃ hi sadyaḥpatanaṃ na te syāt / viceṣṭamānaiḥ karuṇaṃ rudadbhirmā dātṛbhirgāḥ samatāmamībhiḥ // jm_4.8 //

pratigrahītā tu jano 'bhyupaiti nivṛttadānāpanayaḥ suratvam / tatsvargamārgāvaraṇādviramya dānodyamātsaṃyamamāśrayasva // jm_4.9 //

atha bodhisattvo nūnamasyaitaddurātmano mama dānavighnāya viceṣṭitamityavagamya sattvāvaṣṭambhadhīraṃ vinayamadhurāvicchedaṃ niyatamityavocadenam /

asmaddhitāvekṣaṇadakṣiṇena vidarśito 'yaṃ bhavatāryamārgaḥ / yuktā viśeṣeṇa ca daivateṣu parānukampānipuṇā pravṛttiḥ // jm_4.10 //

doṣodayātpūrvamanantaraṃ vā yuktaṃ tu tacchāntipathena gantum / gate prayāsaṃ hyupacāradoṣairvyādhau cikitsāpraṇayo vighātaḥ // jm_4.11 //

idaṃ ca dānavyasanaṃ madīyaṃ śaṅke cikitsāviṣayavyatītam / tathā hyanādṛtya hitaiṣitāṃ te na me manaḥ saṅkacati pradānāt // jm_4.12 //

dānādadharmaṃ ca yadūcivāṃstvamarthaṃ ca dharmasya viśeṣahetum / tanmānuṣī neyamavaiti buddhirdānādṛte dharmapatho yathārthaḥ // jm_4.13 //

nidhīyamānaḥ sa nu dharmahetuścauraiḥ prasahyātha vilupyamānaḥ / oghodarāntarvinimagnamūrtirhutāśanasyāśanatāṃ gato vā // jm_4.14 //

yaccāttha dātā narakaṃ prayāti pratigrahītā tu surendralokam / vivardhitastena ca me tvayā 'yaṃ dānodyamaḥ saṃyamayiṣyatāpi // jm_4.15 //

ananyathā cāstu vacastavedaṃ svargaṃ ca me yācanakā vrajantu / dānaṃ hi me lokahitārthamiṣṭaṃ nedaṃ svasaukhyodayasādhanāya // jm_4.16 //

atha sa māraḥ pāpīyānpunarapi bodhisattvaṃ hitaiṣīva dhīrahastenovāca -

hitoktimetāṃ mama cāpalaṃ vā samīkṣya yenecchasi tena gaccha / sukhānvito vā bahumānapūrvaṃ smartāsi māṃ vipratisāravānvā // jm_4.17 //

bodhisattva uvāca - marṣa marṣayatu bhavān /

kāmaṃ patāmi narakaṃ sphuradugravahniṃ jvālāvalīḍhaśithilāvanatena mūrdhnā / na tvarthināṃ praṇayadarśitasauhṛdānāṃ sammānakālamavamānanayā hariṣye // jm_4.18 //

ityuktvā bodhisattvaḥ svabhāgyabalāvaṣṭambhājjānānaśca niratyayatāṃ dānasya nivāraṇaikarasamavadhūya svajanaparijanaṃ sādhvasānabhibhūtamatirabhivṛddhadānābhilāṣo narakamadhyena prāyāt /

puṇyānubhāvādatha tasya tasminnapaṅkajaṃ paṅkajamudbabhūva / avajñayevāvajahāsa māraṃ yacchuklayā keśaradantapaṅkatyā // jm_4.19 //

atha bodhisattvaḥ padmasaṃkrameṇa svapuṇyātiśayanirjātenābhigamya pratyekabuddhaṃ prasādasaṃharṣāpūrṇahṛdayaḥ piṇḍapātamasmai prāyacchat /

manaḥprasādapratibodhanārthaṃ tasyātha bhikṣurviyadutpapāta / varṣañjvalaṃścaiva sa tatra reje savidyududdyotapayodalakṣmyā // jm_4.20 //

avamṛditamanorathastu māro dyutiparimoṣamavāpya vaimanasyāt / tamabhimukhamudīkṣituṃ na sehe saha narakeṇa tatastirobabhūva // jm_4.21 //

tatkimidamupanītam? evamatyayamapyavigaṇayya ditsanti satpuruṣāḥ / kena nāma svasthena na dātavyaṃ syāt? na sattvavantaḥ śakyante bhayādapyagatiṃ gamayitumityevamapyunneyam /

iti śreṣṭhijātakaṃ caturtham /

5. aviṣahyaśreṣṭhijātakam

na vibhavakṣayāvekṣayā samṛddhyāśayā vā pradānavaidhuryamupayānti satpuruṣāḥ / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavāṃstyāgaśīlakulavinayaśrutajñānāvismayādiguṇasamudito dhanadāyamāno vibhavasaṃpadā sarvātithitvādanuparatadānasatro lokahitārthapravṛtto dāyakaśreṣṭhaḥ śreṣṭhī babhūva mātsaryādidoṣāviṣahyo 'viṣahya iti prakāśanāmā /

iṣṭārthasaṃpattivimarśanāśāt prītiprabodhasya viśeṣahetuḥ / yathārthināṃ darśanamāsa tasya tathārthināṃ darśanamāsa tasya // jm_5.1 //

dehīti yācñāniyatārthamukto nāstīti nāsau gadituṃ śaśāka / hṛtāvakāśā hi babhūva citte tasyārthasaktiḥ kṛpayā mahatyā // jm_5.2 //

tasyārthibhirnirhriyamāṇasāre gṛhe babhūvābhyadhikapraharṣaḥ / viveda sa hyugraghanānanarthānakāraṇakṣipravirāgiṇo 'rthān // jm_5.3 //

bhavanti lokasya hi bhūyasārthā lobhāśrayād durgatimārgasārthāḥ / parātmanorabhyudayāvahatvādarthāstadīyāstu babhuryathārthāḥ // jm_5.4 //

atha tasya mahāsattvasya yathābhilaṣitairakliṣṭaiḥ śiṣṭopacāravibhūṣaṇairvipulairarthavisargairyācanakajanaṃ samantataḥ saṃtarpayataḥ pradānaudāryaśravaṇādvismayāvarjitamanāḥ śakro devendraḥ pradānasthiraniścayamasya jijñāsamānaḥ pratyahaṃ dhanadhānyaratnaparicchadajātaṃ tattadantardhāpayāmāsa / api nāmāyaṃ vibhavaparikṣayāśaṅkayāpi mātsaryāya pratāryeteti / pradānādhimuktasya tu punarmahāsattvasya

yathā yathā tasya vineśurarthāḥ sūryābhisṛṣṭa iva toyaleśāḥ / tathā tathainān vipulaiḥ pradānairgṛhātpradīptādiva nirjahāra // jm_5.5 //

atha śakro devendrastyāgaparāyaṇameva taṃ mahāsattvamavetya prakṣīyamāṇavibhavasāramapi vismitataramatistasyaikarātreṇa sarvaṃ vibhavasāramantardhāpayāmāsānyatra rajjukuṇḍalāddātrāccaikasmāt / atha bodhisattvaḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ yathocittaṃ prativibuddhaḥ paśyati sma dhanadhānyaparicchadaparijanavibhavaśūnyaṃ niṣkūjadīnaṃ svabhavanaṃ rākṣasairivodvāsitamanabhirāmadarśanīyaṃ, kimiti ca samutthitavitarkaḥ samanuvicaraṃstadrajjukuṇḍalakaṃ dātraṃ ca kevalamatra dadarśa / tasya cintā prādurabhavat - yadi tāvat kenacidyācitumanucitavacasā svavikramopārjitopajauvinā madgṛhe praṇaya evaṃ darśitaḥ sūpayuktā evamarthāḥ / atha tvidānīṃ madbhāgyadoṣāducchrayamasahamānena kenacidanupayuktā eva vidrutāstatkaṣṭam /

calaṃ sauhṛdamarthānāṃ viditaṃ pūrvameva me / arthināmeva pīḍā tu dahatyatra mano mama // jm_5.6 //

pradānasatkārasukhocitāściraṃ viviktamarthairabhigamya madgṛham / kathaṃ bhaviṣyanti nu te mamārthinaḥ pipāsitāḥ śuṣkamivāgatā hradam // jm_5.7 //

atha sa bodhisattvaḥ svadhairyāvaṣṭambhādanāsvāditaviṣādadainyastasyāmapyavasthāyāmanabhyastayācñākramatvāt parān yācituṃ paricitānapi na prasehe / evaṃ duṣkaraṃ yācitumiti ca tasya bhūyasī yācanakeṣvanukampā babhūva / atha sa mahātmā yācanakajanasvāgatādikriyāvekṣayā svayameva tadrajjukuṇḍalakaṃ dātraṃ ca pratigṛhya pratyahaṃ tṛṇavikrayopalabdhayā vibhavamātrayārthijanapraṇayasammānanāṃ cakāra / atha śakro devendrastasyemāmaviṣāditāṃ parame 'pi dāridrye pradānābhimukhatāṃ cāvekṣya savismayabahumānaḥ saṃdṛśyamānadivyādbhutavapurantarikṣe sthitvā dānādvicchandayaṃstaṃ mahāsattvamuvāca - gṛhapate

suhṛnmanastāpakarīmavasthāmimāmupetastvamatipradānaiḥ / na dasyubhirnaiva jalānalābhyāṃ na rājabhiḥ saṃhriyamāṇavittaḥ // jm_5.8 //

tattvāṃ hitāvekṣitayā bravīmi niyaccha dāne vyasanānurāgam / itthaṃgataḥ sannapi cenna dadyā yāyāḥ punaḥ pūrvasamṛddhiśobhām // jm_5.9 //

śaśvat kṛśenāpi parivyayeṇa kālena dṛṣṭvā kṣayamarjanānām / cayena valmīkasamucchrayāṃśca vṛddhyarthinaḥ saṃyama eva panthāḥ // jm_5.10 //

atha bodhisattvaḥ pradānābhyāsamāhātmyaṃ vidarśayañchakramuvāca -

anāryamāryeṇa sahasranetra suduṣkaraṃ suṣṭhvapi durgatena / mā caiva tadbhūnmama śakra vittaṃ yatprāptihetoḥ kṛpaṇāśayaḥ syām // jm_5.11 //

icchanti yācñāmaraṇena gantuṃ duḥkhasya yasya pratikāramārgam / tenāturān kaḥ kulaputramānī nāstīti śuṣkāśaninābhihanyāt // jm_5.12 //

tanmadvidhaḥ kiṃ svidupādadīta ratnaṃ dhanaṃ vā divi vāpi rājyam / yācñābhitāpena vivarṇitāni prasādayennārthimukhāni yena // jm_5.13 //

mātsaryadoṣopacayāya yaḥ syānna tyāgacittaṃ paribṛṃhayedvā / sa tyāgamevārhati madvidhebhyaḥ parigrahacchadmamayo vighātaḥ // jm_5.14 //

vidyullatānṛttacale dhane ca sādhāraṇe naikavighātahetau / dāne nidāne ca sukhodayānāṃ mātsaryamāryaḥ ka ivāśrayeta // jm_5.15 //

taddarśitā śakra mayi svateyaṃ hitābhidhānādanukampito 'smi / svabhyastaharṣaṃ tu manaḥ pradānaistadutpathe kena dhṛtiṃ labheta // jm_5.16 //

na cātra manyoranuvṛttimārge cittaṃ bhavānarhati saṃniyoktum / na hi svabhāvasya vipakṣadurgamāroḍhumalpena balena śakyam // jm_5.17 //

śakra uvāca - gṛhapate paryāptavibhavasya paripūrṇakośakoṣṭhāgārasya samyakpravṛttavividhavipulakarmāntasya virūḍhāyaterloke vaśīkṛtaiśvaryasyāyaṃ kramo nemāṃ daśāmabhiprapannasya / paśya -

svabuddhivispandasamāhitena vā yaśo 'nukūlena kulocitena vā / samṛddhimākṛṣya śubhena karmaṇā sapatnatejāṃsyabhibhūya bhānuvat // jm_5.18 //

jane prasaṅgena vitasya sadgatiṃ prabodhya harṣaṃ sasuhṛtsu bandhuṣu / avāptasaṃmānavidhirnṛpādapi śriyā pariṣvakta ivābhikāmayā // jm_5.19 //

atha pradāne pravijṛmbhitakramaḥ sukheṣu vā naiti janasya vācyatām / ajātapakṣaḥ khamivārurukṣayā vighātabhākkevalayā tu ditsayā // jm_5.20 //

yato dhanaṃ saṃyamanaibhṛtāśrayādupārjyatāṃ tāvadalaṃ praditsayā / anāryatāpyatra ca nāma kā bhavenna yatpradadyā vibhaveṣvabhāviṣu // jm_5.21 //

bodhisattva uvāca - alamatinirbandhenātrabhavataḥ /

ātmārthaḥ syādyasya garīyān parakāryāt tenāpi syāddeyamanādṛtya samṛddhim / naiti prītiṃ tāṃ hi mahatyāpi vibhūtyā dānaistuṣṭiṃ lobhajayādyāmupabhuṅkte // jm_5.22 //

naiti svargaṃ kevalayā yacca samṛddhyā dānenaiva khyātimavāpnoti ca puṇyām / mātsaryādīnnābhibhavatyeva ca doṣāṃstasyā hetordānamataḥ ko na bhajeta // jm_5.23 //

trātuṃ lokānyastu jarāmṛtyuparītānapyātmānaṃ ditsati kāruṇyavaśena / yo nāsvādaṃ vetti sukhānāṃ paraduḥkhaiḥ kastasyārthastvadgatayā syādapi lakṣmyā // jm_5.24 //

api ca devendra /

saṃpattiriva vittānāmadhruvā sthitirāyuṣaḥ / iti yācanakaṃ labdhvā na samṛddhiravekṣyate // jm_5.25 //

eko rathaśca bhuvi yadvidadhāti vartma tenāparo vrajati dhṛṣṭataraṃ tathānyaḥ / kalyāṇamādyamimamityavadhūya mārgaṃ nāsatpathapraṇayane ramate mano me // jm_5.26 //

arthaśca vistaramupaiṣyati cetpunarme hartā manāṃsi niyamena sa yācakānām / evaṃgate 'pi ca yathāvibhavaṃ pradāsye mā caiva dānaniyame pramadiṣma śakra // jm_5.27 //

ityukte śakro devendraḥ samabhiprasāditamanāḥ sādhu sādhvityenamabhisaṃrādhya sabahumānasnigdhamavekṣamāṇa uvāca -

yaśaḥsapatnairapi karmabhirjanaḥ samṛddhimanvicchati nīcadāruṇaiḥ / svasaukhyasaṅgādanavekṣitātyayaḥ pratāryamāṇaścapalena cetasā // jm_5.28 //

acintayitvā tu dhanakṣayaṃ tvayā svasaukhyahāniṃ mama ca pratāraṇām / parārthasaṃpādanadhīracetasā mahattvamudbhāvitamātmasaṃpadaḥ // jm_5.29 //

aho bataudāryaviśeṣabhāsvataḥ pramṛṣṭamātsaryatamisratā hṛdaḥ / pradānasaṃkocavirūpatāṃ gataṃ dhane pranaṣṭe 'pi na yattadāśayā // jm_5.30 //

na cātra citraṃ paraduḥkhaduḥkhinaḥ kṛpāvaśāllokahitaiṣiṇastava / himāvadātaḥ śikharīva vāyunā na yatpradānādasi kampito mayā // jm_5.31 //

yaśaḥ samudbhāvayituṃ parīkṣayā dhanaṃ tavedaṃ tu nigūḍhavānaham / maṇirhi śobhānugato 'pyato 'nyathā na saṃspṛśedratnayaśomahārghatām // jm_5.32 //

yataḥ pradānairabhivarṣa yācakān hradān mahāmegha ivābhipūrayan / dhanakṣayaṃ nāpsyasi matparigrahādidaṃ kṣamethāśca viceṣṭitaṃ mama // jm_5.33 //

ityenamabhisaṃrādhya śakrastaccāsya vibhavasāramupasaṃhṛtya kṣamayitvā ca tatraivāntardadhe /

tadevaṃ na vibhavakṣayāvekṣayā samṛddhyāśayā vā pradānavaidhuryamupayānti satpuruṣā iti /

ity aviṣahyaśreṣṭhijātakaṃ pañcamam /

6. śaśajātakam

tiryaggatānāmapi satāṃ mahātmanāṃ śaktyanurūpā dānapravṛttirdṛṣṭā / kena nāma manuṣyabhūtena na dātavyaṃ syāt? tadyathānuśrūyate -

kasmiṃścidaraṇyāyatanapradeśe manojñavīruttṛṇatarugahananicite puṣpaphalavati vaiḍūryanīlaśucivāhinyā saritā vibhūṣitaparyante mṛduśādvalāstaraṇasukhasaṃsparśadarśanīyadharaṇītale tapasvijanavicarite bodhisattvaḥ śaśo babhūva /

sa sattvayogādvapuṣaśca saṃpadā balaprakarṣādvipulena caujasā / atarkitaḥ kṣudramṛgairaśaṅkitaścacāra tasminmṛgarājalīlayā // jm_6.1 //

svacarmājinasaṃvītaḥ svatanūruhavalkalaḥ / munivattatra śuśubhe tuṣṭacittastṛṇāṅkuraiḥ // jm_6.2 //

tasya maitryavadātena manovākkāyakarmaṇā / āsurjṛmbhitadaurātmyāḥ prāyaḥ śiṣyamukhā mṛgāḥ // jm_6.3 //

tasya guṇātiśayasaṃbhṛtena snehagauraveṇa viśeṣavattaramavabaddhahṛdayāstu ye sahāyā babhūvurudraḥ śṛgālo vānaraśca, te parasparasaṃbandhanibaddhasnehā iva bāndhavā anyonyapraṇayasaṃmānanāvirūḍhasauhārdā iva ca suhṛdaḥ saṃmodamānāstatra viharanti sma / tiryaksvabhāvavimukhāśca prāṇiṣu dayānuvṛttyā laulyapraśamādvismṛtasteyapravṛttyā dharmāvirodhinyā ca yaśo 'nuvṛttyā paṭuvijñānatvādviniyamadhīrayā ca sajjaneṣṭayā ceṣṭayā devatānāmapi vismayanīyā babhūvuḥ /

sukhānulome guṇabādhini krame guṇānukūle ca sukhoparodhini / naro 'pi tāvadguṇapakṣasaṃśrayādvirājate kimvatha tiryagākṛtiḥ // jm_6.4 //

abhūtsa teṣāṃ tu śaśākṛtiḥ kṛtī parānukampāpratiṣadgururguruḥ / svabhāvasaṃpacca guṇakramānugā yaśo yadeṣāṃ suralokamapyagāt // jm_6.5 //

atha kadācit sa mahātmā sāyāhnasamaye dharmaśravaṇārthamabhigataiḥ sabahumānamupāsyamānastaiḥ sahāyaiḥ paripūrṇaprāyamaṃḍalamādityaviprakarṣādvyavadāyamānaśobhaṃ rūpyadarpaṇamiva tsaruvirahitamīṣatpārśvāpavṛttabimbaṃ śuklapakṣacaturdaśīcandramasamuditamabhisamīkṣya sahāyānuvāca -

asāvāpūrṇaśobhena maṇḍalena hasanniva / nivedayati sādhūnāṃ candramāḥ poṣadhotsavam // jm_6.6 //

tadvyaktaṃ śvaḥ pañcadaśī / yato bhavadbhiḥ poṣadhaniyamamabhisaṃpādayadbhirnyāyopalabdhenāhāraviśeṣeṇa kālopanatamatithijanaṃ pratipūjya prāṇasaṃdhāraṇamanuṣṭheyam / paśyantu bhavantaḥ /

yatsaṃprayogā virahāvasānāḥ samucchrayāḥ pātavirūpaniṣṭhāḥ / vidyullatābhaṅgaralolamāyustenaiva kāryo dṛḍhamapramādaḥ // jm_6.7 //

dānena śīlābharaṇena tasmāt puṇyāni saṃvardhayituṃ yatadhvam / vivartamānasya hi janmadurge lokasya puṇyāni parā pratiṣṭhā // jm_6.8 //

tārāgaṇānāmabhibhūya lakṣmīṃ vibhāti yatkāntiguṇena somaḥ / jyotīṃṣi cākramya sahasraraśmiryaddīpyate puṇyaguṇocchrayaḥ saḥ // jm_6.9 //

dṛptasvabhāvāḥ sacivā nṛpāśca puṇyaprabhāvāt pṛthivīśvarāṇām / sadaśvavṛttyā hatasarvagarvāḥ prītā ivājñādhuramudvahanti // jm_6.10 //

puṇyairvihīnānanuyātyalakṣmīrvispandamānānapi nītimārge / puṇyādhikaiḥ sā hyavabhartsyamānā paryetyamarṣādiva tadvipakṣān // jm_6.11 //

duḥkhapratiṣṭhādayaśo 'nubaddhādapuṇyamārgāduparamya tasmāt / śrīmatsu saukhyodayasādhaneṣu puṇyaprasaṅgeṣu matiṃ kurudhvam // jm_6.12 //

te tathetyasyānuśāsanāṃ pratigṛhyābhivādya pradakṣiṇīkṛtya cainaṃ svānsvānālayānabhijagmuḥ / aciragateṣu ca teṣu sahāyeṣu sa mahātmā cintāmāpede /

atitherabhyupetasya saṃmānaṃ yena tena vā / vidhātuṃ śaktirastyeṣāmatra śocyo 'hameva tu // jm_6.13 //

asmaddantāgravicchinnāḥ paritiktāstṛṇāṅkarāḥ / śakyā nātithaye dātuṃ sarvathā dhigaśaktitām // jm_6.14 //

ityasāmarthyadīnena ko nvartho jīvitena me / ānandaḥ śokatāṃ yāyādyasyaivamatithirmama // jm_6.15 //

tatkutredānīmidamatithiparicaryāvaiguṇye niḥsāraṃ śarīrakamutsṛjyamānaṃ kasyacidupayogāya syāditi vimṛśansa mahātmā smṛtiṃ pratilebhe / aye /

svādhīnasulabhametanniravadyaṃ vidyate mamaiva khalu / atithijanapratipūjanasamartharūpaṃ śarīradhanam // jm_6.16 //

tatkimahaṃ viṣīdāmi?

samadhigatamidaṃ mayātitheyaṃ hṛdaya vimuñca yato viṣādadainyam / samupanatamanena satkariṣyāmyahamatithipraṇayaṃ śarīrakeṇa // jm_6.17 //

iti viniścatya sa mahāsattvaḥ paramamiva lābhamadhigamya paramaprītamanāstatrāvatastheḥ /

vitarkātiśaye tasya hṛdaye pravijṛmbhite / āviścakre prasādaśca prabhāvaśca divaukasām // jm_6.18 //

tataḥ praharṣādiva sācalā calā mahī babhūvānibhṛtārṇavāṃśukā / vitastanuḥ khe suradundubhisvanā diśaḥ prasādābharaṇāścakāśire // jm_6.19 //

prasaktamandastanitāḥ prahāsinastaḍitpinaddhāśca ghanāḥ samantataḥ / parasparāśleṣavikīrṇareṇubhiḥ prasaktamenaṃ kusumairavākiran // jm_6.20 //

samudvahandhīragatiḥ samīraṇaḥ sugandhi nānādrumapuṣpajaṃ rajaḥ / mudā praviddhairavibhaktabhaktibhistamarcayāmāsa kṛśāṃśukairiva // jm_6.21 //

tadupalabhya pramuditavismitamanobhirdevatābhiḥ samantataḥ parikīrtyamānaṃ tasya vitarkādbhūtaṃ śakro devendraḥ samāpūryamāṇavismayakautūhalena manasā tasya mahāsattvasya bhāvajijñāsayā dvitīye 'hani gaganatalamadhyamabhilaṅghamāne paṭutarakiraṇaprabhāve savitari prasphulitamarīcijālavasanāsu bhāsvarātapavisarāvaguṇṭhitāsvanālokanakṣamāsu dikṣu saṃkṣipyamāṇacchāyeṣvabhivṛddhacīrīvirāvonnāditeṣu vanāntareṣu vicchidyamānapakṣisaṃpāteṣu dharmaklamāpītotsāheṣvadhvageṣu śakro devānāmadhipatirbrāhmaṇarūpo bhūtvā mārgapranaṣṭa iva kṣuttarṣaśramaviṣādadīnakaṇṭhaḥ sasvaraṃ prarudannātidūre teṣāṃ vicukrośa /

ekaṃ sārthātparibhraṣṭaṃ bhramantaṃ gahane vane / kṣucchramaklāntadehaṃ māṃ trātumarhanti sādhavaḥ // jm_6.22 //

mārgāmārgajñānaniścetanaṃ māṃ diksaṃmohātkvāpi gacchantamekam / kāntāre 'smindharmatarṣaklamārtaṃ mā bhaiḥ śabdaiḥ ko nu māṃ hlādayeta // jm_6.23 //

atha te mahāsattvāstasya tena karuṇenākranditaśabdena samākampitahṛdayāḥ sasaṃbhramā drutataragatayastaṃ deśamabhijagmuḥ / mārgapranaṣṭādhvagadīnadarśanaṃ cainamabhisamīkṣya samabhigamyopacārapuraḥsaraṃ samāśvāsayanta ūcuḥ -

kāntāre vipranaṣṭo 'hamityalaṃ vibhrameṇa te / svasya śiṣyagaṇasyeva samīpe vartase hi naḥ // jm_6.24 //

tadadya tāvadasmākaṃ paricaryāparigrahāt / vidhāyānugrahaṃ saumya śco gantāsi yathepsitam // jm_6.25 //

athodrastasya tūṣṇīṃbhāvādanumatamupanimantraṇamavetya harṣasaṃbhramatvaritagatiḥ sapta rohitamatsyānsamupanīyāvocadenam -

mīnāribhirvismaraṇojjhitā vā trāsotplutā vā sthalamabhyupetāḥ / khedaprasuptā iva sapta matsyā labdhā mayaitānnivaseha bhuktvā // jm_6.26 //

atha śṛgālo 'pyenaṃ yathopalabdhamannajātamupasaṃhṛtya praṇāmapuraḥsaraṃ sādaramityuvāca -

ekā ca godhā daghibhājanaṃ ca kenāpi saṃtyaktamihādhyagaccham / tanme hitāvekṣitayopayujya vane 'stu te 'sminguṇavāsa vāsaḥ // jm_6.27 //

ityuktvā paramaprītamanāstadasmai samupajahāra /

atha vānaraḥ paripākaguṇādupajātamārdavāni manaḥśilācūrṇarañjitānīvātipiñjarāṇyatiraktabandhanamūlāni piṇḍīgatānyāmraphalānyādāya sāñjalipragrahamenamuvāca -

āmrāṇi pakvānyudakaṃ manojñaṃ chāyā ca satsaṃgamasaukhyaśītā / ityasti me brahmavidāṃ variṣṭha bhuktvaitadatraiva tavāstu vāsaḥ // jm_6.28 //

atha śaśaḥ samupasṛtyainamupacārakriyānantaraṃ sabahumānamudīkṣamāṇaḥ svena śarīreṇopanimantrayāmāsa -

na santi mudgā na tilā na taṇḍulā vane vivṛddhasya śaśasya kecana / śarīrametattvanalābhisaṃskṛtaṃ mamopayujyādya tapovane vasa // jm_6.29 //

yadasti yasyepsitasādhanaṃ dhanaṃ sa tanniyuṅkte 'rthisamāgamotsave / na cāsti dehādadhikaṃ ca me dhanaṃ pratīccha sarvasvamidaṃ yato mama // jm_6.30 //

śakra uvāca -

anyasyāpi vadhaṃ tāvatkuryādasmadvidhaḥ katham / iti darśitasauhārde kathā kaiva bhavadvidhe // jm_6.31 //

śaśa uvāca - upapannarūpamidamāsannānukrośe brāhmaṇe / tadihaiva tāvadbhavānāstāmasmadanugrahāpekṣayā yāvatkutaścidātmānugrahopāyamāsādayāmīti / atha śakro devānāmindrastasya bhāvamavetya taptatapanīyavarṇaṃ sphuratpratanujvālaṃ vikīryamāṇavisphuliṅgaprakaraṃ nirdhūmamaṅgārarāśimabhinirmame / atha śaśaḥ samantato 'nuvilokayaṃstamagniskandhaṃ dadarśa / dṛṣṭvā ca prītamanāḥ śakramuvāca - samadhigato 'yaṃ mayātmānugrahopāyaḥ / tadasmaccharīropayogātsaphalāmanugrahāśāṃ me kartuṃmarhasi / paśya mahābrāhmaṇa / deyaṃ ca ditsāpravaṇaṃ ca cittaṃ bhavadvidhenātithinā ca yogaḥ / nāvāptumetaddhi sukhena śakyaṃ tatsyādamoghaṃ bhavadāśrayānme // jm_6.32 //

ityanunīya sa mahātmā saṃmānanādarādatithipriyatayā cainamabhivādya,

tataḥ sa taṃ vahnimabhijvalantaṃ nidhiṃ dhanārthī sahasaiva dṛṣṭvā / pareṇa harṣeṇa samāruroha toyaṃ hasatpadmamivaikahaṃsaḥ // jm_6.33 //

taddṛṣṭvā paramavismayāvarjitamatirdevānāmadhipatiḥ svameva vapurāsthāya divyakusumavarṣapuraḥsarībhirmanaḥśrutisukhābhirvāgbhirabhipūjya taṃ mahāsattvaṃ kamalapalāśalakṣmīsamṛddhābhyāṃ bhāsurāṅgalībhūṣaṇālaṃkṛtābhyāṃ pāṇibhyāṃ svayameva cainaṃ parigṛhya tridaśebhyaḥ saṃdarśayāmāsa / paśyantvatrabhavantastridaśālayanivāsino devāḥ, samanumodantāṃ cedamativismayanīyaṃ karmāvadānamasya mahāsattvasya /

tyaktaṃ batānena yathā śarīraṃ niḥśaṅkamadyātithivatsalena / nirmālyamapyevamakampamānā nālaṃ parityaktumadhīrasattvāḥ // jm_6.34 //

jātiḥ kveyaṃ tadvirodhi kva cedaṃ tyāgaudāryaṃ cetasaḥ pāṭavaṃ ca / vispaṣṭo 'yaṃ puṇyamandādarāṇāṃ pratyādeśo devatānāṃ nṛṇāṃ ca // jm_6.35 //

aho bata guṇābhyāsavāsitāsya yathā matiḥ / aho sadvṛttavātsalyaṃ kriyaudāryeṇa darśitam // jm_6.36 //

atha śakrastatkarmātiśayavikhyāpanārthaṃ lokahitāvekṣī śaśabimbalakṣaṇena vaijayantasya prāsādavarasya sudharmāyāśca devasabhāyāḥ kūṭāgārakarṇike candramaṇḍalaṃ cābhyalaṃcakāra /

sampūrṇe 'dyāpi tadidaṃ śaśabimbaṃ niśākare / chāyāmayamivādarśe rājate divi rājate // jm_6.37 //

tataḥ prabhṛti lokena kumudākarahāsanaḥ / kṣaṇadātilakaścandraḥ śaśāṅka iti kīrtyate // jm_6.38 //

te 'pyudraśṛgālavānarāstataścyutvā devaloka upapannāḥ kalyāṇamitraṃ samāsādya //

tadevaṃ tiryaggatānāmapi mahāsattvānāṃ śaktyanurūpā dānapravṛttirdṛṣṭā / kena nāma manuṣyabhūtena na dātavyaṃ syāt? tathā tiryaggatā api guṇavātsalyāt saṃpūjyante sadbhiriti guṇeṣvādaraḥ kārya ityevamapyunneyam /

iti śaśajātakaṃ ṣaṣṭham /

7. agastyajātakam

tapovanasthānāmapyalaṃkārastyāgaśauryaṃ prāgeva gṛhasthānāmiti / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavāṃllokahitārthaṃ saṃsārādhvani vartamānaścāritraguṇaviśuddhyabhilakṣitaṃ kṣititalatilakabhūtamanyatamaṃ mahad brāhmaṇakulaṃ gaganatalamiva śaradamalaparipūrṇamaṇḍalaścandramāḥ samutpatannevābhyalaṃcakāra / sa yathākramaṃ śrutismṛtivihitānavāpya jātakarmādīn saṃskārānadhītya sāṅgānvedānkṛtsnaṃ ca kalpaṃ vyāpya vidyāyaśasā manuṣyalokaṃ guṇapriyairdātṛbhirabhyarthya pratigṛhyamāṇavibhavatvāt parāṃ dhanasamṛddhimabhijagāma /

sa bandhumitrāśritadīnavargānsaṃmānanīyānatithīngurūṃśca / prahlādayāmāsa tathā samṛddhyā deśānmahāmedha ivābhivarṣan // jm_7.1 //

vidvattayā tasya yaśaḥ prakāśaṃ tattyāgaśauryādadhikaṃ cakāśe / niśākarasyeva śaradviśuddhaṃ samagraśobhādhikakānti bimbam // jm_7.2 //

atha sa mahātmā kukāryavyāsaṅgadoṣasaṃbādhaṃ pramādāspadabhūtaṃ dhanārjanarakṣaṇaprasaṅgavyākulamupaśamavirodhivyasanaśaraśatalakṣyabhūtamaparyantakarmāntānuṣṭhānaparigrahaśramamatṛptijanakaṃ kṛśāsvādaṃ gārhasthyamavetya taddoṣaviviktasukhāṃ ca dharmapratipattyanukūlāṃ mokṣadharmārambhādhiṣṭhānabhūtāṃ pravrajyāmanupaśyan mahatīmapi tāṃ dhanasamṛddhimaparikleśādhigatāṃ lokasaṃnatimanoharāṃ tṛṇavadapāsya tāpasapravrajyāvinayaniyamaparo babhūva / pravrajitamapi taṃ mahāsattvaṃ yaśaḥprakāśatvāt pūrvasaṃstavānusmaraṇāt saṃbhāvitaguṇatvāt praśamābhilakṣitatvācca śreyo 'rthī janastadguṇagaṇāvarjitamatistathaivābhijagāma / sa taṃ gṛhijanasaṃsargaṃ pravivekasukhapramāthinaṃ vyāsaṅgavikṣepāntarāyakaramabahumanyamānaḥ pravivekābhirāmatayā dakṣiṇasamudramadhyāvagāḍhamindranīlabhedābhinīlavarṇairanilabalākalitairūrmimālāvilāsairācchuritaparyantaṃ sitasikatāstīrṇabhūmibhāgaṃ puṣpaphalapallavālaṃkṛtaviṭapairnānātarubhirupaśobhitaṃ vimalasalilāśayapratīraṃ kārādvīpamadhyāsanādāśramapadaśriyā saṃyojayāmāsa /

sutanustapasā tatra sa reje tapasātanuḥ / navacandra iva vyomni kāntatvenākṛśaḥ kṛśaḥ // jm_7.3 //

praśamanibhṛtaceṣṭitendriyo vrataniyamaikaraso vane vasan / muniriti tanubuddhiśaktibhirmṛgavihagairapi so 'nvagamyata // jm_7.4 //

atha sa mahātmā pradānocitatvāttapovane 'pi nivasan kālopanatamatithijanaṃ yathāsaṃnihitena mūlaphalena śucinā salilena hṛdyābhiśca svāgatāśīrvādapeśalābhistapasvijanayogyābhirvāgbhiḥ saṃpūjayati sma / atithijanopayuktaśeṣeṇa ca yātrāmātrārthamabhyavahṛtena tena vanyenāhāreṇa vartayāmāsa /

tasya tapaḥprakarṣāt pravisṛtena yaśasā samāvarjitahṛdayaḥ śakro devendraḥ sthairyajijñāsayā tasya mahāsattvasya tasminnaraṇyāyatane tāpasajanopabhogayogyaṃ mūlaphalamanupūrveṇa sarvamantardhāpayāmāsa / bodhisattvo 'pi dhyānaprasṛtamānasatayā saṃtoṣaparicayādanadhimūrcchitatvādāhāre svaśarīre cānabhiṣvaṅgānna tamantardhānahetuṃ manasi cakāra / sa taruṇāni taruparṇānyadhiśrāya tairāhāraprayojanamabhiniṣpādyātṛṣyamāṇa āhāraviśeṣānutsukaḥ svasthamatistathaiva vijahāra /

na kvacid durlabhā vṛttiḥ saṃtoṣaniyatātmanām / kutra nāma na vidyante tṛṇaparṇajalāśayāḥ // jm_7.5 //

vismitataramanāstu śakro devendrastasya tenāvasthānena sthirataraguṇasaṃbhāvanastatparīkṣānimittaṃ tasminnaraṇyavanapradeśe nidāghakālānilavatsamagraṃ vīruttṛṇatarugaṇaṃ parṇasamṛddhyā viyojayāmāsa / atha bodhisattvaḥ pratyārdratarāṇi śīrṇaparṇāni samāhṛtya tairudakasvinnairanutkaṇṭhitamatirvartamāno dhyānasukhaprīṇitamanāstatrāmṛtatṛpta iva vijahāra /

avismayaḥ śrutavatāṃ samṛddhānāmamatsaraḥ / saṃtoṣaśca vanasthānāṃ guṇaśobhāvidhiḥ paraḥ // jm_7.6 //

atha śakrastena tasyādbhutarūpeṇa saṃtoṣasthairyeṇa samabhivṛddhavismayaḥ sāmarṣa iva tasya mahāsattvasya vratakāle hutāgnihotrasya parisamāptajapyasyātithijanadidṛkṣayā vyavalokayato brāhmaṇarūpamāsthāyātithiriva nāma bhūtvā purastātprādurabhūt / sa prītamanāḥ samabhigamya cainaṃ bodhisattvaḥ svāgatādipriyavacanapuraḥsareṇāhārakālanivedanenopanimantrayāmāsa / tūṣṇīṃbhāvāttu tasyābhimatamupanimantraṇamavetya sa mahātmā

ditsāpraharṣavikasannayanāsyaśobhaḥ snigdhairmanaḥśrutisukhairabhinandya vākyaiḥ / kṛcchropalabdhamapi tacchrapaṇaṃ samastaṃ tasmai dadau svayamabhūcca mudeva tṛptaḥ // jm_7.7 //

sa tathaiva praviśya dhyānāgāraṃ tenaiva prītiprāmodyena tamahorātramatināmayāmāsa //

atha śakrastasya dvitīye tṛtīye caturthe pañcame 'pi cāhani tathaiva vratakāle purataḥ prādurabhūt / so 'pi cainaṃ pramuditataramanāstathaiva pratipūjayāmāsa /

dānābhilāṣaḥ sādhūnāṃ kṛpābhyāsavivardhitaḥ / naiti saṃkocadīnatvaṃ duḥkhaiḥ prāṇāntikairapi // jm_7.8 //

atha śakraḥ paramavismayāviṣṭahṛdayastapaḥprakarṣādasya prārthanāmātrāpekṣaṃ tridaśapatilakṣmīsaṃparkamavagamya samutpatitabhayāśaṅkaḥ svameva vapurdivyādbhutaśobhamabhiprapadya tapaḥprayojanamenaṃ paryapṛcchat /

bandhūnpriyānaśrumukhānvihāya parigrahānsaukhyaparigrahāṃśca / āśāṅkuśaṃ nu vyavasṛjya kutra tapaḥparikleśamimaṃ śrito 'si // jm_7.9 //

sukhopapannānparibhūya bhogāṃcchokākulaṃ bandhujanaṃ ca hitvā / na hetunālpena hi yānti dhīrāḥ sukhoparodhīni tapovanāni // jm_7.10 //

vaktavyametanmayi manyase cetkautūhalaṃ no 'rhasi tadvinetum / kiṃ nāma tadyasya guṇapraveśavaśīkṛtaivaṃ bhavato 'pi buddhiḥ // jm_7.11 //

bodhisattva uvāca - śrūyatāṃ mārṣa yannimitto 'yaṃ mama prayatnaḥ /

punaḥ punarjātiratīva duḥkhaṃ jarāvipadvayādhivirūpatāśca / martavyamityākulatā ca buddherlokānatastrātumiti sthito 'smi // jm_7.12 //

atha śakro devendro nāyamasmadgatāṃ śriyamabhikāmayata iti samāśvāsitahṛdayaḥ subhāṣitena tena cābhiprasāditamatiryuktamityabhipūjya tadasya vacanaṃ varapradānena bodhisattvamupanimantrayāmāsa -

atra te tāpasajanapratirūpe subhāṣite / dadāmi kāśyapa varaṃ tadvṛṇīṣva yadicchasi // jm_7.13 //

atha bodhisattvo bhavabhogasukheṣvanāsthaḥ prārthanāmeva duḥkhamavagacchansātmībhūtasaṃtoṣaḥ śakramuvāca -

dātumicchasi cenmahyamanugrahakaraṃ varam / vṛṇe tasmādahamimaṃ devānāṃ pravaraṃ varam // jm_7.14 //

dārānmano 'bhilaṣitāṃstanayānprabhutva marthānabhīpsitaviśālatarāṃśca labdhvā / yenābhitaptamatireti na jātu tṛptiṃ lobhānalaḥ sa hṛdayaṃ mama nābhyupeyāt // jm_7.15 //

atha śakrastayā tasya saṃtoṣapravaṇamānasatayā subhāṣitābhivyañjitayā bhūyasyā mātrayā saṃprasāditamatiḥ punarbodhisattvaṃ sādhu sādhviti praśasya vareṇopacchandayāmāsa -

atrāpi te munijanapratirūpe subhāṣite / pratiprābhṛtavatprītyā prayacchāmyaparaṃ varam // jm_7.16 //

atha bodhisattvaḥ kleśaviyogasyaiva durlabhatāmasya pradarśayanvarayācñāpadeśena punarapyasmai dharmaṃ deśayāsāsa -

dadāsi me yadi varaṃ sadguṇāvāsa vāsava / vṛṇe tenemamaparaṃ devendrānavaraṃ varam // jm_7.17 //

arthādapi bhraṃśamavāpnuvanti varṇaprasādādyaśasaḥ sukhācca / yenābhibhūtā dviṣateva sattvāḥ sadveṣavahnirmama dūrataḥ syāt // jm_7.18 //

tacchrutvā śakro devānāmadhipatirvismayavaśāt sādhu sādhvityenamabhipraśasya punaruvāca -

sthāne pravrajitānkīrtiranurakteva sevate / tadvaraṃ pratigṛhṇīṣva madatrāpi subhāṣite // jm_7.19 //

atha bodhisattvaḥ kleśaprātikūlyāt kliṣṭasattvasaṃparkavigarhāṃ vratisaṃpratigrahāpadeśena kurvannityuvāca -

śṛṇuyāmapi naiva jātu bālaṃ na ca vīkṣeya na cainamālapeyam / na ca tena nivāsakhedaduḥkhaṃ samupeyāṃ varamityahaṃ vṛṇe tvām // jm_7.20 //

śakra uvāca -

anukampyo viśeṣeṇa satāmāpadgato nanu / āpadāṃ mūlabhūtatvādbālyaṃ cādhamamiṣyate // jm_7.21 //

karuṇāśrayabhūtasya bālasyāsya viśeṣataḥ / kṛpālurapi sankasmānna darśanamapīcchasi // jm_7.22 //

bodhisattva uvāca - agatyā mārṣa / paśyatvatrabhavān /

kathaṃcidapi śakyeta yadi bālaścikitsitum / taddhitodyoganiryatnaḥ kathaṃ syāditi madvidhaḥ // jm_7.23 //

itthaṃ caiṣa cikitsāprayogasyāpātramiti gṛhyatām /

sunayavadanayaṃ nayatyayaṃ paramapi cātra niyoktumicchati / anucitavinayārjavakramo hitamapi cābhihitaḥ prakupyati // jm_7.24 //

iti paṇḍitamānamohadagdhe hitavādiṣvapi roṣarūkṣabhāve / rabhase vinayābhiyogamāndyādvada kastatra hitārpaṇābhyupāyaḥ // jm_7.25 //

ityagatyā suraśreṣṭha karuṇāpravaṇairapi / bālasyādravyabhūtasya na darśanamapīṣyate // jm_7.26 //

tacchrutvā śakraḥ sādhu sādhvityenamabhinandya subhāṣitābhiprasāditamatiḥ punaruvāca -

na subhāṣitaratnānāmarghaḥ kaścana vidyate / kusumāñjalivatprītyā dadāmyatrāpi te varam // jm_7.27 //

atha bodhisattvaḥ sarvāvasthāsukhatāṃ sajjanasya pradarśayañchakramuvāca -

vīkṣeya dhīraṃ śṛṇuyāṃ ca dhīraṃ syānme nivāsaḥ saha tena śakra / saṃbhāṣaṇaṃ tena sahaiva bhūyādetaṃ varaṃ devavara prayaccha // jm_7.28 //

śakra uvāca - atipakṣapāta iva khalu te dhīraṃ prati / taducyatāṃ tāvat /

kiṃ nu dhīrastavākārṣīdvada kāśyapa kāraṇam / adhīra iva yenāsi dhīradarśanalālasaḥ // jm_7.29 //

atha bodhisattvaḥ sajjanamāhātmyamasya pradarśayannuvāca - śrūyatāṃ mārṣa, yena me dhīradarśanamevābhilaṣate matiḥ /

vrajati guṇapathena ca svayaṃ nayati parānapi tena vartmanā / vacanamapi na rūkṣamakṣamāṃ janayati tasya hitopasaṃhitam // jm_7.30 //

aśaṭhavinayabhūṣaṇaḥ sadā hitamiti lambhayituṃ sa śakyate / iti mama guṇapakṣapātinī namati matirguṃṇapakṣapātini // jm_7.31 //

athainaṃ śakraḥ sādhūpapannarūpamidamiti cābhinandya samabhivṛddhaprasādaḥ punarvareṇopanimantrayāmāsa -

kāmaṃ saṃtoṣasātmatvātsarvatra kṛtameva te / madanugrahabuddhyā tu grahītuṃ varamarhasi // jm_7.32 //

upakārāśayā bhaktyā śaktyā caiva samastayā / prayuktasyātiduḥkho hi praṇayasyāpratigrahaḥ // jm_7.33 //

atha tasya parāmupakartukāmatāmavekṣya bodhisattvastatpriyahitakāmatayā pradānānutarṣaprābalyamasmai prakāśayannuvāca -

tvadīyamannaṃ kṣayadoṣavarjitaṃ manaśca ditsāpratipattipeśalam / viśuddhaśīlābharaṇāśca yācakā mama syuretāṃ varasaṃpadaṃ vṛṇe // jm_7.34 //

śakra uvāca - subhāṣitaratnākaraḥ khalvatrabhavān / api ca -

yadabhiprārthitaṃ sarvaṃ tattathaiva bhaviṣyati / dadāmi ca punastubhyaṃ varamasminsubhāṣite // jm_7.35 //

bodhisattva uvāca -

varaṃ mamānugrahasaṃpadākaraṃ dadāsi cetsarvadivaukasāṃ vara / na mābhyupeyāḥ punarityabhijvalannimaṃ varaṃ dainyanisūdanaṃ vṛṇe // jm_7.36 //

atha śakraḥ sāmarṣavadenamativismayamāna uvāca - mā tāvadbhoḥ

japavratejyāvidhinā tapaḥśramairjano 'yamanvicchati darśanaṃ mama / bhavānpunarnecchati kena hetunā varapraditsābhigatasya me sataḥ // jm_7.37 //

bodhisattva uvāca - alaṃ te manyupraṇayena / samanuneṣyāmyahamatrabhavantaṃ devarāja na hyasāvadākṣiṇyānuvṛttirna cāpyabahumānaviceṣṭitamasamavadhānakāmyatā vā bhavati bhavatām / kiṃ tu

nirīkṣya te rūpamamānuṣādbhutaṃ prasannakānti jvalitaṃ ca tejasā / bhavetpramādastapasīti me bhayaṃ prasādasaumyādapi darśanāttava // jm_7.38 //

atha śakraḥ praṇamya pradakṣiṇīkṛtya cainaṃ tatraivāntardadhe / prabhātāyāṃ ca rajanyāṃ bodhisattvaḥ śakraprabhāvopahṛtaṃ prabhūtaṃ divyamannapānaṃ dadarśa / śakropanimantraṇāhūtāni cānekāni pratyekabuddhaśatāni vyāyatābaddhaparikarāṃśca pariveṣaṇasajjānanekāṃśca devakumārān /

tenānnapānavidhinā sa munirmaharṣīn saṃtarpayanmudamudāratarāmavāpa / vṛttyā ca tāpasajanocitayābhireme dhyānāpramāṇaniyamena śamena caiva // jm_7.39 //

tadevaṃ tapovanasthānāmapyalaṃkārastyāgaśauryaṃ prāgeva gṛhasthānāmiti tyāgaśauryeṇālaṃkartavya evātmā satpuruṣeṇeti / dānapatisaṃpraharṣaṇāyāmapyunneyaṃ lobhadveṣamohabālyavigarhāyāṃ kalyāṇamitrasaṃparkaguṇe saṃtoṣakathāyāṃ tathāgatamāhātmye ca / evaṃ pūrvajanmasvapi subhāṣitaratnātiśayākaraḥ sa bhagavān prāgeva saṃbuddha iti /

ityagastyajātakaṃ saptamam /

8. maitrībalajātakam

na paraduḥkhāturāḥ svasukhamavekṣante mahākāruṇikāḥ / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila svamāhātmyakāruṇyābhiprapanno jagatparitrāṇādhyāśayaḥ, pradānadamaniyamasauratyādibhirlokānugrahānukūlairguṇātiśayairabhivardhamānaḥ sarvasattvamaitramanā maitrabalo nāma rājā babhūva /

duḥkhaṃ sukhaṃ vā yadabhūtprajānāṃ tasyāpi rājñastadabhūttathaiva / ataḥ prajārakṣaṇadakṣiṇo 'sau śastraṃ ca śāstraṃ ca parāmamarśa // jm_8.1 //

narendracūḍādhṛtaśāsanasya tasya tvalaṅkāravadāsa śastram / vispaṣṭarūpaṃ dadṛśe ca śāstraṃ nayeṣu lokasya hitodayeṣu // jm_8.2 //

vinigrahapragrahayoḥ pravṛttirdharmoparodhaṃ na cakāra tasya / hitāśayatvānnayanaipuṇācca parīkṣakasyeva pituḥ prajāsu // jm_8.3 //

tasyaivaṃ dharmeṇa prajāḥ pālayataḥ satyatyāgopaśamaprajñādibhiśca parahitapariṇāmanātsaviśeṣodāttakramairbodhisambhāravidhibhirabhivardhamānasya kadācitkasmiṃścidaparādhe yakṣāṇāmadhipatinā svaviṣayātpravrājitā ojohārāḥ pañca yakṣāḥ paravadhadakṣāstadviṣayamabhijagmuḥ / vyapagatasarvopadravatvācca nityapravṛttavividhotsavaṃ parayā sampadā samupetarūpaṃ pramuditatuṣṭapuṣṭajanamabhisamīkṣya tadviṣayaṃ tannivāsināṃ puruṣāṇāmojāṃsyapahartuṃ teṣāmabhilāṣo babhūva /

te pareṇāpi yatnena sampravṛttāḥ svakarmaṇi / naiva tadviṣayasthānāṃ hartumojaḥ prasehire // jm_8.4 //

tasya prabhāvātiśayānnṛpasya mameti yatraiva babhūva buddhiḥ / saivāsya rakṣā paramāsa tasmādojāṃsi hartuṃ na viṣehire te // jm_8.5 //

yadā ca paramapi prayatnaṃ kurvanto naiva śaknuvanti sma kasyacidviṣayanivāsino janasyaujo 'pahartumatha teṣāṃ parasparamavekṣyaitadabhūt / kiṃ nu khalvidaṃ mārṣāḥ /

asmatprabhāvapratighātayogyā vidyātapaḥsiddhimayā viśeṣāḥ / na santi caiṣāmatha cādya sarve vyarthābhidhānatvamupāgatāḥ smaḥ // jm_8.6 //

atha te yakṣā brāhmaṇavarṇamātmānamabhinirmāya samanucaranto dadṛśuḥ pratyaraṇyacaramanyatamaṃ gopālakaṃ saśādvale chāyādrumamūle sopānatkaṃ saṃniṣaṇṇaṃ sapallavairvanatarukusumairviracitāṃ mālāmudvahantaṃ dakṣiṇato vinyastadaṇḍaparaśumekākinaṃ rajjuvartanavyāpṛtaṃ prakṣveḍitavilāsena gāyantamāsīnam / samupetya cainamūcuḥ - thathathadadakākākākā / bho gavāṃ saṃrakṣādhikṛta evaṃ vivikte nirjanasampāte 'sminnaraṇye vicarannevamekākī kathaṃ na bibheṣīti / sa tānālokyābravīt - kuto vā bhetavyamiti / yakṣā ūcuḥ - kiṃ tvayā na śrūtapūrvā yakṣarākṣasānāṃ piśācānāṃ vā nisargaraudrā prakṛtiriti?

sahāyamadhye 'pi hi vartamāno vidyātapaḥsvastyayanairupetaḥ / yebhyaḥ kathañcitparimokṣameti śauryādavajñātabhayo 'pi lokaḥ // jm_8.7 //

tebhyo nṛmedaḥpiśitāśanebhyaḥ kathaṃ bhayaṃ te 'sti na rākṣasebhyaḥ / viviktagambhīrabhayānakeṣu sahāyahīnasya vanāntareṣu // jm_8.8 //

ityukte sa gopālakaḥ prahasyainānuvāca -

janaḥ svastyayanenāyaṃ mahatā paripālyate / devendreṇāpyaśakyo 'yaṃ kiṃ punaḥ piśitāśanaiḥ // jm_8.9 //

tena geha ivāraṇye rātrāvapi yathā divā / janānta iva caiko 'pi nirbhayo vicarāmyaham // jm_8.10 //

athainaṃ te yakṣāḥ kutūhalaprābalyātsādaramutsāhayanta ivocuḥ - tatkathaya kathaya tāvadbhada kīdṛśo 'yaṃ yuṣmākaṃ svastyayanaviśeṣa iti / sa tānprahasannuvāca - śrūyatāṃ yādṛśo 'yamasmākamatyadbhūtaḥ svastyayanaviśeṣaḥ /

kanakagiriśilāviśālavakṣāḥ śaradamalendumanojñavaktraśobhaḥ / kanakaparighapīnalambabāhurvṛṣabhanibhekṣaṇavikramo narendraḥ // jm_8.11 //

īdṛśo 'smākaṃ svastyayanaviśeṣaḥ / ityuktvā sāmarṣavismayastān yakṣānavekṣamāṇaḥ punaruvāca - āścaryaṃ batedam /

evaṃ prakāśo nṛpatiprabhāvaḥ kathaṃ nu vaḥ śrotrapathaṃ na yātaḥ / atyadbhutatvādathavā śruto 'pi bhavatsu vipratyayato na rūḍhaḥ // jm_8.12 //

śaṅke guṇānveṣaṇaviklavo vā deśī jano 'sāvakutūhalo vā / vivarjito bhāgyaparikṣayādvā kīrtyā narendrasya yato 'bhyupaita // jm_8.13 //

tadasti vo bhāgyaśeṣaṃ yattādṛśāddeśakāntārādihāgatāḥ stha / yakṣā ūcuḥ - bhadramukha kathaya kiṃkṛto 'yamasya rājñaḥ prabhāvo yadasyāmānuṣā na prasahante viṣayavāsinaṃ janaṃ hiṃsitumiti / gopālaka uvāca - svamāhātmyādhigataḥ prabhāvo 'yamasmākaṃ mahārājasya / paśyata mahābrāhmaṇāḥ

maitrī tasya balaṃ dhvajāgraśabalaṃ tvācāramātraṃ balaṃ nāsau vetti rūṣaṃ na cāha paruṣaṃ samyak ca gāṃ rakṣati / dharmastasya nayo na nītinikṛtiḥ pūjārthamarthaḥ satām ityāścaryamayo 'pi durjanadhanaṃ garvaṃ ca nālambate // jm_8.14 //

evamādiguṇaśatasamudito 'yamasmākaṃ svāmī / tenāsya na prasahante viṣayanivāsinaṃ janaṃ hiṃsitumupadravāḥ / api ca / kiyadahaṃ vaḥ śakṣyāmi vaktum / nṛpatiguṇaśravaṇakautūhalaistu bhavadbhirnagarameva yuktaṃ praveṣṭuṃ syāt / tatra hi bhavantaḥ svadharmānurāgādvyavasthitāryamaryādaṃ nityakṣemasubhikṣatvātpramuditasamṛddhamanuddhatodāttaveṣamabhyāgatātithijanaviśeṣavatsalaṃ nṛpatiguṇākṣiptahṛdayaṃ tatkīrtyāśrayāḥ stutīrmaṅgalamiva svastyayanamiva ca praharṣādabhyasyantaṃ janaṃ dṛṣṭvā rājño guṇavistaramanumāsyante / satyāṃ ca guṇabahumānodbhāvanāyāṃ taddidṛkṣayā yūyamavaśyaṃ tadguṇapratyakṣiṇo bhaviṣyatheti /

atha te yakṣāḥ svaprabhāvapratighātāttasminnājani sāmarṣahṛdayā bhāvaprayuktayāpi yuktayā tayā tadguṇakathayā naiva mārdavamupajagmuḥ /

prāyeṇa khalu mandānāmamarṣajvalitaṃ manaḥ / yasminvastuni tatkīrtyā tadviśeṣeṇa dahyate // jm_8.15 //

pradānapriyatāṃ tu samabhivīkṣya tasya rājñaste yakṣāstadapakāracikīrṣavaḥ samabhigamya rājānaṃ sandarśanakāle bhojanamayācanta / atha sa rājā pramuditamanāstadadhikṛtānpuruṣānsamādideśakṣipramabhirucitaṃ bhojanaṃ brāhmaṇebhyo dīyatāmiti / atha te yakṣāḥ samupahṛtaṃ rājārhamapi bhojanaṃ haritatṛṇamiva vyāghrā naiva pratyagṛhṇannaivaṃvidhaṃ bhojanaṃ vayamaśnīma iti / tacchrutvā sa rājā samabhigamyainānabravīt - atha kīdṛśaṃ bhojanaṃ yuṣmākamupaśete? yāvattādṛśamanviṣyatāmiti / yakṣā ūcuḥ -

pratyagroṣmāṇi māṃsāni narāṇāṃ rudhirāṇi ca / ityannapānaṃ padmākṣa yakṣāṇāmakṣatavrata // jm_8.16 //

ityuktvā daṃṣṭrākarālavadanāni dīptapiṅgala kekararaudranayanāni sphuṭitacipiṭavirūpaghoṇāni jvaladanalakapilakeśaśmaśrūṇi sajalajaladharāndhakārāṇi vikṛtabhīṣaṇāni svānyeva vapūṃṣi pratyapadyanta / samabhivīkṣya cainānsa rājāpiśācāḥ khalvime na mānuṣāstenāsmadīyamannapānaṃ nābhilaṣantīti niścayamupajagāma /

atha tasya narendrasya prakṛtyā karuṇātmanaḥ / bhūyasī karuṇā teṣu samabhūcchuddhacetasaḥ // jm_8.17 //

karuṇaikatānahṛdayaśca tānyakṣānanuśocanniyatamīdṛśamarthaṃ cintayāmāsa /

dayāvatastāvadidamannapānaṃ sudurlabham / pratyahaṃ ca tadanveṣyaṃ kinnu duḥkhamataḥ param // jm_8.18 //

nirdayasyāpyaśaktasya vighātaikarasaḥ śramaḥ / śaktasyāpyahitābhyāsāt kiṃsvitkaṣṭataraṃ tataḥ // jm_8.19 //

evaṃvidhāhāraparāyaṇānāṃ kārūṇyaśūnyāśivamānasānām / pratyāhameṣāṃ dahatāṃ svamarthaṃ duḥkhāni yāsyanti kadā nu nāśam // jm_8.20 //

tatkathamidānīmahameṣāmīdṛśāhārasampādanādekāhamapi tāvatparahiṃsāprāṇavighātaṃ kuryām?

na hi smarāmyarthitayāgatānāmāśāviparyāsahataprabhāṇi / himānilamlāpitapaṅkajānāṃ samānadainyāni mukhāni kartum // jm_8.21 //

bhavatu / dṛṣṭam /

svataḥ śarīrātsthirapīvarāṇi dāsyāmi māṃsāni saśoṇitāni / ato 'nyathā ko hi mama kramaḥ syādityāgateṣvarthiṣu yuktarūpaḥ // jm_8.22 //

svayaṃmṛtānāṃ hi nirūṣmakāṇi bhavanti māṃsāni viśoṇitāni / priyāṇi caiṣāṃ na hi tāni samyag bubhukṣayā pīḍitavigrahāṇām // jm_8.23 //

jīvato 'pi ca kuto 'hamanyasmānmāṃsamādāsye māmabhigamya caite tathaiva kṣuttarṣaparikṣāmanayanavadanā niṣphalāśāpraṇayatvādadhikataravighātāturamanasaḥ kathaṃ nāma pratiyāsyanti? tadidamatra prāptakālam /

duṣṭavraṇasyeva sadāturasya kaḍe(le)varasyāsya rujākarasya / karomi kāryātiśayopayogādatyartharamyaṃ pratikārakhedam // jm_8.24 //

iti viniścitya sa mahātmā praharṣodgamasphītīkṛtanayanavadanaśobhaḥ svaṃ śarīramupadarśayaṃstānyakṣānuvāca -

amūni māṃsāni saśoṇitāni dhṛtāni lokasya hitārthameva / yadyātitheyatvamupeyuradya mahodayaḥ so 'bhyudayo mama syāt // jm_8.25 //

atha te yakṣā jānanto 'pi tasya rājñastamadhyāśayamatyadbhutatvādaśraddadhānā rājānamūcuḥ -

arthinātmagate duḥkhe yācñādainyena darśite / jñātumarhati dātaiva prāptakālamataḥ param // jm_8.26 //

atha rājā - anumatamidameṣāmiti pramuditamanāḥ sirāmokṣaṇārthaṃ vaidyā ājñāpyantāmiti samādideśa / atha tasya rājño 'mātyāḥ svamāṃsaśoṇitapradānavyavasāyamavetya sambhramāmarṣavyākulahṛdayā vyaktamīdṛśaṃ kañcidarthaṃ snehavaśādūcuḥ - nārhati devaḥ pradānaharṣātiśayādanuraktānāṃ prajānāṃ hitāhitakramamanavekṣitum / na caitadaviditaṃ devasya / yathā -

yadyatprajānāmahitodayāya tattatpriyaṃ mānada rākṣasānām / paroparodhārjitavṛttituṣṭirevaṃsvabhāvānagha jātireṣām // jm_8.27 //

sukheṣvasaktaśca bibharṣi deva rājyaśramaṃ lokahitārthameva / svamāṃsadānavyavasāyamasmātsvaniścayonmārgamimaṃ vimuñca // jm_8.28 //

asaṃśayaṃ na prasahanta ete tvadvīryaguptaṃ naradeva lokam / anarthapāṇḍityahatāstathā hi nayena vāñchantyanayaṃ prajānām // jm_8.29 //

medovasādyaistridaśā makheṣu prītiṃ hutāśābhihutairvrajanti / satkārapūtaṃ bhavadīyamannaṃ sampannameṣāṃ kila naiva rucyam // jm_8.30 //

kāmaṃ nāsmadvidhajanādheyabuddhayo devapādāḥ / svakāryānurāgastvayamasmānevamupacārapathād bhraṃśayati / pañcānāmamīṣāmarthe sakalaṃ jagadanarthīkartavyamiti ko 'yaṃ dharmamārgo devasya? api ca / kiṃkṛteyamasmāsvevaṃ niṣpraṇayatā, kena vāsmākaṃ svāmyarthe viniyojyamānāni vinigūḍhapūrvāṇi māṃsaśoṇitāni yadaparikṣīṇeṣvevāmīṣu svāni devo dātumicchatīti / atha sa rājā tānamātyānuvāca -

saṃvidyamānaṃ nāstīti brūyādasmadvidhaḥ katham / na dāsyāmītyasatyaṃ vā vispaṣṭamapi yācitaḥ // jm_8.31 //

dharmavyavasthāsu puraḥsaraḥ san svayaṃ vrajeyaṃ yadi kāpathena / asmadgatācārapathānugānāṃ bhavedavasthā mama kā prajānām // jm_8.32 //

yataḥ prajā eva samīkṣamāṇaḥ sāraṃ śarīrādahamuddhariṣye / kaśca prabhāvo jagadarthasādhurmātsaryahāryālpahṛdo mama syāt // jm_8.33 //

yadapi cāsmatpremabahumānāvarjitaṃ praṇayavisrambhagarbhamabhidhīyate bhavadbhiḥ - kiṃkṛteyamasmāsvevaṃ niṣpraṇayatā yadaparikṣīṇeṣveva no māṃsaśoṇiteṣu svāni devo dātumicchatīti / atra vo 'nuneṣyāmi / na khalu me yuṣmāsu pratihataviṣayaḥ praṇayamārgo visrambhavirahātpariśaṅkāgahanaduravagāho vā / kintu -

dhane tanutvaṃ kramaśo gate vā bhāgyānuvṛttyā kṣayamāgate vā / vijṛmbhamāṇapraṇayaḥ suhṛtsu śobheta na sphītadhanaḥ kṛśeṣu // jm_8.34 //

vivardhiteṣvarthijanārthameva saṃvidyamāneṣu ca me bṛhatsu / gātreṣu māṃsopacayonnateṣu yuṣmāsvapi syātpraṇayo virūpaḥ // jm_8.35 //

asaṃstutānāmapi na kṣameya pīḍāṃ kathaṃ kaiva kathā bhavatsu / svānyeva māṃsāni yato 'smi ditsurmāṃ caiva yācanta ime na yuṣmān // jm_8.36 //

tadalamasmadatisnehāddharmavighnaniḥsādhvasatayā / anucitaḥ khalvayamatrabhavatāmasmadarthiṣu samudācāraḥ / mīmāṃsitavyamapi ca tāvadetatsyāt -

svārthamannādi ditsantaṃ kathaṃ syātpratiṣedhayan / sādhuvṛttirasādhurvā prāgevaivaṃvidhaṃ vidhim // jm_8.37 //

tadalamanenātra vo nirbandhena / nyāyopaparīkṣayā kriyatāmasmatsācivyasadṛśamunmārgāvaraṇaṃ manasaḥ / anumodanānuguṇavacasaḥ khalvatrabhavantaḥ śobherannevamadhīranayanāḥ / kutaḥ -

naikopayogasya dhanasya tāvanna pratyahaṃ yācanakā bhavanti / evaṃvidhastvarthijano 'dhigantuṃ na devatārādhanayāpi śakyaḥ // jm_8.38 //

evaṃvidhe cārthijane 'bhyupete dehe vināśinyasukhāspade ca / vimarśamārgo 'pyanudāttatā syānmātsaryadainyaṃ tu parā tamisrā // jm_8.39 //

tanna mā vārayatumarhantyatrabhavanta ityanunīya sa rājā svāṃ parṣadamāhūya vaidyānpañca sirāḥ svaśarīre mokṣayitvā tān yakṣānuvāca -

dharmakarmaṇi sācivyaṃ prītiṃ ca paramāṃ mama / bhavantaḥ kartumarhanti deyasyāsya pratigrahāt // jm_8.40 //

te tathetyuktvāñjalipuṭaireva rājño raktacandanarasābhitāmraṃ rudhiraṃ pātumupacakramire /

sa pīyamānakṣatajaḥ kṣitīśaḥ kṣapācarairhemavapuścakāśe / sandhyānuraktairjalabhāranamraiḥ payodharairmerurivopagūḍhaḥ // jm_8.41 //

prītiprakarṣāddhṛtisampadā ca vapurguṇādeva ca tasya rājñaḥ / mamlau na gātraṃ na mumūrcha cetaḥ saṃcikṣipe na kṣatajaṃ kṣaradvā // jm_8.42 //

vinītatarṣaklamāstu te yakṣāḥ paryāptamaneneti rājānamūcuḥ -

anekaduḥkhāyatane śarīre sadā kṛtadhne 'pi narādhipasya / gate 'rthisaṃmānanasādhanatvaṃ harṣānukūlaṃ grahaṇaṃ babhūva // jm_8.43 //

atha sa rājā harṣaprabodhādadhikataranayanavadanaprasādo nīlotpaladalanīlavimalapatraṃ ratnaprabhodbhāsuraruciratsaruṃ niśitaṃ nistriṃśamādāya svamāṃsāni cchittvā tebhyaḥ prāyacchat /

hriyamāṇāvakāśaṃ tu dānaprītyā punaḥ punaḥ / na prasehe manastasya cchedaduḥkhaṃ vigāhitum // jm_8.44 //

ākṛṣyamāṇaṃ śitaśasrapātaiḥ prītyā punardūṃramapāsyamānam / khedālasatvādiva tasya duḥkhaṃ manaḥsamutsarpaṇamandamāsīt // jm_8.45 //

sa prītimāneva niśācarāṃstānsantarpayansvaiḥ piśitaistathāsīt / krūrāṇi teṣāmapi mānasāni yenāsurāviṣkṛtamārdavāni // jm_8.46 //

dharmapriyatvātkaruṇāvaśādvā tyajan parārthe priyamātmadeham / dveṣāgnidagdhānyapi mānasāni prasādasauvarṇyanavāni kuryāt // jm_8.47 //

atha te yakṣāstaṃ rājānaṃ svamāṃsotkartanaparaṃ tathaivāskhalitavadanaprasādamavikampyamānaṃ māṃsacchedavedanābhirabhivīkṣya prasādaṃ vismayaṃ copajagmuḥ /

āścaryamadbhutamaho bata kiṃsvidetat satyaṃ na veti samudīrṇavicāraharṣāḥ / rājanyamarṣamupamṛdya manaḥprasādaṃ tatsaṃstutipraṇatibhiḥ prathayāmbabhūvuḥ // jm_8.48 //

alamalaṃ deva viramyatāṃ svaśarīrapīḍāprasaṅgāt / santarpitāḥ smastavānayādbhutayā yācanakajanamanoharayā pratipattyeti sasambhramāḥ sapraṇāmaṃ vinivārya rājānaṃ prasādāśrupariṣiktavadanāḥ sabahumānamudīkṣamāṇāḥ punarūcuḥ -

sthāne bhaktivaśena gacchati janastvatkīrtivācālatāṃ sthāne śrīḥ paribhūya paṅkajavanaṃ tvatsaṃśrayaślāghinī / vyaktaṃ śakrasanāthatāmapi gatā tvadvīryaguptāmimāṃ dyauḥ paśyatyuditaspṛhā vasumatīṃ no cedaho vañcyate // jm_8.49 //

kiṃ bahunā? evaṃvidhajanābhyupapannaḥ sabhāgyaḥ khalu manuṣyalokaḥ / yuṣmadāyāsābhyanumodanāttu vayamevātra dagdhāḥ / bhavadvidhajanāpaśrayācchakyamitthaṅgatairapyātmānaṃ samuddhartumiti svaduṣkarapratīghātāśayā bhavantaṃ pṛcchāmaḥ -

anādṛtya sukhaprāptāmanuraktāṃ nṛpaśriyam / kiṃ tadatyadbhutaṃ sthānaṃ pathānena yadīpsasi // jm_8.50 //

sarvakṣitipatitvaṃ nu dhaneśatvamathendratām / brahmabhūyaṃ vimokṣaṃ vā tapasānena vāñchasi // jm_8.51 //

asya hi vyavasāyasya na dūrataramīpsitam / śrotavyaṃ caitadasmābhirbaktumarhati no bhavān // jm_8.52 //

rājovāca - śrūyatāṃ yadartho 'yaṃ mamābhyudyamaḥ /

prayatnalabhyā yadayatnanāśinī na tṛptisaukhyāya kutaḥ praśāntaye / bhavāśrayā sampadato na kāmaye surendralakṣmīmapi kimvathetarām // jm_8.53 //

na cātmaduḥkhakṣayamātrakeṇa me prayāti santoṣapathena mānasam / amūnanāthānabhivīkṣya dehinaḥ prasaktatīvravyasanaśramāturān // jm_8.54 //

anena puṇyena tu sarvadarśitāmavāpya nirjitya ca doṣavidviṣaḥ / jarārujāmṛtyumahormisaṅkulātsamuddhareyaṃ bhavasāgarājjagat // jm_8.55 //

atha te yakṣāḥ prasādasaṃharṣitatanuruhāḥ praṇamya rājānamūcuḥ - upapannarūpamevaṃvidhasya vyavasāyātiśayasyedaṃ karma / tanna dūre bhavadvidhānāmabhiprāyasampada iti niścitamanaso vijñāpayāmaḥ -

kāmaṃ lokahitāyaiva tava sarvo 'yamudyamaḥ / svahitātyādaraṃ tveṣāṃ smartumarhasi nastadā // jm_8.56 //

ajñānācca yadasmābhirevamāyāsito bhavān / svamapyarthamapaśyadbhirmṛṣyatāmeva tacca naḥ // jm_8.57 //

ājñāmapi ca tāvannastvamanugrahapaddhatim / sacivānāmiva sveṣāṃ visrabdhaṃ dātumarhasi // jm_8.58 //

atha sa rājā prasādamṛdūkṛtahṛdayānmatvainānuvāca - upakāraḥ khalvayaṃ nāyāso mametyalamatra vo 'kṣamāśaṅkayā / api ca -

evaṃvidhe dharmapathe sahāyānkiṃ vismariṣyāmyadhigamya bodhim / yuṣmākameva prathamaṃ kariṣye vimokṣadharmāmṛtasaṃvibhāgam // jm_8.59 //

asmatpriyaṃ cābhisamīkṣamāṇairhiṃsā bhavadbhirviṣavadvivarjyā / lobhaḥ paradravyaparigraheṣu vāggarhitā madyamayaśca pāpmā // jm_8.60 //

atha te yakṣāstathetyasmai pratiśrutya praṇamya pradakṣiṇīkṛtya cainaṃ tatraivāntardadhire / svamāṃsaśoṇitapradānaniścayasamakālameva tu tasya mahāsattvasya /

vikampamānā bahudhā vasundharā vidhūrṇayāmāsa suvarṇaparvatam / prasasvanurdundubhayaśca tadgatā drumāśca puṣpaṃ sasṛjurvikampanāt // jm_8.61 //

tadabhravadvyomani māruteritaṃ patatriseneva vitānavatkvacit / visṛtya mālā grathiteva kutracitsamaṃ samantānnṛpatervyakīryata // jm_8.62 //

nivārayiṣyanniva medinīpatiṃ samuddhatāvegatayā mahārṇavaḥ / jalaiḥ prakṛtyabhyadhikakramasvanaiḥ prayāṇasaujaskavapurvyarocata // jm_8.63 //

kimetadityāgatasambhramastataḥ surādhipastatra vicintya kāraṇam / nṛpātyayāśaṅkitatūrṇamāyayau nṛpālayaṃ śokabhayākulākulam // jm_8.64 //

tathāgatasyāpi tu tasya bhūpatermukhaprasādātsaviśeṣavismayaḥ / upetya taktarma manojñayā girā prasādasaṃharṣavaśena tuṣṭuve // jm_8.65 //

aho prakarṣo bata sajjanasthiteraho guṇābhyāsanidherudāratā / aho parānugrahapeśalā matistvadarpaṇānnāthavatī bata kṣitiḥ // jm_8.66 //

ityabhipraśasyainaṃ śakro devendraḥ sadyaḥkṣatarohaṇasamarthairdivyairmānuṣyakairoṣadhiviśeṣairnirvedanaṃ yathāpaurāṇaṃ śarīraṃ kṛtvā dākṣiṇyavinayopacāramadhuraṃ pratipūjitastena rājñā svamāvāsaṃ pratijagāma /

tadevaṃ paraduḥkhāturā nātmasukhamavekṣante mahākāruṇikā iti / ko nāma dhanamātrake 'pyapekṣāṃ notsraṣṭumarhatīti dāyakajanasamuttejanāyāṃ vācyam / karuṇāvarṇe 'pi tathāgatamāhātmye satkṛtya dharmaśravaṇe ca / yaccoktaṃ bhagavatā 'bahukaraḥ khalvete pañcakā bhikṣavaḥ ' iti syādetatsandhāya / tena hi samayena te pañca yakṣā babhūvuḥ / teṣāṃ bhagavatā yathāpratijñātameva prathamaṃ dharmāmṛtasaṃvibhāgaḥ kṛta iti /

iti maitrībalajātakamaṣṭamam /

9. viśvantarajātakam

na bodhisattvacaritaṃ sukhamanumoditumapyalpasattvaiḥ prāgevācaritum / tadyathānuśrūyate -

sātmībhūtendriyajayaḥ parākramanayavinayasaṃpadā samadhigatavijayaśrīrvṛddhopāsananiyamāt trayyānvīkṣikyorupalabdhārthatattvaḥ svadharmakarmānuraktābhiranudvignasukhocitābhiranuraktābhiḥ prakṛtibhiḥ prakāśyamānadaṇḍanītiśobhaḥ samyakpravṛttavārttāvidhiḥ saṃjayo nāma śibīnāṃ rājā babhūva /

guṇodayairyasya nibaddhabhāvā kulāṅganevāsa narādhipaśrīḥ / atarkaṇīyānyamahīpatīnāṃ siṃhābhigupteva guhā mṛgāṇām // jm_9.1 //

tapassu vidyāsu kalāsu caiva kṛtaśramā yasya sadābhyupetāḥ / viśeṣayuktaṃ bahumānamīyuḥ pūjābhirāviṣkriyamāṇasārāḥ // jm_9.2 //

tasya rājñaḥ pratipattyanantaraṃ prathitaguṇagaṇanirantaro viśvaṃtaro nāma putro yuvarājo babhūva / [ayameva bhagavāñchākyamunistena samayena /]

yuvāpi vṛddhopaśamābhirāmastejasvyapi kṣāntisukhasvabhāvaḥ / vidvānapi jñānamadānabhijñaḥ śriyā samṛddho 'pyavalepaśūnyaḥ // jm_9.3 //

dṛṣṭaprayāmāsu ca dikṣu tasya vyāpte ca lokatritaye yaśobhiḥ / babhūva naivānyayaśolavānāṃ prasartumutsāha ivāvakāśaḥ // jm_9.4 //

amṛṣyamāṇaḥ sa jagadgatānāṃ duḥkhodayānāṃ prasṛtāvalepam / dāneṣuvarṣī karuṇorucāpastairyuddhasaṃrambhamivājagāma // jm_9.5 //

sa pratyahamabhigatamarthijanamabhilaṣitādhikairakliṣṭairarthavisargaiḥ priyavacanopacāramanoharairatīva prahlādayāmāsa / parvadivaseṣu ca poṣadhaniyamapraśamavibhūṣaṇaḥ śiraḥsnātaḥ śuklakṣaumavāsā (vaidya 56) himagiriśikharasaṃnikāśaṃ madalekhābhyalaṃkṛtamukhaṃ lakṣaṇavinayajavasattvasaṃpannaṃ gandhahastinaṃ samājñātamaupavāhyaṃ dviradavaramabhiruhya samantato nagarasyābhiniviṣṭānyarthijananipānabhūtāni svāni sattrāgārāṇi pratyavekṣate sma / tathā ca prītiviśeṣamabhijagāma /

na hi tāṃ kurute prītiṃ bibhūtirbhavanāśritā / saṃkramyamāṇārthijane saiva dānapriyasya yām // jm_9.6 //

atha kadācittasyaivaṃvidhaṃ dānaprasaṅgaṃ pramuditahṛdayairarthibhiḥ samantato vikīryamāṇamupalabhyānyatamo bhūmyanantarastasya rājā śakyamayamabhisaṃdhātuṃ dānānurāgavaśagatvāditi pratarkya dviradavarāpaharaṇārthaṃ brāhmaṇāṃstatra praṇidadhe / atha te brāhmaṇā viśvaṃtarasya svāni sattrāgārāṇi pratyavekṣamāṇasya pramodādadhikataranayanavadanaśobhasya jayāśīrvādamukharāḥ samucchritābhiprasāritadakṣiṇāgrapāṇayaḥ purastāt samatiṣṭhanta / sa tato vinigṛhya dviradavaramupacārapuraḥsaramabhigamanaprayojanamenān paryapṛcchadājñāpyatāṃ kenārtha iti / brāhmaṇā ūcuḥ -

amuṣya tava nāgasya gatilīlāvilambinaḥ / guṇairarthitvamāyātā dānaśauryācca te vayam // jm_9.7 //

kailāsaśikharābhasya pradānādasya dantinaḥ / kuruṣva tāvallokānāṃ vismayaikarasaṃ manaḥ // jm_9.8 //

ityukte bodhisattvaḥ prītyā samāpūryamāṇahṛdayaścintāmāpede / cirasya khalūdārapraṇayasumukhamarthijanaṃ paśyāmi / kaḥ punarartha evaṃvidhena dviradapatinaiṣāṃ brāhmaṇānām? vyaktamayaṃ lobherṣyādveṣaparyākulamanasaḥ kasyāpi rājñaḥ kārpaṇyaprayogaḥ /

āśāvighātadīnatvaṃ tanmā bhūttasya bhūpateḥ / anādṛtya yaśodharmau yo 'smaddhita ivodyataḥ // jm_9.9 //

iti viniścitya sa mahātmā tvaritamavatīrya dviradavarāt pratigṛhyatāmiti samudyatakāñcanabhṛṅgārasteṣāṃ purastādavatasthe /

tataḥ sa vidvānapi rājaśāstramarthānuvṛttyā gatadharmamārgam / dharmānurāgeṇa dadau gajendraṃ nītivyalīkena na saṃcakampe // jm_9.10 //

taṃ hemajālarucirābharaṇaṃ gajendraṃ vidyutpinaddhamiva śāradamabhrarāśim / dattvā parāṃ mudamavāpa narendrasūnuḥ saṃcukṣubhe ca nagaraṃ nayapakṣapātāt // jm_9.11 //

atha dviradapatipradānaśravaṇāt samudīrṇakrodhasaṃrambhāḥ śibayo brāhmaṇavṛddhā mantriṇo yodhāḥ pauramukhyāśca kolāhalamupajanayantaḥ saṃjayaṃ rājānamabhigamya sasaṃbhramāmarṣasaṃrambhāt pariśithilopacārayantraṇamūcuḥ - kimiyaṃ deva rājyaśrīrvilupyamānaivamupekṣyate? nārhati devaḥ svarājyopaplavamevamabhivardhamānamupekṣitum / kimetaditi ca sāvegamuktā rājñā punarevamūcuḥ - kasmād devo na jānīte niṣevya mattabhramaropagītaṃ yasyānanaṃ dānasugandhi vāyuḥ / madāvalepaṃ paravāraṇānāmāyāsaduḥkhena vinā pramārṣṭi // jm_9.12 //

yattejasākrāntabalaprabhāvāḥ saṃsuptadarpā iva vidviṣaste / viśvaṃtareṇaiṣa gajaḥ sa datto rūpī jayaste hriyate 'nyadeśam // jm_9.13 //

gāvaḥ suvarṇaṃ vasanāni bhojyamiti dvijebhyo nṛpa deyarūpam / yasmiñjayaśrīrniyatā dvipendre deyaḥ sa nāmetyatidānaśauryam // jm_9.14 //

nayotpathenainamiti vrajantaṃ kathaṃ samanveṣyati rājalakṣmīḥ / nopekṣaṇaṃ deva tavātra yuktaṃ purāyamānandayati dviṣaste // jm_9.15 //

tacchrutvā sa rājā putrapriyatvāt kiṃcittāneva pratyaprītamanāḥ kāryānurodhāt sāvegavadevamityuktvā samanuneṣyañchibīnuvāca - jāne dānaprasaṅgavyasanitāṃ nītikramānapekṣāṃ viśvaṃtarasya na caiṣa kramo rājyadhuri saṃniyuktasya / dattaṃ tvanena svaṃ hastinaṃ vāntakalpaṃ kaḥ pratyāhariṣyati? api tu tathāhameva kariṣye yathā dāne mātrāṃ jñāsyati viśvaṃtaraḥ / tadalamatra vaḥ saṃrambheṇeti / śibaya ūcuḥ - na khalu mahārāja paribhāṣāmātrasādhyo 'sminnarthe viśvaṃtara iti / saṃjaya uvāca - atha kimanyadatra mayā śakyaṃ kartum?

doṣapravṛttervimukhasya yasya guṇaprasaṅgā vyasanīkriyante / bandho vadho vātmasutasya tasya kiṃ niṣkrayaḥ syād dviradasya tasya // jm_9.16 //

tadalamatra vaḥ saṃrambheṇa / nivārayiṣyāmyahamato viśvantaramiti / atha śibayaḥ samudīrṇamanyavo rājānamūcuḥ -

ko vā vadhaṃ bandhanatāḍanaṃ vā sutasya te rocayate narendra / dharmātmakastveṣa na rājyabhārakṣobhasya soḍhā karuṇāmṛdutvāt // jm_9.17 //

siṃhāsanaṃ tejasi labdhaśabdāstrivargasevānipuṇā bhajante / dharmānurāgānnayanirvyapekṣastapovanādhyāsanayogya eṣaḥ // jm_9.18 //

phalanti kāmaṃ vasudhādhipānāṃ durnītidoṣāstadupāśriteṣu / sahyāsta eṣāṃ tu tathāpi dṛṣṭā mūloparodhānna tu pārthivānām // jm_9.19 //

kimatra vā vahvabhidhāya niścayastvayaṃ śibīnāṃ tvadabhūtyamarṣiṇām / prayātu vaṅkaṃ tapaso 'bhivṛddhaye nṛpātmajaḥ siddhaniṣevitaṃ girim // jm_9.20 //

atha sa rājā snehapraṇayavisrambhavaśādanayāpāyadarśinā hitodyatena tena janena pariniṣṭhuramityabhidhīyamānaḥ prakṛtikopād vrīḍāvanatavadanaḥ putraviyogacintāparigatahṛdayaḥ sāyāsamabhiniśvasya śibīnuvāca - yadyeṣa bhavatāṃ nirbandhastadekamapyahorātramasya mṛṣyatām / prabhātāyāṃ rajanyāmabhipretaṃ vo 'nuṣṭhātā viśvantara iti / evamastviti ca pratigṛhītānunayaḥ śibibhiḥ sa rājā kṣattāramuvāca - gacchemaṃ vṛttāntaṃ viśvantarāya nivedayeti / sa tatheti pratiśrutya śokāśrupariṣiktavadano viśvantaraṃ svabhavanagatamupetya śokaduḥkhāvegāt sasvaraṃ rudan pādayorasya nyapatat / api kuśalaṃ rājakulasyeti ca sasaṃbhramaṃ viśvantareṇānuyuktaḥ samavasīdannaviśadapadākṣaramenamuvāca - kuśalaṃ rājakulasyeti / atha kasmādevamadhīro 'sīti ca punaranuyukto viśvantareṇa kṣattā bāṣpavegoparudhyamānagadgadakaṇṭhaḥ śvāsaviskhalitalulitākṣaraṃ śanairityuvāca -

sāntvagarbhāmanādṛtya nṛpājñāmapyadakṣiṇāḥ / rāṣṭrātpravrājayanti tvāṃ kupitāḥ śibayo nṛpa // jm_9.21 //

viśvantara uvāca - māṃ śibayaḥ pravrājayanti kupitā iti kaḥ saṃbandhaḥ?

rame na vinayonmārge dveṣmi cāhaṃ pramāditām / kutra me śibayaḥ kruddhā yanna paśyāmi duṣkṛtam // jm_9.22 //

kṣattovāca - atyudāratāyām /

alobhaśubhrā tvayi tuṣṭirāsīllobhākulā yācakamānaseṣu / datte tvayā mānada vāraṇendre dhairyāṇi kopastvaharacchibīnām // jm_9.23 //

ityatītāḥ svamaryādāṃ rabhasāḥ śibayastvayi / yena pravrājitā yānti pathā tena kila vraja // jm_9.24 //

atha bodhisattvaḥ kṛpābhyāsarūḍhāṃ yācanakajanavatsalatāṃ dhairyātiśayasaṃpadaṃ ca svāmudbhāvayannuvāca - capalasvabhāvāḥ khalu śibayo 'nabhijñā iva cāsmatsvabhāvasya /

dravyeṣu bāhyeṣu ka eva vādo dadyāmahaṃ sve nayane śiro vā / imaṃ hi lokārthamahaṃ bibharmi samucchrayaṃ kimvatha vastravāhyam // jm_9.25 //

yasya svagātrairapi yāvakānāṃ vacāṃsi saṃpūjayituṃ manīṣā / bhayānna dadyātsa iti pratarkaḥ prakāśanā bāliśacāpalasya // jm_9.26 //

kāmaṃ māṃ śibayaḥ sarve ghnantu pravrājayantu vā / na tvevāhaṃ na dāsyāmi gacchāmyeṣa tapovanam // jm_9.27 //

atha bodhisattvo vipriyaśravaṇaviklavamukhīṃ patnīmuvāca - śruto 'trabhavatyā śibīnāṃ niścayaḥ? madryuvāca - śruto 'yaṃ deva / viśvantara uvāca -

tadyadasti dhanaṃ kiṃcidasmatto 'dhigataṃ tvayā / nidhehi tadanindyākṣi yacca te paitrikaṃ dhanam // jm_9.28 //

madryuvāca - kutraitaddeva nidadhāmīti? viśvantara uvāca -

śīlavadbhyaḥ sadā dadyā dānaṃ satkāraśībharam / tathā hi nihitaṃ dravyamahāryamanugāmi ca // jm_9.29 //

priyaṃ śvaśurayoḥ kuryāḥ putrayoḥ paripālanam / dharmamevāpramādaṃ ca śokaṃ madvirahāttu mā // jm_9.30 //

tacchrutvā madrī saṃtaptahṛdayāpi bharturadhṛtiparihārārthamanādṛtya śokadainyamityuvāca -

naiṣa dharmo mahārāja yadyāyā vanamekakaḥ / tenāhamapi yāsyāmi yena kṣatriya yāsyasi // jm_9.31 //

tvadaṅgaparivartinyā mṛtyurutsava eva me / mṛtyorduḥkhataraṃ tatsyājjīveyaṃ yattvayā vinā // jm_9.32 //

naiva ca khalu me deva vanavāso duḥkha iti pratibhāti / tathā hi -

nirdurjanānyanupabhuktasarittarūṇi nānāvihaṃgavirutāni mṛgākulāni / vaiḍūryakuṭṭimamanoharaśādvalāni krīḍāvanādhikasukhāni tapovanāni // jm_9.33 //

api ca deva /

alaṃkṛtāvimau paśyankumārau mālabhāriṇau / krīḍantau vanagulmeṣu na rājyasya smariṣyasi // jm_9.34 //

ṛtuprayatnaracitā vanaśobhā navā navāḥ / vane tvāṃ ramayiṣyanti saritkuñjāśca sodakāḥ // jm_9.35 //

citraṃ virutavāditraṃ pakṣiṇāṃ ratikāṅkṣiṇām / madācāryopadiṣṭāni nṛttāni ca śikhaṇḍinām // jm_9.36 //

mādhuryānavagītaṃ ca gītaṃ madhupayoṣitām / vaneṣu kṛtasaṃgītaṃ harṣayiṣyati te manaḥ // jm_9.37 //

āstīryamāṇāni ca śarvarīṣu jyotsnādukūlena śilātalāni / saṃvāhamāno vanamārutaśca labdhādhivāsaḥ kusumadrumebhyaḥ // jm_9.38 //

calopalapraskhalitodakānāṃ kalā virāvāśca saridvadhūnām / vibhūṣaṇānāmiva saṃninādāḥ pramodayiṣyanti vane manaste // jm_9.39 //

ityanunīyamānaḥ sa dayitayā vanaprayāṇaparyuṃtsukamatirarthijanāpekṣayā mahāpradānaṃ dātumupacakrame /

athemāṃ viśvantarapravrājanapravṛttimupalabhya rājakule tumula ākrandaśabdaḥ prādurabhūta / śokaduḥkhāvegānmūrcchāparīta ivārthijano mattonmatta iva ca tattadbahuvidhaṃ vilalāpa /

chāyātaroḥ svāduphalapradasya cchedārthamāgūrṇaparaśvadhānām / dhātrī na lajjāṃ yadupaiti bhūmirvyaktaṃ tadasyā hatacetanatvam // jm_9.40 //

śītāmalasvādujalaṃ nipānaṃ bibhitsatāmasti na cenniṣeddhā / vyarthābhidhānā bata lokapālā viproṣitā vā śrutimātrakaṃ vā // jm_9.41 //

adharmo bata jāgarti dharmaḥ supto 'thavā mṛtaḥ / yatra viśvantaro rājā svasmādrājyānnirasyate // jm_9.42 //

ko 'narthapaṭusāmarthyo yācñānūrjitavṛttiṣu / asmāsvanaparādheṣu vadhābhyudyamaniṣṭhuraḥ // jm_9.43 //

atha bodhisattvo naikaśatasahasrasaṃkhyaṃ maṇikanakarajataparipūrṇakośaṃ vividhadhanadhānyanicayavanti kośakoṣṭhāgārāṇi dāsīdāsayānavāhanavasanaparicchadādi ca sarvamarthibhyo yathārhamatisṛjya, śokaduḥkhābhibhūtadhairyayormātāpitroścaraṇāvabhipraṇamya saputradāraḥ syandanavaramabhiruhya puṇyāhaghoṣeṇaiva mahato janakāyasyākranditaśabdena puravarānniragacchat / anurāgavaśagamanuyāyinaṃ ca janaṃ śokāśrupariklinnavadanaṃ prayatnādvinivartya svayameva rathapragrahān pratigṛhya yena vaṅkaḥ parvatastena prāyāt / vyatītya cāviklavamatirudyānavanaruciramālinaṃ puravaropacāramanupūrveṇa praviralacchāyadrumaṃ vicchidyamānajanasaṃpātaṃ pravicaritamṛgagaṇasaṃbādhadigālokaṃ cīrīvirāvonnāditamaraṇyaṃ pratyapadyata /

athainaṃ yadṛcchayābhigatā brāhmaṇā rathavāhāṃsturagānayācanta /

sa vartamāno 'dhvani naikayojane sahāyahīno 'pi kalatravānapi / pradānaharṣādanapekṣitāyatirdadau dvijebhyaścaturasturaṃgamān // jm_9.44 //

atha bodhisattvasya svayameva rathadhuryatāmupagantukāmasya gāḍhataraṃ parikaramabhisaṃyacchamānasya rohitamṛgarūpiṇaścatvāro yakṣakumārāḥ suvinītā iva sadaśvāḥ svayameva rathayugaṃ skandhapradeśaiḥ pratyapadyanta / tāṃstu dṛṣṭvā harṣavismayaviśālatarākṣīṃ madrīṃ bodhisattva uvāca -

tapodhanādhyāsanasatkṛtānāṃ paśya prabhāvātiśayaṃ vanānām / yatraivamabhyāgatavatsalatvaṃ saṃrūḍhamūlaṃ mṛgapuṃgaveṣu // jm_9.45 //

madryuvāca -

tavaivāhamimaṃ manye prabhāvamatimānuṣam / rūḍho 'pi hi guṇābhyāsaḥ sarvatra na samaḥ satām // jm_9.46 //

toyeṣu tārāpratibimbaśobhā viśeṣyate yatkumudaprahāsaiḥ / kautūhalābhiprasṛtā ivendorhetutvamatrāgrakarāḥ prayānti // jm_9.47 //

iti tayoranyonyānukūlyātparasparaṃ priyaṃ vadatoradhvānaṃ gacchatorathāparo brāhmaṇaḥ samabhigamya bodhisattvaṃ rathavaramayācata /

tataḥ svasukhaniḥsaṅgo yācakapriyabāndhavaḥ / pūrayāmāsa viprasya sa rathena manoratham // jm_9.48 //

atha bodhisattvaḥ prītamanā rathādavatārya svajanānniryātya rathavaraṃ brāhmaṇāya jālinaṃ kumāramaṅkenādāya padbhyāmevādhvānaṃ pratyapadyata / avimanaskaiva ca madrī kṛṣṇājināṃ kumārīmaṅkenādāya pṛṣṭhato 'nvagacchadenam /

nimantrayāmāsuriva drumāstaṃ hṛdyaiḥ phalairānamitāgraśākhāḥ / puṇyānubhāvādabhivīkṣamāṇāḥ śiṣyā vinītā iva ca praṇemuḥ // jm_9.49 //

haṃsāṃsavikṣobhitapaṅkajāni kiñjalkareṇusphuṭapiñjarāṇi / prādurbabhūvuśca sarāṃsi tasya tatraiva yatrābhicakāṅkṣa vāri // jm_9.50 //

vitānaśobhāṃ dadhire payodāḥ sukhaḥ sugandhiḥ pravavau nabhasvān / pariśramakleśamamṛṣyamāṇā yakṣāśca saṃcikṣipurasya mārgam // jm_9.51 //

iti bodhisattva udyānagata iva pādacāravinodanasukhamanubhavanmārgaparikhedarasamanāsvādya saputradāraḥ prānta eva tu vaṅkaparvatamapaśyat / tatra ca puṣpaphalapallavālaṃkṛtasnigdhavividharucirataruvaranicitaṃ madamuditavihaṃgabahuvidharutavinadaṃ pravṛttanṛttabarhigaṇopaśobhitaṃ pravicaritanaikamṛgakulaṃ kṛtaparikaramiva vimalanīlasalilayā saritā kusumarajo 'ruṇasukhapavanaṃ tapovanaṃ vanacarakādeśitamārgaḥ praviśya viśvakarmaṇā śakrasaṃdeśāt svayamabhinirmitāṃ manojñadarśanāṃ sarvartusukhāṃ tatra praviviktāṃ parṇaśālāmadhyāvasat /

tasminvane dayitayā paricaryamāṇaḥ śṛṇvannayatnamadhurāṃśca sutapralāpān / udyānasaṃstha iva vismṛtarājyacintaḥ saṃvatsarārdhamadhikaṃ sa tapaścacāra // jm_9.52 //

atha kadācinmūlaphalārthaṃ gatāyāṃ rājaputryāṃ putrayoḥ paripālananimittamāśramapadamaśūnyaṃ kurvāṇe rājaputre mārgareṇuparuṣīkṛtacaraṇaprajaṅghaḥ pariśramakṣāmanayanavadano daṇḍakāṣṭhāvabaddhaskandhāvasaktakamaṇḍalurbrāhmaṇaḥ patnyāḥ paricārakānayanārthaṃ samarpitadṛḍhasaṃdeśastaṃ deśamupajagāma / atha bodhisattvaścirasyārthijanaṃ dṛṣṭvā 'bhigataṃ manaḥpraharṣāt samupajāyamānanayanavadanaprasādaḥ pratyudgamya svāgatādipriyavacanapuraḥsaraṃ praveśya cainamāśramapadaṃ kṛtātithisatkāramāgamanaprayojanamapṛcchat / atha sa brāhmaṇo bhāryānurāgādutsāritadhairyalajjaḥ pratigrahamātrasajjo niyatamarthamīdṛśamuvāca -

āloko bhavati yataḥ samaśca mārgo loko 'yaṃ vrajati tato na durgameṇa / prāyo 'smiñjagati tu matsarāndhakāreṇānye na praṇayapadāni me vahanti // jm_9.53 //

pradānaśauryoditayā yaśaḥśriyā gataṃ ca gantavyamaśeṣatastava / ato 'smi yācñāśramamabhyupeyivānprayaccha tanme paricārakau sutau // jm_9.54 //

ityukte bodhisattvo mahāsattvaḥ

dānaprītau kṛtābhyāsaḥ pratyākhyātumaśikṣitaḥ / dadāmītyavadad dhṛṣṭaṃ dayitau tanayāvapi // jm_9.55 //

svastyastu / tatkimidānīmāsyata iti ca brāhmaṇenābhihitaḥ sa mahāsattvaḥ pradānakathāśravaṇotpatitaviṣādaviplutākṣayoḥ sutayoḥ snehāvegādavalambamānahṛdayo bodhisattva uvāca -

dattāvetau mayā tubhyaṃ kiṃ tu mātānayorgatā / vanaṃ mūlaphalasyārthe sāyamadyāgamiṣyati // jm_9.56 //

tayā dṛṣṭāvupāghrātau mālināvabhyalaṃkṛtau / ihaikarātraṃ viśramya śvo netāsi sutau mama // jm_9.57 //

brāhmaṇa uvāca - alamanenātrabhavato nirbandhena /

gauṇametaddhi nārīṇāṃ nāma vāmā iti sthitam / syāccaiva dānavighnaste tena vāsaṃ na rocaye // jm_9.58 //

bodhisattva uvāca - alaṃ dānavighnaśaṅkayā / sahadharmacāriṇī mama sā / yathā vātrabhavate rocate / api ca mahābrāhmaṇa,

sukumāratayā bālyātparicaryāsvakauśalāt / kīdṛśīṃ nāma kuryātāṃ dāsaprītimimau tava // jm_9.59 //

dṛṣṭvā tvitthaṃgatāvetau śibirājaḥ pitāmahaḥ / addhā dadyādyadiṣṭaṃ te dhanaṃ niṣkrayametayoḥ // jm_9.60 //

yatastadviṣayaṃ sādhu tvamimau netumarhasi / evaṃ hyarthena mahatā dharmeṇa ca sameṣyasi // jm_9.61 //

(brāhmaṇa uvāca) - na śakṣyāmyahamāśīviṣadurāsadaṃ vipriyopāyanena rājānamabhigantum /

ācchindyānmadimau rājā daṇḍaṃ vā praṇayenmayi / yato neṣyāmyahamimau brāhmaṇyāḥ paricārakau // jm_9.62 //

atha bodhisattvo yatheṣṭamidānīmitvaparisamāptārthamuktvā sānunayamanuśiṣya tanayau paricaryānukūlye pratigrahārthamabhiprasārite brāhmaṇasya pāṇau kamaṇḍalumāvarjayāmāsa /

tasya yatnānurodhena papātāmbu kamaṇḍaloḥ / padmapatrābhitāmrābhyāṃ netrābhyāṃ svayameva tu // jm_9.63 //

atha sa brāhyaṇo lābhātiharṣāt saṃbhramākulitamatirbodhisattvatanayāpaharaṇatvarayā saṃkṣiptapadamāśīrvacanamuktvā nirgamyatāmityājñākarkaśena vacasā kumārāvāśramapadānniṣkrāmayitumārebhe / atha kumārau viyogaduḥkhātibhāravyathitahṛdayau pitaramabhipraṇamya bāṣpoparudhyamānanayanāvūcatuḥ -

ambā ca tāta niṣkrāntā tvaṃ ca nau dātumicchasi / yāvattāmapi paśyāvastato dāsyati nau bhavān // jm_9.64 //

atha sa brāhmaṇaḥ purā mātānayorāgacchati, asya vā putrasnehāt paścāttāpaḥ saṃbhavatīti vicintya padmakalāpamivānayorhastānābadhya latayā saṃtarjayanviceṣṭamānau pitaraṃ prati vyāvartitavadanau prakṛtisukumārau kumārau pracakarṣa / atha kṛṣṇājinā kumāryapūrvaduḥkhopanipātāt sasvaraṃ rudatī pitaramuvāca -

ayaṃ māṃ brāhmaṇastāta latayā hanti nirdayaḥ / na cāyaṃ brāhmaṇo vyaktaṃ dhārmikā brāhmaṇāḥ kila // jm_9.65 //

yakṣo 'yaṃ brāhmaṇacchadmā nūnaṃ harati khāditum / nīyamānau piśācena tāta kiṃ nāvupekṣase // jm_9.66 //

atha jālī kumāro mātaramanuśocayannuvāca -

naivedaṃ me tathā duḥkhaṃ yadayaṃ hanti māṃ dvijaḥ / nāpaśyamambāṃ yattvadya tadvidārayatīva mām // jm_9.67 //

rodiṣyati ciraṃ nūnamambā śūnye tapovane / putraśokena kṛpaṇā hataśāveva cātakī // jm_9.68 //

asmadarthe samāhṛtya vanānmūlaphalaṃ bahu / bhaviṣyati kathaṃ nvambā dṛṣṭvā śūnyaṃ tapovanam // jm_9.69 //

ime nāvaśvakāstāta hastikā rathakāśca ye / ato 'rdhaṃ deyamambāyai śokaṃ tena vineṣyati // jm_9.70 //

vandyāsmadvacanādambā vāryā śokācca sarvathā / durlabhaṃ hi punastāta tava tasyāśca darśanam // jm_9.71 //

ehi kṛṣṇe mariṣyāvaḥ ko nvartho jīvitena nau / dattāvāvāṃ narendreṇa brāhmaṇāya dhanaiṣiṇe // jm_9.72 //

ityuktvā jagmatuḥ /

atha bodhisattvastenātikaruṇena tanayapralāpenākampitamatirapi ka idānīṃ dattvānutāpaṃ kariṣyatīti niṣpratīkāreṇa śokāgninā vinirdahyamānahṛdayo viṣavegamūrcchāparigata iva samuparudhyamānacetāstatraiva niṣasāda / śītalānilavyajanapratilabdhasaṃjñaśca niṣkūjamivāśramapadaṃ tanayaśūnyamabhivīkṣya bāṣpagadgadasaṃniruddhakaṇṭha ityātmagatamuvāca -

putrābhidhāne hṛdaye samakṣaṃ praharanmama / nāśaṅkata kathaṃ nāma dhigalajjo bata dvijaḥ // jm_9.73 //

pattikāvanupānatkau saukumāryātklamāsahau / yāsyataḥ kathamadhvānaṃ tasya ca preṣyatāṃ gato // jm_9.74 //

mārgaśramaparimlānau ko 'dya viśrāmayiṣyati / kṣuttarṣaduḥkhābhihatau yāciṣyete kametya vā // jm_9.75 //

mama tāvadidaṃ duḥkhaṃ dhīratāṃ kartumicchataḥ / kā tvavasthā mama tayoḥ sutayoḥ sukhavṛddhayoḥ // jm_9.76 //

aho putraviyogāgnirnirdahatyeva me manaḥ / satāṃ tu dharmaṃ saṃsmṛtya ko 'nutāpaṃ kariṣyati // jm_9.77 //

atha madrī vipriyopanipātaśaṃsibhiraniṣṭernimittairupajanitavaimanasyā mūlaphalānyādāya kṣiprataramāgantukāmāpi vyālamṛgoparudhyamānamārgā ciratareṇāśramapadamupajagāma / ucitāyāṃ ca pratyudgamanabhūmāvākrīḍāsthāne ca tanayāvapaśyantī bhṛśataramarativaśamagāt /

anīpsitāśaṅkitajātasaṃbhramā tataḥ sutānveṣaṇacañcalekṣaṇā / prasaktamāhvānamasaṃparigrahaṃ tayorviditvā vyalapacchucāturā // jm_9.78 //

samājavadyatpratibhāti me purā sutapralāpapratināditaṃ vanam / adarśanādadya tayostadeva me prayāti kāntāramivāśaraṇyatām // jm_9.79 //

kiṃ nu khalu tau kumārau -

krīḍāprasaṅgaśramajātanidrau suptau nu naṣṭau gahane vane vā / cirānmadabhyāgamanādatuṣṭau syātāṃ kvacid bālatayā nilīnau // jm_9.80 //

ruvanti kasmācca na pakṣiṇo 'pyamī samākulāstadvadhasākṣiṇo yadi / taraṃgabhaṅgairavinītakopayā hṛtau nu kiṃ nimnagayātivegayā // jm_9.81 //

apīdānīṃ me vitathā mithyāvikalpā bhaveyuḥ / api rājaputrāya saputrāya svasti syāt / apyaniṣṭanivedināṃ nimittānāṃ maccharīra eva vipāko bhavet / kiṃ nu khalvidamanimittāpavṛttapraharṣamaratitamisrayāvacchādyamānaṃ vidravatīva hṛdayam / visrasyanta iva me gātrāṇi / vyākulā iva digvibhāgāḥ / bhramatīva cedaṃ paridhvastalakṣmīkaṃ vanamiti /

athānupraviśyāśramapadamekānte nikṣipya mūlaphalaṃ yathopacārapuraḥsaraṃ bhartāramabhigamya kva dārakāviti papraccha / atha bodhisattvo jānānaḥ snehadurbalatāṃ mātṛhṛdayasya durnivadyatvācca vipriyasya naināṃ kiṃcidvaktuṃ śaśāka /

janasya hi priyārhasya vipriyākhyānavahninā / upetya manasastāpaḥ saghṛṇena suduṣkaraḥ // jm_9.82 //

atha madrī vyaktamakuśalaṃ me putrayoḥ, yadayamevaṃ tūpṇīṃbhūtaḥ śokadainyānuvṛttyaivetyavadhārya samantataḥ kṣiptacitteva vilokyāśramapadaṃ tanayāvapaśyantī sabāṣpagadgadaṃ punaruvāca -

dārakau ca na paśyāmi tvaṃ ca māṃ nābhibhāṣase / hatā khalvahaṃ kṛpaṇā vipriyaṃ hi na kathyate // jm_9.83 //

ityuktvā śokāgninā parigatahṛdayā chinnamūleva latā nipapāta / patantīmeva caināṃ parigṛhya bodhisattvastṛṇaśayanamānīya śītābhiradbhiḥ pariṣicya pratyāgataprāṇāṃ samāśvāsayannuvāca -

sahasaiva na te madri duḥkhamākhyātavānaham / na hi saṃbhāvyate dhairyaṃ manasi snehadurbale // jm_9.84 //

jarādāridryaduḥkhārto brāhmaṇo māmupāgamat / tasmai dattau mayā putrau samāśvasihi mā śucaḥ // jm_9.85 //

māṃ paśya madri mā putrau paridevīśca devi mā / putraśokasaśalye me prahārṣīriva mā hṛdi // jm_9.86 //

yācitena kathaṃ śakyaṃ na dātumapi jīvitam / anumodasva tad bhadre putradānamidaṃ mama // jm_9.87 //

tacchrutvā madrī putravināśaśaṅkāvyathitahṛdayā putrayorjīvitapravṛttiśravaṇāt pratanūbhūtaśokaklamā bharturadhṛtiparihārārthaṃ pramṛjya nayane savismayamudīkṣamāṇā bhartāramuvāca - āścaryaṃ / kiṃ bahunā

nūnaṃ vismayavaktavyacetaso 'pi divaukasaḥ / yadityalabdhaprasarastava cetasi matsaraḥ // jm_9.88 //

tathā hi dikṣu prasṛtapratisvanaiḥ samantato daivatadundubhisvanaiḥ / prasaktavispaṣṭapadākṣaraṃ nabhastavaiva kīrtigrathanādarādabhūt // jm_9.89 //

prakampiśailendrapayodharā dharā madādivābhūdabhivṛddhavepathuḥ / divaḥ patadbhiḥ kusumaiśca kāñcanaiḥ savidyududyotamivābhavannabhaḥ // jm_9.90 //

tadalaṃ śokadainyena dattvā cittaṃ prasādaya / nipānabhūto lokānāṃ dātaiva ca punarbhava // jm_9.91 //

atha śakro devendraḥ kṣititalacalanādākampite vividharatnaprabhodbhāsini sumerau parvatarāje kimidamiti samutpannavimarśo vismayotphullanayanebhyo lokapālebhyaḥ pṛthivīkampakāraṇaṃ viśvantaraputradānamupalabhya praharṣavismayāghūrṇitamanāḥ prabhātāyāṃ tasyāṃ rajanyāṃ brāhmaṇarūpī viśvantaramarthivadabhyagacchat / kṛtātithisatkāraśca bodhisattvena kenārtha ityupanimantrito bhāryāmenamayācata -

mahāhradeṣvambha ivopaśoṣaṃ na dānadharmaḥ samupaiti satsu / yāce tatastvāṃ surasannibhā yā bhāryāmimāmahaṃsi tatpradātum // jm_9.92 //

avimanā eva tu bodhisattvastathetyasmai pratiśuśrāva / tataḥ sa vāmena kareṇa madrīmādāya savyena kamaṇḍaluṃ ca / nyapātayattasya jalaṃ karāgre manobhuvaścetasi śokavahnim // jm_9.93 //

cukopa madrī na tu no ruroda viveda sā tasya hi taṃ svabhāvam / apūrvaduḥkhātibharāturā tu taṃ prekṣamāṇā likhiteva tasthau // jm_9.94 //

tad dṛṣṭvā paramavismayākrāntahṛdayaḥ śakro devānāmindrastaṃ mahāsattvamabhiṣṭuvannuvāca -

aho vikṛṣṭāntaratā sadasaddharmayoryathā / śraddhātumapi karmedaṃ kā śaktirakṛtātmanām // jm_9.95 //

avītarāgeṇa satā putradāramatipriyam / niḥsaṅgamiti dātavyaṃ kā nāmeyamudāttatā // jm_9.96 //

asaṃśayaṃ tvadguṇaraktasaṃkathaiḥ prakīryamāṇeṣu yaśassu dikṣu te / tirobhaviṣyantyaparā yaśaḥśriyaḥ pataṃgatejassu yathānyadīptayaḥ // jm_9.97 //

tasya te 'bhyanumodante karmedamatimānuṣam / yakṣagandharvabhujagāstridaśāśca savāsavāḥ // jm_9.98 //

ityuktvā śakraḥ svameva vapurabhijvaladāsthāya śakro 'hamasmīti ca nivedyātmānaṃ bodhisattvamuvāca -

tubhyameva prayacchāmi madrīṃ bhāryāmimāmaham / vyatītya na hi śītāṃśuṃ candrikā sthātumarhati // jm_9.99 //

tanmā cintāṃ putrayorviprayogādrājyabhraṃśānmā ca saṃtāpamāgāḥ / sārdhaṃ tābhyāmabhyupetaḥ pitā te kartā rājyaṃ tvatsanāthaṃ sanātham // jm_9.100 //

ityuktvā śakrastatraivāntardadhe / śakrānubhāvācca sa brāhmaṇo bodhisattvatanayau śibiviṣayameva saṃprāpayāmāsa / atha śibayaḥ saṃjayaśca śibirājastadatikaruṇamatiduṣkaraṃ ca bodhisattvasya karma śrutvā samākleditahṛdayā brāhmaṇahastānniṣkrīya bodhisattvatanayau prasādyānīya ca viśvantaraṃ rājya eva pratiṣṭhāpayāmāsuḥ /

tadevamatyadbhutā bodhisattvacaryeti tadunmukheṣu sattvaviśeṣeṣu nāvajñā pratīghāto vā karaṇīyaḥ / tathāgatavarṇe satkṛtya dharmaśravaṇe copaneyam /

iti viśvantarajātakaṃ navamam /

10. yajñajātakam

na kalyāṇāśayāḥ pāpapratāraṇāmanuvidhīyanta ityāśayaśuddhau prayatitavyam / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila svapuṇyaprabhāvopanatāmānatasarvasāmantāṃ praśāntasvaparacakrādyupadravatvādakaṇṭakāmasapatnāmekātapatrāṃ dāyādyakramāgatāṃ pṛthivīṃ pālayāmāsa /

nāthaḥ pṛthivyāḥ sa jitendriyārirbhuṃktāvagīteṣu phaleṣvasaktaḥ / prajāhiteṣvāhitasarvabhāvo gharmaikakāryo munivad babhūva // jm_10.1 //

viveda lokasya hi sa svabhāvaṃ pradhānacaryānukṛtipradhānam / śreyaḥ samādhitsurataḥ prajāsu viśeṣato dharmavidhau sasañje // jm_10.2 //

dadau dhanaṃ śīlavidhiṃ samādade kṣamāṃ niṣeve jagadarthamaihata / prajāhitādhyāśayasaumyadarśanaḥ sa mūrtimāndharma iva vyarocata // jm_10.3 //

atha kadācittadbhujābhiguptamapi taṃ viṣayaṃ sattvānāṃ karmavaiguṇyātpramādavaśagatvācca varṣakarmādhikṛtānāṃ devaputrāṇāṃ durvṛṣṭiparyākulatā kvacitkvacidabhidudrāva / atha sa rājā vyaktamayaṃ mama prajānāṃ vā dharmāpacārātsamupanato 'nartha iti niścitamatiḥ saṃrūḍhahitādhyāśayatvātprajāsu tadduḥkhamamṛṣyamāṇo dharmatattvajñasaṃmatānpurohitapramukhānbrāhmavṛddhānmatisacivāṃśca taduddharaṇopāyaṃ papraccha / atha te vedavihitamanekaprāṇiśatavadhārambhabhīṣaṇaṃ yajñavidhiṃ suvṛṣṭihetuṃ manyamānāstasmai saṃvarṇayāmāsuḥ / viditavṛttāntastu sa rājā yajñavihitānāṃ prāṇivaiśasānāṃ karuṇātmakatvānna teṣāṃ tadvacanaṃ bhāvenābhyanandat / vinayānuvṛttyā cainānpratyākhyānarūkṣākṣaramanuktvā prastāvāntareṇaiṣāṃ tāṃ kathāṃ tiraścakāra / te punarapi taṃ rājānaṃ dharmasaṃkathāprastāvalabdhāvasarā gāmbhīryāvagūḍhaṃ tasya bhāvamajānānā yajñapravṛttaye samanuśaśāsuḥ -

kāryāṇi rājñāṃ niyatāni yāni lābhe pṛthivyāḥ paripālane ca / nātyeti kālastava tāni nityaṃ teṣāṃ kramo dharmasukhāni yadvat // jm_10.4 //

trivargasevānipuṇasya tasya prajāhitārthaṃ dhṛtakārmukasya / yajñābhidhāne suralokasetau pramādatandreva kathaṃ matiste // jm_10.5 //

bhṛtyairivājñā bahu manyate te sākṣādiyaṃ siddhiriti kṣitīśaiḥ / śreyāṃsi kīrtijvalitāni cetuṃ yajñairayaṃ te ripukāla kālaḥ // jm_10.6 //

kāmaṃ sadā dīkṣita eva ca tvaṃ dānaprasaṅgānniyamādarācca / vedaprasiddhaiḥ kratubhistathāpi yuktaṃ bhavenmoktumṛṇaṃ surāṇām // jm_10.7 //

sviṣṭyābhituṣṭāni hi daivatāni bhūtāni vṛṣṭyā pratimānayanti / iti prajānāṃ hitamātmanaśca yaśaskaraṃ yajñavidhiṃ juṣasva // jm_10.8 //

tasya cintā prādurabhavat - atidurnyasto batāyaṃ parapratyayahāryapelavamatiramīmāṃsako dharmapriyaḥ śraddadhāno jano yatra hi nāma -

ya eva lokeṣu śaraṇyasammatāsta eva hiṃsāmapi dharmato gatāḥ / vivartate kaṣṭamapāyasaṅkaṭe janastadādeśitakāpathānugaḥ // jm_10.9 //

ko hi nāmābhisambandho dharmasya paśuhiṃsayā / suralokādhivāsasya daivataprīṇanasya vā // jm_10.10 //

viśasyamānaḥ kila mantraśaktibhiḥ paśurdivaṃ gacchati tena tadvadhaḥ / upaiti dharmatvamitīdamapyasatparaiḥ kṛtaṃ ko hi paratra lapsyate // jm_10.11 //

asatpravṛtteranivṛttamānasaḥ śubheṣu karmasvavirūḍhaniścayaḥ / paśurdivaṃ yāsyati kena hetunā hato 'pi yajñe svakṛtāśrayādvinā // jm_10.12 //

hataśca yajñe tridivaṃ yadi vrajennanu vrajeyuḥ paśutāṃ svayaṃ dvijāḥ / yatastu nāyaṃ vidhirīkṣyate kvacidvacastadeṣāṃ ka iva grahīṣyati // jm_10.13 //

atulyagandharddhirasaujasaṃ śubhāṃ sudhāṃ kilotsṛjya varāpsarodhṛtām / mudaṃ prayāsyanti vapādikāraṇādvadhena śocyasya paśordivaukasaḥ // jm_10.14 //

tadidamatra prāptakālamiti viniścitya sa rājā yajñārambhasamutsuka iva nāma tatteṣāṃ vacanaṃ pratigṛhyāvocadenan - sanāthaḥ khalvahamanugrahavāṃśca yadevaṃ me hitāvahitamanaso 'trabhavantaḥ / tadicchāmi puruṣamedhasahasreṇa yaṣṭum / anviṣyatāṃ tadupayogyasambhārasamudānayanārthaṃ yathādhikāramamātyaiḥ / parīkṣyatāṃ satrāgāraniveśanayogyo bhūmipradeśastadanuguṇaśca tithikaraṇamuhūrtanakṣatrayoga iti /

athainaṃ purohita uvāca - īpsitārthasiddhaye snātu tāvanmahārāja ekasya yajñasya samāptāvavabhṛthe / athottareṣāmārambhaḥ kariṣyate krameṇa / yugapatpuruṣapaśavaḥ sahasraśo hi parigṛhyamāṇā vyaktamudvegadoṣāya prajānāṃ te syuriti / astyetaditi brāhmaṇairuktaḥ sa rājā tānuvāca - alamatrabhavatāṃ prakṛtikopāśaṅkayā / tathā hi saṃvidhāsye yathodvegaṃ me prajā na yāsyantīti / atha sa rājā paurajānapadānsaṃnipātyāvravīt - icchāmi puruṣamedhasahasreṇa yaṣṭum / na ca mayārhaḥ kaścidakāmaḥ puruṣaḥ paśutve niyoktumaduṣṭaḥ / tadyaṃ yamataḥ prabhṛti vo drakṣyāmi vyavadhūtapramādanidreṇa vimalena cāracakṣuṣā śīlamaryādātivartinamasmadājñāṃ paribhavantaṃ taṃ taṃ svakulapāṃsanaṃ deśakaṇṭakamahaṃ yajñapaśunimittamādāsya ityetadvo viditamastviti / atha teṣāṃ mukhyatamāḥ prāñjalayo bhūtvainamūcuḥ -

sarvāḥ kriyāstava hitapravaṇāḥ prajānāṃ tatrāvamānanavidhernaradeva ko 'rthaḥ / brahmāpi te caritamabhyanumantumarhaḥ sādhupramāṇa paramatra bhavānpramāṇam // jm_10.15 //

priyaṃ yadeva devasya tadasmākamapi priyam / asmatpriyahitādanyad dṛśyate na hi te priyam // jm_10.16 //

iti pratigṛhītavacanaḥ paurajanāpadaiḥ sa rājā janaprakāśenāḍambareṇa pratyayitānamātyānpāpajanopagrahaṇārthaṃ janapadaṃ nagarāṇi ca preṣayāmāsa samantataśca pratyahamiti ghoṣaṇāḥ kārayāmāsa /

abhayamabhayado dadāti rājā sthiraśuciśīladhanāya sajjanāya / avinayanirataiḥ prajāhitārthaṃ narapaśubhistu sahasraśo yiyakṣuḥ // jm_10.17 //

tadyaḥ kaścidataḥ prabhṛtyavinayaślāghānuvṛttyudbhavāt sāmantakṣitipārcitāmapi nṛpasyājñāmavajñāsyati / sa svaireva viṣahya yajñapaśutāmāpāditaḥ karmabhir yūpābaddhatanurviṣādakṛpaṇaḥ śuṣyañjanairdrakṣyate // jm_10.18 //

atha tadviṣayanivāsinaḥ puruṣā yajñapaśunimittaṃ duḥśīlapuruṣānveṣaṇādaraṃ tamanvavekṣya rājñastāṃ ca ghoṣaṇāmatibhīṣaṇāṃ pratyahamupaśrṛṇvantaḥ pāpajanopagrahāvahitāṃśca rājapuruṣānsamantataḥ samāpatato 'bhivīkṣya tyaktadauḥśīlyānurāgāḥ śīlasaṃvarasamādānaparā vairaprasaṅgaparāṅmukhāḥ parasparapremagauravasumukhāḥ praśāntavigrahavivādā gurujanavacanānuvartinaḥ saṃvibhāgaviśāradāḥ priyātithayo vinayanaibhṛtyaślāghinaḥ kṛta iva yuge babhūvuḥ /

bhayena mṛtyoḥ paralokacintayā kulābhimānena yaśo 'nurakṣayā / suśuklabhāvācca viruḍhayā hriyā janaḥ saḥ śīlāmalabhūṣaṇo 'bhavat // jm_10.19 //

yathā yathā dharmaparo 'bhavajjanastathā tathā rakṣijano viśeṣataḥ / cakāra duḥśīlajanābhimārgaṇāmataśca dharmānna cacāla kaścana // jm_10.20 //

svadeśavṛttāntamathopaśuśruvānimaṃ nṛpaḥ prītiviśeṣabhūṣaṇaḥ / carānpriyākhyānakadānavistaraiḥ santarpayitvā sacivānsamanvaśāt // jm_10.21 //

parā manīṣā mama rakṣituṃ prajā gatāśca tāḥ samprati dakṣiṇīyatām / idaṃ ca yajñāya dhanaṃ pratarkitaṃ yiyakṣurasmīti yathāpratarkitam // jm_10.22 //

yadīpsitaṃ yasya sukhendhanaṃ dhanaṃ prakāmamāpnotu sa tanmadantikāt / itīyamasmadviṣayopatāpinī daridratā nirviṣayā yathā bhavet // jm_10.23 //

mayi prajārakṣaṇaniścayasthite sahāyasampatparivṛddhasādhane / iyaṃ janārtirmadamarṣadīpanī muhurmuṃhurme jvalatīva cetasi // jm_10.24 //

atha te tasya rājñaḥ sacivāḥ paramamiti pratigṛhya tadvacanaṃ sarveṣu grāmanagaranigameṣu mārgaviśrāmapradeśeṣu ca dānaśālāḥ kārayitvā yathāsandiṣṭaṃ rājñā pratyahamarthijanamabhilaṣitairarthavisargaiḥ santarpayāmāsuḥ /

atha vihāya janaḥ sa daridratāṃ samamavāptavasurvasudhādhipāt / vividhacitraparicchadabhūṣaṇaḥ pravitatotsavaśobha ivābhavat // jm_10.25 //

pramuditārthijanastutisañcitaṃ pravitatāna nṛpasya diśo yaśaḥ / tanutaraṅgavivardhitavistaraṃ sara ivāmbujakesarajaṃ rajaḥ // jm_10.26 //

iti nṛpasya sunītiguṇāśrayātsucaritābhimukhe nikhile jane / samabhibhūtabalāḥ kuśalocchrayairvilayamīyurasaṅgamupadravāḥ // jm_10.27 //

aviṣamatvasukhā ṛtavo 'bhavannavanṛpā iva dharmaparāyaṇāḥ / vividhasasyadharā ca vasundharā sakamalāmalanīlajalāśayā // jm_10.28 //

na janamabhyarujanprabalā rujaḥ paṭutaraṃ guṇamoṣadhayo dadhuḥ / ṛtuvaśena vavau niyato 'nilaḥ pariyayuśca śubhena pathā grahāḥ // jm_10.29 //

na paracakrakṛtaṃ samabhūdbhayaṃ na ca parasparajaṃ na ca daivikam / niyamadharmapare nibhṛte jane kṛtamivātra yugaṃ samapadyata // jm_10.30 //

athaivaṃ pravṛttena dharmayajñena rājñā praśamiteṣvarthijanaduḥkheṣu sārdhamupadravaiḥ pramuditajanasambādhāyāmabhyudayaramyadarśanāyāṃ vasundharāyāṃ nṛpaterāśīrvacanādhyayanasavyāpāre loke vitanyamāne samantato rājayaśasi prasādāvarjitamatiḥ kaścidamātyamukhyo rājānamityuvāca - suṣṭhu khalvidamucyate -

uttamādhamamadhyānāṃ kāryāṇāṃ nityadarśanāt / uparyupari buddhīnāṃ carantīśvarabuddhayaḥ // jm_10.31 //

iti / devena hi paśuvaiśasavācyadoṣavirahitena dharmayajñena prajānāmubhayalokahitaṃ sampāditamupadravāśca praśamaṃ nītā dāridryaduḥkhāni ca śīle pratiṣṭhāpitānām / kiṃ bahunā? sabhāgyāstāḥ prajāḥ /

lakṣmeva kṣaṇadākarasya vitataṃ gātre na kṛṣṇājinaṃ dīkṣāyantraṇayā nisargalalitā ceṣṭā na mandodyamaḥ / mūrdhnaśchatranibhasya keśaracanā śobhā tathaivātha ca tyāgaiste śatayajvano 'pyapahṛtaḥ kīrtyāśrayo vismayaḥ // jm_10.32 //

hiṃsāviṣaktaḥ kṛpaṇaḥ phalepsoḥ prāyeṇa lokasya nayajña yajñaḥ / yajñastu kīrtyābharaṇaḥ samaste śīlasya nirdoṣamanoharasya // jm_10.33 //

aho prajānāṃ bhāgyāni yāsāṃ gopāyitā bhavān / prajānāmapi hi vyaktaṃ naivaṃ syād gopitā pitā // jm_10.34 //

apara uvāca -

dānaṃ nāma dhanodaye sati jano datte tadāśāvaśaḥ syācchīle 'pi ca lokapaṃktyabhimukhaḥ svarge ca jātaspṛhaḥ / yā tveṣā parakāryadakṣiṇatayā tadvatpravṛttistayor nāvidvatsu na sattvayogavidhureṣveṣā samālakṣyate // jm_10.35 //

tadevaṃ kalyāṇāśayā na pāpapratāraṇāmanuvidhīyanta ityāśayaśuddhau prayatitavyam /

iti prajāhitodyogaḥ śreyaḥkīrtisukhāvahaḥ / yannṛpāṇāmato nālaṃ tamanādṛtya vartitum // jm_10.36 //

evaṃ rājāpavāde 'pi vācyam / dharmābhyāsaḥ prajānāṃ bhūtimāvahatīti bhūtikāmena dharmānuvartinā bhavitavyamityevamapyunneyam / na paśuhiṃsā kadācidabhyudayāya dānadamasaṃyamādayastvabhyudayāyeti tadarthinā dānādipareṇa bhavitavyamityevamapi vācyam / lokārthacaryāpravaṇamatirevaṃ pūrvajanmasvapi bhagavāniti tathāgatavarṇe 'pi vācyam /

iti yajñajātakaṃ daśamam /

11. śakrajātakam

āpadapi mahātmanāmaiśvaryasampadvā sattveṣvanukampāṃ na śithilīkaroti / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kilānalpakālasvabhyastapuṇyakarmā sātmībhūtapradānadamasaṃyamakaruṇaḥ parahitaniyatakriyātiśayaḥ kadācicchakro devānāmindro babhūva /

surendralakṣmīradhikaṃ rarāja tatsaṃśrayātsphītataraprabhāvā / harmye sudhāsekanavāṅgarāge niṣaktarūpā śaśinaḥ prabheva // jm_11.1 //

yasyāḥ kṛte ditisutā rabhasāgatāni diṅnāgadantamusalānyurasābhijagmuḥ / saubhāgyavistarasukhopanatāpi tasya lakṣmīrna darpamalinaṃ hṛdayaṃ cakāra // jm_11.2 //

tasya divaspṛthivyoḥ samyakparipālanopārjitāṃ sarvalokānuvyāpinīṃ kīrtisampadaṃ tāṃ ca lakṣmīmatyadbhutāmamṛṣyamāṇā daityagaṇāḥ kalpanāṭopabhīṣaṇataradviradarathaturagapadātinā kṣubhitasāgaraghoranirghoṣeṇa jājvalyamānavividhapraharaṇāvaraṇadurnirīkṣyeṇa mahatā balakāyena yuddhāyainamabhijagmuḥ /

dharmātmano 'pi tu sa tasya parābalepaḥ krīḍāvighātavirasaṃ ca bhayaṃ janasya / tejasvitā nayapathopanataḥ kramaśca yuddhodbhavābhimukhatāṃ hṛdayasya cakruḥ // jm_11.3 //

atha sa mahāsattvasturagavarasahasrayuktamabhyucchritārhadvasanacihnaruciradhvajaṃ vividhamaṇiratnadīptivyavabhāsitamatijvaladvapuṣaṃ kalpanāvibhāgopaniyataniśitajvalitavividhāyudhavirājitobhayapārśvaṃ pāṇḍukambalinaṃ haimaṃ rathavaramabhiruhya mahatā hastyaśvarathapadātivicitreṇa devānīkena parivṛtastadasurasainyaṃ samudratīrānta eva pratyujjagāma /

atha pravavṛte tatra bhīrūṇāṃ dhṛtidāraṇaḥ / anyonyāyudhaniṣpeṣajarjarāvaraṇo raṇaḥ // jm_11.4 //

tiṣṭha naivamitaḥ paśya kvedānīṃ manna mokṣyase / praharāyaṃ na bhavasītyevaṃ te 'nyonyamārdayan // jm_11.5 //

tataḥ pravṛtte tumule sphūrjatpraharaṇe raṇe / paṭahadhvaninotkruṣṭaiḥ sphuṭatīva nabhastalam // jm_11.6 //

dānagandhoddhatāmarṣeṣvāpatatsu parasparam / yugāntavātākalitaśailabhīmeṣu dantiṣu // jm_11.7 //

vidyullolapatākeṣu prasṛteṣu samantataḥ / ratheṣu paṭunirghoṣeṣūtpātāmbudhareṣviva // jm_11.8 //

pātyamānadhvajacchatraśastrāvaraṇamauliṣu / devadānavavīreṣu śitairanyonyasāyakaiḥ // jm_11.9 //

atha prataptāsuraśastrasāyakairbhayātpradudrāva surendravāhinī / rathena viṣṭabhya balaṃ tu vidviṣāṃ surendra ekaḥ samare vyatiṣṭhata // jm_11.10 //

abhyudīrṇaṃ tvāsuraṃ balamatiharṣātpaṭutarotkruṣṭakṣveḍitasiṃhanādamabhipatitamabhisamīkṣya mātalirdevendrasārathiḥ svaṃ ca balaṃ palāyanaparamavetyāpayānamatra prāptakālamiti matvā devādhipateḥ syandanamāvartayāmāsa / atha śakro devendraḥ samutpatato ratheṣāgrābhimukhānyabhighātapathāgatāni śālmalīvṛkṣe garuḍanīḍānyapaśyat / dṛṣṭvaiva ca karuṇayā samālambyamānahṛdayo mātaliṃ saṃgrāhakamityuvāca -

ajātapakṣadvijapotasaṅkulā dvijālayāḥ śālmalipādapāśrayāḥ / amī pateyurna yathā ratheṣayā vicūrṇitā vāhaya me rathaṃ tathā // jm_11.11 //

mātaliruvāca - amī tāvanmārṣa samabhiyānti no daityasaṃghā iti / śakra uvāca - tataḥ kim? pariharaitāni samyaggaruḍanīḍānīti / athainaṃ mātaliḥ punaruvāca -

nivartanādasya rathasya kevalaṃ śivaṃ bhavedamburuhākṣa pakṣiṇām / cirasya labdhaprasarā sureṣvasāvabhidravatyeva tu no dviṣaccamūḥ // jm_11.12 //

atha śakro devendraḥ svamadhyāśayātiśayaṃ sattvaviśeṣaṃ ca kāruṇyaviśeṣāt prakāśayannuvāca -

tasmānnivartaya rathaṃ varameva mṛtyurdaityādhipaprahitabhīmagadābhighātaiḥ / dhigvādadagdhayaśaso na tu jīvitaṃ me sattvānyamūni bhayadīnamukhāni hatvā // jm_11.13 //

atha mātalistatheti pratiśrutya turagasahasrayuktaṃ syandanamasya nivartayāmāsa /

dṛṣṭāvadānā ripavastu tasya yuddhe samālokya rathaṃ nivṛttam / bhayadrutāḥ praskhalitāḥ praṇemurvātābhinunnā iva kālameghāḥ // jm_11.14 //

bhagne svasainye vinivartamānaḥ panthānamāvṛtya ripudhvajinyāḥ / saṅkocayatyeva madāvalepameko 'pyasambhāvyaparākramatvāt // jm_11.15 //

nirīkṣya bhagnaṃ tu tadāsuraṃ balaṃ surendrasenāpyatha sā nyavartata / babhūva naiva praṇayaḥ suradviṣāṃ bhayadrutānāṃ vinivartituṃ yataḥ // jm_11.16 //

saharṣalajjaistridaśaiḥ surādhipaḥ sabhājyamāno 'tha raṇājirācchanaiḥ / abhijvalaccāruvapurjayaśriyā samutsukāntaḥpuramāgamat puram // jm_11.17 //

evaṃ sa eva tasya saṃgrāmasya vijayo babhūva / tasmāducyate -

pāpaṃ samācarati vītaghṛṇo jaghanyaḥ prāpyāpadaṃ saghṛṇa eva tu madhyabuddhiḥ / prāṇātyaye 'pi tu na sādhujanaḥ svavṛttiṃ velāṃ samudra iva laṅghayituṃ samarthaḥ // jm_11.18 //

tadevaṃ devarājyaṃ prāṇānapi parityajya dīrgharātraṃ paripālitāni bhagavatā sattvāni / teṣviha prājñasyāghāto na yuktarūpaḥ prāgeva vipratipattiriti prāṇiṣu dayāyattenāryeṇa bhavitavyam / tathā hi dharmo ha vai rakṣati dharmacāriṇamityatrāpyunneyam / tathāgatavarṇe satkṛtya dharmaśravaṇe ceti /

iti śakrajātakamekādaśam /

12. brāhmaṇajātakam

ātmalajjayaiva satpuruṣā nācāravelāṃ laṅghayanti / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvaḥ kila kasmiṃścidanupakruṣṭagotracāritre svadharmānuvṛttiprakāśayaśasi vinayācāraślāghini mahati brāhmaṇakule janmaparigrahaṃ cakāra / sa yathākramaṃ garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmādibhiḥ kṛtasaṃskārakramo vedādhyayananimittaṃ śrutābhijanācārasampanne gurau prativasati sma /

tasya śrutagrahaṇadhāraṇapāṭavaṃ ca bhaktyanvayaśca satataṃ svakulaprasiddhaḥ / pūrve vayasyapi śamābharaṇā sthitiśca premaprasādasumukhaṃ gurumasya cakruḥ // jm_12.1 //

vaśīkaraṇamantrā hi nityamavyāhatā guṇāḥ / api dveṣāgnitaptānāṃ kiṃ punaḥ svasthacetasām // jm_12.2 //

atha tasyādhyāpakaḥ sarveṣāmeva śiṣyāṇāṃ śīlaparīkṣānimittaṃ svādhyāyaviśrāmakāleṣvātmano dāridryaduḥkhānyabhīkṣṇamupavarṇayāmāsa /

svajane 'pi nirākrandamutsave 'pi hatānandam / dhikpradānakathāmandaṃ dāridryamaphalacchandam // jm_12.3 //

paribhavabhavanaṃ śramāspadaṃ sukhaparivarjitamatyanūrjitam / vyasanamiva sadaiva śocanaṃ dhanavikalatvamatīva dāruṇam // jm_12.4 //

atha te tasya śiṣyāḥ pratodasaṃcoditā iva sadaśvā gurusnehātsamupajātasaṃvegāḥ sampannataraṃ prabhūtataraṃ ca bhaikṣamupasaṃharanti sma / sa tānuvāca - alamanenātrabhavatāṃ pariśrameṇa / na bhaikṣopahārāḥ kasyaciddāridryakṣāmatāṃ kṣapayanti / asmatparikleśāmarṣibhistu bhavadbhirayameva yatno dhanāharaṇaṃ prati yuktaḥ karttuṃ syāt / kutaḥ?

kṣudhamannaṃ jalaṃ tarṣaṃ mantravāksāgadā gadān / hanti dāridryaduḥkhaṃ tu santatyārādhanaṃ dhanam // jm_12.5 //

śiṣyā ūcuḥ - kiṃ kariṣyāmo mandabhāgyā vayaṃ yadetāvānnaḥ śaktiprayāmaḥ / api ca

bhaikṣavadyadi labhyerarannupādhyāya dhanānyapi / nedaṃ dāridryaduḥkhaṃ te vayamevaṃ sahemahi // jm_12.6 //

pratigrahakṛśopāyaṃ viprāṇāṃ hi dhanārjanam / apradātā janaścāyamityagatyā hatā vayam // jm_12.7 //

adhyāpaka uvāca - santyanye 'pi śāsraparidṛṣṭā dhanārjanopāyāḥ / jarāniṣpītasāmarthyāstu vayamayogyarūpāstatpratipattau / śiṣyā ūcuḥ - vayamupādhyāya jarayānupahataparākramāḥ / tadyadi nasteṣāṃ śāstravihitānāmupāyānāṃ pratipattisahatāṃ manyase, taducyatām / yāvadadhyāpanapariśramasyānṛṇyaṃ te gacchāma iti / adhyāpaka uvāca - taruṇairapi vyavasāyaśithilahṛdayairdurabhisambhavāḥ khalvevaṃvidhā dhanārjanopāyāḥ / yadi tvayamatra bhavatāṃ nirbandhaḥ / tacchruyatāṃ sādhuḥ katama eko dhanopārjanakramaḥ /

āpaddharmaḥ steyamiṣṭaṃ dvijānāmāpaccāntyā niḥsvatā nāma loke / tasmād bhojyaṃ svaṃ pareṣāmaduṣṭaiḥ sarvaṃ caitad brāhmaṇānāṃ svameva // jm_12.8 //

kāmaṃ prasahyāpi dhanāni hartuṃ śaktirbhavedeva bhavadvidhānām / na tveṣa yogaḥ svayaśo hi rakṣyaṃ śūnyeṣu tasmādvyavaseyameva // jm_12.9 //

iti muktapragrahāstena te chātrāḥ paramamiti tattasya vacanamayuktamapi yuktamiva pratyaśrauṣuranyatra bodhisattvāt /

sa hi prakṛtibhadratvāttannotsehe 'numoditum / kṛtyavatpratipannaṃ tairvyāhantuṃ sahasaiva tu // jm_12.10 //

vrīḍāvanatavadanastu bodhisattvo mṛdu viniśvasya tūṣṇīmabhūt /

atha sa teṣāmadhyāpako bodhisattvamavekṣya taṃ vidhimanabhinandantamapratikrośantaṃ niviṣṭaguṇasambhāvanastasminmahāsattve kiṃ nu khalvayamavyavasitatvānniḥsnehatayā vā mayi steyaṃ na pratipadyate, utādharmasaṃjñayeti samutpannavimarśastatsvabhāvavyaktīkaraṇārthaṃ bodhisattvamuvāca - bho mahābrāhmaṇa

amī dvijā madvyasanāsahiṣṇavaḥ samāśritā vīramanuṣyapaddhatim / bhavānanutsāhajaḍastu labhyate na nūnamasmadvyasanena tapyate // jm_12.11 //

pariprakāśe 'pyanigūḍhavistare mayātmaduḥkhe vacasā vidarśite / kathaṃ nu niḥsambhramadīnamānaso bhavāniti svasthavadeva tiṣṭhati // jm_12.12 //

atha bodhisattvaḥ sasambhramo 'bhivādyopādhyāyamuvāca - śāntaṃ pāpam / na khalvahaṃ niḥsnehakaṭhinahṛdayatvādaparitapyamāno guruduḥkhairevamavasthitaḥ, kintvasambhavādupādhyāyapradarśitasya kramasya / na hi śakyamadṛśyamānena kvacitpāpamācaritum / kutaḥ? raho 'nupapatteḥ /

nāsti loke raho nāma pāpaṃ karma prakurvataḥ / adṛśyāni hi paśyanti nanu bhūtāni mānuṣān // jm_12.13 //

kṛtātmānaśca munayo divyonmiṣitacakṣuṣaḥ / tānapaśyanrahomānī bālaḥ pāpe pravartate // jm_12.14 //

ahaṃ punarna paśyāmi śūnyaṃ kvacana kiñcana / yatrāpyanyaṃ na paśyāmi nanvaśūnyaṃ mayaiva tat // jm_12.15 //

pareṇa yacca dṛśyeta duṣkṛtaṃ svayameva vā / sudṛṣṭatarametatsyād dṛśyate svayameva yat // jm_12.16 //

svakāryaparyākulamānasatvātpaśyenna vānyaścaritaṃ parasya / rāgārpitaikāgramatiḥ svayaṃ tu pāpaṃ prakurvanniyamena vetti // jm_12.17 //

tadanena kāraṇenāhamevaṃ vyavasthita iti / atha bodhisattvaḥ samabhiprasāditamanasamupādhyāyamavetya punaruvāca -

na cātra me niścayameti mānasaṃ dhanārthamevaṃ prataredbhavānapi / avetya ko nāma guṇāguṇāntaraṃ guṇopamardaṃ dhanamūlyatāṃ nayet // jm_12.18 //

svābhiprāyaṃ khalu nivedayāmi -

kapālamādāya vivarṇavāsasā varaṃ dviṣadveśmasamṛddhirīkṣitā / vyatītya lajjāṃ na tu dharmavaiśase surendratārthe 'pyupasaṃhṛtaṃ manaḥ // jm_12.19 //

atha tasyopādhyāyaḥ praharṣavismayākṣiptahṛdaya utthāyāsanātsampariṣvajyainamuvāca - sādhu sādhu putraka sādhu sādhu mahābrāhmaṇa pratirūpametatte praśamālaṅkṛtasyāsya medhāvikasya /

nimittamāsādya yadeva kiñcana svadharmamārgaṃ visṛjanti bāliśāḥ / tapaḥśrutajñānadhanāstu sādhavo na yānti kṛcchre parame 'pi vikriyām // jm_12.20 //

tvayā kulaṃ samamalamabhyalaṅkṛtaṃ samudyatā nabha iva śāradendunā / tavārthavatsucaritaviśrutaṃ śrutaṃ sukhodayaḥ saphalatayā śramaśca me // jm_12.21 //

tadevamātmalajjayaiva satpuruṣā nācāravelāṃ laṅghayantīti hrībalenāryeṇa bhavitavyam / evaṃ hrīparikhāsampanna āryaśrāvako 'kuśalaṃ prajahāti kuśalaṃ ca bhāvayatītyevamādiṣu sūtreṣūpaneyam / hrīvarṇapratisaṃyukteṣu lokādhipateyeṣu ceti /

iti brāhmaṇajātakaṃ dvādaśam /

13. unmādayantījātakam

tīvraduḥkhāturāṇāmapi satāṃ nīcamārganiṣpraṇayatā bhavati svadhairyāvaṣṭambhāt / tadyathānuśrūyate -

satyatyāgopaśamaprajñādibhirguṃṇātiśayairlokahitārthamudyacchamānaḥ kila bodhisattvaḥ kadācicchibīnāṃ rājā babhūva sākṣāddharma iva vinaya iva piteva prajānāmupakārapravṛttaḥ /

doṣapravṛtterviniyamyamāno niveśyamānaśca guṇābhijātye / pitreva putraḥ kṣitipena tena nananda lokadvitaye 'pi lokaḥ // jm_13.1 //

samaprabhāvā svajane jane ca dharmānugā tasya hi daṇḍanītiḥ / adharmyamāvṛtya janasya mārgaṃ sopānamāleva divo babhūva // jm_13.2 //

dharmānvayaṃ lokahitaṃ sa paśyaṃstadekakāryoṃ naralokapālaḥ / sarvātmanā dharmapathe 'bhireme tasyopamardaṃ ca parairna sehe // jm_13.3 //

atha tasya rājñaḥ pauramukhyasya duhitā śrīriva vigrahavatī sākṣādratirivāpsarasāmanyatameva parayā rūpalāvaṇyasaṃpadopetā paramadarśanīyā strīratnasaṃmatā babhūva /

avītarāgasya janasya yāvatsā locanaprāpyavapurbabhūva / tāvatsa tadrūpaguṇāvabaddhāṃ na dṛṣṭimutkampayituṃ śaśāka // jm_13.4 //

ataśca tasyā unmādayantītyeva bāndhavā nāma cakruḥ /

atha tasyāḥ pitā rājñaḥ saṃviditaṃ kārayāmāsastrīratnaṃ te deva viṣaye prādurbhūtam / yatastatpratigrahaṃ visarjanaṃ vā prati devaḥ pramāṇamiti / atha sa rājā strīlakṣaṇavido brāhmaṇān samādideśapaśyantvenāṃ tatrabhavantaḥ kimasāvasmadyogyā na veti / atha tasyāḥ pitā tānbrāhmaṇān svabhavanamabhinīyonmādayantīmuvāca - bhadre svayameva brāhmaṇān pariveṣayeti / sā tatheti pratiśrutya yathākramaṃ brāhmaṇān pariveṣayitumupacakrame / atha te brāhmaṇāḥ

tadānanodvīkṣaṇaniścalākṣā manobhuvā saṃhriyamāṇadhairyāḥ / anīśvarā locanamānasānāmāsurmadeneva viluptasaṃjñāḥ // jm_13.5 //

yadā ca naiva śaknuvanti sma pratisaṃkhyānadhīranibhṛtamavasthātuṃ, kuta eva bhoktum / athaiṣāṃ cakṣuṣpathādutsārya svāṃ duhitaraṃ sa gṛhapatiḥ svayameva brāhmaṇān pariveṣya visarjayāmāsa / atha teṣāṃ buddhirabhavat - kṛtyārūpamiva khalvidamatimanoharamasyā dārikāyā rūpacāturyam / yato naināṃ rājā draṣṭumapyarhati kutaḥ punaḥ patnītvaṃ gamayitum / anayā hi rūpaśobhayā niyatamasyonmāditahṛdayasya dharmārthakāryapravṛttervisrasyamānotsāhasya rājakāryakālātikramāḥ prajānāṃ hitasukhodayapathamupapīḍayantaḥ parābhavāya syuḥ /

iyaṃ hi saṃdarśanamātrakeṇa kuryānmunīnāmapi siddhivighnam / prāgeva bhāvārpitadṛṣṭivṛṣṭeryūnaḥ kṣitīśasya sukhe sthitasya // jm_13.6 //

tasmādidamatra prāptakālamiti yathāprastāvamupetya rājñe nivedayāmāsuḥ - dṛṣṭāsmābhirmahārāja sā kanyakā / asti tasyā rūpacāturyamātrakamapalakṣaṇopaghātaniḥśrīkaṃ tu / yato naināṃ draṣṭumapyarhati devaḥ, kiṃ punaḥ patnītvaṃ gamayitum /

kuladvayasyāpi hi ninditā strī yaśo vibhūtiṃ ca tiraskaroti / nimagnacandreva niśā sameghā śobhāṃ vibhāgaṃ ca divaspṛthivyoḥ // jm_13.7 //

iti śrutārthaḥ sa rājā - apalakṣaṇā kilāsau, na ca me kulānurūpeti tasyāṃ vinivṛttābhilāṣo babhūva / anarthitāṃ tu vijñāya rājñaḥ sa gṛhapatistāṃ dārikāṃ tasyaiva rājño 'mātyāyābhipāragāya prāyacchat /

atha kadācitsa rājā kramāgatāṃ kaumudīṃ svasminpuravare niṣaktaśobhāṃ draṣṭumutsukamanā rathavaragataḥ siktasaṃmṛṣṭarathyāntarāpaṇamucchritavicitradhvajapatākaṃ samantataḥ puṣpopahāraśabalabhūmibhāgadhavalaṃ pravṛttanṛttagītahāsyalāsyavāditraṃ puṣpadhūpacūrṇavāsamālyāsavasnānānulepanāmodaprasṛtasurabhigandhi prasāritavividharucirapaṇyaṃ tuṣṭapuṣṭojjvalataraveṣapaurajānapadasaṃbādharājamārgaṃ puravaramanuvicaraṃstasyāmātyasya bhavanasamīpamupajagāma / athonmādayantyapalakṣaṇā kilāhamityanena rājñāvadhūteti samutpannāmarṣā rājadarśanakutūhalena nāma saṃdṛśyamānarūpaśobhā vidyudiva ghanaśikharaṃ (vaidya 86) harmyatalamavabhāsayantī vyatiṣṭhata / śaktirasyedānīmastvapalakṣaṇādarśanādavicalitadhṛtismṛtimātmānaṃ dhārayitumiti / atha tasya rājñaḥ puravaravibhūtidarśanakutūhalaprasṛtā dṛṣṭirabhimukhasthitāyāṃ sahasaiva tasyāmapatat / atha sa rājā -

prakāmamantaḥpurasundarīṇāṃ vapurvilāsaiḥ kalitekṣaṇo 'pi / anuddhato dharmapathānurāgādudyogavānindriyanirjaye 'pi // jm_13.8 //

vipuladhṛtiguṇo 'pyapatrapiṣṇuḥ parayuvatīkṣaṇaviklavekṣaṇo 'pi / uditamadanavismayaḥ striyaṃ tāṃ ciramanimeṣavilocano dadarśa // jm_13.9 //

kaumudī kiṃ nviyaṃ sākṣādbhavanasyāsya devatā / svargastrī daityayoṣidvā na hyetanmānuṣaṃ vapuḥ // jm_13.10 //

iti vicārayata eva tasya rājñastaddarśanāvitṛptanayanasya sa rathastaṃ deśamativartamāno na manorathānukūlo babhūva / atha sa rājā śūnyahṛdaya iva tadgataikāgramanāḥ svabhavanamupetya manmathākṣiptadhṛtiḥ sunandaṃ sārathiṃ rahasi paryapṛcchat -

sitaprākārasaṃvītaṃ vetsi kasya nu tadgṛham / kā sā tatra vyarociṣṭa vidyutsita ivāmbude // jm_13.11 //

sārathiruvāca - asti devasyābhipārago nāmāmātyamukhyaḥ / tasya tadgṛhaṃ tasyaiva ca sā bhāryā kirīṭavatsasya duhitā unmādayantī nāmeti / tadupaśrutya sa rājā parabhāryeti vitānībhūtahṛdayaścintāstimitanayano dīrghamuṣṇamabhiniśvasya tadarpitamanāḥ śanairātmagatamuvāca -

anvartharamyākṣarasaukumāryamaho kṛtaṃ nāma yathedamasyāḥ / unmādayantīti śucismitāyāstathā hi sonmādamivākaronmām // jm_13.12 //

vismartuṃmenāmicchāmi paśyāmīva ca cetasā / sthitaṃ tasyāṃ hi me cetaḥ sā prabhutvena tatra vā // jm_13.13 //

parasya nāma bhāryāyāṃ mamāpyevamadhīratā / tadunmatto 'smi saṃtyakto lajjayevādya nidrayā // jm_13.14 //

tasyā vapurvilasitasmitavīkṣiteṣu saṃrāganiścalamateḥ sahasā svanantī / kāryāntarakramanivedanadhṛṣṭaśabdā vidveṣamuttudati cetasi nālikā me // jm_13.15 //

iti sa rājā madabalavicalitadhṛtirvyavasthāpayannapyātmānamāpāṇḍukṛśatanuḥ pradhyānaviniśvasitavijṛmbhaṇaparaḥ pravyaktamadanākāro babhūva /

dhṛtyā mahatyāpi niguhyamānaḥ sa bhūpatestasya manovikāraḥ / mukhena cintāstimitekṣaṇena kārśyena ca vyaktimupājagāma // jm_13.16 //

atheṅgitākāragrahaṇanipuṇamatirabhipārago 'mātyastaṃ rājño vṛttāntaṃ sakāraṇamupalabhya snehāttadatyayāśaṅko jānānaścātibalatāṃ madanasya rahasi rājānaṃ saṃviditaṃ samupetya kṛtābhyanujño vijñāpayāmāsa -

adyārcayantaṃ naradeva devānsākṣādupetyāmburuhākṣa yakṣaḥ / māmāha nāvaiṣi nṛpasya kasmādunmādayantyāṃ hṛdayaṃ niviṣṭam // jm_13.17 //

ityevamuktvā sahasā tiro 'bhūdvimarśavānityahamabhyupetaḥ / taccettathā deva kimetadevamasmāsu te niṣpraṇayatvamaunam // jm_13.18 //

tatpratigrahītumenāmarhati madanugrahārthaṃ deva iti / atha rājā pratyādeśāllajjāvanatavadano madanavaśagato 'pi svabhyastadharmasaṃjñatvādaviklavībhūtadhairyaḥ pratyākhyānaviśadākṣaramenamuvāca - naitadasti / kutaḥ?

puṇyāccyutaḥ syāmamaro na cāsmi vidyācca naḥ pāpamidaṃ jano 'pi / tadviprayogācca mano jvalaṃtsvāṃ vahniḥ purā kakṣamiva kṣiṇoti // jm_13.19 //

yaccobhayorityahitāvahaṃ syālloke parasminniha caiva karma / tadyasya hetorabudhā bhajante tasyaiva hetorna budhā bhajante // jm_13.20 //

abhipāraga uvāca - alamatra devasya dharmātikramāśaṅkayā /

dāne sāhāyyadānena dharma eva bhavettava / dānavighnāttvadharmaḥ syāttāṃ matto 'pratigṛhṇataḥ // jm_13.21 //

kīrtyuparodhāvakāśamapi cātra devasya na paśyāmi / kutaḥ?

āvābhyāmidamanyaśca ka eva jñātumarhati / janāpavādādāśaṅkāmato manasi mā kṛthāḥ // jm_13.22 //

anugrahaścaiṣa mama syānna pīḍā / kutaḥ?

svāmyarthacaryārjitayā hi tuṣṭyā nirantare cetasi ko vighātaḥ / yataḥ sukāmaṃ kuru deva kāmamalaṃ madutpīḍanaśaṅkayā te // jm_13.23 //

rājovāca - śāntaṃ pāpam /

vyaktamasmadatisnehānna tvayaitadapekṣitam / yathā dāne na sarvasminsācivyaṃ dharmasādhanam // jm_13.24 //

yo madarthamatisnehātsvān prāṇānapi nekṣate / tasya bandhuviśiṣṭasya sakhyurbhāryā sakhī mama // jm_13.25 //

tadayuktaṃ māmatīrthe pratārayitum / yadapi ceṣṭaṃ naitadanyaḥ kaścijjñāsyatīti, kimevamidamapāpaṃ syāt?

adṛśyamāno 'pi hi pāpamācaranviṣaṃ niṣevyeva kathaṃ samṛdhnuyāt / na taṃ na paśyanti viśuddhacakṣuṣo divaukasaścaiva narāśca yoginaḥ // jm_13.26 //

kiṃ ca bhūyaḥ,

śraddadhīta ka etacca yathāsau tava na priyā / tāṃ parityajya sadyo vā vighātaṃ na samāpnuyāḥ // jm_13.27 //

abhipāraga uvāca -

saputradāro dāso 'haṃ svāmī tvaṃ daivataṃ ca me / dāsyāmasyāṃ yato deva kaste dharmavyatikramaḥ // jm_13.28 //

yadapi ceṣṭaṃ priyā mameyamiti kim?

mama priyā kāmada kāmameṣā tenaiva ditsāmi ca tubhyamenām / priyaṃ hi dattvā labhate paratra prakarṣaramyāṇi janaḥ priyāṇi // jm_13.29 //

yataḥ pratigṛhṇātvevaināṃ deva iti / rājovāca - mā maivam / akrama eṣaḥ / kutaḥ?

ahaṃ hi śastraṃ niśitaṃ viśeyaṃ hutāśanaṃ visphuradarciṣaṃ vā / na tveva dharmādadhigamya lakṣmīṃ śakṣyāmi tatraiva punaḥ prahartum // jm_13.30 //

abhipāraga uvāca - yadyenāṃ madbhāryeti devo na pratigrahītumicchatyayamahamasyāḥ sarvajanaprārthanāviruddhaveśyāvratamādiśāmi / tata enāṃ devaḥ pratigṛhṇīyāditi / rājovāca - kimunmatto 'si?

aduṣṭāṃ saṃtyajanbhāryāṃ matto daṇḍamavāpnuyāḥ / sa dhigvādāspadībhūtaḥ paratreha ca dhakṣyase // jm_13.31 //

tadalamakāryanirbandhitayā / nyāyābhiniveśī bhaveti / abhiupāraga uvāca -

dharmātyayo me yadi kaścidevaṃ janāpavādaḥ sukhaviplavo vā / pratyudgamiṣyāmyurasā tu tattattvatsaukhyalabdhena manaḥsukhena // jm_13.32 //

tvattaḥ paraṃ cāhavanīyamanyaṃ loke na paśyāmi mahīmahendra / unmādayantī mama puṇyavṛddhyai tāṃ dakṣiṇāmṛtvigiva pratīccha // jm_13.33 //

rājovāca - kāmamasmadatisnehādanavekṣitātmahitāhitakramo madarthacaryāsamudyogastavāyam / ata eva tu tvāṃ viśeṣato nopekṣitumarhāmi / naiva khalu lokāpavādaniḥśaṅkena bhavitavyam / paśya,

lokasya yo nādriyate 'pavādaṃ dharmānapekṣaḥ parataḥ phalaṃ vā / jano na viśvāsamupaiti tasmindhruvaṃ ca lakṣmyāpi vivarjyate saḥ // jm_13.34 //

yatastvāṃ bravīmi

mā te rociṣṭa dharmasya jīvitārthe vyatikramaḥ / niḥsaṃdigdhamahādoṣaḥ sasandehakṛśodayaḥ // jm_13.35 //

kiṃ ca bhūyaḥ,

nindādiduḥkheṣu parānnipātya neṣṭā satāmātmasukhapravṛttiḥ / eko 'pyanutpīḍya parānato 'haṃ dharme sthitaḥ svārthadhuraṃ prapatsye // jm_13.36 //

abhipāraga uvāca - svāmyarthaṃ bhaktivaśena carato mama tāvadatra ka evādharmāvakāśaḥ syāddevasya vā dīyamānāmenāṃ pratigṛhṇataḥ / yataḥ sanaigamajānapadāḥ śibayaḥ kimatrādharma iti brūyuḥ / tat pratigṛhṇātvevaināṃ deva iti / rājovāca - addhā madarthacaryāpraṇayimatirbhavān / idaṃ tvatra cintayitavyam - sanaigamajānapadānāṃ vā śibīnāṃ tava mama vā ko 'smākaṃ dharmavittama iti / athābhipāragaḥ sasaṃbhramo rājānamuvāca -

bṛddhopasevāsu kṛtaśramatvācchrutādhikārānmatipāṭavācca / trivargavidyātiśayārthatattvaṃ tvayi sthitaṃ deva bṛhaspatau ca // jm_13.37 //

rājovāca - tena hi na māmatra pratārayitumarhasi / kutaḥ? narādhipānāṃ cariteṣvadhīnaṃ lokasya yasmādahitaṃ hitaṃ ca / bhaktiṃ prajānāmanucintya tasmātkīrtikṣame satpatha eva raṃsye // jm_13.38 //

jihmaṃ śubhaṃ vā vṛṣabhapracāraṃ gāvo 'nugā yadvadanuprayānti / utkṣiptaśaṅkāṅkaśanirvighaṭṭaṃ prajāstathaiva kṣitipasya vṛttim // jm_13.39 //

api paśyatu tāvadbhavān /

ātmānamapi cecchaktirna syātpālayituṃ mama / kā nvavasthā janasyāsya matto rakṣābhikāṅkṣiṇaḥ // jm_13.40 //

iti prajānāṃ hitamīkṣamāṇaḥ svaṃ caiva dharmaṃ vimalaṃ yaśaśca / necchāmi cittasya vaśena gantumahaṃ hi netā vṛṣavatprajānām // jm_13.41 //

athābhipārago 'mātyastena rājño 'vasthānena prasāditamanāḥ praṇamya rājānaṃ prāñjalirityuvāca -

aho prajānāmatibhāgyasampadyāsāṃ tvamevaṃ naradeva goptā / dharmānurāgo hi sukhānapekṣastapovanastheṣvapi mṛgya eva // jm_13.42 //

mahacchabdo mahārāja tvayyevāyaṃ virājate viguṇeṣu guṇoktirhi kṣeparūkṣatarākṣarā // jm_13.43 //

vismayo 'nibhṛtatvaṃ vā kiṃ mamaitāvatā tvayi / samudra iva ratnānāṃ guṇānāṃ yastvamākaraḥ // jm_13.44 //

tadevaṃ tīvraduḥkhāturāṇāmapi satāṃ nīcamārganiṣpraṇayatā bhavati svadhairyāvaṣṭambhāt svabhyastadharmasaṃjñatvācceti dhairyadharmābhyāse ca yogaḥ kārya iti /

ityunmādayantījātakaṃ trayodaśam /

14. supāragajātakam

dharmāśrayaṃ satyavacanamapyāpadaṃ nudati prāgeva tatphalamiti dharmānuvartinā bhavitavyam / tadyathānuśrūyate -

bodhisattvabhūtaḥ kila mahāsattvaḥ paramanipuṇamatirnausārathirbabhūva / dharmatā hyeṣā bodhisattvānāṃ prakṛtimedhāvitvādyaduta yaṃ yaṃ śāstrātiśayaṃ jijñāsante kalāviśeṣaṃ vā tasmiṃstasminnadhikatarā bhavanti medhāvino jagataḥ / atha sa mahātmā viditajyotirgatitvāddigvibhāgeṣvasammūḍhamatiḥ parividitaniyatāgantukautpātikanimittaḥ kālākālakramakuśalo mīnatoyavarṇabhaumaprakāraśakuniparvatādibhiścihnaiḥ sūpalakṣitasamudradeśaḥ smṛtimānvijitatandrīnidraḥ śītoṣṇavarṣādiparikhedasahiṣṇurapramādī dhṛtimānāharaṇāpaharaṇakuśalatvādīpsitaṃ deśaṃ prāpayitā vaṇijāmāsīt / tasya paramasiddhayātratvātsupāraga ityeva nāma babhūva / tadadhyuṣitaṃ ca pattanaṃ supāragamityevākhyātamāsīt / yadetarhi sūpāragamiti jñāyate / so 'pi maṅgalasammatatvād vṛddhatve 'pi sāṃyātrikairyātrāsiddhikāmairvahanamabhyarthanasatkārapuraḥsaramāropyate sma /

atha kadācidbharukacchādabhiprayātāḥ suvarṇabhūmivaṇijo yātrāsiddhikāmāḥ supāragaṃ pattanamupetya taṃ mahāsattvaṃ vahanārohaṇārthamabhyarthayāmāsuḥ / sa tānuvāca -

jarājñayā saṃhriyamāṇadarśane śramābhipātaiḥ pratanūkṛtasmṛtau / svadehakṛtye 'pyavasannavikrame sahāyatā kā pariśaṅkyate mayi // jm_14.1 //

vaṇija ūcuḥ - viditeyamasmākaṃ yuṣmaccharīrāvasthā / satyapi ca vaḥ parākramāsahatve naiva vayaṃ karmaviniyogena yuṣmānāyāsayitumicchāmaḥ / kiṃ tarhi?

tvatpādapaṅkajasamāśrayasatkṛtena maṅgalyatāmupagatā rajasā tviyaṃ nauḥ / durge mahatyapi ca toyanidhāvamuṣmin svasti vrajediti bhavantamupāgatāḥ smaḥ // jm_14.2 //

atha sa mahātmā teṣāmanukampayā jarāśithilaśarīro 'pi tadvahanamāruroha / tadadhirohaṇācca pramuditamanasaḥ sarva eva te vaṇijo babhūvurniyatamasmākamuttamā yātrāsiddhiriti / krameṇa cāvajagāhire vividhamīnakulavicaritamanibhṛtajalakalakalārāvamanilabalavilāsapravicalitataraṅgaṃ bahuvidharatnairbhūmiviśeṣairarpitaraṅgaṃ phenāvalīkusumadāmavicitramasurabalabhujagabhavanaṃ durāpapātālamaprameyatoyaṃ mahāsamudram /

athendranīlaprakarābhinīlaṃ sūryāṃśutāpādiva khaṃ vilīnam / samantato 'ntarhitatīralekhamagādhamammonidhimadhyamīyuḥ // jm_14.3 //

teṣāṃ tatrānuprāptānāṃ sāyāhnasamaye mṛdūbhūtakiraṇacakraprabhāve savitari mahadautpātikaṃ paramabhīṣaṇaṃ prādurabhūt /

vibhidyamānormivikīrṇaphenaścaṇḍānilāsphālanabhīmanādaḥ / naibhṛtyanirmuktasamagratoyaḥ kṣaṇena raudraḥ samabhūt samudraḥ // jm_14.4 //

utpātavātākalitairmahadbhistoyasthalairbhīmarayairbhramadbhiḥ / yugāntakālapracalācaleva bhūmirbabhūvogravapuḥ samudraḥ // jm_14.5 //

vidyullatodbhāsuralolajihvā nīlā bhujaṅgā iva naikaśīrṣāḥ / āvavrurādityapathaṃ payodāḥ prasaktabhīmastanitānunādāḥ // jm_14.6 //

ghanairghanairāvṛtaraśmijālaḥ sūryaḥ krameṇāstamupāruroha / dināntalabdhaprasaraṃ samantāttamo ghanībhāvamivājagāma // jm_14.7 //

dhārāśarairācchuritormicakre mahodadhāvutpatatīva roṣāt / bhīteva naurabhyadhikaṃ cakampe viṣādayantī hṛdayāni teṣām // jm_14.8 //