Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 3/4

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Hetubinduṭīkā (commentary on Dharmakīrti's Hetubindu)

Tác giả
Arcaṭa
Thông tin
GRETIL — Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji, Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda : Oriental Institute 1949 (Gaekwad's Oriental Series, CXIII).CC BY-NC-SA 4.0

parasyāniṣṭāpādanam āśaṅkyāha -- aṃśena ityādi | yadi hi kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyāḥ kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakāḥ tatkāryatvaniyamād iṣyante, hanta tarhy aṃśena janyajanakabhāvaḥ prāptaḥ | kāraṇasya sāmānyadharmā eva janakā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva janyā na sāmānyadharmā iti syāt | sarvathā ca janyajanakabhāvo 'bhimata [t. 314a.] ity abhyupagamavirodhaḥ | etat pariharati -- nāṃśena janyajanakabhāvaprasaṅgaḥ, niraṃśatvena vastunaḥ sarvātmanā tadabhyupagamāt, gamyagamakabhāvasyāpi sarvathā 'bhimatatvāt | tad āha -- tajjanya -- ityādi | yadi hi kāryasya taiḥ kāraṇagatair viśeṣadharmair janyo yo viśeṣaḥ sa grahītuṃ śakyate, tadā tajjanyaviśeṣagrahaṇe 'bhimatatvāt [s. 147a.] kāraṇagataviśeṣadharmāṇāṃ gamyatvasya | tathā liṅgaviśeṣo dhūmatvādiḥ upādhir viśeṣaṇaṃ yeṣāṃ dravyatvādīnāṃ sāmānyānāṃ kāryagatānāṃ teṣāṃ cābhimatatvād gamakatvasya | tathā hi -- agurudhūmagrahaṇe bhavaty eva tadagner anumānaṃ dhūmatvaviśeṣaṇena ca dravyatvādinā 'gner anumānam | na hi sarvathā janyajanakabhāvo 'stīty eva tathaiva gamyagamakabhāvo bhavati, tasya jñānāpekṣatvāt | tathā hi -- na sattāmātreṇa liṅgasya gamakatvam, tasya jñāpakatvāt[582]| jñāpako hi svaniścayāpekṣo jñāpyam arthaṃ jñāpayati, nānyathā | kathaṃ {p. 153.1} tarhy uktaṃ tadabhāve bavataḥtadutpattiniyama(mā)bhāvāt[583]iti? | sarvathā janyajanakabhāvābhyupagame [t. 314b.] tadabhāve bhāvasyaivābhāvād ity ata[h13]āha -- aviśiṣta ityādi | yadi hi tajjanyaviśeṣagrahaṇarahitam aviśiṣṭaṃ kāryamātram upādīyate

liṅgaviśeṣopādhirahitaṃ vā dravyādikaṃ tadā aviśiṣṭasāmānyavivakṣāyāṃ kāraṇagataviśeṣābhāve 'pi dhūmamātrasya bhāvāt tadaviśiṣṭasya ca dravyatvāder agnyabhāve 'pi bhāvād vyabhicāra iti sarvathā [s. 147b.] janyajanakabhāvo neṣyate, tadabhāvād gamyagamakabhāvaś ca | na tu viśeṣavivakṣāyām, tatra vyabhicārābhāvāt | tathā hi -- yadi nāma dhūmamātraṃ tārṇapārṇādiviśeṣābhāve bhavati, na tu tajjanyo viśeṣaḥ, sa yadi grahītuṃ śakyate, tadā viśeṣasya gamyatvam asty eva, niścitasyaiva liṅgatvāt | tathā yady api dravyatvasattvamātram agnyabhāve 'pi bhavati na tu dhūmātmakam iti tadviśiṣṭasyāvyabhicārād gamakatvam api na vāryata iti |

__________notes__________ [582] jñāpakāpekṣatvāt -- t. [583] p. 151.1.

[ section: 3. kāryakāraṇabhāvapratīter atidurlabhatvāśaṅkāyā nirāsaḥ |]

atra parasya vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- kasyacit dhūmādeḥ kadācit kasmiṃścit kāle kutaścit agnyādeḥ bhāve 'pi sati sarvo dhūmādiḥ tādṛśo yādṛśa ekadā 'gnyāder bhavan dṛṣṭaḥ tajjātīyaḥ, tathāvidhajanmā yathāvidhāt sa eko bhavan dṛṣṭaḥ tādṛśād eva janma yasya sa | tathāvidhajanmety etat kutaḥ pramāṇād avasitam? yenocyate [t. 315a.] `kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinibandhanāv anvayavyatirekau' iti | tathā hi -- yadi nāma pratyakṣānupalambhābhyāṃ kasyaciddhūmasyāgnyādisāmagrīkāryatvam avagataṃ kim etāvatā 'nyasyāpi [s. 148a.] tādṛśasya tādṛśakāryatā sidhyati, tatra tannibandhanayoḥ[584]pratyakṣānupalambhayor avyāpārāt | tatraiva hi tayor vyāpāras tasyaiva tatkāryatā bhavatu, tad anyasya tu kim āyātam? yena tathāvidhād asya janma syāt | evaṃ hi kasyāściddhūmavyakter agnyādijanyatā dṛṣṭeti kinna ghaṭāder api sā 'bhyupagamyate? {p. 154.1} anyatvena viśeṣābhāvāt | ka evaṃ sati doṣaḥ? iti cet; tathā ca pramāṇābhāvena tathāvidhajanmatvāniścayād atādṛśād api janmāśaṅkāyāṃ tādṛśasya dhūmāder agnyādinā 'nvayavyatirekau na niścitāv iti kutaḥ kāryahetor ggamakatvam? | na hi yo 'smāv eko deśakālāvasthāniyato 'gniviśeṣahetuko dhūmo 'dhigataḥ pratyakṣānupalambhābhyāṃ tasyaivānvayavyatirekau pratipattavyau | tasya deśāntarādāv asambhavāt | kiṃ tarhi? | tādṛśasya sāmānyātmana eva liṅgatvāt tasya cātathāvidhād api janmāśaṅkāyāṃ kutas tathāvidhenānvayo vyatireko vā? | tad uktam - avasthādeśakālānāṃbhedād bhinnāsuśaktiṣu | [t. 315b.] bhāvānām anumānena pratītir[585] atidurllabhā|| [vākya- 1.32]

iti[586]| siddhāntavādy āha -- na, atadbhāvinaḥ ityādi | evaṃ manyate -- ihaikadā dhūmāder agnyādisāmagrījanyatayā [s. 148b.] pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitarūpatve 'pi tādṛśasyātādṛśād api bhāvaḥ samāśaṅkyate yathāparidṛṣṭād anyatvena | tatra yo 'sāv agnyādisāmagrījanyo dhūmaviśeṣa ekadā niścitas tadapekṣayā yathā 'nyo dhūmaviśeṣas tādṛśo yo 'nyādṛśād api -- bhāvānāṃ vicitraśaktitayā -- bhaved iti śaṅkyate, tathā so 'py ekadā 'gnyādisāmagrījanyatayā niścitas tadanyāpekṣayā tādṛśa eva | tatra yadi tad anyasya tādṛśasyātādṛśāj janma syāt tadā tādṛśasya[587]svabhāvasya nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvateti paridṛṣṭasyāpi[588]dhūmasya nā 'gnyādisāmagrī kāraṇam ity āyātam | tādṛśasya svabhāvasyā 'gnyādisāmagrīvilakṣaṇakāraṇajanyasvabhāvatvāt | tataś cāgnyādisāmagryā akāraṇatvāt yo mayaikadā tato bhavan dṛṣṭo dhūmaḥ so 'pi na bhavet | na hi yad yasya kāraṇaṃ na bhavati tat tataḥ sakṛd api jāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgād iti | atadbhāvinaḥ iti tacchabdena vivakṣitam agnyādikāraṇaṃ parigṛhyate, na tat atat, tadvilakṣaṇaṃ atādṛśaṃ śakramūrddhādikam, atasmād[589]bhavituṃ [t. 316a.] śīlaṃ {p. 155.1} yasya tasyātadbhāvinas tādṛśasya tallakṣaṇasya dhūmavastunaḥ sakṛd api ekadā 'pi [s. 149a.] tataḥ agnyādeḥ abhāvād bhāvavirodhāt | bhavati ca tādṛśo 'gnyādisāmagrītaḥ tatas tādṛśasya svabhāvasya tādṛśam eva kāraṇam ity avagamyate sakṛtpravṛttābhyām eva pratyakṣānupalambhābhyām iti kuto vyabhicārāśaṅkā? | tena yādṛśo dhūmo 'gnyādisāmagryā bhavan dṛṣṭaḥ sakṛt tādṛśasya tasya tajjanyasvabhāvatayā

tādṛśād eva bhāvāt `yatra dhūmas tatrāgnyādisāmagrī' ity anvayavyatirekaniścayaḥ | athavā 'nyathā vyākhyāyate -- iha pratyakṣānupalambhanibandhanā kāryakāraṇabhāvasiddhiḥ prāguktā tannibandhanāv anvayavyatirekau pratipādayitum, tac cāyuktam[590]| tathā hi -- kasyacit dhūmasyāgnyādisāmagryanantarabhāvina ādyasya kadācit prathamotpādakāle kutaścid agnyādisāmagryāḥ bhāve 'pi utpāde 'pi sarvas tādṛśo yādṛśaḥ[591]prathamakṣaṇabhāvī dhūmo dvitīyādikṣaṇeṣv api tādṛśaḥ pratyakṣata eva tasya pūrvakṣaṇāvilakṣaṇatayā pratīteḥ | tathāvidhajanmā iti yathāvidhād agnīndhanasāmagrīlakṣaṇāt kāraṇād ādyo dhūmakṣaṇa utpannas tathāvidhāj janma yasya sa tathāvidhajanmety etat kutaḥ naiva tasya dhūmāder abhāvāt [t. 316b.] | evaṃ ca yadyato dṛṣṭaṃ tasyānyato 'pi bhāvasya darśanāt sarvatrānāśvāsa [s. 149b.] iti anyamāna āha -- tathāca anagnito dhūmād api dhūmasya bhāve śakramūrddhāder api tasya bhāvāvirodhād agninā dhūmasya nānvayavyatirekāv iti cen manyasa iti pūrvapakṣāśaṅkā | taduktam - kṣaṇikatve kathaṃbhāvāḥkvacidāyattavṛttayaḥ| prathamadhūmakṣaṇajanito dhūmakṣaṇas tādṛśo 'paraprathamadhūmakṣaṇajanita eva dvitīyo dhūmakṣaṇo na tṛtīyādiḥ | evaṃ tṛtīyakṣaṇādiṣv apy aṅkurādiṣu ca sarvatra vācyam | kutaḥ punar ayaṃ vibhāgaḥ? iti cet, āha -- atadbhāvinaḥ atasmād -- anagnīndhanādirūpād dhūmād [t. 317a.] bhavanaśīlasya prathamakṣaṇāvilakṣaṇasya dhūmasya sakṛd api [s. 150a.] ekadāpi tataḥ agnyādisāmagryāḥ abhāvād abhāvāyogād | yathā hi prathamakṣaṇāpekṣayā dvitīyas tādṛśas tathā tadapekṣayā prathamo

'pīti tādṛśatvāviśeṣāt tādṛśasyānagnito bhāve tādṛśo nāgnijanyasvabhāvaḥ iti sakṛd api tato na bhavet | bhavan vā tajjanyasvabhāvatām ātmanas tādṛśaḥ khyāpayatīti kuto 'nyādṛśād bhavet? tasmād anyādṛśād bhavann anyādṛśa eva tato na vyabhicāraḥ |

__________notes__________

[584] kāryakāraṇabhāvani- [585] prasiddhi- -- vākya- [586] iti cet -- t. [587] tadā 'tādṛ- -- t. [588] -tety apa- -- t. [589] tasmāt -- t. [590] -tum iṣṭau ta- -- t. [591] -śo na yādṛ- -- t. [592] kāraṇaśaktibhedena svayaṃ -- t.

[ section: 4. bhinnakāraṇajanyānāṃ dhūmānāṃ atādṛśatve 'pi sādṛśyāt tādṛśatvābhimānaḥ |]

nanu sarveṣāṃ dhūmakṣaṇānāṃ kaṇṭhakṣaṇanākṣisrutikālīkaraṇādikāyām[593]arthakriyāyām upayogāt kathaṃ tādṛśasvabhāvatā na syāt? | na, tasyā apy arthakriyāyāḥ kṣaṇabhedopadhīyamānarūpāyāḥ tādṛśatvābhāvāt tatrāpi tulyadoṣatvāt | kathaṃ tarhi loke sarvatra dhūmavyavahāraḥ iti cet; sadṛśāparabhāvanibandhanaikatvādhyavasāyavaśāt kṣaṇair vyavahārāyogāc[594]ca | sādṛśye sati kathaṃ na tādṛśatā? iti cet | tādṛśād anyatvāt sadṛśasya | tathā hi -- gosadṛśo bhavati gavayaḥ na tu tādṛśaḥ, gor evāparasya tādṛśatvāt | paramārthenātādṛśe 'pi tādṛśābhimāno [s. 150b.] mandamatīnāṃ bhavan kathaṃ nivāryeta? | tathā hi -- tattvādhyavasāyo 'pi tāvad -- atasminn arvāgdṛśāṃ [t. 317b.] vinivārayituṃ na pāryate, kim aṅga punas tādṛśatvādhyavasāyaḥ? yathoktam - {p. 157.1.} samānavarṇasaṃsthāne santāne 'nyatra jāyate | atasmiṃs tanmatiḥpuṃsāṃkim utaikatra saṃtatau || iti | tattvacintakās tu tādṛśātādṛśakāraṇabhedāt tādṛśātādṛśatāṃ bhāvānāṃ anumanyante na tādṛśatām | tad yady atādṛśād api tādṛśo bhavet tadā tasya tajjanyaḥ svabhāva ity atadbhāvinaḥ sakṛd api tato bhāvo na syāt | amum evārthaṃ samarthayamāna āha -- parasparāpekṣayā ityādi | kāraṇāpekṣayā hi janyasvabhāvaṃ kāryam, kāryāpekṣayā ca janakasvabhāvaṃ kāraṇam | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭam tasya tajjanyasvabhāvaḥ, itarasya ca tajjanaka iti pratīyate | anyathā tasya tato bhāvāyogāt, itarasya ca tajjananāyogāt | yadi nāmaivaṃ tataḥ prakṛte kiṃ siddham? ity ata āha tatra evasmin nyāye sati yadi dhūmo yādṛśa ādyo 'gnyādisāmagrījanitas tādṛśo

dvitīyādikṣaṇabhāvī agnyādisāmagryā [s. 151a.] agnīndhanādikāraṇakalāpāt tajjanakasvabhāvatayā nirddhāritād[595]anyato 'gnīndhanādisāmagrījanitād ādyād dhūmakṣaṇād bha-vet | tadā tasya tādṛśasya dhūmasvabhāvasya tajjanyo 'gnyādisāmagrījanyaḥ svabhāvo na bhavati kintu dhūmajanya eveti kṛtvā sakṛd api tato 'gnyādisāmagrīto na bhavet | tādṛśasya hi [t. 318a.] svabhāvasyānyato bhāve tajjanyasvabhāvatā, nāgnyādijanyasvabhāvateti kutaḥ sakṛd api tato bhāvo yujyate[596]| atra dṛṣṭāntaḥ arthāntaravad iti | yathā hy arthāntaram[597]atajjanyābhimatam anyato bhavat na tajjanyasvabhāvaṃ nāgnyādisāmagrījanyasvabhāvam iti sakṛd api tato na bhavati tadvat tādṛśo dhūmo 'pīti tato bhavann anyādṛśa evāsāv iti gamyate | syānmatam -- agnyādisāmagryā 'sāv atajjanyasvabhāvo 'pi tādṛśo balāj janyate kas tasya tapasvino 'parādhaḥ? ity ata āha -- nāpi na kevalaṃ svayam atajjanyasvabhāvatayā tato na bhavet, kintv agnyādisāmagry api taṃ tādṛśaṃ dhūmaṃ -- yādṛśo dvitīyādikṣaṇabhāvī {p. 158.1} -- na janayet | kutaḥ ? | atajjananasvabhāvatvāt | tādṛśasya hy anyato bhāve sa eva tajjananasvabhāvo nāgnyādisāmagrīti tajjananasvabhāvavikalā kathaṃ taṃ janayet ? | atrāpy udāharaṇam -- sāmagryantaravad iti | yathā sāmagryantaram atajjananasvabhāvābhimataṃ [s. 151b.] na janayati tadvad agnyādisāmagry api | tathā hi -- sā ātmīyaṃ svabhāvam anusṛtyaiva pravarttate, tataḥ kuto 'sau sāmagrībalāj jāyeta ? |

__________notes__________

[593] -nāṃ varṇakālīkaraṇādi- -- t. [594] -hārayo- -- t. [595] nivāritā- -- t. [596] bhāvo na yu- -- t. [597] aṅkurādyarthā- -- t.

[ section: 5. t[h14]ādṛśātādṛśajanyatve kāryasyāpi tādṛśātādṛśatvam |]

syānmatam -- agnyādisāmagrījanyasvabhāvo 'pi tādṛśo dhūmo dhūmajanyasvabhāvo[598]'pi yathā sa eva dhūma indhanajanyasvabhāvo 'gnijanyasvabhāvaś cobhayato [t. 318b.] bhavati | tathā tādṛśo 'pi dhūma ubhayasāmagrījanyasvabhāvatayobhayato bhaviṣyatīty ata āha -- na ca naiva dhūmasya tādṛśasya tadatajjanyaḥ agnyādisāmagrījanyo dhūmajanyaś ca svabhāvo yuktaḥ yuktyā saṅgatāḥ | kutaḥ ? ekasvabhāvatvāt | tādṛśasya dhūmarūpasya bhedābhāvāt | na hi tasya kālabhede 'pi tādṛgrūpatā bhidyate |bhede hy anyādṛśasyānyādṛśād bhāve vivādāyogāt | tasya yadi tādṛśātādṛśakāraṇajanyatā syāt tatas tādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt | tad eva darśayann āha -- dhūmā'dhūma ityādi | dhūmaśabdena yādṛśo 'gnyādisāmagrījanyas tādṛśaḥ svabhāvo 'bhipretaḥ, adhūmaśabdenānyādṛśakāraṇajanyo dhūmajanito 'nyadṛśaḥ | tayoś ca tādṛśātādṛśakāraṇajanyatayaiva tādṛśātādṛśasvabhāvatā 'vagantavyā vakṣyamāṇanītyā | tenāgnidhūmalakṣaṇāt dhūmādhūmajananasvabhāvāt[599]tādṛśātādṛśajananasvabhāvāt [s. 152a.] tādṛśātādṛśatayā 'sya bhavato dhūmādhūma[svabhāva]s tādṛśātādṛśasvabhāvaḥ syāt kutas tādṛśa eva? | kuta etat? ity āha -- kāryasvabhāvānām ityādi | kāryāṇāṃ hi ye svabhāvāḥ parasparāsaṃbhavinaḥ te parasparavilakṣaṇakāraṇasāmagrīsvabhāvakṛtā na svābhāvikā ahetukatvaprasaṅgāt | [t. 319a.] tatas tādṛśātādṛśād bhavato dhūmasya tādṛśātādṛśasvabhāvataiva syāt[600]| {p. 159.1.} syānmatam -- naiva tādṛśātādṛśasvabhāvatāyāṃ tādṛśātādṛśakāraṇāpekṣā, kāryāṇām utpattimātra eva kāraṇāpekṣaṇād ity ata[601]āha -- akāraṇāpekṣaṇe ca

tādṛśātādṛśarūpatāyāṃ tādṛśātādṛśakāraṇānapekṣaṇe ca tādṛśātādṛśatāyāḥ ahetukatvaprasaṅgāt | na hi tādṛśātādṛśasvabhāvayor abhūtvā bhāvavyatirekeṇānyā kācidutpattiḥ yatra[602]tādṛśātādṛśasvabhāvakāraṇanirapekṣāṇām api tadapekṣā syāt | tasmād utpattiśabdena tādṛśātādṛśasvabhāvataivocyata iti | [s. 152b.] tatra kāraṇāpekṣopagame kathaṃ tādṛśātādṛśatāyāṃ kāraṇāpekṣā na syāt | tasmāt sāmagrīṇāṃ tādṛśātādṛśatvād eva kāryāṇāṃ tādṛśātādṛśasvabhāvavibhāga iti kuto 'nyādṛśāt tādṛśasambhavaḥ? iti | yat tūktaṃ `yathaiko dhūmo 'gnīndhanābhyāṃ vilakṣaṇābhyāṃ janyate tathaikalakṣaṇam api kāryaṃ vilakṣaṇād api sāmagryantarād bhaviṣyati' iti | tad ayuktam | yato nāsmābhir vilakṣaṇānāṃ janakatvaṃ vāryate janayanty eva parasparavilakṣaṇā api svahetupariṇāmopanidhidharmāṇas tadavasthāniyatāḥ tad ekaṃ kāryaṃ, tasya tu teṣāṃ ca parasparāpekṣayā [t. 319b.] janyajanakasvabhāvatāniyamāt tādṛśasya tādṛśād eva janmocyate nānyādṛśāt, tasyātajjananasvabhāvatvāt, tadabhāve 'py anyato bhavatas tadutpattiniyamābhāvāt | aniyame ca [s. 153a.] kāryakāraṇabhāvāyogāt | yadi tv agnir ivendhanopādānopakṛtas tadupādānopākṛtaṃ cendhanam iva tadavasthāniyatam atādṛśam api dhūmādikaṃ tādṛśaṃ[603]dhūmaṃ janayet pratyakṣānupalambhābhyāṃ ca tathā 'vagamyeta tadā 'gnyādivat so 'pi tajjananasvabhāvatāniyamāt tādṛśajanakaḥ kena nānumanyeta | tadabhāve[604]'pi tu tādṛśasya bhāve tayor janyajanakasvabhāvatāniyamābhāvāt kutaḥ kāryakāraṇatety ahetutaiva tādṛśasyānyādṛśād bhavataḥ syāt | yata evaṃ tasmāt so

'gnīndhanādisāmagrīviśeṣo mantavyo yaḥ ādyadhūmajanano nānyaḥ sa dhūma ādyo yaḥ agnyādisāmagrīviśeṣeṇa janito nānya {p. 160.1} iti kṛtvā kāryakāraṇayor evaṃ yathoktena nyāyena janyajanakarūpasya svabhāvasya niyamād yādṛśaṃ yasya[605]karaṇam ekadā pratyakṣānupalambhābhyām evāvadhāritaṃ tadvijātīyāt tato 'nyādṛśāt kāraṇāt utpattiḥ tādṛśasya [s. 153b.] kāryasya na bhavati anyādṛśasya eva na vāryata iti | tad evaṃ tādṛśātādṛśakāraṇakṛtakatvaṃ tādṛśātādṛśakāryasvabhāvasya pratipādyopasaṃharann āha -- tat tasmāt yādṛśaṃ [t. 320a.] kāryaṃ yādṛśāt kāraṇāt dṛṣṭaṃ pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitam ekadā tat tan na vyabhicarati tādṛśam anyādṛśān na bhavati | yanaivaṃ tena kāraṇena siddhe kāryakāraṇabhāve tādṛśasya kāryasya tādṛśam eva kāraṇam iti niścaye sati yathoditena nyāyena kāryasya kāraṇena vyāptir anvayavyatirekarūpā siddhābhavati | na vijātīyād utpattir iti dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇād anyādṛśān notpattir ity amum artham apratipadyamānaḥ kāryasya {na (? s. p. xxxv)} vijātīyāt kāraṇān notpattir ity ayam atrārtho 'bhimata iti manvānaḥ paraś codayann āha -- nanu svato vijātīyād api kāraṇāt kiñcit kāryaṃ bhavad dṛṣṭaṃtat [s. 154a.] kathaṃ na vijātīyād utpattir ity asya na dṛṣṭavirodhaḥ syāt | kathaṃ yathā[606]ity āha -- tad yathāgomayādeḥ ādigrahaṇāt śṛṅgacandrakāntādeḥ śālūkādi ādigrahaṇāc charodakādi | tathā hi -- gomayāc chālūkasya bhāvaḥ śṛṅgāc charasya candrakāntādapām | na ca gomayādikaṃ śālūkāder na vijātīyam tat kim ucyate na vijātīyād utpattiḥ iti | siddhāntavādī parasya

bhrāṃtatāṃ darśayann āha -- na vijātīyād utpattiḥ iti | yato hi kāraṇād yad bhavad dṛṣṭaṃ tat tato 'nyādṛśyān na bhavati ity ayam atrārtho vivakṣitaḥ, na tu kāryavijātīyād iti | na ca tasya[607]vyabhicāraḥ | tad āha -- tathāvidham eva hi gomayādirūpaṃ tādṛśāṃ śāla{ū}kādīnām[608]ādinimittaṃ śālūkādiprabandhasya ya ādiḥ prathama ārambhakṣaṇaḥ tasya kāraṇam iti kṛtvā śālūkādipabandhasyāder na {p. 161a.} kāraṇabhedo 'nyādṛśād utpattiḥ [t. 320b.] sarvasya tadā ''der ggomayādinimittatvāt | yadā tu prabandhena pūrvakṣaṇanimittānām uttarottarakṣaṇānāṃ santānenotpattilakṣaṇā vṛttir bhavati śarasya tadā śarād bhāvaḥ[609]| tad evaṃ yasya prabandhādeḥ śṛṅgādibhyo bhāvo na tādṛśasya śarādeḥ yasya ca [s. 154b.] śarādes taduttarottarasya bhāvo na tādṛśasya śṛṅgāder iti[610]na dṛṣṭakāraṇavijātīyāt kāraṇāt tādṛśasya sambhava iti kāryahetor anvayavyatirekaniścayaḥ | yadā 'pi śālūkādayaḥ pūrvapūrvasvajātinibandhanā[611]anādisantānapravṛttā iṣyante tadā 'pi gomayādibhyaḥ keṣāñcidbhāve 'pi tādṛśatvābhāvān na vyabhicāra iti darśayann āha -- asti ca ityādi | yasya śālūkasantānasya gomayādi kāraṇaṃ yasya ca sarvadā svajātinimittatvaṃ tayor gomayetarajanmanoḥ śālūkayor asty eva svabhāvabhedaḥ parasparam anyādṛśatvaṃ rūpasyābhede 'pi sati | tulyākāratve sati katham anyādṛśatvam? iti cet,[h15]āha -- na hi ityādi | yasmān nākāratulyataiva bhāvānāṃ tattve tādṛśatve nimittam yato gomayetarajanmanoḥ śālūkayor ākārasāmyāt tādṛśatvam eva syān na jātibhedaḥ | kuta etat ? ity āha -- abhinnākārāṇām api ityādi

| yeṣām api hi samānākāratā [s. 155a.] keṣāñcid bhāvānāṃ teṣām api yata ākārād anyato [t. 321a.] viśeṣāj jātibhedo dṛśyate tato nākārasāmyam eva jāty ekatve nibandhanam | tathā hi -- ākārasāmye 'pi kvacit puṣpād bhedo dṛśyate nīletarakusumayor iva sūryayoḥ, kvacit phalāt vandhyetarayor iva karkkoṭakyoḥ, kvacid rasād van{dh}yetarayor iva trapuṣayoḥ, kvacid gandhād vṛkṣetaraprabhavayor iva campakayoḥ, kvacit prabhāvāt sparśopayogasraṃsinyor iva haritakyor iti | tasmād ākārasāmyanibandhanaṃ yady api `tad evedam' iti pratyabhijñānaṃ sajātīyatāṃ gomayetarajanmanoḥ śālūkayor upakalpayati tathāpi vilakṣaṇasāmagrījanyatayā tayor jātibheda evāvagantavyaḥ, naikajātitā | tata eva pratyabhijñānasya bhrāntatayā tatkalpitasya tādṛśatvasyālīkatvāt |

__________notes__________

[598] dhūmo 'dhūma- -- t. [599] -mād dhūmaja- -- t. [600] -va na syāt -- t. [601] -pekṣaṇam abhimatam ity ata -- t. [602] utpattau [603] -kaṃ atādṛ- -- t. [604] dhūmavyatiriktasāmagryabhāve [605] niyamadarśanāt yasya -- t. [606] dṛṣṭāntaḥ -- t. [607] tatra -- t. [608] utpalā- -- t. [609] śarodbhavaḥ -- t. [610] śṛṅgāder anyādṛśasya bhāva iti -- t. [611] sajātyanubandhanā -- t.

{p. 162.1}[ section: 6. vilakṣaṇasāmagryā avilakṣaṇakāryajanakatve doṣāḥ |]

yadi punar gomayetarādijanmanaḥ śālūkāder agnidhūmādijanmano vā dhūmādeḥ pratyabhijñāvaśād vilakṣaṇasāmagrīnibandhanatve 'pi samānasvabhāvataiva syāt ko doṣaḥ syāt? ity ata āha -- anyathā hi ityādi | yadi [s. 155b.] hi yā svajāti[lakṣaṇapratyayāntarasahitā sāmagrī yā ca] svajātinirapekṣā gomayādirūpā śālūkādeḥ, dhūmasya vā yā 'gnīndhanādilakṣaṇā [t. 321b.] yā ca śakramūrddhādisvabhāvā dhūmādyātmikā avi(-kā tasyāḥ vi)lakṣaṇāyā api sāmagryā avilakṣaṇam tādṛśam eva kāryaṃ dhūmaśālūkādikam utpadyeta tadā na `kāraṇasya' sāmagrīrūpasya bhedābhedābhyāṃ vailakṣaṇyāvailakṣaṇyābhyāṃ kāryasya bhedābhedau vailakṣaṇyāvailakṣaṇye tajjātīyavijātīyātmake syātām iti kṛtvā viśvasya sakalasya padārtharāśeḥ ahetukau bhedābhedau sajātīyavijātīyatve syātām | tasmād yatra vilakṣaṇā sāmagrī tatra kutaścit sāmyāt sarūpatve 'pi vijātīyataiva kāryasyeti | nanu dhūmendhanādisāmagrībhede 'pi dhūmasya na jātibhedamāmanti vidvāṃsaḥ, atadrūpaparāvṛtter ubhayatra samāntatvāt, naiṣa doṣaḥ, kṣaṇabhedāśrayasūkṣmāvāntarajātibhede 'pi sthūlasantānāśrayavijātīyavyāvṛtteḥ samānatvāt | śābaleyādyavāntarajātibhedepy agovyāvṛttinibandhanagojātivad gavāṃ [s. 156a.] sarvadhūmānām ekasantānavyavasthāvyu(py u)pādānakāraṇakṣaṇabhede[612]'py ekākārapratyayanibandhanatayā samānatvāt | ādyasyendhanaprabhavasya katham? iti cet | na | indhanajātyanuvidhānāt[613]sarvadhūmānām | tathā hi -- agurukarpūracandanādijātibhedam anukurvanty eva [t. 322a.] taddhūmāḥ, kās aśvāsādiharadravyanirmitavarttibhedaṃ ca taddhūmāḥ,

tadrasavīryavipākānuvidhānāt[614]| na cākārānyatayā[615]vijātīyatvam, yato nākārā 'bhedabhedanibandhane sajātīyavijātīyatve | na hi {p. 163.1} śālyaṅkurādayaḥ tadvījādyākāram anukurvate | na ca tajjātīyatāmaśālyādi- vyāvṛttinibandhanāṃ nānubhavanti | tasmād indhanam eva tasyopādānakāraṇam agnyādisahakāripratyayāhitaviśeṣaṃ tathāvidhaṃ dhūmakāryamaṅgārādi bhinnākṛti janyatīty alam atiprasaṅgena | nanu ca yadi nāma sāmagrībhede 'pi kāryasya bhedo na jātaḥ tadā kāraṇabhede saty api tasyābhāvāt tasyāhetukatā 'stu, abhedasya tu kim āyātam? yenobhayor ahetukatvam ucyata ity ata āha -- tathāhi ityādi | yadā hi sāmagrībhede [s. 156b.] saty api kāryasya bhedo na jāta iti tasyāhetukatvam -- na hi hetau saty abhavataḥ kathañcid api hetumattopapadyate -- tadā yo 'py asāv abhedaḥ kāryasya[616]so 'pi sāmagryoḥ[617]bhinnatvād asaty abhede[618]jāta iti kutas tasyāpi hetumattā? | yathā hi hetau saty abhavato na hetumattā tathā hetāv asaty api bhavato hetumattā kutaḥ syāt? | hetubhedasyaivā 'bhedanibandhanatvāt na iti cet; na tarhy ayaṃ bhedaḥ kvacit padam ābadhnīyāt, śālīkodravāder api [t. 322b.] hetubhedasyābhedahetutvān nimittam antareṇa kalpanāyāṃ viśeṣābhāvāt | pratibhāsābhedasya ca kutaścid bhrāntinimittāt paramārthato bhede 'py upalakṣaṇāt | syād etat -- yo hy atādṛśād api tādṛśodbhavam icchati tasya bhedābhedayor ahetukatvam iṣṭam eva bhāvā eva kevalaṃ hetumanta ity ata āha -- tadvyatiriktaśca ityādi | na hi bhedābhedavyatiriktaḥ kaścid bhāvānāṃ svabhāvo 'sti yas tayor ahetukatve 'pi

hetumān syāt | tasya tābhyām anyatve `asyemau bhedābhedau' iti[619][s. 157a.] sambandhābhāvaprasaṅgāt, tadanyasambandhakalpanāyām anavasthādoṣāt, ananyatve 'pi bhedābhedayor bhāvasvabhāvasya ca svātmanyevāvasthānāt anupakārāc ca kutaḥ sambandhitā? | upakārakalpanāyāṃ ca yadi bhāvasvabhāvaḥ svahetubhya[620]eva na kutaścid bhinno 'bhinno vā samutpanna itīṣyate, tadā tadbhāve[621]'pi svabhāvānyathātvābhāvāt kuto bhinnābhinnatā bhāvasvabhāvasya syāt? | athā {p. 164.1} vyatiriktabhedābhedavaśād bhedābhedau svabhāvaḥ pratipadyeta, tāv api yadi bhinnau tadā bhāvasvabhāvas tadavastha eveti na tasya kutaścit svarūpato bhedo 'bhedo vā syāt | punas tadvaśād bhedābhedakalpanāyāṃ bhāvasvabhāvasya tadavasthaṃ tādavasthyam anavasthā [t. 323a.] ca bhedābhedayoḥ | athābhinnau tadā bhāvasvabhāva eva bhedābhedābhyāṃ kriyata iti syāt, tasya rūpāntareṇa karaṇāsambhā(bha)vāt; tasya ca hetvantarāt paścād bhavatas tato 'nyatvāpatteḥ | na ca bhāvasvabhāvaḥ kriyate, tasya svahetor eva nirvṛtteḥ | svahetubhya eva bhāvasvabhāvasya kutaścid bhinnābhinnātmana utpattikalpanāyāṃ vā bhedābhedayor vyatirekavatoḥ vayarthyam; [s. 157b.] bhedābhedabuddher api tata eva siddheḥ | tasmādvaiśeṣikādikalpitayor bhedābhedayor viśeṣasāmānyātmanor[622]ayogāt bhāvasvabhāva eva bhedābhedaśabdavācyaḥ tayor[623]ahetukatve bhāvasvabhāvasyaivāhetukatvam āpatitam | tato bhāvānām ahetukatvān nityaṃ sattvam asattvaṃ vā syāt | ahetukatve hi bhāvānāṃ yadi kadācit sattvaṃ sarvadaiva syāt | atha kadācid asattvaṃ tad api sarvadā syāt

| kādācitkatvaṃ tu sattvasyāyuktam | kiṃ kāraṇam? | apekṣyasyāhetukatve sati kasyacid[624]abhāvāt | yasmād apekṣayāhi tasyāpekṣaṇīyasya hetor bhāve bhavanto 'bhāve ca na bhavantaḥ kādācitkāḥ kadācid bhavā yujyante, nānyatheti | tasmān na vilakṣaṇāt kāraṇāt avilakṣaṇasya kāryasyotpattir abhyupagantavyā, yathoktena nyāyenāhetukatvādiprasaṅgāt | punar api vilakṣaṇāyāḥ sāmagryāḥ [t. 323b.] avilakṣaṇasya kāryasyotpattau doṣāntaram āha -- vyavasthāvāṃśca pratiniyataḥ sādhyeṣu ghaṭapaṭādiṣu sādhanānāṃ mṛttantvādīnāṃ loke yo niyogo ghaṭārthī mṛtpiṇḍam eva tatra niyuṅkte na tantūn, paṭārthī ca tantūn eva na mṛtpiṇḍam ityādikaḥ sa na [s. 158a.] syāt | kasmāt? ity āha -- kāraṇānāṃ -- sāmagrīṇāṃ yāḥ śaktayaḥ -- ātmātiśayalakṣaṇās tāsāṃ pratiniyame kācid eva sāmagrī {p. 165.1} kvacid eva kārye upayujyate nānyā 'nyatrety evaṃrūpe hi yasmāt kiñcid eva mṛdādikaṃ kasyacid eva ghaṭādeḥ sādhanāyopādīyate nāparaṃ tadvilakṣaṇaṃ tantvādikam kasmād evam? iti cet? tasyaiva mṛdādeḥ tatra ghaṭādau śakter yogyatvāt anyasya tantvādes tatrāśakteḥ | kasmāt tasyaiva tatra śaktir nānyasya ity ata āha tayoḥ mṛdādes tantvādeś ca tajjananasvabhāvatvena ghaṭādijananasvabhāvatvena itarasvabhāvatvena ca ghaṭādyajananasvabhāvena ca bhedāt anyatvabhāvāt | na hi mṛttantvādirūpatāto 'nyad eva tajjananetarasvabhāvatvaṃ nāma | yadā tu sāmagrīṇāṃ parasparavilakṣaṇānām api śaktipratiniyamo neṣyate vilakṣaṇād api avilakṣaṇakāryopagamāt [t. 324a.] tadā tajjananasvabhāvavilakṣaṇād api dhūmādijananasvabhāvaṃ yat kāraṇam

agnīndhanādisāmagrīlakṣaṇaṃ tadvilakṣaṇād api śakramūrddhādeḥ kṣaṇāśrayeṇa vā dhūmādes tasyāgnīndhanādisāmagrījanyasya dhūmasya tatlakṣaṇasya cotpattāv iṣyamāṇāyāṃ na tajjananaśakteḥpratiniyamo vivakṣitadhūmādikāryajananaśaktipratiniyamaḥ | iti tasmād yat kiñcit kāryaṃ yataḥkutaścit kāraṇāt syāt utpadyeta, na yathādṛṣṭam eva yathādṛṣṭāt[625]| sarvaṃ [s. 158b.] sarvato jāyeteti yāvat | tasmāc chaktipratiniyamaḥ kāraṇānām abhyupagantavyaḥ | tato vilakṣaṇasāmagrījanmanaḥ kāryasya kutaścit sāmyāt sarūpasyopalakṣaṇe 'py anyādṛśataiveti sarvas tādṛśas tathāvidhajanmeti siddham | syānmatam -- vilakṣaṇāyā api sāmagryās tallakṣaṇakāryajananaśaktiḥ samāneti tallakṣaṇaṃ kāryaṃ bhaviṣyati kasyāścid eva ca tathābhāvān na yathoditadoṣāvasara ity ata āha tajjananaśaktisāmye tu ityādi | uktam eva tāvad atra pūrvapakṣe `na ca dhūmasya tadatajjanyasvabhāvaḥ' ityādikaṃ dūṣaṇam | abhyupagamyāpīdam āha -- yādṛśīhy agnisahakāriṇaḥ tadādhīyamānavikārasyendhanasya svabhedena dhūmabhedahetoḥ[626][t. 324b.] śaktiḥ ātmātiśayas tādṛśyeva śakramūrddhno[627]{p. 166.1} dhūmasya vā yadi tatsāmagrījanyadhūmāvilakṣaṇakāryajananaśaktir ātmātiśayalakṣaṇā tadā tacchaktisāmye tadevāgnīndhanādikam evārthān nāmāntareṇoktaṃ syāt, tadvilakṣaṇasya tadvilakṣaṇātmātiśayāsambhavāt | sa eva hy agnir ya indhanavikāramādadhāno dhūmaṃ janayati, tac cendhanaṃ yadagninā ''dhīyamānavikāraṃ dhūmaṃ svajātim anukārayati | yadi [s. 159a.] ca śakramūrddhāder api evaṃ bhavatā 'bhyupagamyate tadā kevalaṃ nāmni vivādaḥ syāt,

arthābhedam abhyupagamya tathābhidhānāt yata evam iti tasmāt kāryaṃ dhūmādikaṃ dṛṣṭam ekadā pratyakṣānupalambhābhyāṃ niścitam atadrūpavyāvṛttenātmanā kāraṇam indhanādikaṃ santānāpekṣayā kṣaṇāpekṣayā vā na vyabhicarati tadvilakṣaṇād anyato na bhavatīti kāryahetāv anvayavyatirekaniścayaḥ sidhyatīti |[628] {p. 167.1} [ 4. anupalabdhihetunirūpaṇam |] [ section: 1. vipratipattipradarśanapūrvakam anupalabdhes svarūpanam |]

__________notes__________

[612] ekajātivya- -- t. [613] ekasantānarā(-navya)vastheti sambandhaḥ [614] tadrasakāryavi- -- t. [615] ca kāraṇajanyatayā -- t. [616] -daḥ sarvasya -- t. [617] 'pi kāraṇasya -- t. [618] -d abhede -- t. [619] ity ākāra -- t. [620] svātmanā -- t. [621] bhedābheda- [622] bhedābheda- [623] bhedābhedayoḥ [624] kadācid -- t. [625] yathādṛṣṭāyathādṛṣṭayoḥ -- t. [626] svabhāvabhedahe- -- t. [627] śakramūrdhnāder vā -- t. [628] t. adds brāhmaṇācatena viracite hetubinduprakaraṇe kāryahetvadhikāro dvitīyaḥ |

tad evaṃ kāryahetau yato yadbhavadṛṛṣṭaṃsakṛt pratyakṣānupalambhābhyāṃtādṛśasya sarvasya tathāvidhād eva janma na tadvijātīyād ity ekasyā [t. 325a.] api kāryavyakteḥ kutaścid bhāvadarśane vyāptyā'nvayavyatirekasiddhir iti pratipāditam | anupalabdhau tu yathoktāyāṃ nimittāntarābhāvopadarśananibandhanayor nānvayavyatirekayor vipratipattiḥ | svarūpa eva tu pare vipratipadyante | tathāhi kecid upalabdhyabhāvamātram anupalabdhim abhāvasya [s. 159b.] prasajyapratiṣedhātmanaḥ pramāṇāntaratvena gamikām icchantiīśvarasenaprabhṛtayaḥ, apare tu pratiṣedhyaviṣayajñānarūpeṇāpariṇāmam[: pratiṣedhyaviṣayajñānaviṣayarūpeṇāpariṇāmas hbṭā 380.28f.] ātmanaḥ tadanyavastuviṣayaṃ vijñānam eva vā 'bhāvasya gamakaṃ pratyakṣānumānābhyaṃ pramāṇāntaram āhurmmīmāṃsakāḥ| na hy anyavastuviṣayaṃ jñānaṃ pratyakṣānumānātmakam abhāvaṃ pratipadyate, tasya bhāvāṃśaviṣayatvāt, abhāvāṃśasya ca tato 'nyatvāt | abhāvāṃśe[: bhāvāṃśa (abhāvāṃśe) janayad iti hbṭā 381.3] tu nāstīti jñānaṃ janayat tadabhāvapramāṇākhyaṃ labhate, yathendriyaṃ svaviṣayapratipattijanakatvena pratyakṣākhyām | tathā'nye anyabhāvalakṣaṇāṃ tajjñānalakṣaṇām[629]vā 'nupalabdhim abhāvasyaiva sādhanam āhur nābhāvavyavahārasya, anupalabdher liṅgād abhāvasiddhau svayam eva tadvyavahārapravṛtteḥ |naiyāyikās tu nāstīti jñānam eva kevalapradeśādigrāhijñānānantarabhāvipratyakṣaṃ na pramāṇāntaram abhāvasya tuccharūpasya paricchedātmakam ācakṣate tad evāsya [t. 325b.] ghaṭādeḥ pratiṣedhyasyānupalabdhiśabdena yady ucyate na kaścid virodhaḥ iti | tad evam

anupalabdhau bhedaṃ gatā buddhayaḥ prativādinām iti [s. 160a.] tannirāsārtham anupalabdhisvarūpaṃ tāvad upadarśayann āha upalabdhilakṣaṇaprāptasya ityādi | `upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ' -- `upalambhapratyayāntarāṇāṃ[630]samanantarādhipatipratyayasaṃjñitānāṃ sākalyam, ālambanapratyayasya svabhāvaviśeṣaś ca | yaḥ svabhāvaḥ satsv anyeṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavatī'ty evaṃrūpāśāstrakṛtā'nyatra {p. 168.1} vyākhyātānaiyāyikavipratipattinirāsārtham | te hy anupalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena mahattvānekadravyavattvarūpāṇi dravyāṇām āhuḥ | mahattvād[: mahatīti hbṭā 382.7] anekadravyavattvād rūpāc copalabdhiḥ [vaisū iv.1.6.] iti vacanāt[: evaṃ vacanād ity hbṭā 382.8] | evaṃcopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ saty api vastuni sambhavatīty asadvyavahārasiddhāv anaikāntikīty ācakṣate | na hi cākṣuṣasyāpi raśmer mahattvānekadravyavattvarūpāṇy upalambhakāni bhavanti | na ca tāvatā 'nupalambha 'py asadvyavahāras tatra śakyate karttum | yad āhabhāṣyakāraḥ[631]`nānumānata upalabhyamānasya pratyakṣato 'nupalabdhir abhāve hetuḥ'[632][ durveka: bhāṣyakāra is nyāyabhāṣyakāra pakṣilasvāmī (hbṭā 382.23)]iti | indriyatvāt tvagādivat kila prāpyakāri cakṣur ity anumānataś cākṣuṣo raśmir upalabhyate tasya [s. 160b.] pratyakṣato 'nupalabdhiḥ katham abhāvavyavahāraṃ sādhayet? iti | tad evam upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhim asadvyavahāre 'naikāntikīm āhurnaiyāyikāḥ[t. 326a.] tannirāsam[: tannirāsārtham hbṭā 383.3] upalabdhilakṣaṇaprāpter aviparītarūpopadarśanenaśāstrakāro 'bhyadhāt | yadāhy

upalambhapratyayāntarasākalyaṃ svabhāvaviśeṣaś ca yathokta upalabdhilakṣaṇaprāptir ucyate na mahattvādikaṃ tadā kuto vyabhicārāvakāśaḥ?, sati vastuni tasyāasambhavāt | mahattvādikaṃtv asambhavād eva nopalabdhilakṣaṇaprāptiśabdena vācyam | na hi rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ tatpratibhāsavivekinā ''kārāntareṇa svajñāne pratibhāsate | na cāpratibhāsamānam anātmarūpavivekinā rūpeṇa pratyakṣatām anubhavaty atiprasaṅgāt | tat kuto 'syā 'sato mahattvādisambhavaḥ? | na ca svarūpeṇāmahataḥ tatsambandhe 'py asya mahattāsambhavaḥ | apararūpeṇa[633]vā grahaṇe kathaṃtadgrāhijñānam[634]abhrāntam? | tato na mahattvaṃ dravyasyopalambhakaṃrūpaṃ vā | tasyāpi svarūpeṇa grahaṇe dravyātmano 'tyantaparokṣatvāt | dravyarūpasya ca [s. 161a.] tadvivekenānupalakṣaṇān na tathāgrāhakatvam | na ca mahattvaṃ rūpaṃ vā dravyodayakāle 'bhyupagamyate, yato dravyaṃ guṇasya samavāyikāraṇam iṣyate | tac ca pratilabdhātmakam eva tathātām anubhavatīti prathame kṣaṇe dravyaṃ nirguṇam eva | na cāsya[asya : svasya hbṭā 382.13] dvitīye kṣaṇe prāktanarūpatyāgo 'sti rūpāntaraṃ vā ''virbhavati yataḥ{p. 169.1} prāgapratipannādhārabhāvaṃ mahattvādiguṇapratibandhād ādhāratāṃ yāyāt | na cājanaka ādhāraḥ | janakatve ca [t. 326b.] kṣaṇikatā, arthakriyāvirodhād akṣaṇikasya | tataḥ kutaḥ samavāyikāraṇasya sambhavaḥ?, yataḥsvotkalitaṃkāryaṃ janayat tathā vyapadiśyate | na caitat kṣaṇikatve sambhavati akṣaṇikatve vā prāg 'nādhārasya paścādādhārābhāvaḥ| samavāyikāraṇāsambhavād evānekadravyavattvam apy asambhavi yasmād anekaṃ dravyam

ārambhakaṃ samavāyikāraṇātmanā yasya vidyate tad evaṃvyapadiśyate | dravyābhāvāc ca nānekadravyavattvaṃ | sattve 'pi mahattvāder neyam upalabdhilakṣaṇaprāptir asmākam abhimatā | yā tv abhimā(ma)tā[635]na tayopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhir asadvyavahārasiddhāv anaikāntikīti śāstrakāro darśayām babhūva [s. 161b.] upalabdhilakṣaṇaprāptasya yā anupalabdhiḥ kāraṇasya vyāpakasya vā pratiṣedhyād anyasya sā abhāvahetuḥ kāryasya vyāpyasya ca abhāvavyavahārahetuśca | yātu pratiṣedhyasyaivopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ sā 'bhāvavyavahārahetur eveti vāśabdena darśayati | yā tv anupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ pratyakṣānumānanivṛttilakṣaṇā sā saṃśayahetuḥ pramāṇanivṛttāv apy arthābhāvāsiddheḥ, nimittābhāvāt tu sadvyavahārapratiṣedhahetur ity avagantavyam |

__________notes__________

[629] tadajñā- -- t. [630] āloka-manaskāra-cakṣuṣām [631] nyāyasūtrabhāṣyakṛc cānvayaḥ [632] atra nyāyasūtram -- nānumīyamānasya pratyakṣato 'nupalabdhir abhāvahetuḥ|| [nsū 3.1.36] ity evarūpaṃ bhāṣyakāravacanatvenoddhṛtam -- sampādakaḥ | labhyate [633] mahattvena [634] pracya- [635] -bhimatā bhavatām apy abhimatā -- t.

[ section: 2. sveṣṭām anupalabdhiṃ spaṣṭayitum īśvarasenakumārilādīnāṃ nirāsaḥ |]

tatra ye tāvad upalabdhyabhāvamātram anupalabdhim icchanti, vijñānaṃvā'nyavastuni [ślv abhāvapariccheda 11d.] iti vacanāt tadanyavastuvijñānam eva vā, tannirāsārthaṃ [t. 327a.] jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇām anupalabdhiṃ darśayitum upalabdhim eva tāvad dvividhām darśayann āha -- atra anupalabdhivākye yopalabdhiḥ śrūyate kriyārūpā sā yadā kartṛsthatayā 'pekṣyate tadā tasyā upalabhamānasya kartuḥ dharmatve apekṣyamāṇe tajjñānam upalabhamānasya yajjñānaṃ tad upalabdhir ucyate | upalabhamānaś ca buddhīndriyadehakalāpa eva ca pūrvakṣaṇasaṅgṛhīta[636]upalabdhijanaka ucyate | tathā hi -- upalabdher janaka āśrayo vā karttā parair ucyate | na {p. 170.1} cendriyāder anyasya janakatvaṃ [s. 162a.] sambhavati yato 'nvayavyatirekanibandhanaḥ kāryakāraṇabhāvavyavahāraḥ, tau cānvayavyatirekau nendriyāder anyasya sambhavataḥ satsv indriyādiṣu niyamenopalabdher bhāvāt | yadi hīndriyādiṣu satsv api kadācid upalabdhir nopajāyate tadā satsv apy anyeṣu sakaleṣu hetuṣu kāryānutpattiḥ kāraṇāntaravaikalyaṃ sūcayatīti tadvyatiriktakāraṇāntaraṃ parikalpyeta | na caitad asti, tat katham ātmanas tadutpattau nimittabhāvo[637]'bhyupagamyeta? atiprasaṅgāt | yad āha - yasmin sati bhavaty eva yat tato 'nyasya kalpane | taddhetutvena sarvatra hetūnām anavasthitiḥ[638]|| [pv i 26] iti | āśrayatvam api janakasyaiveti tad apy ātmano na sambhavati | sthāpakatvād āśraya iti cet; na, kṣāṇikatve sthiter abhāvād upalabdher akṣaṇikatve 'pi svayam evāvināśād avasthānāt | tathā hi -- upalabdher avināśa eva sthitir ucyate na

pātābhāvaḥ [t. 327b.] tasyā gurutvābhāvāt saṃyogābhāvena gurutvāt patanam [vsū v.1.7.] iti capareṣāṃkṛtāntaḥ | samavāyād[639]āśraya iti cet; nanu so 'pi ādhāryādhārabhūtānām eveṣyate | na cāpatanadharmikāyā upalabdher ādhāreṇa kiṃcit, [s. 162b.] samavāyāc cāśrayatve 'nyasyāpi tadbhāvaprasaṅgaḥ, tasya sarvātmasu samānatvāt, ekatvenāsyopagamāt | kramayaugapadyābhyām arthakriyāvirodhāc ca nāsyātmanaḥ sattvam, tato 'sya kuto janakatvam? āśrayatvaṃ vā? ity alaṃ kṣuṇṇakṣodīkaraṇeneti | evam upalabdhim ādarśyānupalabdhim ādarśayann āha -- tasmād upalabdhijñānād anyā vastvantaraviṣayā upalabdhiḥ jñānātmikā anupalabdhiḥ | kathaṃ punar upalabdhir evānupalabhdir ucyate? ity āha -- vivakṣitetyādi | yathā bhakṣyābhakṣyaprakaraṇe vivakṣitād bhakṣyād anyatvād `abhakṣyo grāmyakukkuṭaḥ' -- bhakṣyo 'pi san tadanyasya -- ucyate | yathā ca sparśanīyāsparśanīyādhikāre vivakṣitāt sparśanīyād anyatvād `asparśanīyaś cāṇḍālādiḥ' -- tadanyasya sparśanīyo 'pi san -- ucyate | {p. 171.1} tadvad upalabdhir evānupalabdhir mmantavyā | nañaḥ pratiṣedhaviṣayatvāt kathaṃ bhāvaviṣayatā? iti cet, āha -- paryudāsavṛttyeti | paryudāsena pratiṣedhyasyārthasya varjanena yā viśiṣṭe 'rthe vṛttis tayā, nañaḥ āgṛhītapratiṣedhasya[640]bhāvaviṣayatā | yatra vidheḥ [s. 163a.] prādhānyaṃ pratiṣedho 'rthagṛhītaḥ vidhibhāk svapadena nocyate ekavākyatā ca tatra paryudāsavṛttitā | vidheś ca prādhānyaṃ `vivakṣitopalabdher anyopalabdhir bhavati' ity evaṃ vākyenānyopalabdher vidhānāt [t. 328a.] anyopalabdhisāmarthyād eva

vivakṣitopalabdheḥ pratiṣedhaḥ pratīyate | vivakṣitopalabdher anivarttane tadapekṣayā 'nyasyā vidhānāyogāt svapadena nañā vidhibhāṅ nocyate | kiṃ tarhi? | anyaśabdena paryudāsāśrayeṇā 'nyaśabdasyaiva vākye prayogāt anyā upalabdhir anupalabdhir iti | nañaś ca subantena sāmarthyaṃ na tiṅantena ity ekavākyatvaṃ `na upalabdhir anupalabdhiḥ' iti | prasajyapratiṣedhaḥ punar etadviparīto mantavyaḥ | tatra hi pratiṣedhasya prādhānyaṃ vidhir arthād gamyate vākyabhedaḥ svapadena nañā pratiṣedhabhāk sambadhyate | tad evaṃ jñātṛdharmalakṣaṇām anupalabdhiṃ vyākhyāya jñeyadharmalakṣaṇāṃ pratipādayann āha -- upalabhyamānadharmatva ityādi | yadā karmasthakriyāpekṣayopalabhyamānasya vastuno dharma upalabdhir vivakṣyate tadā viṣayasvabhāva upalabdhir mantavyā | kīdṛśo [s. 163b.] viṣayasvabhāvaḥ? ity āha -- svaviṣayetyādi | pratiṣedhyasya ghaṭāder yadātmaviṣayaṃ vijñānaṃ tajjanane yā yogyatā tallakṣaṇo viṣayasvabhāva upalabdhiśabdenocyate | yadi viṣayasvabhāva upalabdhiḥ kathaṃ yogyatālakṣaṇaḥ? | tathā hi yogyatā dharmaḥ, dharmadharmiṇoś ca bheda eva ity ata āha -- yogyatāyāḥ ityādi | yogyatā hi paramārthato [t. 328b.] bhāvarūpaiva na vastusvarūpād bhidyate, anyathā bhāvo yogya eva na syāt | yogyatā 'syeti ca sambandho bhāvato na syāt | sambandhakalpanāyām anavasthety uktaprāyam | tad evam upalabdher viṣayadharmatāṃ pratipādyānupalabdher api pratipādayann āha tasmād anyaḥ ityādi | tasmāt pratiṣedhyād ghaṭādeḥ {p. 172.1} svaviṣayajñānajananayogyād[641]yo 'nya upalambhajananayogya eva na

tadviparītaḥ svabhāvo ghaṭaviviktapradeśarūpaḥ sa eva cātrānupalabdhiśabdenocyate | prāktanam eva nyāyam atrādiśann[642]āha pūrvavad iti | vivakṣitopalabdher anyatvād abhakṣyāsparśanīyavat paryudāsavṛttyeti | kathaṃ punar ayaṃ nañ anyārthavṛttiḥ sāmānyaśabdaḥ san ghaṭaviviktapradeśasya [s. 164a.] tajjñānasyaiva vā ghaṭaviviktasyānupalabdhitvaṃ[643]paryudāsavṛttyā prakalpayati, na punar aviśeṣeṇa sarveṣām evānyaśabdavācyānām? ity ata āha -- yatra yasmin ityādi | yatra deśe kāla 'vasthāyāṃ vā 'vyavadhānādilakṣaṇāyām, yasmin pradeśarūpādau upalabhyamāne niyamena avaśyaṃtayā yasyānyasya padārthasya ghaṭrarūpāder upalabdhir bhavati sa ghaṭarūpādiḥ padārthaḥ tatsaṃsṛṣṭaḥ tena pradeśarūpādinā saṃsṛṣṭaḥ | katham ekasminn upalabhyamāne parasyāpi niyamopalabdhiḥ? iti cet, yogyatāyā aviśeṣāt | [t. 329a.] pradeśaghaṭayor hi svaviṣayavijñānajanane yogyatā tulyā | yadā hi pradeśarūpaṃ vyavadhānaviprakarṣādirahitaṃ vijñāne svākāraṃ samarppayati tadā ghaṭarūpam api tatra[644]tathāvidhaṃ svākāraṃ samarppayaty eva | yadi nāma yogyatā tasya tena tulyā svasvabhāvavyavasthites tu kathaṃ tatsaṃsṛṣṭatā? ity ata āha -- ekajñānasaṃsarggād iti | ekatra hi jñāne dvāv api tau svākāradvāreṇa saṃsṛṣṭau na sākṣāt, tadvijñānaṃ padārthadvayākāram ājāyamānaṃ tayor ātmani saṃsarggaṃ darśayati | kim iti punas tat jñānaṃ padārthadvayākāram avaśyaṃ [s. 164b.] bhavati yatas tayor jñānadvārakaḥ saṃsarggaḥ? ity ata āha -- tayoḥsatoḥ ityādi | yāv etau tulyayogyatārūpau tau yadi santau bhavatas tadā

naivaikākāraniyatā pratipattir bhavati | kasmāt? asambhavāt | na hy eṣa sambhavo 'sti -- yat tulyayogyatārūpayor eka eva pratibhāseta nāpara iti | tathā hi -- aviśiṣṭatvād yogyatāyāḥ kas tatra svākāraṃ na samarppayet? | anubhavasiddhiṃ ca yugapad anekapratibhāsanam | na cānubhavaviruddham ācakṣaṇā viduṣām avadheyavacaso bhavanti | laghuvṛttitvād yaugapadyābhimāna iti cet; na, {p. 173.1} bādhakapratyayaviraheṇa bhrāntikalpanānupapatteḥ [t. 329b.] sarvatra tathābhāvaprasaṅgāt | karaṇadharma evāyaṃ yad ekasminn eva karmaṇi kriyāṃ niṣpādayati nānekatra, karaṇaṃ cendriyaṃ tato nānekapratipattihetur iti cet, kathaṃ pradīpādir anekatra bahūnāṃ pratipattijanakaḥ? | kartṛbhedād adoṣa iti cet; karttrekatvāt tarhi kriyaikatra karmāṇīti kathaṃ `karaṇadharmaḥ' ityādi vaco na plavate? | na ca pratikṣaṇaviśarāruṣu bhāveṣu paramārthataḥ kartṛkaraṇādibhāvo [s. 165a.] yuktaḥ kriyā vā kācit | na ca sarrvakārakānvayavyatirekānuvidhāyini kārye kasyacid atiśayo 'sti yenāyaṃ karttā kā(ka)raṇaṃ cedam ityādi parikalpyeta | tasmād aviśiṣṭayogyatayoḥ kuta ekarūpaniyatāyāḥ pratipatteḥ sambhavaḥ? iti siddha ekajñānasaṃsarggaḥ | tulyayogyatārūpatvasya caitad[645]eva liṅgam | na hy asati tulyayogyatārūpatve yugapad ekendriyajanitajñānapratibhāsitā rūparasavat sambhavatīti | tatra yeṣāṃsaugatānām idaṃ darśanaṃ `ekāyatanasaṅgṛhīte 'nekatrāpy ekam evendriyajñānam ājāyate' iti teṣāṃ mukhya evaikajñānasaṃsarggaḥ | ye tu `tatrāpi pratyarthaṃ bhinnāny evaikendriyanimittāny ekakālāni tadviṣayāṇāṃ yugapat

sannihitānāṃ svajñāneṣu sāmarthyāviśeṣāt, ata[646]evaikatayā loke 'dhyavasīyamānāni jñānāny upajāyante` iti varṇayanti [t. 330a.] teṣām ekendriyajatvenaikāyatanaviṣayatvena caikakāleṣv ekatvavyapadeśo loke[647]tathādhyavasāyād aupacārikaḥ | yadi nāmaikajñānasaṃsarggāt tatsaṃsṛṣṭasyāpi [s. 165b.] sāmānyena sarvam anyam ayaṃ nañ kin na pratipādayati? iti ata āha -- tasmāt ityādi | yasmād aviśiṣṭatvād yogyatāyā yathoktena prakāreṇaikatra jñāne dvayor api saṃsarggaḥ tasmād aviśiṣṭaṃ yogyatārūpaṃ yayoḥ tata evaikajñānasaṃsarggiṇau tau tasmāt tayor evaṃrūpayoḥ parasparāpekṣam eva na sarvānyapadārthāpekṣam anyatvam iha anupalabdhyadhikāre abhipretam | loke tu yady aviśeṣapadārthāntarāpekṣam anyatvaṃ nañā kvacid ucyate vyāptinyāyasamāśrayāt, tathāpi tad iha na gṛhyate, {p. 174.1} pratyāsatterāśrayaṇāt ekajñānasaṃsarggalakṣaṇā prattyāsattir āśrīyate nā 'nyā pramāṇacintādhikārāt anyathā 'nupalabdhir anaikāntikyeva syāt | tasmāt tattvacintakais tathāvidham anyatvam āśrayaṇīyam yad anupalabdher avyabhicāranibandhanam | tac ca yathoktam evety abhiprāyaḥ | tad evam ekajñānasaṃsarggāpekṣayā 'nyatvaṃ pratipādyānupalabdhiṃ darśayann āha -- sa kevalaḥ ityādi | sa eva yadā kevalaḥ pradeśo yathoktaghaṭāpekṣayā tasmād anya ucyate [s. 166a.] tadā ghaṭaviviktapradeśajñānaṃ [t. 330b.] vā 'nupalabdhiḥ, na tu yatheśvaraseno manyate upalabdhyabhāvamātram anupalabdhir iti, vakṣyamāṇadoṣāt; ghaṭaviviktapradeśasvabhāvo vā; na tu tadviviktajñānam eva yathāhakumārilaḥvijñānaṃvānyavastuni [ślv

abhāvapariccheda 11d.] iti | yathā hy anyavastuviṣayaṃ jñānam anubhūyamānaṃ pratiyogismaraṇāpekṣaṃ tadabhāvavyavahāranibandhanaṃ tathā tadviviktaḥ pradeśo 'pi | tathā hi -- kasyacit pratipattuḥ `yataḥ kevalapradeśākāram eva jñānaṃ mayā saṃvedyate na tu ghaṭākāram api tasmād atra ghaṭo nāsti` iti evaṃ nāstitājñānam utpadyate; kasyacit tu `yataḥ kevalaḥ pradeśo 'yaṃ dṛśyate na tu ghaṭasahitaḥ tasmān nāsty atra ghaṭaḥ` ity evam | tasmād ubhayor nāstitājñānajanmani tulyaṃ sāmarthyam iti dvayor api anupalabdhivyavasthā yukteti | tatra yadā tajjñānaṃ tadā jñātṛdharmalakṣaṇā 'nupalabdhiḥ kartṛsthakriyā 'pekṣayā yadā tatsvabhāvas tadā jñeyadharmalakṣaṇā karmasthakriyāpekṣayeti | evam anupalabdhiṃ [s. 166b.] paryudāsavṛttyā vyavasthāpya sādhyam asyā darśayann āha -- sāabhāvam ityādi | sarvānyopalabdhilakṣaṇaprāptavivikte 'pi [t. 331a.] pradeśādau dṛśyamāne yatra ghaṭādau pratiyoginy arthitvādibhiḥ smṛtir asya bhavati tasyābhāvaṃ sādhayati, abhāvavyavahāraṃ vā | kāraṇavyāpakānupalabdhī abhāvam abhāvavyavahāraṃ ca sādhayataḥ | svabhāvānupalabdhis tu abhāvavyavahāram eva | abhāvavyavahāraś ca jñānabhidhānapravṛttilakṣaṇaḥ | tatra `nāsty atra ghaṭaḥ` ity evam ākāraṃ jñānam, evaṃvidhavastvabhidhāyakaṃ cābhidhānaṃ niḥśaṅkasya ca tatra pradeśe gamanāgamanalakṣaṇā pravṛttir iti | {p. 175.1} atreśvarasenakumārilayor vacanāvakāśam āśaṅkya siddhāntavyavasthām eva kurvatā tanmate niraste 'pyāhatya tanmatanirāsārtham āha -- katham anyabhāva ityādi |īśvaraseno hi manyate -- kārya-svabhāvahetubhyāṃ

bhāvarūpābhyāṃ anupalabdheḥ pṛthakkaraṇād avaśyam abhāvarūpatvam asyāḥ, anyathā pṛthakkaraṇam anarthakam eva syāt | tvayā [s. 167a.] cānyasya pratiṣedhyaviviktasya pradeśādes tajjñānasya vā bhāvarūpānupalabdhir ākhyāyate tannūnam anyabhāvas tadabhāvo yenaivam abhidhīyate | na caitad yujyate, bhāvābhāvayor virodhād ekātmatānupapatter iti | kumārilo 'py evaṃ manyate -- yeyaṃ jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇā dvidhā 'nupalabdhir abhāvarūpā tvayocyate tasyā bhavatu nāstitājñānaṃ prati sādhanabhāvaḥ | kintu sa evānyasya pratiṣedhyaviviktasya vastunaḥ [t. 331b.] pratiṣedhyajñānād anyasya vā tajjñānasya yo bhāvo bhāvāṃśaḥ sa katham abhāvaḥ? pratiṣedhyasya tajjñānasya vā katham abhāvāṃśaḥ? | naiva yujyate, dharmarūpatayā bhāvābhāvāṃśayor bhedāt | saty api dharmirūpeṇābhede tayoś codbhavābhibhavābhyāṃ grahaṇāgrahaṇavyavastheti | yad āha -- dharmayor bheda iṣṭo hi dharmyabhede 'pi naḥsthite | udbhavābhibhavātmatvād grahaṇaṃcāvatiṣṭhate[648]|| [ślv abhāva 20.] iti | uktottaratām asya darśayann āha -- uktam uttaram atra codye yathā paryudāsavṛttyāapekṣātaḥ | `pratiṣedhyaṃ tajjñānaṃ vā apekṣya tadvivikto 'rthas tajjñānaṃ [s. 167b.] vā 'bhāvo 'nupalabdhiś cocyate` itiīśvarasenasya prativacanam | na hi prasajyapratiṣedha evaiko nañarthaḥ kin tu paryudāso 'pi | tato 'nyabhāvasyābhāvarūpatā na virudhyate, prasajyapratiṣedharūpatā 'py anyabhāvasya yathā tathottaratra vakṣyate | svabhāvahetos tv anupalabdheḥ pṛthakkaraṇaṃ pratipattrabhiprāyavaśāt | pratipattā hi svabhāvahetau

vastupratipattyadhyavasāyī | anupalabdhau tv abhāvapratipatty adhyavasāyī | paramārthatas tu pratiṣedhyābhāvavyavahārayogyatā {p. 176.1} vastubhūtaiva pradeśasya sādhyata iti na svabhāvahetoḥ svabhāvānupalabdhir bhidyata[649]iti | yat tu `anapekṣitārthāntarasaṃsarggaṃ pratiṣedhamātram anupalabdhiḥ` itīśvaraseno manyate tannirākurvann āha -- na pratiṣedhamātram ityādi | kasmāt? ity āha -- tasya sādhanāsiddheḥ ityādi | [t. 332a.] na hy abhāvasya sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasya sādhanatvaṃ siddhihetutvaṃ sidhyati, sarvasāmarthyaviraharūpasya tadayogāt[650]| hetutve vā kathaṃ na sāmarthyayogitā? bhāvarūpatā vā?, sāmarthyalakṣaṇatvād vastunaḥ | abhāvasya [s. 168a.] cānapekṣitasahakāriṇo anādheyātiśayatayā nāstīti jñānajanane nityaṃ tajjananaprasaṅgaḥ | tataś ca sādhakatvāyogād abhāvavyavahāra eva na sidhyet | athavā tasya prasajyapratiṣedhātmana upalabdhyabhāvasya sādhanam eva kiñcin na sidhyatīti | sa hy abhāvatvād apareṇopalabdhyabhāvena sādhyaḥ syāt, so 'py apareṇety anavasthānam | na cendriyavad ajñātasya pratiṣedhajñānahetutā, sadā sannihitatvenānapekṣitasahakāriṇo nityaṃ tadudayaprasaṅgāt | idaṃ cārthadvayaṃ `katham abhāvaḥ kasyacit, pratipattiḥ pratipattihetur vā? | tasyāpi kathaṃ pratipattiḥ` ity atrāntare svayam eva vipañcayiṣyati[651]| kumārilasyāpy uttaram āha -- tasya anyasya pratiyoginā vastvantareṇāsaṃsṛṣṭarūpasya | na hy asau vastvantaraiḥ saṃsṛṣṭasvabhāva ekarūpaḥ | tathātve hy abhāvāṃśo 'pi na kvacit sidhyet | tasyaivaṃvidhasya bhāvasiddhir eva bhāvāṃśasiddhir eva

aparasya pratiyogino vastvantarasyābhāvasiddhir abhāvāṃśasya tvadabhimatasya siddhir astu bhāvāṃśasyaivābhāvāṃśarūpatopapatter iti manyate | tathā hi -- abhāvāṃśo 'pi pararūpāsaṃsṛṣṭatayaivābhāva iti vyapadiśyate, anyathā [s. 168b.] tadayogāt | sā ca bhāvāṃśasyāpi samāneti sa evābhāvo 'stu tannimittasya samānatvāt kim anyenābhāvāṃśopagatena? | ata [t. 332b.] evāsaṃsṛṣṭarūpasyeti viśeṣaṇam | yata {p. 177.1} evam iti tasmād anyabhāvo 'pi anyasya vastuno bhāvo 'pi tvadabhimato bhāvāṃśo 'pi na kevalam abhāvāṃśas tvanmatyā 'bhāva iti vyapadiśyate 'smābhiḥ | tato bhāvāṃśasyābhāvarūpatā saṅgataiveti na kiñcid virudhyata iti | yad uktaṃ `jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇayā svabhāvānupalabdhyā abhāvavyavahāra eva sādhyate nābhāvaḥ`[652]iti tat paro vighaṭayituṃ, yac coktaṃ `na pratiṣedhamātram anupalabdhiḥ, tasya sādhanāsiddheḥ`[653]iti dvitīye vyākhyāne[654]pratiṣedhamātrasyānupalabdhi[r i]ty etasya sādhanaṃ[655]darśayitum āha -- anyabhāvalakṣaṇa ityādi | evaṃ manyate -- loko hi kevalapradeśadarśanāt ghaṭābhāvam eva prathamaṃ pratipadyate kevalapradeśajñānasaṃvedanadvāreṇa ghaṭajñānābhāvapratipattyā vā tato ghaṭābhāvasya vyavahāram | tena lokapratītyanusāreṇa pratiṣedhyād anyasya pradeśasya pratiṣedhyajñānād vā tajjñānasya yo bhāvas tallakṣaṇo 'bhāvaḥ svayaṃ pramāṇenendriyapratyakṣeṇa svasaṃvedanapratyakṣeṇa ca siddho 'laṃ [s. 169a.] ghaṭābhāvaṃ sākṣāt pāramparyeṇa ca yathākramaṃ sādhayitum, sa ca ghaṭābhāvavyavahāram ity evaṃ vyavasthāpayituṃ yuktam | na caivam api vyavasthāpane

[asma]tpakṣasya kācit kṣatiḥ | tathā hi -- pāramparyeṇāpi yad anupalabdheḥ tvadabhyupagatāyāḥ siddhaṃ tat tat eva siddhaṃ bhavatīti [t. 333a.] pratiṣedhamātrasyānupalabdhitve tatsādhanapratipādane 'pi | ayam abhiprāyaḥ -- yathā bhavato jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇā bhāvarūpā dvividhā 'nupalabdhis tathā mamāpi jñātṛ-jñeyadharmalakṣaṇopalabdhyabhāvo 'py anupalabdhisaṃjñito dvividho bhaviṣyati | tatra jñeyadharmalakṣaṇenānyabhāvena pratyakṣasiddhena pratiṣedhyābhāvo jñeyadharmalakṣaṇopalabdhyabhāvarūpa 'nupalabdhisaṃjñitaḥ setsyati | jñātṛdharmalakṣaṇena cānyabhāvena kevalapradeśajñānātmanā svasaṃvedanasiddhena jñātṛdharmaḥ pratiṣedhyajñānābhāvarūpo 'nupalabdhisamākhyātaḥ setsyati | tataś ca kuto 'navasthā yena sādhanāsiddhiḥ syād iti | tatra[656]anyabhāvalakṣaṇa iti pratiṣedhyāt tajjñānāc ca yo 'nyo bhāvaḥ pratiṣedhyaviviktaḥ pradeśaḥ tajjñānaṃ ca tadātmako 'bhāvaḥ vivakṣitād bhāvāt pratiṣedhyād bhāvāt tajjñānāc cānyatvād {p. 178.1} anupalabdhitvena bhavato 'bhimataḥ svayaṃ svarūpeṇa pramāṇenendriyapratyakṣeṇa svasaṃvedanapratyakṣeṇa ca siddhaḥ saṃs tasya [s. 169b.] pratiṣedhyasyābhāvavyavahāraṃ jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇaṃ sādhayet tatsiddhisiddho vā tasyānyabhāvalakṣaṇasyābhāvasya yathoktasya siddhyā siddho vā tadabhāvas tasya pratiṣedhyasya tajjñānasya[657]vā 'bhāva iti evam apīṣyamāṇe na kaścid viśeṣaḥ tvadabhimatānupalabdhito 'smadabhimatānupalabdheḥ [t. 333b.] tato 'smad darśanaṃ kim iti pratikṣipyate? | nanv asty evaivam iṣyamāṇe viśeṣo 'nyabhāvalakṣaṇānupalabdhir

itarayā[658]vyavahitā tadabhāvavyavahāraṃ sādhayed itarā tu sākṣād ity āha -- sa viśeṣo nāsti yena viśeṣeṇānupalabdhyā 'bhāvarūpayā vastusaṃsparśarahitayā 'smadabhimatayā 'bhāvavyavahārasiddheḥ virodhaḥ syāt | anyasya tu viśeṣasya sato 'py abādhakatvād asatsamatvam eva | yad apy uktaṃ -- `tasya sādhanābhāvad abhāvavyavahārāsiddhiprasaṅgaḥ`[659]iti, tad apy asat, yataḥ sa eva tvadabhimato 'nyabhāvaḥ pratiṣedhyaviviktabhūtalātmakas tadviṣayā copalabdhir anupalabdhitveneṣṭā bhavatas tadabhāvasyānupalabdhitvenāsmanmatasya pratiṣedhyābhāvasya tadupalabdhyabhāvasya ca kiṃ kasmāt na sādhanaṃ liṅgam iṣyate? | tathā hi sati lokapratītir anusṛtā bhavati | kiṃpunaḥkasmāt punaḥ abhāvasya dvividhasya siddhir eva tadabhāvasiddhiḥ na tatsādhyā kācid anyā [s. 170a] vidyata ity asmanmataniṣedhārthaṃ lokātikrāntam iṣyata iti pūrvapakṣaḥ | atrāha -- apṛthaksiddher anyabhāvāt tadabhāvasya pṛthaksiddher abhāvāt kuto liṅgaliṅgitā | tathā sambandhābhāvāc ca anyabhāvatadabhāvayor na liṅgaliṅgiteti | prathamaṃ tāvat kāraṇaṃ [t. 334a.] vivṛṇvann āha anyabhāvas tadviviktapradeśātmakas tāvan na sādhanaṃliṅgaṃ pratiṣedhyābhāvasya, `tadupalabdhir api tadabhāvasya na sādhanam` iti paścād vakṣyate | tadartham eva tāvacchabdaḥ | kasmād anyabhāvo na sādhanam? ity āha -- yatsiddhau yasya vastunaḥ siddhau pratītau yasya aparasya {p. 179.1} vastuno na siddhir na pratītiḥ tad vastu tasya vastuno liṅgaṃ bhavatīty ayaṃ liṅgaliṅginor nyāyaḥ | tatrodāharaṇam -- dhūmāgnivad iti | yathā -- yadā dhūmapratītau nāgniḥ

pratīyate tadā tayor lliṅgaliṅgibhāvo bhavati, na tu dhūmapratītikāla eva pratīyamāne 'gnau | yadi nāmaivaṃ tataḥ kim? ity ata āha -- anyasya vastuno yo bhāvaḥsvabhāvaḥ tatsiddhyaiva tatpratītyaiva tadabhāvaḥ tasya [s. 170b.] pratiṣedhyasyābhāvaḥ prasidhyati pratīyate anyabhāvasyaiva tadabhāvātmakatvāt tatsiddher eva tatsiddhilakṣaṇatvāt | naiyāyikās tu manyante -- pratiṣedhyābhāvo hi prasajyapratiṣedhātmakas tuccharūpas tasya kathaṃ tadanyabhāvarūpatā?, bhāvābhāvayor virodhāt | tataḥ kathaṃ tadanyabhāvasiddhyaiva tadabhāvasiddhiḥ syāt? ity ata āha -- tasya tadanyabhāvasya pradeśalakṣaṇasya tasmād anyena pratiṣedhyena ghaṭādinā asaṃsṛṣṭarūpasya rahitātmanaḥ kevalasya pratiṣedhyena śūnyātmanaḥ | anena kevalapradeśasyāpi prasajyapratiṣedhātmakatām āha | kathaṃ bhāvasya tuccharūpatā svabhāvaḥ, virodhāt?, iti cet; na, pararūpeṇa tasyāpi tuccharūpatvāt | [t. 334b.] yathā hy anapekṣitabhāvāntarasaṃsargaḥ prasajyapratiṣedhaḥ śūnyavikalpapratibhāsī pratiṣedhyena tuccharūpaḥ tadrūpavirahāt, tathā tadanyabhāvo 'pi pratiṣedhyāsaṃsṛṣṭarūpaḥ | tataḥ katham asya pratiṣedhyena tuccharūpatā [s. 171a.] virudhyeta? | svarūpeṇa hy ayam atuccharūpaḥ[660]syān na pararūpeṇa, anyathā katham asyānyabhāvatvaṃ parasya vā tatrābhāvaḥ syāt? | yo hi yadabhāvarūpo na bhavati sa evāsau bhavati, tatsvarūpavat | tataḥ sarvasya jagataḥ parasparātmatāprasaṅgaḥ | tasmāt sarvabhāvāḥ pararūpeṇa niḥsvabhāvaḥ svarūpeṇa rūpavattve 'pīty anavadyam | kas tarhi prasajyapratiṣedhāt paryudāsasya bhedaḥ? | na kaścit,

kevalam anapekṣitarūpāntaram abhāvamātraṃ prasajyapratiṣedha iti loke kathyate | rūpāntaraṃ tu pararūpaśūnyaṃ paryudāsa iti | na tu rūpāntaraṃ pararūpatucchātmakaṃ na bhavati | anubhūyata eva ca rūpāntaraṃ {p. 180.1} tadrūpaśūnyatayā, kathaṃ tasya prasajyapratiṣedhātmatā na syāt pararūpeṇa? | sāmarthyāt tatas[661]tatpratītir[662]iti cet; na akāraṇapratītau[663]sāmarthyāsambhavāt[664]| tādātmyābhāve hi prasajyapratiṣedhasya paryudastāt [s. 171b.] pratītau tatkāraṇatve sati syāt pratipattiḥ nānyathā | tasya tadanyāsaṃsṛṣṭarūpasya yat tattvaṃ tasya pratiṣedhyatuccharūpatāyā vyavasthāpakaṃ pramāṇaṃ pratyakṣarūpam tat eva -- na taduttarakālabhāvino [t. 335a.] `nāstīha ghaṭaḥ` iti vikalpāt, tasya gṛhītagrāhitayā smṛtitvenāpramāṇatvāt -- anyasya ghaṭādes tatrāsato vyavacchedasyābhāvasya siddhes tadabhāvātmakasyaiva pradeśasya tena grahaṇāt | dvividho hy ayaṃ pradeśo ghaṭāsaṃsṛṣṭarūpas tadvyāvṛttarūpatayā tato 'nyo ghaṭavān api, kevalaś ca ghaṭaṃ prati apratipannādhārabhāvaḥ[665]| tasya tadvivekena[666]pratyakṣeṇa grahaṇe ghaṭād anyatvaṃ ghaṭavirahaś ca gṛhīta eva bhavatīti na vastvasaṃkarasiddhyarthaṃ, `ihedaṃ nāsti` ity evam arthaṃ ca pramāṇāntaram anveṣaṇīyam | vistaraś caitad uttaratra vakṣyata iti āstāṃ tāvat | yataś cānyabhāvasiddhyaiva tadabhāva uktena nyāyena siddhyati tato nānyabhāvaḥ pratiṣedhyābhāvasya liṅgam | dvitīyaṃ kāraṇaṃ vyācakṣāṇa āha -- sambandhābhāvāc ca iti | anyabhāvatadabhāvayor na [s. 172a.] kaścit sambandho 'sti tataḥ kuto liṅgaliṅgibhāvaḥ iti | etac ca

kadocyate? | yadā tadabhāvarūpatā 'nyabhāvasya parānabhyupagatā[667]'pekṣyate | tadanyabhāvāt[668]pṛthag eva tadabhāvas tuccharūpa iṣyate paraiḥ | anyathoktena nyāyenānyabhāvasyaiva tadabhāvarūpatve tādātmyāt kathaṃ sambandhābhāvaḥ? | pratyakṣasiddhatā ca[669]tadaiva[670], na pakṣāntareṇa[671]abhihitā | tac ca tasya ityādyasyaiva vivaraṇaṃ vyatirekamukhena ekārthasamavāya iti[672][t. 335b.] paradarśanenoktaṃ | pareṣāṃ hinaiyāyikādīnāṃvyatiriktāv eva kṛtakānityatvākhyau dharmāv ekasminn eva dharmiṇi samavetāv iti kṛtakasyānityatvenaikasminn arthe dharmiṇi samavāyaḥ sambandhaḥ dhūmasya veti {p. 181.1} sambandha evodāharaṇāntaram | atraikarthasamavāya iti saṃyogaḥ sa eva samavāyaśabdenoktaḥ | saṃyogasamavāyayoḥ kalpitatvād bhedena vyapadeśe 'nādarāt | pareṣāṃ tv agnidhūmau svāvayaveṣv eva samavetāv iti na tayor ekārthasamavāya ādhārādheyabhāvo veti dhūmasyāgner upari darśanāl laukikaḥ sambandha uktaḥ | janyajanakabhāvo vā iti pāramārthikaḥ sambandho 'bhihitaḥ, paramārthato 'gner janakatvāt itarasya ca janyatvād iti | nanu ceśvarasenena saha vicāraḥ prakrāntaḥ tat kim itinaiyāyikābhimatasyāpi sambandhasyānyabhāvatadabhāvayor abhāva ucyate | satyam, [s. 172b.] prasaṅgena tu tanmatasyāpi niṣedhārtham uktam | pūrvaṃ hy anyabhāvagrāhipratyakṣasiddhatvāt pratiṣedhyābhāvasya na tadarthaṃ pratyakṣāntaraṃ `nāstīha ghaṭaḥ` ity evamākāraṃ kalpanīyam iti prasaṅgataḥ kathitam | adhunā tu prasaṅgād idam ucyate -- yadānyabhāvagrāhipratyakṣasiddho 'yaṃ tadabhāvo na bhavati tadā pratyakṣāntaraṃ

`nāsti iha ghaṭaḥ` ity evam ākaraṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇāt sannikarṣād iṣṭaṃ bhavatā[673]| na cāsati sambandhe 'nyabhāvatadabhāvayor viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo yuktaḥ, atiprasaṅgāt | tataḥ [t. 336a.] kutas tallakṣaṇāt sannikarṣāt tadabhāve[674]pratyakṣaṃ bhaved iti | evaṃ sambandhasvarūpam ākhyāya tasyehāsambhavam āha -- naivam, yathā kṛtakatvānityatvayor agnidhūmayor vaikārthasamavāyādilakṣaṇaḥ sambandho naivaṃ kaścid bhāvābhāvayoḥ sambandho yena asya tadabhāvasyānyabhāvaḥ sādhanaṃ syāt | yāv ekatrārthe dharmirūpe pravarttete tayor ekārthasamavāyo bhavati | anyabhāvaś ca pradeśākhyaḥ svāvayaveṣu yeṣu varttate na tatra ghaṭābhāvaḥ | evaṃ hi pradeśāvayaveṣu ghaṭo nāstīti syāt na pradeśe | na cāsya pradeśavayavair ārambhaḥ | te hi dravyātmāno dravyāntaram evārambhante | na ca ghaṭābhāvo dravyam | navaiva hi dravyāṇīṣyante | na ca kriyāvadādikaṃ dravyalakṣaṇaṃ [s. 173a.] tatrāsti | na ca guṇarūpatayā tatra varttate | caturviśatir eva hi {p. 182.1} guṇā iṣyante | na cāyaṃ teṣām anyatamaḥ | nāpi karmarūpatayapañcasu karmasvanantarbhāvāt[675]tallakṣaṇavirahāc ca | ekadravyam [vaisū i.1.15.] ity ādikaṃ hi tallakṣaṇam | na caitad abhāve sambhavatīti | nāpi sāmānyādirūpatayā, tadrūpavirahād eva | nāpy anyabhāvatadabhāvayoḥ saṃyogo 'gnidhūmayor iva, dravyayor eva tadabhyupagamāt | na ca tadabhāvo dravyam ity uktam | nāpy ādhāra(rā)dheyabhāvo, yataḥ so 'pi saṃyoganimitta ucyate `iha kuṇḍe badarāṇi` iti | samavāyanimitto vā, `iha tantuṣu [t. 336b.] paṭaḥ` iti | na cābhāvasyādravyātmanaḥ

saṃyogaḥ samasti[676]| nāpi samavāyaḥ, pañcānām eva hi dravyādīnāṃ padārthānāṃ samavāyitvam iṣyate; na cābhāvaḥ pañcasv antarbhavatīti | na ca tadātmānupakāre saty ādhāravyapadeśaḥ sambhavati | upakāre vā janyajanakabhāvaḥ | na ca tadabhāvo janyaḥ; kāryatāprasaṅgāt | kāryatā cāsyāsambhavinī[677], [s. 173b.] yataḥ svakāraṇasamavāyaḥ, sattāsamavāyo vā kāryatocyate bhavadbhiḥ | anyabhāvas tu pradeśākhyo 'sya na kāraṇam, trayāṇām eva hi dravyaguṇakarmaṇāṃ dravyaṃ kāraṇam iṣṭam | na cābhāvo dravyādilakṣaṇaḥ iti | sattāsamavāye 'pi satpratyayaviṣayatā tadabhāvasya syāt, nābhāvapratyayaviṣayatā | pradeśābhāve 'pi ca ghaṭābhāvasambhavāt kutas tatkāryatā | na cāsya prativiṣayaṃ bhedaḥ, ekākārajñānaviṣayatvāt | sambandhibhedād bhede vā sāmānyādiṣv api tatprasaṅgaḥ | samavāyopy asyānantaram eva nirasta iti kutaḥ svakāraṇasattāsamavāyarūpā kāryatā tadabhāvasya syāt? | etena janyajanakabhāvaḥ pratyuktaḥ | tataḥ sarvathā sambandhābhāvān nānyabhāvaḥ tadabhāvasya sādhanam iti | paraḥ sambandhāntaraṃ darśayann āha -- asti viṣayety ādi | yathā hi artho viṣayaḥ śabdo viṣayīti tayor viṣayaviṣayibhāvaḥ sambandhaḥ, [s. 174a.] evam anyabhāvatadabhāvayor viṣayaviṣayibhāvaḥ sambandho bhaviṣyati [t. 337a.] pradeśākhyenānyabhāvena ghaṭābhāvasya pratyāyanād iti pūrvapakṣāśaṅkā | śabdārthayoḥ sambandhaḥ {p. 183.1} syād ity abhisambandhaḥ | kiṃ rūpaḥ? | kāryakāraṇalakṣaṇaḥ | kathaṃ punar arthakāryatā śabdasya? | tatpratipādanābhiprāye sati arthapratipādanavivakṣāyāṃ satyāṃ tatprayogāc chabdoccāraṇāt |

tenārthena vivakṣāviparivarttinā śabdasya kāryakāraṇalakṣaṇaḥ sambandhaḥ syāt | yady api ca śabdārthayoḥ buddhiparikalpitasāmānyarūpatā tathāpy arthapratibhāsinyā vivakṣayā śabdasāmānyotprekṣānibandhanasya śabdasvalakṣaṇasyotthāpanāt tanmukhena kāryakāraṇabhāva ucyate | avinābhāvalakṣaṇo vā iti paraprasiddhyocyate | paro hy avinābhāvalakṣaṇaḥ śabdārthayoḥ sambandha iti vyavaharati | tataḥ sambandhanibandhanaḥ pratipādyapratipādakarūpo[678]viṣayaviṣayibhāvo yuktaḥ | tadabhāvānyabhāvayor apy evaṃ bhaviṣyatīti cet, āha -- ayaṃca anantaroktaprakāraḥ atra tadabhāvānyabhāvayoḥ na sambhavati | na hi ghaṭābhāvapratipādanābhiprāye [s. 174b.] sati anyabhāvasya pradeśalakṣaṇasya prayogo[679]niṣpattir bhavati, ghaṭābhāvapratipādanābhiprāyāt prāg api pradeśasya svahetubhya eva niṣpatteḥ | saty api tadabhiprāye 'nyabhāvasyābhāvāc ca | tataś ca kathaṃ tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ? taddvārako 'vinābhāvo vā syāt? yato [t. 337b.] viṣayaviṣayibhāvaḥ kalpyeta | syān matam -- yathā śabdārthayoḥ sādhyasādhanabhāvanimitto viṣayaviṣayibhāvaḥ tathā anyabhāvatadabhāvayor api ity etāvanmātreṇa śabdārthayor dṛṣṭāntatety ata āha -- siddhe hi ityādi | śabdārthayor hi kāryakāraṇabhāvanibandhanaḥ sādhyasādhanabhāvaḥ anyathā 'rthāntaratve tadayogāt tathehāpi yadi tadabhāvānyabhāvayoḥ sādhyasādhanabhāvaḥ sidhyet tadā tanmukhena sādhyasādhanabhāvadvāreṇa viṣayaviṣayibhāvaḥ syāt | yāvatā sa eva sādhyasādhanabhāvo 'sati sambandhe kāryakāraṇabhāvādike na sidhyati[680], sarvasya sādhyasādhanāprasakteḥ | katham

indriyaṃ svaviṣayasiddhinibandhanam iti cet; parasparopasarppaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣād indriyaviṣayayor ekavijñānotpādanayor {p. 184.1} udayāt tathā vyapadeśaḥ, naivam iha, anyabhāvatadabhāvayos tadayogāt | liṅgaliṅgibhāvalakṣaṇasya [s. 175a.] ca sādhyasādhanabhāvasya prakṛtatvāt, tasya ca sambandham antareṇāyogāt | naiva sambandhāntaranibandhano 'nyabhāvatadabhāvayoḥ sādhyasādhanabhāvo 'pi tu viṣayaviṣayibhāvanimitta eveti cet; āha -- anyathā yadi [t. 338a.] sambandhāntaraṃ neṣyate kin tu viṣayaviṣayibhāvāt sādhyasādhanabhāvaḥ tasmāc ca viṣayaviṣayibhāvaḥ, tata itaretarāśrayam idaṃ syāt | tathā caikāsiddhau dvayor apy asiddhir bhaved iti | kiñcānyabhāvāc ca liṅgabhūtād abhāvasya liṅginaḥ siddhāv anumitāv iṣyamāṇāyāṃ asamudāyaś[681]ca sādhyaḥ syāt, anyabhāvena tadabhāvasya kevalasyaiva sādhanāt na kevalasambandhābhāvāt sādhyasādhanabhāvāyogaḥ | samudāyaś ca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāpanno dharmadharmilakṣaṇaḥ sādhyo ya iṣṭas tadabhāvadoṣaś ceti `ca` śabdaḥ | sarvatra samudāyasya sādhyatā naiveṣṭeti cet, āha -- tathā ca dharmamātrasyāpi svatantrasya sādhyatopagame `ghaṭābhāvas tadanyabhāvāt` ity evaṃrūpe prayoge ghaṭasya sarvatra deśe sarvadā cābhāvaḥ prasajyeta | dharmiṇi hi kvaciddharmasya guṇabhūtasya sādhane tatraiva tatkāla eva ca bhāvo yukto nānyadeti sarvatra samudāya eva sādhyo 'bhyupagantavyaḥ na kevalo dharma iti | atrāha paraḥ -- nāsamudāyasya [s. 175b.] sādhyatā anyabhāvatadabhāvayor asambandho[682]vā | kutaḥ? | pradeśādi ityādi | `iha pradeśe ghaṭo nāsti` ity evaṃ

ghaṭābhāvena pradeśādir dharmī viśeṣyate saghaṭāt [t. 338.b.] pradeśāder bhedenāvasthāpyata iti tadviśeṣaṇatvaṃ prāptaḥ sādhyate na tu ghaṭo nāstīty evaṃ kevalo dharmiṇaḥ kasyacidguṇabhāvamanāpannaḥ | tato nāsamudāyasya sādhyateti kutas tadbhāvī doṣaḥ? | na ca naivāsminpakṣe liṅgasyānyabhāvātmano liṅginaśca pradeśādidharmilakṣaṇasya asambandhadoṣaḥprasajyate | kuta? | anyabhāvasya ghaṭaviviktapradeśādilakṣaṇasya pradeśādinā {p. 185.1} dharmiṇā sambandhāt tādātmyasadbhāvād iti | tathā hi -- śabdādidharmiṇā kṛtakatvādes tādātmyalakṣaṇa eva sambandha iṣyate bhavatā | sa ihāstīty abhiprāyaḥ | tataś ca `sambandhābhāvāc ca` ity ayuktam iti manyate | siddhāntavādī tu sādhyadharmalakṣaṇasya liṅgino ghaṭābhāvākhyasyānyabhāvena liṅgena sambandhābhāvaḥ prāg ukto na dharmiṇā tataḥ kvadam uttaraṃ saṃbadhyata iti manyamāno dharmiṇā 'py anyabhāvākhyasya liṅgasya sambandhābhāvaṃ darśayann āha -- na liṅgaliṅginor asambandho na ceti sambadhyate | tathā nāsamudāyasādhanam iti | kin tu liṅgaliṅginor asambandha evāsamudāyasādhanam eva ca evam api bruvataḥ | kutaḥ? | pradeśāder eva dharmitayā 'vasthāpyamānasyānyabhāvatvād anyabhāvalakṣaṇaliṅgatvāt | etad eva [s. 176b.] darśayati -- yatraiva hi pradeśādau dharmitayā tvayā kalpyamāne yad [t. 339a.] ghaṭādikaṃ nāstīty ucyate lokena sa eva pradeśādis tena ghaṭādinā 'saṃsṛṣṭas saṃsargarahitaḥ anyabhāvo liṅgatayeṣṭo nāparaḥ kaścit yataḥ taddarśanād eva ghaṭāsaṃsṛṣṭapradeśādidarśanād evāsya pratipattuḥ `ghaṭo nāsti` iti vikalpo liṅgijñānatayopagato

bhavati | tataḥ sa evānyabhāvaḥ | yad eva hi dṛśyamānaṃ liṅgijñānaṃ janayati tad eva liṅgam ucyate | ghaṭāsaṃsṛṣṭaś ca pradeśādir evam | tasmāt tadevānyabhāvalakṣaṇaṃ liṅgam upeyam | tataḥ kathaṃ tasyaivānyabhāvasya vyāvṛttito 'pi bhedam ananubhavato liṅgaliṅgibhāvo liṅgatvaṃ liṅgitvaṃ vā? | na hi liṅgam eva dharmī bhavitum arhati, dharmipratipattāv eva sādhyapratipatter anvayādyanusaraṇāyogāt | tataś cānyasya dharmiṇo 'bhāvāt katham anyabhāvātmano liṅgasya tatsambandhaḥ, samudāyasādhyatā vā? | śabdakṛtakatvayos tu paramārthatas tādātmye 'pi vyāvṛttibhedanibandhano 'sty eva bhedaḥ | tataḥ śabdādidharmipratipattāv apy anityatvādyapratītau kṛtakatvādinā tat sādhyata iti yuktam | syān matam -- sāmānyaviśeṣakalpanayā [s. 176b.] liṅgaliṅgitaikasyāpi bhaviṣyatīty ata āha -- na cātra prakṛte 'nyabhāve sāmānyaviśeṣabhāvakalpanāsambhavati, yena [t. 339b.] sāmānyaviśeṣavikalpena sāmānyaṃ hetur bhaved viśeṣo dharmī, yataḥ {p. 186.1} samudāyasādhyatā liṅgaliṅginoḥ sambandho vā syāt | kuto na sambhavatīty āha -- tadviśeṣapratipatter eva ghaṭaviviktapradeśaviśeṣapratipatter eva tadabhāvasya ghaṭābhāvasya pratīteḥ | yataś ca viśeṣa eva ghaṭābhāvapratītinibandhanaṃ tataḥ kiṃ tatra sāmānyakalpanayā kriyata iti | sa eva viśeṣo 'nyatra varttamānaḥ sāmānyarūpatāṃ pratipatsyata iti cet, āha -- tasya ghaṭaviviktapradeśaviśeṣasya anyatra sajātīye anvayasya anuvṛtter abhāvāt kutaḥ sāmānyātmatā? | na hy asau deśakālāvasthāniyato viśeṣo 'nyam anvetīti | atraivopacayahetum āha -- pratijñārthetyādi |

yadi hi ghaṭavivikta eva pradeśaviśeṣo dharmī, tasyaiva ca hetuteṣyate, tadā pratijñāyā yo 'rtho dharmadharmisamudāyas tadekadeśa eva dharmilakṣaṇo hetuḥ syāt, pratijñārthaikadeśasya ca vyāvṛttito 'pi bhedam anu(na)nubhavato hetutvam asiddham iti | atha mā bhūt [s. 177a.] eṣa doṣa iti na ghaṭavivikta eva pradeśaviśeṣo hetur iṣyate, kin tu pradeśamātraṃ ghaṭaviviktatāviśeṣarahitam ity ata āha -- na ca yatra pradeśamātraṃtatra ghaṭābhāvaḥ | saghaṭe 'pi pradeśe pradeśamātrasya bhāvād anaikāntiko hetuḥ syāt | paro 'nyathā sāmānyaviśeṣabhāvaṃ [t. 340a.] darśayann āha -- tādṛśau(śe) yādṛśo ghaṭaviviktaḥ kevalaḥ pradeśo 'grataḥ sthitas tādṛśe sarvatra pradeśe ghaṭasyābhāva iti kuto 'nekāntaḥ? | tathāvidhapradeśaviśeṣapratītir eva ghaṭābhāvapratītis tato 'nyabhāvatadabhāvayoḥ liṅgaliṅgitā 'nupapannety upadarśayann āha -- nanu tasyaiva ityādi | yo 'sau kevalaḥ pradeśaviśeṣo dharmitayā 'vasthāpitas tasyaiva yat kaivalyaṃ kevala ity anena viśeṣaṇenocyate bhavatā, tad eva ghaṭaviraho ghaṭābhāva iti kathyate | sa ca ghaṭaviraho liṅgabhūtasya kevalasya pradeśasya pratipattāv eva[683]siddho na tūttarakālaṃ tato 'nya eva ākārāntareṇa dhūmādivāgniḥ[684]sidhyati | tataḥ kasyedānīṃ tatpratipattāv eva sādhyapratītau satyāṃ talliṅgam[685]? | na {p. 187.1} kasyacit | jijñāsitasya ghaṭābhāvasya siddher anyasya kasyacid ajijñāsitatvāt | kevalapradeśapratipattāv eva ghaṭavirahapratītau ca yad etad uttarakālaṃ `yatra yatra kevalaḥ pradeśas tatra tatra ghaṭavirahaḥ` iti [s. 177b.]

anvayasyānugamāmanu(gamanam anu)saraṇam, tac ca nirarthakam ādāv eva sādhyapratīteḥ | yata evaṃ tasmād anyabhāvaḥ kevalapradeśalakṣaṇaḥ sādhyasādhanayor bhedābhāvān na sādhanam abhāvasyeti sthitam | tad evaṃ [t. 340b.] samudāyasādhyatāṃ liṅgasya ca dharmiṇā sambandhaṃ[686]pratipādayituṃ yad uktaṃ pareṇa -- `pradeśādidharmiviśeṣaṇasyābhāvasya sādhanāt`[687]iti tadapṛthaksiddhidūṣaṇenaiva nirākṛtam | viṣayaviṣayibhāvena tu sambandhapratipādane niraste paro 'nyathā sambandhaṃ sādhyasādhanayor darśayann āha -- asty anyabhāvatadabhāvayoḥ sambandho virodhākhyaḥ | tataḥ sambandhasadbhāvād anyabhāvād abhāvasya siddhir bhaviṣyatīti | siddhāntavādī tu sādhyasādhanayor virodham evāsambhāvayan pṛcchati -- kena kasya virodhaḥ iti | na hy atra sādhyasādhanayor virodhaḥ saṃbhavatīty abhiprāyaḥ | paro virodham abhiprāyānabhijñātayā darśayati -- anyabhāvena kevalapradeśātmanā pratiyogino yasyābhāvaḥ pramātum iṣṭo ghaṭādes tasyeti | parasyaivaṃvādino asambandhābhidhāyitām ādarśayann āha -- kiṃnu vai pratiyogī ghaṭādiḥ pramātum iṣṭo yena pratiyogināḥ prameyatvena liṅgaliṅginor virodhaḥ sambandho 'bhidhīyate? | naiva pratiyogī pramātum iṣṭaḥ kin tu tadabhāva iti cet, āha -- abhāvas tu pratiyogino yaḥ sādhyaḥ [s. 178a.] ................................................................................................................ [s. 178b.] ........................................................................................................................ [kumārilas tu manyate bhāvāṃśād

bhinno '] [s. 179a.] yam abhāvāṃśas tato nānyabhāva eva tadabhāva iti kathaṃ tatpratipattir eva tadabhāvapratipattir iti | tathā hy ayam abhāvaḥ {p. 188.1} prāgabhāvādibhedabhinnaḥ, na cāvastuno bhedaḥ sambhavati ato 'yaṃ vasturūpa eva | yad āha -- na cāvastuna ete syur bhedās tenāsya vastutā|| [ślv abhāva 8ab.] iti | na ca bhāvāṃśa evābhāvāṃśo yuktaḥ, tasyendriyasaṃyogabalena pratīteḥ, itarapratīteś ca tadasaṃyogahetukatvāt | yad āha -- tatsaṃyoge sad ity evaṃsadrūpatvaṃpratīyate | nāsty atredam itītthaṃtu tadasaṃyogahetukam || [ślv abhāva 26.] iti | tat kathaṃ tatpratipattir evāparasya vyavacchedanam iti tannirāsārtham āha | tasyānyasya pradeśasya [t. 342a.] kevalasya yat tat kaivalyam ekākitvam asahāyatā tad eva aparasya pratiyogino ghaṭādeḥ vaikalyam abhāva iti tasmāt tadanyabhāva eva bhāvāṃśa eva tvad abhimataḥ tadabhāvaḥpratiyogyabhāvāṃśo na tataḥ pṛthagbhūtaṃ dharmāntaram ity ucyatesugatasutaiḥ| tataś ca tatpratipattir eva ca tasyānyabhāvasya pratipattir eva ca tadapratipattiḥ[688] tasya pratiyogino 'pratipattir abhāvapratipattir iti yāvat | evaṃ manyate -- yo 'yam abhāvāṃśo bhāvāṃśāt pṛthagbhūto vastuno dharmaḥ parikalpyate sa ghaṭādyabhāvātmakatāṃ [s. 179a.] tadrūpavaikalyād evānubhavati nānyathā | tac ca tadrūpavaikalyam anyavastuno bhāvāṃśasyāpi vidyata eva | tadabhāve hi tasyānyavastutaiva hīyeta | na hi yad yadrūpavikalaṃ na bhavati tat tato 'nyatvam anubhavati, yathā tasyaiva svarūpam, tathā cābhāvāṃśo 'pi tasya na sidhyet, sarvaṃ ca viśvam ekaṃ dravyaṃ

prasajyeta, tataś ca sahotpattyādiprasaṅgaḥ, sarvasya ca sarvatropayogaḥ syād ity avaśyam anyavastuno bhāvarūpatā tadanyābhāvātmikaiva | tathā ca tatpratipattir eva tadanyābhāvapratipattiḥ[689]| tatsaṃyoga eva cendriyasya tadanyabhāvābhāvasaṃyoga [t. 342b.] iti kim ucyate -- nāsty atredam itītthaṃtu tadasaṃyogahetukam | [ślv abhāva 26cd] iti? | vikalpāpekṣayoktam iti cet, tadetadabādhakam eva | pratyakṣeṇa tadākārotpattyā tadanyābhāvātmake[690]eva vasturūpe pratipanne pāścāt yasya {p. 189.1} yathāgṛhītābhilāpino vikalpasyopagamāt | vistarataś cāyam abhāvavicāraḥpramāṇadvitvasiddhāv abhāvaṃ prameyaṃ pramāṇaṃ ca vicārayatā vihita iti tata evāvadhārya iti | avaśyaṃ ca tadanyabhāvapratipattir eva tadabhāvapratipattiḥ | tato na vastvasaṅkarasidhyarthaṃ, `nāsty atredam` ity abhāvavyavahārārthaṃ [s. 180a.] cābhāvapramāṇaparikalpanā yukteti darśayann āha -- anyathā yadi tatpratipattir eva tadabhāvapratipattir iti neṣyate[691]tadā tasya anyavastunaḥ svarūpaparicchedena tato 'nyasyātadrūpasya avyavacchede anirākaraṇe tadabhāvāpratipattau tatpariccheda eva na syāt -- tasya tadanyavastunaḥ svarūpapratipattir eva na syāt | kiṃ kāraṇam? tadatadrūpayoḥ tasya tadanyavastuno yadrūpaṃ pratiniyataṃ sakalatrailokyavilakṣaṇaṃ yac cātadrūpaṃ tadrūpaṃ na bhavati pararūpaṃ tayoḥ avivekād avivecanād vivekenāvyavasthāpanād asāṅkaryeṇāprasādhanāt | sakalapararūpāsaṅkīrṇaṃ hi tadrūpam tac cet [t. 343a.] tatsāmarthyabhāvinā pratyakṣeṇa tathā nānukṛtaṃ kevalaṃ sammugdhākāram[692]eva tadutpannaṃ tadā

kathan tena tatparicchedaḥ syāt? | na hi yadrūpaṃ yadvastu tadrūpānanukāriṇā jñānena tatparicchedo yukto yathā -- śuklaśaṅkharūpānanukāriṇā kāmalinaḥ pītaśaṅkhāvabhāsinā jñāneneti | pratiniyatarūpānukāre vā tatparicchedasya katham anyā 'vyavacchedo nāma? | tataḥ pratiniyatarūpānanukārād eva tadanyāvyavacchedaḥ | tathā ca tatparicchedābhāva iti | bhavatv evaṃ tataḥ ko doṣaḥ? ity ata āha -- ya eṣa vyavahāraḥ sarvajanapratītaḥ kasyacid agnyāder vastuno darśanāt kvaciddeśe tatsambandhini [s. 180b.] prāptyartho dṛṣṭasyādṛṣṭasya ca parihārārthaḥpravṛttinivṛttilakṣaṇaḥ sa na syāt | kiṃ kāraṇam? | na hi yasmād ayaṃpratipattā analaṃpaśyann api saṅkīrṇatadatadrūpapratibhāsinā pratyakṣeṇa, anyathā 'sya darśanarūpatāhāneḥ, tathā hi -- asaṅkīrṇasyādarśane saṅkīrṇam api yadi na paśyet tadā loṣṭādiprakhyaṃ kathaṃ kasyacid etaddarśanaṃ syāt? | sa evaṃbhūtaḥ saṅkīrṇadarśanavān {p. 190.1} pratipattā katham analam eva paśyati na salilādikam? | kin tu saṅkīrṇarūpavastupratibhāsijñānatayā salilādikam api paśyati | tataḥ kathaṃ salilārthītatra agnimati pradeśe na pravarteta? | parasya vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- [t. 343b.] anupalambhena ityādi | analapratibhāsinā hi jñānenānalasvarūpan eva pratīyate | yas tu salilābhāvaḥ sa tatra salilasyānupalambhena | tato jñānadvayena tadatadrūpayor vivekāl loke pravṛttinivṛttilakṣaṇaḥ pratiniyato vyavahāraḥ sidhyatīti | siddhāntavādy āha -- ko 'yam anupalambho nāma iti | kadācit paro brūyāt salilopalambhavirahamātram ity ata āha -- yadi salila ity ādi

|kumārilasya tu salilopalambhanivṛttimātraṃ tuccharūpam abhāvapramāṇatayā nābhimatam eva | pratyakṣāder anutpattiḥpramāṇābhāva ucyate | [s. 181a.] sātmano 'pariṇāmo vāvijñānaṃvā'nyavastuni || [ślv abhāva 11] iti vacanāt | kin tu yo 'bhāvātmanaḥ pratiṣedhyavastupratibhāsijñānātmanā 'pariṇāmaḥ sa tadanyavastupratibhāsijñānasahacarito 'bhyupagantavyo na kevala iti param abhyupagamayitum asyopanyāsaḥ | tathā cānyavastuvijñānam evābhāvapramāṇam astu, kim apramāṇakasyātmano 'pariṇāmākhyena dharmeṇa parikalpitena? | na ca tadanyavastuvijñānapariṇāmād anya eva tasyāpariṇāmo nāma bhavato 'bhimato bhāvāntarasyaivābhāvatvenopagatatvāt | tulyayogyatārūpasyaikajñānasaṃsarggiṇa eva cānyavastuno vijñānaṃ tathopeyaṃ nānyasya, tajjñānāt pratiyogyabhāvasiddheḥ | na hi rūpajñānād rasādyabhāvapratītir yuktamatī [t. 344a.] deśādiviprakarṣavato vā | anyavastuvijñānaṃ ca pratiniyatarūpapratibhāsyeva | rūpāntarāvabhāsitve hi tasya salilopalambhābhāva eva na sidhyet | evaṃ ca pratiyogyabhāvaḥ pratyakṣāvabhāsita[693]eva | tadabhāvavyavahāre tv asmadabhimataivānupalabdhir āyāteti pratipādayitum asyopanyāsaḥ | tatra yadi salilopalambhābhāvaḥ [s. 181b.] tuccharūpo 'nupalambhas tadā katham {p. 191.1} abhāvaḥ kasyacit pratipattiḥ pariccheda iti yāvat, paricchedasya jñānadharmatvāt | atha na tasya pratipattirūpateṣyate kin tu taddhetubhāva ity āha -- pratipattihetur vā iti | na hi sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasyābhāvasya pratipattiṃ prati hetubhāvo yuktaḥ | hetubhāve vā tasyānapekṣitasahakāriṇo nityaṃ

tajjñānajananād abhāvajñānam evaikaṃ pratipattuḥ syāt, jñānāntarasyāvakāśa eva na bhavet | na cājñātasyāsya nāstitājñānajananaṃ yuktam ity āha -- tasyāpi salilopalambhābhāvasya kathaṃ pratipattiḥ? | athāyaṃ salilopalambhābhāvaḥ svayam apratīta eva salilābhāvapratītiṃ janayati tadā kasyacid api | tad evāha -- tasya salilopalambhābhāvasya tato vā salilād anyasyānalādeḥ `vijñānaṃ vā 'nyavastuni` ity ata ātmano 'pariṇāmasya pṛthag avasthāpanāt, tatrāpi tadaṅgīkaraṇe cātmano 'pariṇāmasya [t. 344b.] tadātmakatvān na tato bhedena vyavasthāpyeta | tataś ca kasyacid api [s. 182a.] tasya tadanyasya vā 'pratipattāv api yady abhāvaḥ salilādeḥ pratīyate tadā svāpādyavasthāsv api salilādyabhāvaḥ kiṃ na pratīyate? | tadāpi tadabhāvaḥ pratīyetety etadvicāritampramāṇaviniścaye, tata evāvadhāraṇīyam | vyavadhānādigrahaṇena caitaddarśayaty anyavastuno 'pi anyatvaṃ tattulyayogyatārūpāpekṣam eva, na tadanapekṣam upeyam | tathā cāsmad upavarṇitānupalabdhisiddhir iti | yadā caivam uktena prakāreṇānupalambhena salilābhāvapratītir na yujyate 'nalapratibhāsinaś ca jñānasya pratiniyatākāratā nābhyupagamyate tasmād ayam analadarśī pratipattā 'nalaṃ paśyann api saṅkīrṇarūpapratibhāsinā jñānena `analo 'yaṃ na salilam` iti nādhyavasyati anadhyavasyaṃś ca salilarūpasyāpi pratibhāsanāt tadarthī na tiṣṭhet pravarteta nāpi pratiṣṭheta salilārthī na pravarteta | tathā hi -- salilaṃ nāma tad ucyate yat sarvodanyāsantāpādyapanayanakṣamaṃ[694]sakalatadanyarūpāsaṅkīrṇapratiniyatākārajñānāvabhāsi | idaṃ tv anyad

eva śabalarūpaṃ kim apy avabhāsata iti | {p. 192.1} tataśca pravṛttinivṛttiyor viruddhayor yugapad anuṣṭhātum aśakyatvāt dustaraṃvyasanaṃpratipattuḥsyāt | atra parasya [s. 182b.] vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- tata eva ityādi | na mayā [t. 345a.] salilopalambhanivṛttimātrāt tuccharūpāt tadabhāvagatir ucyate, yathoktadoṣaprasaṅgāt | kin tu yad etad ekasya kevalasyānalasya darśanaṃ tata evānyasya tatrāpratibhāsamānasya salilasyābhāvagatir bhavati `vijñānaṃ vā 'nyavastuni` iti vacanāt | siddhāntavādy āha -- katham ekam ityādi | kena punaḥ sāmarthyena tadekadarśanam anyābhāvaṃpratyāyayati? | tathā hi -- tasmin dṛśyamāne tadevāstīty avagacchatu, tadanyat tu nāstīti kim iti pratyetīti | tasyaiva paridṛśyamānasyānalādeḥ kevalasya salilāsaṃsṛṣṭarūpasya darśanād analajñāne pratibhāsanāt `salilaṃ nāsti` iti niścayaḥ sañjāyate | tathā hi -- anala iva salilam api yadi tatrābhāviṣyat tadapy analavad darśane pratyabhāsiṣyata tayoḥ svajñānaṃ pratyaviśiṣṭatvād yogyatāyā naikasya pratibhāso yuktaḥ | tasmād ekapratibhāsanam anyābhāvanāntarīyakaṃ ity anyābhāve tato jñānam utpadyate anyavastuni ca vijñānaṃ nāstīti jñānaṃ janayati | tathā 'nyad vastu pararūpāsaṃkīrṇasvabhāvatayaiva tathocyate | tadrūpatayaiva[695]ca tajjñānam anyat[696]pratiyad evaṃ vyapadiśyate 'nyathā[697]tadayogād[698]ity anyapratipattir eva tadabhāvavikalpahetur iti siddhāntavādy āha -- idam eva ityādi | nanv asmābhir idam eva prāg abhihitaṃ tayoḥsatoḥnaikarūpaniyatāpratipattiḥ asambhavāt[699] ity ādibhir vacanaiḥ | tato yad

evānyāsaṃsarggiṇaḥ kevalasya [t. 345b.] pratibhāsanaṃ tad eva tadanyābhāvasyāpi, tasyaiva kevalasya tadanyābhāvātmakatvād anyasya cābhāvāṃśasya nirastatvāt | tataḥ pratyakṣāvabhāsitatvāt tadabhāvasya tadbalāt pāścātyaṃ vyavahārapravartanarūpaṃ nāstitājñānaṃ {p. 193.1} vikalpakam ājāyate | na tu tenāpratipannaṃ kiñcid avagamyate, yatas tadanyavastuni vijñānaṃ pratyakṣātmakam apy anavagate tadanyābhāve jñānaṃ janayat pṛthag abhāvapramāṇatayā vyavasthāpyeta | tathā hi -- tadanyākāraśūnya eva tadekajñānākāraḥ saṃvedyate | tatas tatsaṃvedanam eva tadabhāvasaṃvedanam | na hi vikalpajñānasyāpi tadākāraśūnyarūpasaṃvedanād anyat tadabhāvasaṃvedanaṃ nāma | kevalam asya vikalparūpataivātiricyate | tato yathā nirvikalpajñānāvasite kvacid anale `analo 'trāsti` iti pāścātyo vikalpo vyavahārapravartanamātraṃ na tataḥ pṛthak pramāṇaṃ yathoktaṃ prāk, tathā nāstitājñānam api vikalpakaṃ tatphaladvāreṇa vā 'nyavastuvijñānaṃ na pratyakṣāt pṛthag abhāvākhyaṃ [s. 183b.] pramāṇam iti | tasmād yad evāsmābhir abhihitaṃ tadanyābhāvapratītiṃ prati, tad eva tvayā 'py abhidhīyata iti kasmāt puruṣam ivābhāti yatas tadanabhyupagamena pṛthagabhāvākhyaṃ pramāṇam abhyupagatam ity upahasati | tathā hy agaty edānīṃ tvayocyate na madhyasthatayā anyathedam eva kiṃ na pūrvam evābhihitam?, yata ālajālābhidhānena ''tmā parikleśita [t. 346a.] ity upasaṃharann āha -- tasmāt tīrādarśineva ityādi | yathā kila vahanārūḍhair vaṇigbhiḥ śakunirmucyate api nāma tīraṃ drakṣyatīti | sa yadā sarvataḥ paryaṭaṃstīraṃ nāsādayati

tadā vahanam evāgacchati tadvad etad api draṣṭavyam | yataś cāvaśyābhyupagamanīyo 'yaṃ pakṣas tasmān na kiñcid anayā 'vidyamānapratiṣṭhānayā diśaḥ pratipattyā prayojanam | tad evaṃ parasyānyabhāvatadabhāvayor liṅgaliṅgibhāvam icchataḥ sambandhābhāvād[700]asāv ayuktaḥ iti pratipādite pareṇa `asati sambandhe 'nyabhāvagatyā 'pi tadabhāvagatir na syāt` iti codite `na vai kutaścit sambandhād` ity ādy abhihitam | tataḥ `anyabhāva eva tadabhāvo 'nyabhāvagatir eva ca tadabhāvagatiḥ` iti prasādhayatākumārilaparikalpitaḥ kasyacid abhāvaniścayārtham abhāvapramāṇavādaḥ prasaṅgato nirastaḥ samprati tu -- {p. 194.1} vastvasaṅkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā [ślv abhāva 2cd.] ity etad āhatya nirākartuṃ [s. 184a.] pūrvapakṣam utthāpayann āha -- yady ekaparicchedād eva ityādi | yadi hi ekasya kevalasya paricchedād anyasya vyavacchedaḥpratiṣedhaḥ sidhyati tadā sarvasyā a(-syā)nyasyā 'viśeṣeṇaiva tatra deśe yatrāsāv ekaḥ paridṛśyate tatrābhāvasiddhir bhavet, na tu viśeṣaparigraheṇa [t. 346b.] tulyā svajñānajananaṃ prati yogyāvasthā yasya tasyaiveti | tathā hi -- asau yathā tulyayogyatārūpapadārthaviviktarūpa upalabhyate, tadekākārapratiniyamāt tajjñānasya, tathā tadatulyayogyatārūpapadārthaviviktātmako 'pi | tataś ca tadviviktākāratayā tadanyābhāvasādhane viśeṣābhāvāt pradeśarūpajñānaṃ ghaṭābhāvam iva rasādyabhāvam api sādhayet, na vā ghaṭābhāvam apīti | kiñ ca, yad etad `upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhir abhāvasādhanī` iti viśeṣaṇam uktaṃ tac ca na vaktavyam | kiṃ kāraṇam? yato ye 'py

anupalabdhilakṣaṇaprāptās teṣām api tatra deśe tadekākāratayā jñānasya vyavacchedo bhavaty eva | tathā hi -- yathopalabdhilakṣaṇaprāptās tadekākāravati jñāne na pratibhāsante tataś ca vyavacchidyante [s. 184b.] tathā 'nupalabdhilakṣaṇaprāptā apīti kim upalabdhilakṣaṇaprāptasya ity anena viśeṣaṇeneti | evaṃ pūrvapakṣe vyavasthite yadi tadanyavyavacchedaḥ -- tataḥ pṛthakkaraṇam anyatvena vyavasthāpanam abhimataṃ tadabhyupagamyata eva | atha taddeśakālayor abhāvaḥ, tad ayuktam, yena hi sāmarthyena tulyayogyatārūpasyopalabdhilakṣaṇaprāptasya cābhāvaṃ sādhayati na tatsāmarthyam atulyayogyatārūpe 'nupalabdhilakṣaṇaprāpte vā sambhavati | `tayoḥ sator naikarūpaniyatā pratipattiḥ asambhavāt`[701]ity evaṃ hi tadabhāvasādhanam | na [t. 347a.] caitad anyatra sambhavatīti pratipādayitum ekātmaparicchedāt ity ādinopakramate | yat puro 'vasthitaṃ pratyakṣe 'vabhāsate tasyaikasyātmanaḥ pratiniyatasya rūpasya paricchedāt tadākārotpattyā vidhivikalpotpādanena ca yaḥ tadanyaḥtato 'nyas tadvyatiriktas tasya sarvasya ya ātmā {p. 195.1} svabhāvas tato vyavacchedo bhedanaṃ pṛthakkaraṇam anyatvasādhanam asaṅkīrṇarūpatāpratyāyanaṃ bhavati | kathaṃ punar ekātmaparicchedād eva tasya[702]tadanyātmano vyavacchedaḥ pratyakṣeṇa kriyate?, yāvatā pratyakṣaṃ puro 'vsthitapadārthasāmarthyabhāvi [s. 185a.] tadrūpam eva pratipadyatām | yat tu tadvyatiriktam aśeṣapadārthajātaṃ tadātmanas tasya puro 'vasthitasya kathaṃ tadvyavacchedakam? ataḥ tadvyavacchedārtham abhāvapramāṇam abhyupeyam, yato --

vastvasaṅkarasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśritā [ślv abhāva 2cd.] iti | ata āha -- tadātmaniyatapratibhāsajñānād iti | yataḥ puro 'vasthitasyaikasya vastunaḥ pararūpāsaṅkīrṇa ātmā, sarvabhāvānāṃ svabhāvata eva svasvabhāvavyavasthiteḥ pararūpeṇāsaṅkīrṇasvabhāvatvāt | anyathā katham abhāvapramāṇato 'py asāṃkaryam eṣāṃ sidhyet? | saṃkīrṇarūpāṇām asāṅkaryasādhane tasya [t. 347b.] bhrāntatāprasaṅgāt | tasmin pararūpāsaṃkīrṇe svabhāvata eva tadātmaniyato yaḥ pratibhāsaḥ pararūpapratibhāsāsaṃkīrṇaḥ tadekapadārthasāmarthyabhāvini pratyakṣe pararūpapratibhāsāyogāt tasya bhrāntatāpattyā pratyakṣatāhāneḥ | tad uktam -- tad dhy arthasāmarthyenotpadyamānaṃtadrūpam evānukuryāt [pvin i 40.12f.: gaṅ gi phyir de don gyi nus pa las skyes pa na de 'i raṅ bḥzin kho na'i rjes su byed pa'i phyir ro ||] iti | tasya tadātmaniyatapratibhāsasya jñānāt pratyakṣeṇa svasaṃvittyā saṃvedanāt | tatsaṃvedanam eva [s. 185b.] hi pratyakṣasyātadrūpād vyavacchedanaṃpṛthakkaraṇaṃ tadbalenaiva ca pāścātyaḥ `anyātmakam etan na bhavati` ity asāṃkaryavyavasthāpratyayo vikalpakaḥ saṃjāyate gṛhītagrāhī | na tenāpūrvaṃ kiñcit pratīyate, pararūpāsaṃkīrṇasyātmanaḥ pratyakṣeṇaiva tadākārānukāriṇā paricchedād iti | yadi nāma tadātmaniyatapratibhāsajñānaṃ tathāpi katham anyātmanaḥ tasya pṛthakkaraṇam? ity ata āha -- na hi tadātma ityādi | yasmāt tasya vastuno ya ātmā pararūpāsaṃkīṛṇnaḥ sa tadanyasya śeṣasya vastuna ātmā na bhavati, sarvasya tato 'nyasvabhāvatvāt, anyathā tadanyatvahāner iti | tasmāt {p. 196.1}

tadātmaniyatapratibhāsajñānam eva tadanyebhyo nivarttanam | na hi jñānenārtho haste gṛhītvā 'nyato nivarttanīyaḥ | kevalam anyarūpāsaṃkīrṇasyaikasātmano 'nukaraṇam evāsyānyato [t. 248a.] nivarttanam ucyata iti | athānyātmanaḥ svaviṣayaṃ na nivarttayet, tadā 'sya viṣayasyānyātmanaḥ sakāśād avyavacchede pṛthag avyavasthāpane parātmano 'pi tatra paricchedaḥ syāt, anyathā[703]tadaparicchedasyaivaikātma[704]paricchedātmanas tannivarttanarūpatā[705][s. 186a.] syāt | tataś cāvyavacchede 'nyātmanas tatparicchedaprasaṅgāt pravṛttinivṛttyor abhāva iti pūrvaḥ prasaṅgo `na hy ayam analaṃ paśyann api`[706]ity ādikaḥ | na kevalam anyātmanas tannivarttayati tadātmano 'py aśeṣam anyad iti darśayann āha -- taṃca agrataḥ sthitaṃ deśākālasvabhāvāvasthāniyataṃ tadanyadeśādibhyo vyāvṛttātmanaḥ svahetubhyaḥ evāsya bhāvāt, tadātmanā deśādiniyatenātmanā tathāvidhasvabhāvasyaivānukārād upalabhamānā buddhiḥ tathātvapracyutim[707] anyadeśakālasvabhāvāvasthatām asya svaviṣayasya vyavacchinatti tataḥ pṛthakkaroti | kasmāt punar anyadeśāditāṃ tataḥ pṛthagavasthāpayati ity ata āha -- evaṃhi yasmād anyadeśatādes tataḥ pṛthakkaraṇe sati taddeśādiniyataḥ padārthaḥ [t. 348b.] paricchinno bhavati, tadrūpasyaivānukārād | yady anyathābhāvo 'nyadeśāditā tadrūpānanukārād vyavacchinnaḥ -- bhavati tathātvaṃ ca taddeśādiniyatatvaṃ ca, tadā tasyaiva dṛśyamānasya bhavati nānyasyānyadeśādimataḥ | yata evam iti tasmād anyathābhūtād anyadeśādimatas tathābhūtaṃ taddeśādimaṃtaṃ vyavacchindaty eva [s. 186b.] nivarttayanty

eva tat paricchinattīti pūrvakasyopasaṃhāraḥ | tathā tathābhūtād anyathābhūtaṃvyavacchindaty eva iti dvitīyasyopasaṃhāraḥ kārya iti | evam uktena nyāyena ekasya pramāṇasya pratyakṣasyānumānasya vā tasyāpy evam eva svaviṣayaparicchedād vṛttiḥ pravṛttiḥ sarvabhāvān dvairāśye tattve 'nyatve ca vyavasthāpayati | tatas tatparicchedakapramāṇabalenaivāsāṅkaryasiddhiḥ | kiṃ tadarthikayā 'py abhāvakalpanayeti? | {p. 197.1} nanu ca vikalpavyāpāra eṣa `idam anyātmakaṃ na bhavati anyathaitad ātmakam` iti | pratyakṣaṃ ca nirvikalpakam iṣyate tat katham asāṃkaryasiddhis tataḥ? ity ata āha -- tasyānvayetyādi | tad dhi pratyakṣaṃ vidhipratiṣedhavikalpau yadā svaviṣaye janayati tadaivāsya sāphalyam, tadaiva ca pramāṇam iṣyate [t. 349.a] nānyadā | ata evaikasyārthasvabhāvasyāpratipannāṃśābhāvāt[708]sarvātmanā paricchede 'pi bhrāntikāraṇasadbhāvāt kṣāṇikatādāvanvayavyatirekabuddhī janayitum asāmarthyāt tatrāsya prāmāṇyaṃ neṣyata iti | syān matam -- dvairāśyasādhane 'py asāṃkaryasiddhyarthā mā bhūd abhāvapramāṇakalpanā kin tu prakārāntarābhāvasiddhyarthā bhaviṣyati | na hi tadabhāvasiddhau pratyakṣasya kaścid vyāpāraḥ [s. 187a.] pratipādita iti ata āha -- tadvyatiriktetyādi | tasmāt paridṛśyamānād vyatiriktasyāśeṣasya vastuno vyavacchedena tataḥ pṛthakkaraṇenānyatvena yā vyāptis tatsādhanād eva prakārāntarasya tattvānyatvabahirbhūtasyābhāvaḥ sidhyati | tatas tadartham api nābhāvapramāṇakalpanā yukteti | atha matam -- sarvasyāparidṛṣṭasya dṛśyamānād anyatayā vyāptiṃ naiva pratyakṣaṃ sādhayati

tat kutas tṛtīyarāśyabhāvaḥ pratyakṣata eva syāt, yato 'bhāvaprāmāṇyakalpanā vyarthā bhaved ity ata āha -- tasya tṛtīyarāśitayā kalpyamānasya tato dṛṣṭād anyatayā vyaptyabhāve tena pratyakṣeṇa tato[709] 'rthāt svaviṣayasya avyavacchedād apṛthakkaraṇāt, tadarthasya ca rāśyantaratvena kalpyamānasya svaviṣayād avyavacchedāt apṛthakkaraṇāt punar api bhāvasya svaviṣayasyāparicchedaprasaṅgāt | [t. 349b.] sa hi tadviṣayaḥ sakalapararūpāsaṃkīrṇātmā yadi tenātmanā na paricchinnaḥ kathaṃ tena tasya paricchedaḥ? | tenātmanā paricchede vā kathaṃ sarvasya tadanyatayā vyāptyasādhanam? anyathāikasyāpi tadanyatvaṃ na syāt, nimittasya samānatvād iti | yata evaṃ tasmāt kvacid vastuni pramāṇaṃ {p. 198.1} pratyakṣādikaṃ [s. 187b.] pravṛttaṃ tadvastu pratiniyatenātmanā paricchinatti, tato 'nyat tadrūpavikalaṃ vyavacchinatti, tadanyatvena vyavasthāpanāt | tṛtīyasya ca tattvānyatvabahirbhūtasya prakārasyābhāvaṃ sūcayati, sarvasyānyatayā vyāptisādhanāt, tadviruddhasya[710]vā sarvavastuno dvaividhyasya sādhanād iti | evam ekasya pramāṇasya vyāpāra eṣo 'nantarokta iti tam evopasaṃhṛtya sukhapratipattaye darśayannāha -- tathāhi kvacid vastuni pramāṇaṃ pratyakṣādi pravṛttaṃ tad eva vastu tadanyasmāt pararūpād vyavacchinatti tataḥ pṛthakkaroti tadasaṃkīrṇarūpatayā pratipadyate, paramārthatas tasya tadrūpatvāt yathāvastu ca pratyakṣeṇa rūpānukārāt | kim iti pararūpād vyavacchinatti? | tasyaiva pararūpavikalasyaikarūpasya paricchedāt | tathā tad anyad eva ca tasmād dṛśyamānād anyad eva ca vyavacchinatti |

kutaḥ? | tasmāt [t. 350a.] svaviṣayāt | na kevalaṃ svaviṣayaṃ parato vyavacchinatti, param api svaviṣayād iti | kuta etad? | anyasya pararūpasya tatra svālambane 'paricchedād avaśyam evāparicchinnasya [s. 188a.] paricchinnād anyatvaṃ bhavati | yata evam ataḥ tad eva pramāṇam ekavastuparicchedakaṃ prakārāntarābhāvaṃ sādhayati, nābhāvākhyam | kuta etat? | tasmiṃ dṛśyamāne vastuni dṛṣṭatadanyatvena tasyānyasya tatrāparicchidyamānasyānyatvaṃ tadanyatvaṃ dṛṣṭāt tadanyatvaṃ dṛṣṭatadanyatvaṃ tena sarvasya tadvyatiriktasya vyavasthāpanān na a(-panena a)tad anyasyaiva ca yad anyan na bhavati puro 'vasthitaṃ sakalaparabhāvavyāvṛttaṃ tasyaiva tattvena dṛśyamānaprakāratayā vyavasthāpanād iti | amum eva nyāyam anyatrāpy atidiśann āha -- etena kramākramādayaḥ ityādi | etena anantaroktena nyāyena pratiniyataikapadārtharūpānukāriṇī buddhir upajāyamānā tadviparītarūpaṃ sarvaṃ svaviṣayād vyavacchindatī dvairāśyaṃ tṛtīyaprakārābhāvaṃ ca sādhayatīti[711]ye kecid anyonyavyavacchedarūpāḥ kramākramanityānityādayaḥ te vyākhyātāḥ | {p. 199.1} tathā hi -- kāryasya kramamananyasahāyatāṃ pratiyaty eva buddhis tasyākramaṃ kāryāntarasāhityaṃ [t. 350b.] tataḥ pṛthakkaroti | tataḥ kramākramatayā dvaitasiddheḥ tṛtīyasya prakārasya sambhavo nirasto bhavati | kramabhāvavyatirekiṇaḥ sarvasya kāryajanmanaḥ tadanyatayā dvitīyaprakāratayā 'vasthānāt | evam udayānantaradhvaṃsitā [s. 188b.] kṣaṇikatocyata iti pratīyatī vyavasthāpanākāla eva buddhis tadviparītarūpatāyāḥ svaviṣayād apākaraṇāt tato 'nyatvena

prakārāntare 'vasthāpanād rāśyantarābhāva[712]iti | tad evam ekapramāṇanibandhanām asāṅkaryasiddhiṃ pratipādyopasaṃharayann āha -- tad evam uktena nyāyena ekasya pratiniyatātmana upalambhāt tasyopalabhyamānasya yas tato 'nyas tattulyayogyatārūpas tadviparīto vā tadrūpavikalas tadātmano vyavacchedaḥ pṛthakkaraṇaṃ tasyopalabhyamānasyānupalabhyamānasvabhāvād rūpāntareṇa pratibhāsanāt | tathā tasya svaviṣayasya tadanyātmatāyā bhāvapradhānatvān nirdeśasya vyavacchedo bhavati asāṅkaryaṃ sidhyati | tad yady etad aviśeṣaṇānyasya sarvasya tatrābhāvasiddhiḥ syād ity atrābhimataṃ tadā siddhasādhanam, yataḥ sarvam aviśeṣeṇaiva tad ekākārayā budhyā tadrūpavikalaṃ svaviṣayād avacchidyate, sarvasyānyarūpasya tatrāprati-bhāsanāt | atha taddeśakālayor abhāvaḥ sarvasya [t. 351a.][s. 189a.] tadviparītarūpasya vyavacchedo 'bhimataḥ sa na yukta iti darśayati -- na taddeśakālayoḥ yatrāsau pratiniyatātmā sakalatrailokyavilakṣaṇaḥ padārtha upalabhyate tatra sarvasyānyasya bhāvasya tattulyayogyatārūpasyetarasya vā vyavacchedaḥ pratiṣedhaḥ | yena hi kāraṇena tattulyayogyatārūpasya tatrāpratibhāsamānasya pratiṣedhas tasmin sati tad ekarūpaniyatāyāḥ pratipatter asaṃbhavāt tad[713]abhāvanāntarīyikā sā bhavantī tatpratiṣedhaṃ[714]gamayatīti tatkāraṇam anupalabdhilakṣaṇaprāpte tadatulyayogyatārūpe ca na sambhavatīti kathaṃ tadabhāvaḥ sidhyet | {p. 200.1} etad evopasaṃharann āha -- tasmād atadātmā ca sarvas tadviparītarūpas tadekākārayā buddhyā prasādhitaḥ syāt taddeśakālaśca tasya pratibhāsamānasya yau

deśakālau tau yasya, sa ca syāt | kiṃvat? | rasarūpādivad iti | na hi rūpapratibhāsinā jñānena tadrūpavikalasya rasasya svaviṣayāt pṛthakkaraṇe 'pi tad asāṃkaryasādhane 'pi taddeśakālayor abhāvaḥ [s. 189b.] sidhyati | tataś ca kathaṃ sarvasyātulyayogyāvasthasyāpi tatrābhāvaḥ syāt?, upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti viśeṣaṇaṃ vā nocyeta | yata evaṃ tasmāt kvacit kadācit kasyacid abhāvasiddhir yathoktād evānupalambhād upalabdhilakṣaṇaprāptasya [t. 351b.] tattulyayogyatārūpopalambhātmanaś cety evaṃrūpāt, na tu sāmānyena yathā ''huḥpare -- pramāṇapañcakaṃyatra vasturūpe na jāyate | vastusattāvabodhārthe tatrābhāvapramāṇatā|| [ślv abhāva 1; ts 1647.] iti | na hy anupalabdhilakṣaṇaprāpte pramāṇapañcakāpravṛttāv api tadabhāvaḥ sidhyati, saty api tasmin svabhāvādiviprakarṣeṇa pramāṇapañcakāpravṛttisambhavād iti | tad evaṃ prāsaṅgikaṃ parisamāpayya yad uktaṃpareṇa `sa evānyabhāvas tadviṣayā copalabdhiḥ tadabhāvasya kiṃ na sādhanam`[715]iti tatrānyabhāvasya tadabhāvaṃ prati liṅgatve niraste tadviṣayāyā upalabdher nirākurvann āha -- anyabhāvaviṣayetyādi | yat punar uktam -- anyabhāvaviṣayopalabdhis tadabhāvasya kinna sādhanam`[716]iti sā tadabhāvasya sādhikeṣṭaivāsmākam, [s. 190a.] na tu liṅgatvena yathoktavānasi | kiṃ kāraṇam? | yataḥ tatrāpy anyabhāvaviṣayāyām[717]upalabdhāv 'bhāvasya pṛthag anyabhāvāt sādhyatve kalpyamāne sambandhābhāvasya tadabhāvena tulyatvāt | na hi tasyā api anyabhāvarūpāyāḥ tadabhāvena kaścid ekārthasamavāyādirūpaḥ sambandho 'stīti | apṛthak siddher ity asyāpi

tulyatāṃ darśayann -- āha liṅgāvirbhāvetyādi | yeyam anyabhāvaviṣayā upalabdhir lliṅgatayocyate tasyās {p. 201.1} tadviviktapradeśākārāyā [t. 352a.] āvirbhāvakāla eva janmakāle pratītikāla eva[718]vā tadabhāvasiddheś ca | tathā hi -- tatpratibhāsaviviktānyabhāvapratibhāsabuddhisaṃvedanam eva tadabhāvasaṃvedanam iti | tad eva sādhayati -- na hy anyasya tadviviktasya bhāvaṃ pratipadya pratipattā punar uttarakālaṃ tatpratipatter anyabhāvapratipattes tadabhāvenānyavyatirekau prasādhya pratibindhasādhakena pramāṇena tadabhāvaṃ pratipadyate | kiṃ tarhi? | tadanyaṃ tadviviktarūpaṃ pratipadyamāna eva tasya pratiyogino 'bhāvaṃ[719]pratipadyate, tasyaiva tadabhāvātmakatvāt | tathā hi -- saghaṭapradeśāsaṃkīrṇarūpasya [s. 190b.] kevalapradeśasya darśanam eva ghaṭābhāvadarśanam | na hi `ghaṭo 'tra nāsti` `ghaṭavānayaṃ na bhavati` `saghaṭād anyaḥ` ity arthabhedaḥ kaścit | tataḥ saghaṭād anyatayā kevalapradeśasya darśanam eva ghaṭābhāvadarśanam iti | `ghaṭo 'tra nāstī`ti jñānaṃ gṛhītagrāhitayā smṛtir eveti | kathaṃ jñāyata iti cet | darśanānantaram anvayavyatirekasādhanalakṣaṇena vyavadhānena vinā `idam ghaṭaviviktaṃ pradeśavastv asti` `idaṃ tu ghaṭavastu nāsti` iti pāścātyena vikalpadvayena vyavasthāpanāt[720]| tato nānvayavyatirekānusaraṇam atrāstīti [t. 352b.] | kiñ ca -- dṛṣṭāntarāsiddhe svātmanyabhāvaviṣayopalabdhis tadabhāvasya sādhanaṃ[721]| tad eva vyatirekamukhena darśayati -- tac ca tasya ityādi | ihāpy asty evānvaya iti cet, āha -- na hy evaṃśakyam ityādi | kasmān na śakyaṃ

darśayitum? | tad ekopalabdheḥ tasyaikasyānanyasaṃsarggiṇo yopalabdhir viśeṣarūpā tasyāḥ kvacid apy anyatrābhāvāt | atha tadviviktopalabdhisāmānyaṃ hetur ucyate -- yatra yatra ghaṭaviviktabhūtalopalabdhis tatra [s. 191a.] tatra ghaṭābhāvo yathā pūrvānubhūte ghaṭavivikte pradeśa ity āha -- sāmānyena pradarśane kriyamāṇe dṛṣṭānte 'pi pūrvānubhūtaghaṭavivikte pradeśe ghaṭābhāvasya prasādhakaṃ pratyakṣādikaṃ pramāṇāntaram anyabhāvaviṣayopalabdher nāsti, kiṃ tu saiva tadanyabhāvopalabdhiḥ sādhyadharmasya tadabhāvalakṣaṇasya {p. 202.1} sādhikā | sā ca yathā sādhyadharmiṇi tadabhāvasiddhaye dṛṣṭāntam apekṣate tathā dṛṣṭānte 'pi | tathā, tatrāpi tadanyatrāpītyanavasthā dṛṣṭāntānām iti | anavasthāyāṃ cāpratipattiḥ sarvatra tadabhāvasya | yata evaṃ tasmān na kutaścil lliṅgāt tadanyabhāvāt tadupalabdher vā tadabhāvasiddhir iti | yadi tadanyabhāvas tadabhāvaṃ na sādhayati, kiṃ punar lliṅgatayā [t. 353a.] sādhayati[722]?, ity ata āha -- so 'nyabhāvaḥ pratyakṣalakṣaṇena -- pratyakṣasyaiva vivakṣitopalambhād anyatvenānupalambhatvāt | tallakṣaṇenānupalambhena siddhaḥ sann abhāvavyavahāraṃ sādhayet,[723]karmasthakriyāpekṣāyāṃ[724]tadanyabhāvasyānupalabdhirūpatvāt | kva punar asāv abhāvavyavahāraṃ sādhayet? | mūḍhapratipattau sādhyāyāṃ | yas tv amūḍho [s. 191b.] viṣayapratipattau viṣayiṇaṃ smaraty eva tasyābhāvavyavahāraḥ pratyakṣanibandhana eveti na tatrānupalabdher liṅgateti sucarccitam evānyatretīhālaṃ prasaṅgeneti |

__________notes__________

[636] pūrvakṣaṇenaivayenādhyavasīyamānaḥ [637] nimittābhāvo -- t. [638] yeṣu satsu bhavaty eva yat tebhyo anyasya kalpane || taddhetutvena sarvatra hetūnām anavasthitiḥ || [pv ii 24] [639] saṃyogād -- t. [640] agṛhīta- -- t. [641] svaviṣayavijñāne jananayogād -- t. [642] atrātidiśan -- t. [643] vā pradeśasya ghaṭaviviktasyānupalabdhitvaṃ -- t. [644] jñāne [645] ekajñānasaṃsarggitvam [646] ekakālatvād eva [647] vyavahāra loke -- t. [648] cakārād agrahaṇaṃ ca [649] vedyate -- t. [650] hetutvā- [651] atrāntare granthe svayam evācāryo vipa- -- t. [652] p. 174,27 [653] p. 176,4 [654] p. 176,11 [655] etasyāsā- -- t. [656] ato granthavyākhyā [657] pratyabhijñānasya -- t. [658] ghaṭābhāvarūpayā ghaṭājñānabhāvākhyāyā vā (prathamaṃ ṭippanaṃ) upalabdhy 'bhāvarūpayā (dvi. ṭi.) [659] p. 176,11 [660] hi yas tuccha- -- t. [661] anyabhāvāt [662] prasajyapratītiḥ [663] prasajyapratītau [664] anybhāvasya [665] prati prati- -- t. [666] tasya dvividhena -- t. [667] -sya rūpānabhyu- -- t. [668] tadānya- -- t. [669] tādātmyapakṣe [670] tadeva -- t. [671] tādātmyābhāvena [672] -mukhena saṃbandhaḥ ekārthasamavāyasaṃbandha iti -- t. [673] sannikarṣādīṣṭaṃ bhavati -- t. [674] viśeṣaṇaviśeṣyābhāve [675] svakarmasvānantarbhāvāt -- t. [676] samasta -- t. [677] cātrasam- -- t. [678] -dakabhāvarūpo -- t. [679] prayogāt -- t. [680] -dike kutaḥ si- -- t. [681] -yāṃ ayaṃ (or sa) samudāyaḥ -- t. [682] -yos saṃ- -- t. [683] pratipattikāla eva -- t. [684] dhūmāder agniḥ -- t. [685] liṅgaliṅginau -- t. [686]

liṅgaliṅginoś ca liṅginā sa- -- t. [687] p. 184,29 [688] ca tadabhāvapratipattiḥ tadapra- -- t. [689] tadanyabhā- -- t. [690] -nyābhāvaḥ tadātmake -- t. [691] na yujyate --t. [692] saṃyukta- -- t. [693] -kṣāvasitaḥ -- t. [694] tṛṣā- [695] asaṃkirnna(ṇṇa)vastupratibhāsitayā [696] anyajṭānam [697] asaṃkīrṇatvābhāve [698] anyatvāyogāt [699] p. 172,22 nāstītājñāna- [700] p. 178,23; p. 180,17 [701] p. 172,22 [702] pramātuḥ [703] ghaṭa- [704] bhūtala- [705] ghaṭa- [706] p. 189,24f. [707] tathātvāpra- -- t. [708] -svabhāvasya pratyakṣāṃśāṃ -- t. [709] tadarthāvyavacchedād iti samāsadvayena cā(vyā)caṣṭe [710] prakārā(ra)- [711] aneneti śeṣaḥ [712] dravyānta- -- t. iti sūcayati [713] gha- [714] sā tannibandhanāt prati- -- t. [715] p. 178,14 [716] p. 178,15 [717] -bhāvaviṣayāyāḥ -- t. [718] pratītijanmakāla eva -- t. [719] rūpasyā 'bhāvaṃ -- t [720] jñāpanāt -- t. [721] -sya na sādhanam -- t. [722] -tayā na sā- -- t. [723] bhūtala- [724] anyabhāvo 'nupalambhena siddho yaḥ sa katham anupalabdhiḥ? ity āha

[section: 3. anupalabdhiṃ tridhā vibhajya tadvivecanam |]

tad evam anupalabdher aśeṣavipratipattinirākaraṇena svarūpam avasthāpya prabhedanirddeśārtham āha -- seyaṃyatoktātridhā'nupalabdhiḥ | katham? | siddhe tatprasādhakena pramāṇena kāryakāraṇabhāve sati kāraṇasyānupalabdhiḥ | kīdṛśasya? | siddhābhāvasya | tathā, vyāpyavyāpakabhāvasiddhau satyāṃ tatprasādhanapramāṇabalenaiva siddhābhāvasyaiva vyāpakasya nānyasya vyāpakānupalabdher evāsiddhatāprasaṅgād | yathoktā svabhāvānupalabdhiś ceti | evaṃ trividhā 'nupalabdhiḥ | kathaṃ punaḥ kāraṇavyāpakayor abhāvavyavahāraḥ sidhyati yatas tayoḥ siddhābhāvatocyata [t. 353b.] ity āha -- tatra kāraṇavyāpakayor api na kevalaṃ yasya sākṣād abhāvavyavahāraḥ sādhyate | svabhāvānupalabdhau svabhāvasyāsadvyavahārasya siddhir anyasya tadviviktasya bhāvasiddhir yā saivāsadvyavahārasiddhihetutvād evam ucyate | [s. 192a.] sa kāraṇavyāpakābhāvaḥ tathāsiddho 'nyabhāvasiddhyā pratyakṣarūpayā siddho 'bhāvavyavahāraḥ kāryavyāpyayoḥ pratiṣedhyayoḥ | yadā 'nayor virūpaviṣayatayā {p. 203.1} saviśeṣāṇām upalabdhir na sidhyati tadā'bhāvam abhāvavyavahāraṃvāsādhayati | samuccayārtho vāśabdaḥ | atha kiṃ svabhāvānupalabdhāv apy abhāvo liṅgatayā sādhyata ity āha -- svabhāvānupalabdhau tu ityādi | abhāvavyavahāra eva, nābhāvo 'pi tasya pratyakṣasiddhatvāt | atra parasya vacanāvakāśam āśaṅkyāha -- yadi tarhi kāraṇavyāpakau siddho 'sadvyavahāro yayoḥ tau santau | kena? | tadanyasya karaṇavyāpakaviviktasya bhāvasya siddhir yā pratyakṣātmikā tadrūpayā 'nupalabdhyā, anyasya kāryasya vyāpyasya vā 'bhāvam abhāvavyavahāraṃ ca

sādhayataḥ | sā cānyabhāvopalabdhis tayoḥ kāraṇavyāpakayor upalabdhilakṣaṇaprāptāv eva satyām asadvyavahārasya sādhikā nānyathā ity evam iṣyamāṇe [t. 354a.][s. 192b.] sati kathaṃ tayoḥ kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ parokṣe 'rthe viṣaye prayogaḥ | yadā kāryasvabhāvahetvor vyatirekaprayogaḥ kriyate -- yatra yatrāgnir nāsti tatra tatra dhūmo 'pi nāsti, tathā yatra yatra vṛkṣo nāsti kṣaṇikatā vā tatra tatra śiṃśapā nāsti sattvaṃ vā ity aśeṣapadārthaparigraheṇa vyatirekaprayoge sati | na hi tadāgnivṛkṣavyatiriktāḥ sarve 'rthāḥ pratyakṣatā(kṣā) akṣaṇikatā vā | tataś ca kathaṃ tadviviktopalabdhilakṣaṇānupalabdhiḥ[725]pratiyogino nopalabdhilakṣaṇaprāptatā siddhā? | tathā ca katham aśeṣopasaṃhāreṇa vyāptyā kāryasvabhāvahetvor vyatirekaḥ sidhyet? | tadasiddhau vā katham anayor ggamakatvam? | tasmāt kvacid adarśanamātrād eva vyatireka eṣṭavyaḥ, kvacic ca darśanamātrād anvayaḥ | tathā ca pratibandhaghoṣaṇā 'narthiketi manyate paraḥ | siddhāntavādy āha -- naiva parokṣe 'rthe kāraṇavyāpakānupalabdhyoḥ prayogo [s. 193.a] vyatirekopadarśanakāle pramāṇatayā kāraṇasya vyāpakasya vā 'nupalabdhiḥ pramāṇabhūtā naiva prayujyate | kasmāt? | liṅgasya kāraṇavyāpakānupalabdhilakṣaṇasya tadabhāvalakṣaṇasya vā aniścayāt tadanupalabdhyoḥ sandeharūpatvāt tadabhāvasya ca [t. 354b.] sandigdhatvāt | kathaṃ tarhi tadā 'nayoḥ prayoga iṣyate? ity āha -- kevalam ityādi | kāraṇavyāpakayor hi {p. 204.1} kāryakāraṇabhāvaprasādhakena pūrvoktena pramāṇena vyāpyavyāpakabhāvasādhakena ca tadutpattilakṣaṇe tādātmyalakṣaṇe

ca sambandhe sādhite siddhasambandhayor yady abhāvo yatra yatrābhāvaḥ syāt parasyāpi kāryasya vyāpyasya vā 'vaśyaṃ niyamenābhāvo 'nyathā 'hetukatvaprasaṅgāt, niḥsvabhāvatāprasaṅgāc ca | taddvāreṇa pratibandhaprasādhake pramāṇe smṛtiḥ kathaṃ nāma syād ity etasyārthasya darśanārtham ete kāraṇavyāpakānupalabdhī prayujyeta iti | darśanādarśanabalena tu sādhane yatraivaikadarśane paro dṛṣṭo 'darśane vā na dṛṣṭaḥ tatraiva tasya bhāvo 'bhāvo vā bhavatu sarvatra tu kasmād bhavati? | na hy apratibaddhātmanāṃ gavāśvādīnāṃ kvacit tathābhāvadarśane 'pi sarvatra tathābhāvo bhavati, puruṣasya tu sarvadā kvacid ekabhāvābhāvayor aparasya [s. 193b.] bhāvābhāvadarśanaṃ yadṛcchāsaṃvādaḥ sambhāvyeta asati pratibandhe | tathā cāha -- deśādibhedādṛṛṣyante bhinnādravyeṣuśaktayaḥ| pramāṇasiddhe saty avaśyam eva yatra yatra kāryaṃ tatra tatra kāraṇam, yatra yatra tadabhāvaḥ tatra tatra ca kāryasyāpy abhāvo 'nyathā kāraṇam antareṇa kāryasya bhāve tasyāhetutaiva syāt | tataś ca nityaṃ sattvādiprasaṅgaḥ | tathā yatra yatra yatsvabhāvas tatra tatra tadbhāvaḥ[726]anyathā tasya nairātmyam eva syād iti vyāptyaivānvayavyatirekopadarśane pratibandhaḥ khyāpayituṃ śakyate nānyatheti prāg eva vistarato vipañcitam |

__________notes__________

[725] agnivṛkṣa- [726] tatsvabhāvaḥ -- t.

[ section: 4. hetos trairūpyatraividhyayor hetvābhāsatvasya copasaṃhāraḥ |]

evaṃ kāraysvabhāvānupalabdhilakṣaṇe eva pakṣadharme tatsādhakapramāṇasadbhāvād anvayavyatirekasadbhāvo nānyatreti pratipādyopasaṃharann {p. 205.1} āha -- iti eṣa eva [s. 194a.] svabhāvakāryānupalabdhilakṣaṇaḥ pakṣadharmo 'nvayavyatirekavān pratibandhasadbhāvāt[727]| yataś cānvayavyatirekavān pratibandhaprasādhakapramāṇasadbhāvād uktena nyāyena iti tasmāt tadaṃśena vyāpto 'nvayavyatirekaniścayenaiva tadaṃśavyāpter niścayād yathoktaṃ prāk, [t. 355b.] tataś ca tadaṃśavyāptivacanāt trilakṣaṇa eva trirūpa eva trividha eva hetur ggamako nānyalakṣaṇo 'nyo vā yathoktatrairūpyasadbhāve rūpāntarasya vaiyarthyāt yathoktatrairūpyābhāve ca rūpāntarakalpanāyām apy avyabhicārābhāvenāgamakatvāt | kasmāt trilakṣāṇa eva trividha eva hetur ggamako nānyalakṣaṇo 'nyo veti darśayati svasādhyadharmāvyabhicārād iti trilakṣaṇasyaiva svasādhyadharmāvyabhicārāt | svasādhyadharmāvyabhicāra eva ca gamakatvam iti rūpāntarakalpanā vyarthā | pratibandhanibandhanānvayavyatirekāpagame ca rūpāntarakalpanāyām api svasādhyadharmāvyabhicārābhāvāt | tad anena `tridhaiva sa` ity asya trilakṣaṇa eva sa hetur avinābhāvasya svasādhyadharmāvyabhicārasya niyamād avaśyan tayā sadbhāvāt [s. 194b.] pratibandhanimittatadaṃśavyāptyanabhyupage(game) ca rūpāntarakalpanāyām api hetvābhāsās tato 'pare yathoktatrilakṣaṇād apare rūpāntarayogitayā vikalpyamānā hetvābhāsā [t. 356a.] avinābhāvasya svasādhyadharmāvyabhicārasya teṣv abhāvād ity aparo 'rtho darśita iti | __________notes__________

[727] -sadbhāvāt asyaiva svabhāvakāryānupalabdhilakṣaṇāśraya(ṇās pada)tvāt -- t.

[ section: 5. hetulakṣaṇe 'dhikarūpavādināṃ nirāsaḥ |]

yaduktaṃ `trilakṣaṇa eva hetur nānyalakṣaṇaḥ` iti tatra pareṣāṃ vipratipattiṃ darśayann āha -- ṣaḍlakṣaṇo hetur ity aparenaiyāyika-mīmāṃsakādayo manyante | kāni punaḥ ṣaḍrūpāṇi hetos tair iṣyaṃte? ity āha -- trīṇi caitāni pakṣadharmānvayavyatirekākhyāni | tathā 'bādhitaviṣayatvaṃ caturthaṃ rūpam | abādhitaḥ pramāṇenānirākṛto viṣayaḥ sādhyadharmalakṣaṇo yasya sa tathoktaḥ tasya bhāvaḥ tattvam aparaṃ rūpam | tathā vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ rūpāntaraṃ, ekā saṃkhyā yasya {p. 206.1} hetudravyasya tadekasaṃkhyaṃ vivakṣitam ekasaṃkhyaṃ hetudravyam āśrayatvena yasya hetusāmānyasya tadvivakṣitaikasaṃkhyaṃ tadbhāvo 'paraṃ rūpam | yady ekasaṃkhyāvyavacchinnāyāṃ pratiheturahitāyāṃ hetuvyaktau hetutvaṃ bhavati tadā gamakatvaṃ na tu pratihetusahitāyām api dvisaṃkhyāyuktāyām iti[728]| [s. 195a.] yadi viruddhāvyabhicāryaparaṃ hetvantaraṃ nopadarśyata iti yāvat | tathā jñānatvaṃ ca jñānaviṣayatvaṃ ca | na hy ajñāto hetuḥ svasattāmātreṇa gamako yuktaḥ [t. 356b.] iti | tatraiteṣu rūpāntareṣu yad etad abādhitaviṣayatvaṃ nāma tat tāvat pratibandhanibandhanānvayavyatirekātmakā 'vinābhāvasambhave sati tataḥ pṛthag anyallakṣaṇaṃ na bhavati | tadātmakaṃ tu tadvacanenaivoktam iti na vaktavyam iti | kasmāt pṛthag lakṣaṇaṃ na bhavati? bādhāyā avinābhāvasya ca virodhād iti | tathā hi -- saty apy avinābhāve yathokte bādhāsambhavaṃ manyamānair abādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaram ucyate | sā ceyaṃ tatsambhāvanā na sambhavati, bādhāyā avinābhāvena virodhāt sahānavasthānalakṣaṇāt | tam eva virodhaṃ sādhayann āha --

avinābhāvo hi ityādi | saty eva hi sādhyadharme bhāvo hetor avinābhāva ucyate | pramāṇabādhā tu tasminnasati | yadi hi saty eva tasmiṃs tadabhāvaviṣayaṃ pramāṇaṃ pravartteta tadā 'sya bhrāntatvād apramāṇataiva syāt iti kuto bādhā? | tataḥ sa hetuḥ tallakṣaṇaḥ sādhyāvinābhāvī dharmiṇi syāt | atra ca sādhyadharmaḥkathaṃna bhavet? yato [s. 195b.] bādhāvakāśaḥ syāt | tasmād avinābhāvasya pramāṇabādhāyāś ca sahānavasthānam avinābhāvenopasthāpitasya dharmiṇi sādhyadharmabhāvasya pramāṇabādhopasthāpitasya ca tadabhāvasya parasparaparihārasthitilakṣaṇatayā virodhenaikatra dharmiṇy asambhavād iti | tam eva virodhaṃ saṣṭīkartuṃ paropahāsavyājenāha -- pratyakṣānumāne hi ityādi | sādhyadharmaṃ hi bādhamāne pratyakṣānumāne, taṃgrīvāyāṃgṛhītvā [t. 357a.] dharmiṇaḥ svāśrayāt niṣkāsayataḥ[729]| tasmiṃś ca sādhyadharme saty eva tadavinābhāvitvād dhetur bhavaṃs taṃ {p. 207.1} sādhyadharmaṃ niṣkāsyamānaṃ gale gṛhītvā haṭhāt tatraiva dharmiṇyavasthāpayatīti paraṃ prakṛṣṭaṃ vata bhāvānāṃ sādhyadharmalakṣaṇānāmasvāsthyaṃ vartate | tathā hi -- yantradvayaniyantritānāṃ nirucchvāsitayā maraṇam eva prāptam iti | paro bādhā 'vinābhāvayor viṣayabhedād avirodhaṃ darśayann āha -- anyatra sādhyadharmiṇaṃ parihṛtya dṛṣṭāntadharmiṇi sādhyadharmeṇāvinābhāvī hetur na punaḥ sādhyadharmiṇy eva | tataḥ [s. 196-7a.] kuto bādhā 'vinābhāvayor virodho 'nyatra bādhayā sādhyadharmābhāvasādhanād anyatra ca hetunā tadbhāvasādhanāt | tathā caivaṃvidhe saty api avinābhāve bādhāsambhavād abādhitaviṣayatvasya rūpāntarasya

sambhava iti | evaṃvidhāvinābhāvopagame saty apy abādhitaviṣayatvādike rūpantare hetvābhāsās tato 'pare rūpāntarasambhavina ity āpāditāṃ hetvābhāsatāṃ vivarītuṃ paropahāsapūrvakam āha -- tat kim ayaṃ sādhyadharmī tapasvī varākaḥ śaḍḍh(ṇḍha)m udvāhya tasmin sādhyadharmasādhanaśāktivikalaṃ [t. 357b.] hetuṃ pariṇāyya sādhyadharmalakṣaṇaṃ putraṃmṛgayate? | etad eva vyanakti -- yasya hetor ddharmiṇy asaty api sādhyadharme bhāva iṣyate, sādhyadharmiṇo 'nyatrāvinābhāvopagamāt | taṃ tathāvidhaṃ sādhyadharmiṇy upadarśya kathaṃ dharmī sādhyadharmavān ity ucyate? | na hy 'mbhastvasya[730]samudre[731]lavaṇatvenāvinābhave 'pi tadvyatirikte 'mbhasi lavaṇatayā sādhyatveneṣṭe 'mbhastvabhāve 'pi lavaṇatvasiddhir iti | parasya vacanāvakāśam āśaṅkhyāha -- ata eva ityādi | etad eva vivṛnoti -- syād etad bhavato matam | yata eva hetur anyathā 'pi sādhyadharmam antareṇāpi dharmiṇi bhaved ambhastvādiṣu tathādarśanāt, sādhyadharmiparihāreṇa cāvinābhāopagamāt ata eva kāraṇāt pramāṇābhyām abādhitadharmā dharmīty ucyate | yadi {p. 108.1} pratyakṣānumānābhyāṃ sādhyadharmiṇi [s. 196-7b.] hetor viṣayaḥ sādhyadharmo na bādhyate yathā 'mbhastvasya lavaṇatvam, tadā tasya gamakatvam, nānyatheti | tato 'nyatrāvinābhāvamātreṇa sādhyasiddher anabhyupagamāt na yathokto doṣa iti | siddhāntavādy āha -- tat kim idānīṃ [t. 358a.] yadā hetor dharmiṇy avinābhāvitānabhyupagamāt sādhyasiddher abhāvāt tatsiddhaye rūpāntaram abādhitaviṣayatvam ucyate tadā hetor na kiñcit sāmarthyam | kasmāt? abādhayaiva hetum antareṇāpi

sādhyasiddheḥ akiñcitkara eva hetuḥ | tathā hy atra kalpanādvaiyam -- bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvo niyato vā syād? aniyato vā? | tatra yadi pūrvo vikalpas tadā sādhyābhāvo hi bādhakapramāṇasya vṛttau niyataḥ, tadaiva bhāvāt tadabhāve cābhāvād iti | tasmād abādhāyāṃ bādhakapramāṇavṛttyabhāve tanniyatasya sādhyābhāvasyāpy abhāvāt sādhyasiddheḥ bhavaty eveti vyartha eva hetur iti nopanyasanīya eva | tataḥ kasyābādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaraṇ bhavet? | syān matam -- mā bhūd bādhakapramāṇavṛttyabhāve hetoḥ sāmarthyam, yadā tu sādhyasya bādhakaṃ pramāṇaṃ dharmiṇi varttate tadā hetoḥ sādhyasādhane sāmarthyaṃ bhaviṣyatīty ata [s. 198a.] āha -- bādhāyām api iti | yadi bādhakaṃ pramāṇaṃ varttate tadā tena sādhyābhāvasya dharmiṇi sādhanāt punar brahnaṇāpi tadbhāvasya karttum aśakyatvāt kim aṅga punaḥ śaṣṭhena hetuneti[732]kutaḥ sādhanasya hetoḥ sāmarthyam? | ata [t. 358b.] eva hi bhavadbhir abādhitaviṣayatvaṃ rūpāntaram ucyata iti | atha bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvo na niyataḥ tadabhāve 'pibhāvād iti dvitīyaḥ pakṣa iṣyate tad apy abādhāyāḥ sāmarthyaviraha iti darśayann āha -- aniyame bādhakapramāṇavṛttau sādhyābhāvasyeṣyamāṇe satīdam āpatitam | na ca -- bādhakaṃ pramāṇaṃ syāt sādhyābhāvasya ca sambhavaḥ iti na sādhyasādhane sāmarthyam abādhāyāḥ satyām api sādhyābhāvasya smbhavād iti tadyogino 'pi hetvābhāsataiveti | yad uktam -- abādhayaiva sādhyasiddher vyartho hetuḥ iti tatrānyathārtham abādhāyā darśayan hetusāmarthyaṃ pratipādayann āhaparaḥ-- na bādhāyā abhāvo samābādhā

'bhimatā | kiṃ tarhi? | bādhāyā anupalabdhiḥ | sā ca tadanupalabdhiḥ puruṣasya śaktivaikalyāt kvacid deśādau bādhāyā sambhave 'pi syāt | tato bādhā 'nupalabdhimātreṇa sadhyasiddher abhāvāt tatsiddhye 'vaśyaṃ [s. 198b.] hetur abhidhānīya iti sa hetuprayogasya viṣayaḥ. tadā hi hetuḥ svasādhyaṃ sādhayan katham asamarthaḥ syād iti. siddhāntavādy āha -- kiṃ nu vai hetur bādhāyā yā upalabdhis tasyāḥ bibheti na punar bbādhāyā yena bādhāṃ sambhavantīm apy anādṛtya tadanupalabdhau satyāṃ prayoktavya iṣṭo bhavataḥ | kadācitparo brūyāt -- kiṃ kariṣyati vidyamānā'pi bādhā tapasvinī, [t. 359a.] tadupalabdhir eva rākṣasī | tasmāt tata eva hetor bhayaṃ tadabhāve hetuḥ prayoktavya evety ata āha -- sa tarhi ityādi | evaṃ tarhi paramārthena bādhā kim asti nāstīty etadanapekṣya bādhāyā anupalabdhau satyāṃ prayoktavya iti kākvā pṛcchati | kadācit paro brūyāt -- uktam evaitat kim arthaṃ pṛccyate? ity āha -- kim arthaṃprayujyata iti | bādhā 'nupalambhe 'pi tatsambhave sādhyasdhanāyogād ity abhiprāyaḥ | paro 'navagatābhiprāya āha -- sādhyasiddhyartham iti bādhakapratyayābhāve prāmāṇyasyeṣṭatvāt tataḥ sādhyasiddhir avirūddhaiveti manyate | siddhāntavādī satyāṃ bādhāyāṃ tadanupalambhe 'pi sādhyasiddhim asambhāvayan pṛcchati sa kiṃkvacid ityādi | kiṃ [s. 199a.] punar asau hetuḥ satyām api bādhāyāṃ sādhyaṃ sādhayed iti sambhavyate bhavatā yenāsyā bādhāyā abhāva viniścayaṃ prati yatno na kriyate hetuś ca prayujyata iti | evam etat iti cet; tathā satyām api bādhāyāṃ sādhyasādhanasāmarthyopagame saty

abādhitaviṣayatvaṃ na bhavati | kiṃ kāraṇam? | bādhāyām api satyām asya hetoḥ sāmarthyāt sāmarthyopagamāt | tad dhi hetor lakṣaṇam ucyate yena vinā sādhyaṃ na sādhayed iti | {p. 210.1} syan matam -- anupalabhyamānabādhatvaṃ hetulakṣaṇaṃ [t. 359b.] paramārthena, nābādhitaviṣayatvam ity ata āha -- tathāca ityādi | evaṃ sati bādhāyāḥ sadbhāvasambhave 'pi tām abhyupagamya tadanupalambhamātreṇa hetoḥ prayogaḥ prāptaḥ | yadi hi bādhām abhyupagamya hetuprayogo nābhimataḥ syāt tadā 'nupalambhamātreṇa bādhāyāṃ saṃśayāt -- satām api keśāñcit kathañcidanupalambhasambhavāt -- saṃśayitasya hetuprayoge pravṛttir eva na yujyeta | tasmād yo yatsaṃśaye 'pi pravartate sa tasya bhāvapakṣam abhyupetyaiva pravarttate | tathā ca yathā bādhānupalabdhau tām abhyupagamya hetuḥ prayujyate tathā tadupalabdhāv api prayujyatām, bādhāyāḥ sadbhāvābhyupagame sati tadupalambhānupalambhayor viśeṣābhāvād iti nānupalabhyamānabādhatvam api [s. 199b.] hetulakṣaṇaṃ yujyata iti kuto bādhakapratyayavirahe 'py asati pratibandhe prāmāṇyasya sambhava iti | parasya vacanāvakāśam āśaṅkhyāha -- na bādhāyām ityādi | naiva hi bādhāyāṃ satyāṃ hetoḥ sāmarthyam iṣyate tat kathaṃ tadupalambhe 'pi prayogaḥ syāt? | siddhāntavādy āha -- yady evaṃ bādhāyāṃ satyāṃ hetur asamartho yadīṣyate tadā 'nirṇīto adhāyā asaṃbhavo yasya hetoḥ sa tathāvidhaḥ prayogaṃbādhā 'nupalambhamātreṇa nārhati | kiṃ kāraṇam? | mā bhūd bādhāyāḥ sambhasvapakṣe prayuktasyāpi hetoḥ sādhyasiddhau asāmarthyam iti[733]| [t. 360a.] pūrvapakṣavādy āha --

bādhānupalambhe sati bādhāyā ābhāvāt[734]sadupalambhakapratyayābhāve[735]saty avaśyam arthānām asattvād dhetoḥ sāmathyam iti cen manyase siddhāntavādy āha -- kim upalambho bādhām ityādi | upalambho hy arthānāṃ kāryaṃ, na ca kāryaṃ kāraṇaṃ vyāpnoti | na hy 'vaśyaṃ kāraṇāni kāryavanti bhavanti, pratibandhavaikalyasambhavāt[736]| tat katham avyāpakasyopalambhasya nivṛttau bādhāyā nivṛttiḥ?, yato hetor bbādhāyāḥ sambhavakṛtam asāmarthyaṃ na sambhaved iti | etac ca parair apīṣyata eva; [s. 200a.] pramāṇatayopagatasyāpy udayakāle 'nupalabdhabādhasya {p. 211.1} kālāntareṇa bādhakapratyayotpāde saty aprāmāṇyopagamāt | athāvyāpakasyāpy upalambhasya ivṛttau bādhā nivarttate -- nivarttate hi mithyātvaṃdośājānādayatnataḥ|| [ślv sū 2.52] iti anenaiva nyāyena jñānanivṛttyā bādhānivṛtter ity āha -- tathāpi vyartho hetuḥ | kutaḥ? | bādhānupalambhād eva hetupayogarahitāt sādhyasiddheḥ | kiṃ kāraṇam? | anupalambhe bādhāyā asambhavāt | tathā hi -- yatra bādhāyā anupalambhas tatra paramārthata eva sā na vidyata iti manyase | yatra cāsau paramārthato nāsti, tatra sādhyadharmasyābhāvo 'pi paramārthenaiva [t. 360b.] nāsti, anyathā paramārthena bādhāyā abhāvāyogāt. tataś ca sādhyadharmasyābhāvābhāve sati bhāva iti bhavanmatya sādhyapratīter vyarthatā hetor iti. atha mā bhūd yuktivirodha iti nopalambhanivṛttau bādhānivṛttir iṣyate, tatrāha -- upalambhasya nivṛttāv api satyāṃ bādhāyā anivṛttāv iṣyamāṇāyāṃ tadavasthaṃ hetor asāmarthyam yadavasthaṃ bādhopalambha iti hetor aprayoga iti

kasyābādhitaviṣayatvaṃ [s. 200b.] rūpāntaraṃ syāt? | etad evopasaṃharann āha -- tasmāt svasādhya ityādi. yata evaṃ vyāptya hetoḥ sarvatra sādhyenāvinābhāvābhyupagame bahirvyāptaviṣayamāṇāyāṃ vaiyarthyaṃ hetuprayogasyāpadyate tasmāt svasādhyabhāvābhāvābhyāṃanyathā'pi svasādhyabhāve 'py abhavan na 'bhāve 'pi ca bhavan hetur dharmiṇi kiñcit sādhyaṃ na bhāvayati na sādhayati na vibhāvayati tadviparītaṃ na niṣedhayati iti tasya vidhipratiṣedhāvakurvata upakṣepaḥ prayogo na samarthaḥ ity avaśyaṃ hetuprayogam icchatā svasādhyāvinābhāvaḥ sarvatra hetor abhyupagantavyaḥ | sa ca pratibandhanibandhanaḥ | eṣa ca darśanādarśanamātrāyatto yathoktaṃ prak | tasmiṃś cābhyupagate bādhāvinābhāvayor virodhaḥ [t. 361a.] siddha ity upasaṃharann āha -- tan na ityādi | yata evaṃ tena kāraṇenābādhā rūpāntaraṃ na bhavati | yadi nāma bādhāvinābhāvayoḥ sahāvasthānābhāvād avinābhāve {p. 212.1} saty abādhā gamyate rūpāntaraṃ tu kim iti na bhavati? iti, ata āha -- tan nāma ityādi | tad dhi tasmād viśeṣaṇāntaraṃ bhaved vastusthitayā | [s. 201a.] lakṣaṇakāraiś ca rūpāntaratvenopādānam arhati yasya viśeṣaṇasya bhave 'pi yasyāparasyābhāvaḥ syāt | yataḥ svabhāve vyabhicāre ca viśeṣaṇaviśeśyabhāvo na sambhava eva kevale | udāharaṇam āha -- tad yathā ityādi | saty api hi śrāvaṇatvādeḥ sapakṣe bhāvo nāsti | saty api ca cākśuṣatvādeḥ sapakṣe bhāve sādhyadharmiṇi śabde sambandho nāsti | tato 'nyoḥ sambavavyabhicārayor bhāvād viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo lakṣaṇāntaratvena copādānam[737]| ihā 'py evaṃ bhaviṣyatīti ced āha --

na caitad anantaroditam abādhāyā avinābhāve sati sambhavati | saty avinābhāve niyamenābādhāyāḥ sambhavād vyabhicārābhāvāt kuto viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo lakṣaṇāntaratvena copādānam[738]arhati? iti na hetoḥ sādhyāvinābhāvino viruddhasya ca sādhyaviparyayāvinābhāvino viṣaye bādhā sambhavati | uktena prakāreṇa viparyaye samyagghetur evāviṣaye tu prayogād dhetvābhāsa ucyate | yata evam iti tasmān na tadabhāvo bādhāvirahaḥ [t. 361b.] pṛthagavinābhāvād anvayavyatirekātmano 'nayor hetuviruddhayor lakṣaṇāntaratvena vācyaḥ, [s. 201b.] vyabhicārābhāvena rūpāntaratvāyogāt | yataś cāvinābhāve sati bādhā na sambhavati virodhāt, tasmād dhetor yathoktalakṣaṇasya prayoge sati gamyārthāyā api pratijñāyā doṣāṇāṃ pratyakṣaviruddhādīnāṃ sambhavo nāsti, hetulakṣaṇenaiva teṣāṃ nirastatvāt | tat kathaṃ bādhāviraho heto rūpāntaram ucyate? asambhavināṃ ca teṣāṃ upavarṇanaṃ niṣphalam ity ākūtam[739]| kevalāyāḥ prayoge 'sti sambhava iti cet, āha -- nāpi ityādi | hetuprayoge hy asati kevalā pratijñaiva na prayujyate, hetuviṣayatvena tadabhyupagamāt | tataś caśāstrakārair na pratijñādoṣāḥ pratyakṣaviruddhādayo vācyā iti |diṅnāgapādais tu {p. 213.1} sādhyāsādhyaviparyayeṇa[740]vipratipattidarśanād aprayogārhasyāpi pakṣasya lakṣaṇavidhāne nyāyaprāptam evāpakṣatva na ni(-tvaṃ ni)rākṛtapadena pramāṇaviruddhasyākhyānam, na tv atiprasaktaṃ pakṣalakṣaṇam vyavacchinnam, sandigdhasyaiva sādhyatvāt, pramāṇabādhite sādhakapramāṇāvṛtter iti | tad evam abādhitaviṣayatvaṃ nirākṛtya rūpāntaraṃ nirākurvann āha -- etena

avinābhāve sati bādhāyā [t. 362a.] asambhavadarśanena ekasaṃkhyāvivakṣā'pi viruddhāvyabhicāridoṣavipakṣeṇocyamānā pratyuktā pratyākhyātā | paraḥpṛcchati -- katham iti kena prakāreṇa -- yathā bādhāvinābhāvayoḥ sahānavasthānaṃ tathā pratihetvavinābhāvayor api?, yenaikasaṃkhyāvivakṣā tadvad eva pratyākhyāyeta iti | siddhāntavādī sāmyaṃ darśayann[741]āha -- eka ityādi | eko hi hetur lakṣaṇayuktaḥ | svasādhyāvyabhicārī kathaṃ bhavati? | yadi svasādhyabhāva eva bhavet, anyathā tallakṣaṇam avinābhāvo nāma hīyeta | atraiva dharmiṇi sa tallakṣaṇa eko bhavati tatraiva dharmiṇi tasmād anyo 'pi pratihetur viruddhastena hetulakṣaṇayuktaḥ kathaṃ bhavati? | ekasya hetor yat sādhyaṃ[742]tadbādhakasya tadviruddhasyāparasya dharmasya bhāva eva nābhāve bhāvād avinābhāvād iti bādhayā samānaṃ bādhāsambhavena samānaḥ pratihetur iti [s. 202b.] nirasta iti | atraiva dūṣaṇāntaram abhidhātuṃ vikalpayann āha -- api ca ityādi | `vastutaḥ` paramārthato yasya pratihetur na sambhavati -- kim asau samyagjñānasya viparyayasya vopanyastasādhyaviparītajñānasya vā hetur iṣṭo [t. 362b.] yato vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ tallakṣaṇam ucyate, āhosvid yasya pratihetus tatsādhyaviparītasādhako na pradarśitaḥ paramārthataḥ sann apīti | paro doṣam apaśyann āha -- kiñcataḥ ityādi | yadi nāma pūrvo vikalpa uttaro vā tataḥ ko doṣaḥ? iti[743]| {p. 214.1} siddhāntavādy āha -- yady asambhavan pratihetur yasya sa samyagjñānādihetur iṣyate, tadā 'lakṣaṇam etad vivakṣitaikasaṃkhyatvam | kasmāt? aśakyo niścayo yasya vastuto

'sambhavat pratihetutvasya sa tathoktaḥ | paramatāpekṣayā caitad ucyate | paro hi darśanādarśanābhyām asaty api pratibandhe 'vinābhāvam icchati | paro hi darśanādarśanābhyām asaty api pratibandhe 'vinābhāvam icchati | tatas tasya pratihetor evaṃvidhasya sambhavo 'sti | sa cānupalabhyamāno 'pi kadācit syād iti vastutas tadabhāvo niścīyate | pratibandhanibandhanāvinābhāvavādināṃ tv asmākaṃ [s. 203a.] pratihetvasambhavaḥ suniścita eva | na hi tādātmyatadutpattilakṣaṇe pratibandhe pramāṇataḥ siddhe tannimittāvinābhāvitayā ekena hetuna svasādhye sādhite punas tatraiva dharmiṇi tallakṣaṇasya [t. 363a.] tadviruddhārthasādhakasya pratihetoḥ sambhavaḥ śaṅkhyate, bhāvānāṃ viruddhasvabhāvadvayāyogād, viruddhadharmasādhakasambhave ca tasyaiva svasādhyāvinābhāvinaḥ prathamasya tatra pramāṇato bhāvasiddhyayogād iti | syān matam -- yadi nāma prastutaḥ pratihetvasambhavo 'smābhir niścetum aśakyas tathāpy asambhavat pratihetutvaṃ vivakṣittaikasaṃkhyatvapratipāditaṃ hetulakṣaṇaṃ kasmān na bhavati? ity āha -- na hy aniścitātmanaḥ ityādi | pratipādako yo dharmo hetos tasyāniścitasvabhāvasya yasmāt tallakṣaṇatvaṃ pratipādakadharmatā na bhavati | yathā saṃdigdhasya pakṣadharmatvasyeti pūrvakasya sādhanam | nāpi sandigdhaṃ lakṣaṇaṃ yasya sa hetur bhavatīti na kaściddhetur bhaved iti hetvabhāvo [s. 203b.] vā ity asya samarthanam | tataś ca hetvābhāsās tato 'pi ity atrāpi yojitam iti | syān matam -- yasya pratiyogī dṛśyate tasyaiva pratihetubhāvāt ahetutvaṃ bhavatu, yasya tu pratiyogī hetur na

dṛśyate sa vastuta evāsambhavat pratihetuḥ | na hi tatra vastutaḥ pratihetusambhavaḥ śaṅkyate, bādhakapratyayam antareṇa bādhāśaṅkāyā ayogāt | tad uktam -- bādhājñāne tv anutpanne nāśaṅkāniṣpramāṇikā iti | {p. 215.1} ata āha -- tulye lakṣaṇe hi ityādi | śaṅyamānapratihetunā tulyaṃ lakṣaṇaṃ darśanādarśanamātranimittāvinābhāvarūpaṃ yasya tasmin dṛṣṭaḥ pratiyoginaḥ [t. 363b.] pratihetor bbādhakasya sambhava sa yeśām api tattulyalakṣaṇānāṃ pratiyogī na dṛśyate teṣv api śaṅkāṃ pratihetusambhavaviṣayām utpādayati | kiṃ kāraṇam? | adṛṣṭapratiyogino dṛṣṭapratiyogino viśeṣābhāvāt | na hi tasyetareṇa kaścidviśeṣo 'sti, yatas tatsambhavo na śaṅkyeta | puruṣaśaktivaikalyādinā tu tadadarśanaṃ[744]sambhāvyeteti kim ucyate `nāśaṅkā niḥpra(ṣpra)māṇikā` iti | atha viśeṣaḥ pratibandhalakṣaṇo 'vinābhāvaniścāyako dṛṣṭapratihetor adṛṣṭapratiyogina iṣyate yataḥ pratiyogisambhavāśaṅkā 'stam upaiti | [s. 204a.] tadā sati vā viśeṣe sa viśeṣo hetor lakṣaṇam | kiṃ kāraṇam? | yatas tato viśeṣād dhetur ekāntena niścayena nirastapratipakṣas tathāvidhe dharmiṇi pratihetvasambhavāt svasādhyaṃ niścāyayatīti | yas tathāvidho na bhavati tadviśeṣavirahāt dṛṣṭapratihetuḥ so 'tallakṣaṇo na hetuḥ syāt | tathā ca yadi nāmā 'hetau pratihetur dṛṣṭo, hetoḥ kim āyātam, yena tannivṛttaye tatraikasaṃkhyāvivakśā kriyate, yathoktāvinābhāvavacanenaiva tannivṛtter ity āha -- tathāca hetau tadviśeṣayogini pratihetvasambhave sati vyarthā niṣprayojanam ekasaṃkhyāvivakṣeti | [t. 364a.] yathoktaviśeṣāṅgīkaraṇe tallakṣaṇasya

pratihetor asambhavāt kasyaikasaṃkhyāvivakṣayā vyavacchedaḥ kriyate? yato 'sya kāryakatvaṃ syād iti | viruddhāvyabhicāriṇaś ca hetvābhāsasya vyavacchedārtham ekasaṃkhyāvivakṣā hetulakṣaṇe kriyate | vastuto 'sambhavat pratihetutvasiddhye ca pratibandhalakṣaṇe viśeṣe hetāv iṣyamāṇe viruddhāvyabhicāry api hetvābhāso na [s. 204b.] bhavati | tato vyavacchedyābhāvāt kim ekasaṃkhyāvivakṣayā? iti darśayann āha -- ataḥ pratibandhalakṣaṇaviśeṣopagamāt viruddhāvyabhicāriṇo hetvābhāsasya yallakṣaṇaṃtad dhīyeta na sambhavet | kiṃ punas tadviruddhāvyabhicāriṇo lakṣaṇam? ity āha -- svalakṣaṇa ityādi | hetor yadātmīyaṃ lakṣaṇaṃ tadyuktayor hetvor {p. 216.1}ekatra dharmiṇi virodhena parasparaviruddhasādhyasādhakatvenopanipāte sati viruddhāvyabhicārīti viruddhāvyabhicāriṇo lakṣaṇam | na ca tat pratibandhāṅgīkaraṇe sati sambhavati | na hi tādātmyatadutpattibhyāṃ svasādhyapratibandhavaty ekatra hetau kvaciddharmiṇi saṃbhavati dvitīyas tallakṣaṇas tatraiva hetuḥ sambhavet, [t. 364b.] bhāvānāṃ viruddhasvabhāvadvayāsambhavāt, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | tadavyabhicāriṇo hetor dvitīyasya tatra kutaḥ sambhavāvakāśa iti | nanu yadi tathāvidhaviśeṣasambhave [s. 205a.] sati viruddhāvyabhicārilakṣaṇaṃ hīyate, ekasaṃkhyāvivakṣā vā vyārthā, tathāpi naiva hetvabhāvaprasaṅgaḥ, tat kim uktaṃ hetvabhāvo vety ata āha -- na ca naiva tasya viśeṣasya pratibandhalakṣaṇasya, yato vastuto 'sambhavat pratihetutvaṃ niścīyate | svarūpaṃ tādātmyatadutpattilakṣaṇaṃ nirddeśyate bhavadbhiḥ yathā 'smābhir

nirdiṣṭaṃ ydrūpaṃ pratītya pratipadya pratiyoginaḥ sambhavāsambhavāu utpaśyāmaḥ | yatra sa viśeṣo nāsti tatra pratiyoginaḥ sambhavaḥ kalpita āgamāśraye 'numāne | yatra tv asti sa viśeṣo vastubalapravṛtte 'numāne tatra pratiyogino 'sambhava iti yata evaṃ tasmān nāsty eva bhavatāṃ sa viśeṣaḥ -- bhavadbhir na jñāyata eva sa viśeṣa iti -- tasmāt[745]sarvatra yatrāpi pratiyogī na dṛśyate tatrāpi ṣāṅkyā pratiyogiviṣayayā bhavitavyam | tām eva śaṅkhāṃ draḍhyann āha -- dṛṣṭapratihetor api ityādi | yasyāpi [s. 205b.] hi pratihetur dṛṣṭas tasyāpi prāk pratiyogidarśanād itareṇa sarvakālam adṛṣṭapratiyoginā kaścid viśeṣo lakṣyate [t. 365a.] yaddarśanāj jñāyeta `atra pratiyogī sambhavati nyānyatra` iti darśanādarśanamātranibandhanayor anvayavyatirekayoḥ sarvatra samānatvāt | tathāpi paścāt tatra pratiyogī dṛṣṭa iti sarvatra tattulyalakṣaṇe pratiyogisadbhāvaśaṅkā na vivarttata iti | syān matam -- yeṣu pratiyogī sambhavati teṣvaśyam eva kadācid asāv upalabhyate | yeṣu tu puruṣāyuṣeṇāpi nopalabhyate trṣv asau {p. 217.1} nāsty eva | tataḥ sa tathāvidho hetur bhaviṣyati, tat kathaṃ hetvabhāvo 'smākam? ity ata āha -- na ca ityādi | yeṣām api hi pratihetuḥ sambhavati teṣām api naiva sarvadā tasya pratihetor upalabdhiḥ pratipattṛṛṇām | na hy asarvadarśinām upalabdhiḥ sarvabhāvasattāṃ vyāpnoti, pratibandhavaikalyasadbhāvāt | nanu ca yatra sarvadaiva pratipatrā(ttrā) pratiyogī na dṛśyate tatra tadāśaṅkā [s. 206a.] kathaṃ kriyate? | tathā cāha -- bādha(dhā)jñāne tv anutpanne nāśaṅkāniṣpramāṇikā iti

| tathā 'param -- śiṣyaparamparayākumārilotpādāt prāgdṛṣṭapratiyogiṣūpanyasteṣu, tenaiva prajñātiśayaśāktinā pratihetava utprekṣitāḥ tatas taddarśanāt yāvaj jīvaṃ adṛṣṭapratihetuṣv api tadāśaṅkā nivarttate |tataḥ katham āśaṅkā niṣpramāṇikocyate? | tulyalakṣaṇe hi ityādikam api pratiyogisambhavāśaṅkākāraṇam uktam eva | na ca pratiyogisambhavam āśaṅkamānas tannimittasaṃbhavāt `utprekṣeta hi` ityādyākrośamātrea nivarttayituṃ śakyate | tenāsya[747]pratiyogyāśaṅkāpanodakṣaṃ kiñcit kāraṇam abhidhānīyam yathā 'smābhir abhihitaṃ `svabhāvahetor viparyaye bādhakapramāṇavaśād ātmyaniścaye saty anvayavyatirekayos tatra nirṇaya; [s. 206b.] kāryahetau ca yathoktapratyakṣānupalambhataḥ kāryakāraṇasiddhes tanniścaya` iti | yata evaṃ sarvatra pratiyogyāśaṅkā na nivarttate bhavad darśane tena kāraṇāniścayaḥ pratiyoginaḥ sambhavayoḥ `iha pratiyogī sambhavati iha tu na sambhavati` ity evaṃrūpa iti -- tasmād[748]vastuto 'sambhavat pratihetutvaṃ {p. 218.1} yallakṣaṇam hetoḥ [t. 366a.] tasyāniścitatvād ekasaṃkhyāvivakśāv ādināṃ na kaściddhetuḥ syāt | na hy aniścitalakṣaṇo hetur bhavatīty upasaṃhāra iti | tad evaṃ `kiṃ yo vastuto 'sambhavatpratihetuḥ sa samyagjñānaviparyayahetur iṣṭaḥ` iti amuṃ vikalpaṃ nirākṛtya dvitīyaṃ vikalpaṃ nirācikīrṣur āha -- athāpradarśitapratihetuḥ samyagjñānaviviparyayahetur iṣṭa iti sambandhaḥ | ayaṃ ca pakṣaḥ kiladiṅnāgācāryasyāpy abhimata iti para upadarśayann āha -- yathāha diṅnāgācāryaḥ | kim āha? yadātarhi ityādi | śrāvaṇatvasya hi na kathañcidvyavacchedahetutvam

iti diṅnāgācāryeṇokte pareṇābhihitam -- yadātarhivaiyākāraṇaḥśabdatvaṃsāmānyaviśeṣaṃnityam abhyupagacchati tadā'yaṃśrāvaṇatvalakṣaṇaḥpakṣadharmaḥhetur eva syāt | nityaḥśabdaḥśrāvaṇatvātśabdatvavat ity evaṃ pareṇokte satyācāryeṇoktam -- yady atraśabdākhye dharmiṇy anityatvahetuṃkṛtakatvaprayatnānantarīyakatvādilakṣaṇaṃ kaścidvaiśeṣikādir na darśayet[749] tadā'yam pradarśitapratihetur hetur eva bhavet iti | tad evamācāryāpadaiḥ[750]sākṣitve datte mujam utkṣipya śāstrakāraḥ pūtkurvann[751]āha -- idam idānīm[752]ityādi | yadā hyācāryasyāpy[753]etad abhimatam iti [t. 366b.] kaiścidvyākhyāyate tadidaṃ[754]sumahadvyasanam āyatam -- gurubhir abhihitatvād aprakāśyam, na hi gurūṇāṃ doṣaḥ prakāśayituṃ yuktaḥ, nyāyam anupālayadbhiḥ asaṃvaraṇīyam apracchādanīyam | tat kiṃ gurūn[755]dūṣayāma uta nyāyam apy upekṣāmahe[756]ity ubhayam apy aśakyam[757]iti kaṣṭataraṃvyasanaṃkatham nirvoḍhuṃśakyeta? | na kathaṃcid iti | kaḥ punar atra doṣo yenedaṃ kaṣṭataram ity āha -- sa tāvad ayaṃ śrāvaṇatvalakṣaṇo hetur vastuni śabdādīni svasādhyaṃ tattvam[758]nityatvaṃ tatprakṛtīni tadātmakāni kṛtvā [s. 207b.] tacchrāvaṇatvaṃ pramāṇaṃ yeṣāṃ puruṣāṇāṃmīmāṃsakavaiyākaraṇadīnāṃ tān {p. 219.1} abhyudayena svarggeṇa niḥśreyasena cāpavarggeṇa yojayitvā | tathā hi -- vastutattvaṃ yāvan kleśān na prajahāti tāvat svargamāsādayati, kleśāṃs tu prajahan nirvāṇaparāyaṇo bhavati | athavā śabdanityatvapratītau vedaprāmāṇyāt tadvahitāgnihotrānuṣṭhānāt[759]svarggo vedāntaniṣevaṇād apavarggaḥ | punar uttarakālaṃ

pratibhāvatā[760] prajñājātīyenavaiśeṣikādinā puruṣeṇa hetvantarasya[761] [t. 367a.] pratihetoḥ nidarśanena yad asya nityatvasādhanasāmarthya pratihetvanupadarśane[762]satyāsīt tat tadupadarśanena[763]utkīlitam apanītam iti | tāni vastūni nityatvasampadaḥ pracyāvya, tāṃś ca tatpramāṇakān[764]puruṣān svarggāpavarggasampadaḥ pracyāvya śrāvaṇatvalakṣaṇo hetuḥ śaktivaikalyāt paritrātum aśakto bhraṣṭarājya iva rājā tapovanaṃ gacchati svair eva duścaritair[765]iti kim atra vayaṃ brūmaḥ? | tad evam upahasyaitasmin pakṣe [s. 208a.] doṣam upadarśayann āha -- puruṣapratibhā ityādi | yadā hy apradarśitapratihetur hetur iṣyate tadā puruṣapratibhākṛtaṃ sādhanatvam abhyupagataṃ bhavati | tataś ca vastuto na kiñcit sādhanam asādhanaṃ vā prāptam | tathā hi -- yadā pratihetur nopadarśyate tadā sādhanam, yadā tūpadarśyate tadā na sādhanam iti puruṣapratibhākṛtaṃ sādhanatvam āyātam iti | api ca -- apradarśitapratihetor hetor hetutve 'ṅgīkriyamāṇe vikalpadvayam -- kiṃ paramārthato hetus taddharmabhāvī, utā 'taddharmabhāvīti? | tatrādyaṃ vikalpam adhikṛtyāha -- sa ca hetur yo 'sau prathamaṃ upādīyate | sa yadi svabhāvataḥ eva tasmin sādhyadharme satyeva bhavati ity evaṃśīlo 'smad upavarṇitapratibandhopagamāt [t. 367b.] yadīṣyate tadākatham anyathākriyeta hetvantareṇātaddharmabhāvī kathaṃ kriyate? | na kathañcit | kiṃ kāraṇam? | vastūnāṃ [s. 208b.] hetulakṣaṇānāṃ yaḥ svabhāvaḥ -- `saty eva sādhyadharme bhavanātmakaḥ` -- tadanyathābhāvasya tadviparyayasya abhāvād ubhayoś ca

svasādhyadharmāvinābhāvitve {p. 220.1} svabhāvata eva dharmiṇy ekatra tayor bhāve viruddāv ubhau svabhāvāv ekasya syātām | na caikasya viruddhau svabhāvau sambhavataḥ, viruddhadharmādhyāsena tasyaikatvahāniprasaṅgāt | atha dvitīyo vikalpas tadā ataddharmabhāvīca asaty api sādhyadharme bhavanaśīlaḥ pratibandhānabhyupagamāt katham anyadā'pi apradarśitapratihetvavasthāyām api sādhanaṃkasyacit? | naiva tadāpi sādhanam, na kevalaṃ pradarśitapratihetvavasthāyām iti | upasaṃharann āha -- tasmāt savabhāvataḥ ityādi | yata evaṃ bhāvānāṃ svabhāvo 'nyathā kartuṃ na śakyate, viruddhobhayasvabhāvaś caiko na sambhavati tasmāt paramārthataḥ svena svena [s. 209.1a.] sādhyenāvinābhāvinor yathoktalakṣaṇayoḥ [t. 368a.] kāryasvabhāvahetvoḥ tallakṣaṇasya kāryasvabhāvalakṣaṇasya pratihetor asambhavād alakṣaṇam ekasaṃkhyāvivakṣā vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ lakṣaṇam na bhavati | kiṃ kāraṇam? ity āha -- vyavacchedyābhāvād iti | pratihetur hi vivakṣitaikasaṃkhyatvasya vyavacchedyo varṇyate | sa ca pratihetuḥ svalakṣaṇayuktayoḥ kāryasvabhāvayor na bhavaty eveti kathaṃ taddhetulakṣaṇaṃ syād iti | tad evam anayor dvayo rūpayor yaḥ sambhavo yathoktāvinābhāvā 'sambhave satīti rūpāntaropagame 'pi hetvābhāsataiveti hetvābhāsās tato 'para iti ity asyārtho vivṛta iti | jñātatvanirākaraṇāyāha -- jñānaṃpunaḥ ityādi | abādhitaviṣayatvaṃ vivakṣitaikasaṃkhyatvaṃ ca kāryasvabhāvahetvor evāvinābhāve sati bādhāpratihetvor asambhavāt vyavacchedyābhāvatvena saty api liṅgadharmatve tallakṣaṇaṃ na bhavatīty uktam | jñānaṃ tu

jñātatvam, tasyaiva [s. 209.1b.] bhāvapratyayenābhidhānāt | tathā hi -- jñānaśabdapravṛttinimittaṃ jñātatvam ucyate, tac ca jñānam eva, tadutpāde sati jñāta iti vyavahārāt | na ca tat liṅgasyātmarūpam iti [t. 368b.] kathaṃ liṅgalakṣaṇaṃ bhaviṣyati? | yady api vikalpapratibhāsī sāmanyākāro liṅgatayā 'vasthāpyate tathāpi na jñānasya liṅgadharmatā | na hy asau svatantra eva liṅgam | yad āha -- vikalpabhedāna {p. 221.1} svatantrāṇām anvarthāśrayaṇāt tatkalpitaviṣayāda[766]'rthapratipattāv[767] anarthapratilambha eva syāt iti | tamād bāhyavastūpādānasyaivāsya liṅgatā 'vasthāpyate | sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanahāneḥ[768]svalakṣaṇasya kvacidananvayāc ca taddharmatām eva tv anusmaranto vikalpā nānaikavyatirekān[769]saṃdarśayanto vastuni paramparayā pratibandhād avisaṃvādakāḥ kāryādiliṅgavyapadeśanibandhanaṃ cety uktaprāyam | na ca tasya kāryāder ātmarūpaṃ [s. 209.2a.] jñātam | vikalpāvabhāsī ca sāmānyākāro naiva vikalpasyātmabhūtaḥ, tasya nīrūpasya vasturūpavirodhāt | tadrūpasya ca vikalpapratibimbacakrasya sāmānyātmatāvirahāt | yasmād abāhyāsyāpi bāhyatayā vyavasitasyānanuyāyino 'py anuyāyitayā sāmānyāmakatvaṃ tathātve cāsya vikalparūpatayā kutaḥ? yadā ''ha -- jñānād avyatiriktaṃca katham arthāntaraṃvrajet? || tasmān mithyāvabhāso 'yam artheṣv ekātmatāgrahaḥ| [pv 3.70f.] iti | na jñānasya liṅgadharmatā | etad eva sādhayann āha -- kiṃrūpād ityādi | kim ātmakāt hetor anumeyo 'rtho jñātavyaḥ iti cintāyāṃ prakṛtāyāṃ pratipattuḥ puṃso yad avisaṃvādakaṃ liṅgaṃ tasya svarūpam

abhidhīyate śāstrakāraiḥ [t. 369a.] yasya rūpasya darśanādayaṃ pratipattā ôyatra tadrūpasambhavaḥ tat sādhanam tadrūpavikalam asādhanamô iti pravibhāgena vyavasthāpya yat tatra sādhanatvena vyavasthāpitaṃ tasyeṣṭārthasannidhānasampratyayāt pravṛttim avalambate | tathā, etasmiṃś ca nyāye [s. 209.2b.] vyavasthite yad asya liṅgasyātmarūpaṃ tal lakṣaṇaṃ bhavitum arhati pakṣadharmādivat na tu yat pararūpam | syād etad -- jñātasya liṅgasya sādhakatvād yuktaiva sādhyasiddhyupayogino jñānasya liṅgalakṣaṇatety ata āha -- pratipattijanmani ityādi | yady anumeyapratītijanmany upayujyate jñānam iti tanmātreṇa liṅgasya lakṣaṇam iṣyate tadā 'tiprasaṅgaḥ prāpnoti | tam evāha -- evaṃpratipattijanmany upayogamātrāl liṅgalakṣaṇatve prameyasya arthasya puruṣasya {p. 222.1} pramātuḥ adi śabdāt saṃyogasamavāyādīnām ālokamanaskārādīnāṃ liṅgalakṣaṇatvaṃ bhavet | atra kāraṇam āha -- na hi teṣv api prameyādiṣu asatsu liṅgini jñānaṃ bhavatīti kṛtvā | atra paro 'niṣṭam āpādayann āha -- niścitagrahaṇaṃtarhi ityādi | yadi pararūpatvāj jñānaṃ liṅgalakṣaṇaṃ na bhavati tadā ca yad etadācāryeṇa -- anumeye 'rtha tattulye sadbhāvo nāstitā'sati | niściteti -- niścitagrahaṇaṃ kṛtaṃ bhavataś cābhimataṃ [t. 369b.] tan na karttavyam | tathā hi -- niścayo hi liṅgasya pararūpam eva | sa cet tallakṣaṇam, jñānaṃ kim iti neśyate yato niścayo vijñānam eva tadviśeṣatvād asyeti | siddhāntavāy āha -- na na karttavyaṃ kintu kartavyam eva tasya [s. 210a.] niścitagrahaṇasya liṅgarūpapratipādanād anyārthatvāt | tām

evānyārthatāṃ darśayann āha -- sapakṣavipakṣayoḥ ityādi | pare hi sapakṣe darśanamātreṇāsapakṣe cādarśanamātrato gamakaṃ hetum icchanti | teṣāṃ naiva darśanamātreṇa sādhyasiddhau samartho hetur bhavatīti jñāpanārthaṃ niścitagrahaṇaṃ kṛtam | yataḥ sator vidyamānayor api darśanādarśanayor agamakatvaṃ hetor dṛśyate `sa śyamaḥ, tatputratvāt` ityādau | yata evaṃ tena kāraṇena sapakṣe bhāvena vipakṣe sarvatrābhāvaviśiṣṭenā 'sapakṣe ca sarvatrābhāvena sapakṣe tādātmyatadutpattilakṣaṇabhāvaviśiṣṭena gamako hetur ity asyārthasya jñāpanārthaṃ lakṣaṇavākye niścitagrahaṇaṃ kṛtaṃ boddhavyam | etad uktaṃ bhavati -- yāv eva sapakṣavipakṣayoḥ bhāvābhāvau pratibandhasādhakapramāṇavṛttyā niścitau tābhyām eva hetur gamako bhavati, na tu yathākathañciddarśanamātreṇety asyārthasya [s. 210b.] jñāpanāya niścitagrahaṇaṃ kṛtam iti | prakṛtam upasaṃharann āha -- tena ityādi | yena viśiṣṭayor bhāvābhāvayor eva khyāpanāya niścitagrahaṇaṃ kṛtam, na rūpāntarābhidhānāya, anātmarūpasya [t. 370a.] ca lakṣaṇatā na yujyate, tena pararūpaṃ liṅgasya lakṣaṇaṃ na bhavati | yataḥ tena jñānādinā pararūpeṇa liṅgasya na kiñcid rūpaviśeṣo 'bhidhīyata iti | {p. 223.1} nanu ca pare 'pi sapakṣavipakṣayor bhāvābhāvābhyāṃ gamakaṃ hetum icchanti, darśanādarśane tu tayor eva sādhake, tat kim arthaṃ niścitagrahaṇam? iti, ata āha -- tau hi ityādi | yady api pare bhāvābhāvābhyām eva gamakaṃ hetum icchanti tathāpi sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eveti bhāvābhāvau darśanādarśanamātrato vyavasthāpayanti | na ca tatas tau

tathāvidhāu sidhyataḥ, pratibandhavikalānām apy athānāṃ kvacid bhāvābhāvayoḥ kathañciddarśanādarśanasambhavāt | tasmād [s. 211a.] yau `hetoḥ sapakṣe eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva` ity evam ātmakau bhāvābhāvau tau tadbhāvasya sādhakaṃ yat pramāṇaṇ tādātmyatadutpattisādhanaviṣayaṃ tadvṛttyā boddhavyau | kutaḥ? upāyāntarasyābhāvāt | tadanabhyupagame hi hetoḥ sapakṣa eva bhāvaḥ sarveśāṃ hetumatāṃ bhāvānāṃ sādhyenānugamadarśane sati vipakṣe cābhāva eva sādhyavikalānāṃ sarvārthānāṃ hetuviviktānāṃ upalambhe sati syāt | na caitad asarvadarśinaḥ sambhavatīti | yata upayāntaraṃ nāsti tena kāraṇena tayor viśiṣṭayor bhāvābhāvayoḥ pratipādanāya niścitaśabdaḥ prayukto lakṣāṇe lakṣaṇakāeṇeti | nanu ca bhāvābhāvavacanamātrād eva pramāṇato niścayo labhyate anyathā tayor eva sattā na prasidhyed iti, ata āha -- yady api ityādi | anumeye 'rtha tat tulya sadbhāvo nāstitā'sati | ity anenaiva sapakṣāsapakṣayoḥ [t. 370b.] bhāvābhāvavacanamātreṇa niścitagrahaṇanirapekṣeṇa tayor bhāvābhāvayor yat sādhanaṃ pramāṇaṃ tasya vṛttir yady apy ākṣipyate | kathaṃ punar niścitagrahaṇam antareṇa bhāvābhāvavacanamātratas tadvṛtteḥ ākṣepaḥ? ity āha -- anyathā yadi tatsādhanapramāṇavṛttir nākṣipyeta, [s. 211b.] tadā tayor eva sapakṣavipakṣayor eva bhāvābhāvayor yā sattā svarūpavyavasthā tasyā aprasiddheḥ | kasmād aprasiddhiḥ? ity āha -- jñānasya upalabdher yā sattā utpattiḥ tannibandhanatvāj jñeyasya bhāvābhāvalakṣaṇasya sattāvyavasthāyāḥ svarūpavyavasthiteḥ | na hy upalambham antareṇa svata evārthāḥ {p. 224.1}

sidhyanti, sarvasya sarvasiddhiprasaṅgāt | tasmād idam evaṃrūpaṃ naivaṃrūpam iti tadākārajñānodayād eva vyavasthāpyate | yata evaṃ tasmāt sarvatra śāstre loke vā jñeyasattāvyavasthaiva niścitagrahaṇaṃ vinā 'pi tatsādhanaṃ tatsattāsādhanaṃ pramāṇam ākarśati ākṣipatīti | kiñ ca, parārthatvāc ca śāstrapraṇayanasya tatsādhanapramāṇavṛttir ākṣipyata iti sambandhaḥ | kīdṛśaṃ punas tacchāstrapraṇayanaṃ yat parārtharūpatayā svavyavasthāpitajñeyasattāsādhanaṃ pramāṇam ākṣipati? ity āha -- trirūpaṃliṅgaṃvaḥsaṃvādakaṃprāpakaṃ [t. 371a.] vāñcitasyārthasyeti | yadi nāmaivaṃrūpaṃ parārthaṃ śāstrapraṇayanaṃ tathāpi kathaṃ tat sādhanapramāṇavṛttim ākṣipatīty āha -- tadrūpaṃ tasya liṅgasya trirūpasya rūpaṃ svabhāvaṃ śāstroktaṃ ye pratipattāro na vidanti, na teśāṃ tatas trirūpāl liṅgāc chāstroktād vāñcite 'rthe pravṛttir bhavati, ajñātasyārthasya [s. 212a.] jñāpakasya svasattāmātreṇa pravartakatvābhāvāt | yata evam iti tasmāt paropalakṣaṇatvād eva pareṣāṃ jñāpakatvād eva pravarttake trirūpaliṅge jñānaṃ siddham iti yady api niścitagrahaṇam atiricyate tathāpi tāv eva liṅgasya sapakṣāsapakṣayor bhāvābhāvau viśiṣṭau śastroktau `sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva` ity evaṃrūpau kecinnaiyāyika prabhṛtayaḥ, pare darśanādarśanamātreṇa -- ye darśanādarśane pratibandhasādhake na bhavataḥ -- tanmātreṇa vyavasthāpayanti yata eva[770] iti tasmāt teṣāṃ vādināṃ niśedhārtho 'yaṃ lakṣaṇe niścitaśabdaḥ prayuktaācāryeṇāsmābhiś cābhyupagata iti | yadi tu paravipratipattiḥ na syāt tadā naivāsau prayujyeteti |

kim iti punar darśanādarśanābhyāṃ bhāvābhāvaviśayābhyāṃ sapakṣā[sa]pakśayoḥ viśiṣṭau bhāvābhāvāv anvayavyatirekātmakau [t. 371b.] neṣyeta ity āha -- sator api ityādi saty api kvacit sapakṣe bhāvadarśane hetoḥ kvacic cāsapakṣe 'bhāvadarśane `sa śyamaḥ, tatputratvāt` ityādāv anvayavyatirekayoḥ saṃśayāt | tathā hi -- anvayo nāma sarvatra saty eva sādhye hetor {p. 225.1} bhāvo vyāptyā cāsati sādhye hetor abhāvo vyatirekaḥ | na ca kvacit sati sādhye [s. 212b.] hetor bhāvadarśane 'pi tanmātreṇa tathābhāvaḥ sarvatra bhavati, apratibaddhasvabhāvānāṃ sahabhāvaniyamā 'bhāvāt | tathā kvacit sādhyābhimatasyābhāve saty abhāvadarśane 'pi hetoḥ sarvatra tadabhāve 'vaśyam abhāvaḥ, tadanāyat tasya tannivṛttau niyamena nivṛttyabhāvāt | tasmāt pratibandhaprasādhakapramāṇavṛttyaiva yathoktau sapakṣāsapakṣayoḥ bhāvābhāvau sidhyataḥ nānyatheti vipratipattinirāsārtham eva niścitagrahaṇaṃ kṛtam ity upadarśayann āha -- tasmāt ityādi | asmābhiḥ ityācāryakṛte niścitagrahaṇe 'nyatrāsmākam abhimatatvāt asmābhiḥ ity āha | tad evaṃ vipratipattinirāsārthaṃ niścitagrahaṇam, asatyāṃ tu vipratipattau tan na kartavyam eveti pratipādya ata eva nyāyāt jñātatvaṃ rūpāntaraṃ na bhāvatīti [t. 372a.] darśayann āha -- yato 'pi ityādi | pṛthag ataḥ iti pakṣadharmatvādes trairūpyāt | kutaḥ? | tenaiva trairūpyavacanenaiva tatsādhanapramāṇākṣepataḥ avagatatvāt pratipannatvād iti | kiṃvat? upanayārthavat pakṣadharmatvāt iti | yathā pakṣadharmatvavacanenaiva hetor upanayasyārtho 'vagatas tasya dharmiṇi hetoḥ

sadbhāvapradarśanātmakatvāt, pakṣadharmavacanasya ca tadrūpatvāt tataḥ pṛthagupanayo [s. 213a.] rūpāntaraṃ na bhavati; tathā trairūpyāt jñānaṃ, tadvacanenaivāvagatatvād iti | atra paro 'niṣṭam āpādayann āha -- anvayavyatirekayor api ityādi | yadi trairūpyavacanenaiva sāmarthyāj jñānaṃ labhyata iti tat tataḥ pṛthag na vaktavyam hanta tarhi anvayāt pṛthag vyatireko na vaktavyaḥ vyatirekāc ca pṛthaganvayaḥ | kiṃ kāraṇam? | ekasyānvayasya vyatirekasya vā prayogād ubhayasya gateḥ | kṛtaṃ ca tayoḥ pṛthagvacanaṃ, tathā jñātatvasyāpi trairūpyād gamyamānasyāpi pṛthagvacanaṃ karttavyam iti | siddhāntavādy āha -- na, hetoḥ ityādi | nānvayavyatirekayor na pṛthaktvaṃ kintu bhinnarūpataiva | tathā hi -- anvayo hetoḥ {p. 226.1} sapakṣe bhāva ucyate, vyatirekaḥ punar abhāvo 'sapakṣe | na ca tau parasparam ākṣipataḥ [t. 372b.] parasparam antarbhavato vidhipratiṣedharūpayor bhinnasvabhāvatvāt | na ca yo yato bhinnasvabhāvaḥ sa tatrāntarbhūto yuktaḥ | nanu ca yady anvayavyatirekayor bhinnarūpatā kathaṃ tarhi trairūpaṃ liṅgam ucyate? | na hi parasparabhinnāv ātmānāv evāsya yujyate, svabhāvabhedalakṣaṇatvād vastubhedasya | naiṣa doṣaḥ, yato yathā 'nvayavyatirekau [s. 213b.] vyavasthāpyete na vā nayo(-pyete tathā tayo)r anantarbhāva ucyate nānyathā | kathaṃ caitau vavasthāpyete? | vyāvṛttikṛtaṃ bhedam upādāya | tathā cānayor bhinnarūpataiva | vyāvṛttibhede 'pi ca paramārthato bhedo nāstīty ekaṃ liṅgaṃ trirūpam ity ucyata iti | kathaṃ tarhi prāguktam[771]`nānayor arthaḥ kaścid bhedaḥ, anyatra

prayogabhedād` iti? ata āha -- ekaṃvākyam ityādi | anvayamukhena vyatirekamukheṇa vā prayuktam ekaṃ vākyam ubhayam anvayaṃ vyatirekaṃ ca bhinnalakṣaṇam eva gamayatīty ucyate 'smābhir naiko 'rthaḥ svabhāvo dvitīyasyocyate, parasparabhinnayor evaikavākyārtharūpatvāt | atra para āha -- natu(nu) tatraiva ityādi | ayam abhiprāyaḥ -- lakṣaṇavākyapratipāditāv anvayavyatirekāv āśritya parasparāntarbhāvaścodyate | sa ca vidyata[772]eva | tathā hi -- `tatraiva bhāvaḥ` ity atra lakṣaṇavākye tadarthatayā[773]tadabhāve 'bhāvo gamyate; `atadabhāve 'vaśyam abhāvaḥ` iti [t. 373a.] cātra `tadbhāve bhāvaḥ` | na hy asati pratibandha ekābhāve 'parasyābhāvaḥ | pratibandhaś ca tādātmyatadutpattibhyāṃ tadbhāve bhāvarūpa eva | tataś caikenaiva sapakṣāsapakṣyor bhāvābhāvapratipādakena [s. 214a.] prativiśiṣṭena lakṣaṇavākyenobhayagater dvitīyavacanaṃ na karttavyam iti | tathā caikavākyārthāntarbhāvād bhinnasvabhāvatā 'py anayor durllabhā | tataś ca yaduktam `anvayavyatirekayor api tarhi na pṛthaktvam iti` tat tadavastham eveti | {p. 227.1} siddhāntavādy āha -- vacanam etad `tatraiva bhāvaḥ` ityādirūpam ubhayamākṣipati pratipādayati | kutaḥ? | sāmarthyād ubhayapratipādanaśaktasya? | niyamas vyāpakasya `sapakṣa eva bhāvo 'sapakṣe cābhāva eva` iti sāvadhāraṇasya dvitīyākṣepanāntarīyakatvāt dvitīyapratipādananāntarīyakatvāt | na ca tāvataikavākyapratipādanamātreṇobhayor ekasvabhāvatā bhinnasvabhāvānām apy athānām ekavākyena pratipādanāt | ekenaiva ca lakṣaṇavākyenobhayagatāv api yat pṛthaabhidhānaṃ tat

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.