Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Hetubinduṭīkā (commentary on Dharmakīrti's Hetubindu)
- Tác giả
- Arcaṭa
- Thông tin
- GRETIL — Pandit S. Sanghavi and Muni Shri Jinavijayaji, Hetubinduṭīkā of Bhaṭṭa Arcaṭa with the Sub-Commentary entitled Āloka of Durveka Miśra. Baroda : Oriental Institute 1949 (Gaekwad's Oriental Series, CXIII).CC BY-NC-SA 4.0
[296] ekāntabhāvaḥ [297] prayatnānantarīyakatvam antareṇāpi anityatvasya bhāvāt [298] sādhya- [299] hetoḥ [300] hetoḥ [301] sādhyam [302] na tu samagrapadārthasvabhāvasya [303] prayatnānantarīyakatvena [304] prayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ, kṛtakatvāt anityatvāc ca [305] prayatnānanta- [306] anvayavyati- [307] prayatna- [308] hetu- [309] rūpāvyatireka- (?) [310] pratibandhasya [311] anvayena vyatirekeṇa vā [312] vaidharmye tu tadabhāve 'bhāvasya pratītatvān na śaṅkā [313] ............r eva sakāśād vyāvṛttiḥ (?) [314] anityatvaṃ [315] śītavahnivat [316] niravayavatvādi [317] uṣṇo 'yaṃ padārthaḥ, agnitvāt [318] dignāgena [319] sādhyābhāve tadabhāvānyaviruddhalakṣaṇāt tritayān madhyād ekasya [320] sādhyābhāve sādhanābhāvasya [321] tadabhāvasya [322] sādhyābhāvam [323] anya- | viru- [324] doṣaḥ [325] yaś ca yujyate etanmadhyāt sa grahīṣyate
[ section: 10. sattvasya kṣaṇikatvasvabhāvatāyāḥ samarthanam |]
yadi svabhāvahetāv anvayavyatirekayoḥ sādhanadharmasya sādhyasvabhāvatā nibandhanam ity anvayena vyatirekeṇa vā sādharmyavaidharmyavatoḥ {p. 76.1} prayogayor abhidhīyamānena tādātmyākṣepadvāreṇārthād itarākṣepa ucyate, tadā pramāṇasiddhaiva tatsvabhāvatā tayor nibandhanaṃ [s. 80a.] na śabdamātrataḥ pratīyamānety abhiprāyavān āha -- katham idam[326]ityādi | yeneti sato naśvarasvabhāvatvena | satva(ttva)lakṣaṇasya hetoḥ kṣaṇikatvasvabhāvatveneti yāvat | pṛcchataś cāyam abhiprāyaḥ -- iha [t. 258b.] dvividhāḥ santaḥ -- kṛtakāś ca ghaṭādayaḥ akṛtakāś cākāśādayaḥ | tatra ye tāvad akṛtakās te sadakāraṇavat nityam [vaisū 4.1.1.] iti nityalakṣaṇayogād anityā eva na bhavanti kuta eva kṣaṇikāḥ? iti na satva(ttva)sya kṣaṇikatvasvabhāvatā | ye 'pi santaḥ kṛtakās teṣām api mudgarādyanvayavyatirekānuvidhāyitayā vināśasya sahetukatvāt taddhetvasannidhāv vināśāt kṛtakātmano 'pi satva(ttva)sya kṣaṇikatvasvabhāvatā na samasty eveti nānvayavyatirekayoḥ sambhava iti | avaśyaṃ ca vināśo daṇḍādyanvayavyatirekānuvidhāyī, dṛṣṭatvāt | tathā hi - abhighātāgnisaṃyoganāśapratyayasannidhim[327] | vināsaṃsarggitāṃyāti na vināśo ghaṭādibhiḥ|| [s. 80b.] anyatrāpi[328]cānvayavyatirekānuvidhānam eva hetumattāvyavahāranibandhanam abhyupeyatesaugatair api, tad ihāpy[329]astīti kin na tadvyavahāraḥ pravarttyate? iti | nanu cānvayaniścayaṃ pratipādayatā bādhakapramāṇavṛttivaśāt tatsvabhāvatā pūrvam eva pratipāditā `anvayaniścayo 'pi svabhāvahetau' ityādi vicanāt | tat kuto 'sya pūrvapakṣasyāvasaraḥ? | satyam,
kintupūrvācāryaiḥkṛtakatvasya kṣaṇikatāyāṃ sādhyāyāṃ paraiḥ kṛtakānām ante 'vaśyaṃ hetunibandhanavināśopagamāt taddhetvayogapratipādanenānapekṣā vināśaṃ prati viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃ tādātmyaprasādhakam uktaṃ tat prasaṅgamukhena[330]kṛtakalakṣaṇasyaiva sattvasya tadātmatām[331]gamayati nānyasya [t. 259a.] iti darśayitum | arthakriyāvirodhalakṣaṇaṃ[332]tu sarvasya sattvasya iti vastumātreṇa[333]{p. 77.1} prāg uktam api vipañcayituṃ pūrvapakṣopanyāsaḥ | akṛtakalakṣaṇaṃ tu sattvaṃ na sambhavaty eva, niyāmakaṃ hetum antareṇa deśakālasvabhāvaniyamāyogāt | tataḥpūrvācāryair na [s. 81a.] tasyaikāṅgavaikalyād eva sadakāraṇavat nityam [vaisū 4.1.1.] iti nityatāsambhava iti na tadātmatāṃ[334]prati yatnaḥ kṛtaḥ |śāstrakāras tu sāmānyena[335]sattvasya kṣaṇikasvabhāvatāṃ, kṛtakalakṣaṇasya api ca, deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭasyāpi vastusthityaiva tadātmatām arthakriyāvirodhena, na paropagatāvaśyam bhāvivināśasyāhetukatayā viśeṣābhāvāt utpannamātrasyābhāvaprasaṅgena[336]pratipādayiṣyati |
__________notes__________
[326] paraḥ [327] eva [328] aṅkurādau [329] vināśe [330] āpatti- [331] kṣaṇika- [332] pramāṇam [333] sāmānyena [334] kṣaṇikatva- [335] kṛtakā 'kṛtakaviśeṣaviraheṇa [336] vināśasya
[ section: 11. sahetukaṃ vināśaṃ nirasituṃ tasya bhāvasvabhāvatāyāḥ samālocanam |]
tatrapūrvācāryoktaṃ `sarvasya sataḥ kṛtakasyāvaśyamante hetukṛto vināśa iti' yaḥ parair iṣyate taṃ pratyanapekṣatvaṃ kyāpayitum upakramate -- vināśahetvayogād iti | yadi tarhi nāśasya hetur nāsti, sa teṣāṃ kṛtakānāṃ satām avaśyam bhāvī vināśaḥ kutaḥ? | na hy ākasmikaḥ kaścit svabhāvo yukta ity āha -- svabhāvata eva | bhavaty asmāt kāryam iti bhāvaśabdo hetuvacanaḥ | tena svahetubhya eva naśvarāḥ naśanaśīlāḥ, sūcyagre sarṣapā ivānavasthāyinaḥ svātmani bhāvājāyante | naiṣāṃ kṛtakalakṣaṇānāṃ satāṃ bhāvānāṃ svahetubhyo niṣpannānāṃanyataḥ abhighātāder vināśotpattiḥ | kutaḥ? [s. 81b.] [t. 259a.] tasyābhighātāgnisaṃyogādes taddhetutayopagatasya asāmarthyāt | tathā hi -- agnisaṃyogādikāle tritayaṃ lakṣayāmaḥ | tad eva kāṣṭhādikaṃ vināśyam, aṅgārādikam avasthāntaram, kāṣṭhādinivṛttilakṣaṇaṃ cābhāvaṃ tuccharūpaṃ, nāparaṃ yatrāgnisaṃyogāder vyāpāraḥ cintyeta | etāvat yāṃ ca vastugatau na kvacid atra vināśahetoḥ sāmarthyaṃ yujyate | yato na hi vināśahetur bhāvasyendhanādeḥ svahetubhyaḥ sthirarūpasyotpannasya svabhāvam evāsthirātmatālakṣaṇaṃ karoti | kutaḥ? tasyendhanādeḥ svahetubhya eva nirvṛtteḥ | na hi {p. 78.1} sthirātmano nirvṛttasyānyathābhāvaḥ[337], [338]tadātmā[339]śakyate kartum, tasya hetvantarāt paścād bhavato 'rthāntaratvaprasaṅgāt, tasyaivānyathātvāyogāt, tatra hetuvyāpārasya kalpayitum aśakyatvāt | athavā tritaye samīkṣyamāṇe yat tāvat vināśyaṃ kāṣṭhādi na tatsvabhāvam[340]evāgnisaṃyogādir vināśahetuḥ karoti tasya svahetubhya eva nirvṛtter iti |
__________notes__________
[337] asthirasvabhāvatā [338] -no 'nivṛttasyānyathā 'bhāva -- tib. [339] sthirātmā [340] kāṣṭhatvam
[ section: 12. kumārileṣṭabhāvāntarasvabhāvapakṣasya samālocanam |]
kumārilas tu manyate -- nāgnisaṃyogādinā bhāvasvabhāva eva kriyate kintv indhanādeḥ [s. 82a.] pradhvaṃsābhāvaḥ | sa cendhanādirūpavikalam aṅgārādikam uttaraṃ bhāvāntaram eva | taduktam -- nāstitāpayaso dadhni pradhvaṃsābhāvalakṣaṇam[341] [ślv abhāva 3] iti | tathāvidhasya cābhāvasya hetumattopagamo naiva virudhyate | tathā cāha kaś-cit - bhāvāntaravinirmukto bhāvo 'trānupalambhavat | abhāvaḥsammatas tasya hetoḥkinna samudbhavaḥ? || iti tad etatkaumārilaṃ[t. 260a.] darśanam apanudann āha -- nāpi ityādi | yady uttaraṃ kāryātmakaṃ bhāvāntaram eva abhāvas tadā 'gnisaṃyogādayo 'ṅga(ṅgā)rādijanmani vyāpṛ(pri)yanta itīṣṭam evāsmākam, kintu bhāvāntarakaraṇe abhyupagamyamāne 'gnyādīnām indhanādāv avyāpārāt tadavastham evendhanādikam | tataś ca yathā 'gnisaṃyogāt prāg indhanāder upalabdhiḥ anyā ca tatsādhyā 'rthakriyā tathā 'ṅgārādyutpattāv apy upalabdhyādeḥ prasaṅgaḥ | nanu bhāvāntarasya pradhvansā(dhvaṃsā)bhāvarūpatāyāṃ tadutpattāv indhanādīnāṃ [s. 82b.] pradhvas tatvādasatāṃ kathaṃ tathopalabdhyādiprasaṅgaḥ? | satyam, evaṃ manyate -- sarvasyendhanāder anyasya gavāder api tathābhāvo mā bhūt ity aṅgārādeḥ dhvaṃsavyavasthāyāṃ nibandhanam {p. 79.1} abhidhānīyam | tasmiṃ(smin) sati tannivṛttir iti cet, aho vacanakauśalam yato nivṛttes tucchasvabhāvatānaṅgīkaraṇāt tad eva bhāvāntaram aṅgārādikaṃ nivṛttiṃ brūṣe | tad ayam arthaḥ sampannaḥ -- aṅgārādibhāve 'ṅgārādibhāvād aṅgārādikaṃ dhvaṃsaḥ kāṣṭhāder iti | na cāṅgārādibhāve tadbhāvaḥ svātmani hetubhāvāyogāt | agnyādibhyaś ca
tadutpādavacanād indhanādyupamarddenāṅgārādi[t. 260b.]bhāvāt asya dhvaṃsarūpateti cet | ko 'yam upamarddo nāma? | yadi nivṛttiḥ sā 'ṅgārādilakṣaṇaiveti na pūrvasmād viśiṣyate | tasmāt [s. 83a.] svarasato nivarttate kāṣṭhādiḥ, agnyādibhyas tv aṅgārādijanma ity eva bhadrakam, anyathā kāṣṭhādes tathopalabdhyādiprasaṅgaḥ kathaṃ na syāt? api ca -- yadi bhāvāntaraṃ pradhvaṃsābhāvo ya ete 'nupajātavikārāḥ pradīpabuddhyādayo dhvaṃsante teṣāṃ katarad bhāvāntaraṃ pradhvanso(dhvaṃso) vyavasthāpyate? | te 'py avyaktatām[342]ātmabhāvaṃ[343]ca vikāram eva dhvaṃsaṃ samālambanta iti cet | na, pradīpāder bhāvarūpāvyaktatābhāve pramāṇābhāvāt | yadi hi śaktirūpatāpattir avyaktatā tadā śakteḥ kāryadarśanonnīyamānarūpatvāt tadabhāve[344]kathaṃ pradīpādayaḥ śaktyātmanā 'vasthitāḥ kalperan[345]? | athopalabdhiyogyatāvikalātmatāpattir avyaktiḥ; atrāpi tadātmanā 'vasthitau naiva pramāṇam asti | na cāpramāṇakamādriyante vaco vipaścitaḥ | ātmanaś cāsattvāt kathaṃ tadbhāvo[346]buddhyādīnāṃ [s. 83b.] vikāraḥ pariṇāmaś ca? | anyatra vihitapratikriyatvāt neha pranyata ity alaṃ prasaṅgena | syānmatam -- bhāvāntareṇāṅgārādinā ''vṛtatvāt indhanādes tathopalabdhyādayo na bhavantīty ata āha -- nāpi ityādi | svabhāvāntaram anyasyendhanāder āvaraṇam api na yujyeta tadavasthe avicalita[t. 261a.]rūpe tasminn indhanādau satyāvaraṇasyāpi na kevalam anupalabdhyāder ayogāt |
__________notes__________
[341] -sābhāva iṣyate -- ślv [342] pradīpa- [343] buddhiḥ [344] kārya- [345] kalpyeran -- tib. [346] ātmatā
{p. 80.1}[ section: 13. bhāvābhāvapakṣasyāpi samālocanam |]
na kevalaṃ bhāvasvabhāvo bhāvāntaraṃ vā vināśahetunā na kriyate bhāvābhāvo 'pi na kriyata ity āha -- nāpi ityādi | kutaḥ? iti cet, abhāvasya vidhinā paryudāsena vivakṣitād bhāvādanyatayā kāryatvopagame kriyamāṇe kim indhanādirūpa evāsau? athārthāntaram? iti vyatirekāvyatirekavikalpānatikramāt | tatra cokta eva doṣaḥ | nanu prasajyapratiṣedhātmā tuccharūpo 'sāv agnyādijanyo 'bhyupeyate | tadbhāve cendhanādīnāṃ naiḥsvābhāvyāt kutaḥ pūrvadoṣāvasaraḥ? | sa cāvaśyam agnyādibhāvābhāvānuvidhāyitayā [s. 84a.] tatkāryas tadbhāvavyavahārasyānyatrāpi tannibandhanatvāt | taduktam -- san bodhagocaraprāptas tadbhāve[347] nopalabhyate | naśyan bhāvaḥkathaṃtasya[348] na nāśaḥkāryatāmiyāt || prāg abhūtvābhavan bhāvo hetubhyo jāyate yathā| bhūtvā'pi na bhavaṃs tadvaddhetubhyo na bhavaty ayam[349] || iti | ata āha -- bhāvapratiṣedhety ādi | ayam abhiprāyaḥ -- yady anapekṣitabhāvāntarasaṃsarggaś cyutimātram eva tuccharūpaṃ dhvaṃsaḥ tadā tatra kārakavyāpāro naiva sambhavati bhavanadharmiṇy eva tatsambhavāt | tasyāpy [t. 261b.] abhūtvā bhāvopagamāt kāryatā na virudhyata iti cet | na | bhavanadharmaṇo bhāvarūpatāprāpter abhāvatvahāneḥ | yato bhavatīti bhāvo maṇyate, nāparam aṅkurāder api bhāvaśabdapravṛttinimittam | arthakriyāsāmarthyam iti cet | sarvasāmarthyavirahiṇas[350]tarhy asya kathaṃ pratītiviṣayatā? | na hy akāraṇaṃ pratītiviṣayaḥ, atiprasaṅgāt | tadaviṣayasya vā kathaṃ hetumattāvagatiḥ? vastutā vā?, yenocyate `tuccharūpam eva tad vastu' iti | pratītijanakatve vā kathaṃ na [s. 84b.]
sāmarthyasambandhitā? | sad iti pratyayā 'viṣayasya kathaṃ bhāvateti cet | kāryatā 'py asya katham? | svahetubhāve bhāvāt iti cet | kathaṃ tarhi satpratyayā 'viṣayatā? | {p. 81.1} tathā hi -- yadi svahetubhāve bhavatīti pratīyate sad ityādi pratīyeta | yato 'stīti sad iti vadanti vidvāṃsaḥ | na cāsti, bhavati, bhāvaḥ, sanniti śabdānām[351]arthabhedaḥ paramārthaḥ kaścit | abhāvātmakatayaiva bhavaty asāv iti cet | na | vyāhatatvāt, yato na bhavatīty abhāva ucyate sa kathaṃ bhavatīti vyapadiśyate? | pratiṣṭhitena kenacid rūpeṇa svajñānātmany apratibhāsanāt na bhāva iti cet | atyantaparokṣāṇāṃ cakṣurādīnām abhāvatāprasaṅgaḥ | na | teṣāṃ jñānaheturūpatayā pratibhāsanāt iti cet | na | asyāpi bhavitṛrūpatayā 'vabhāsanāt | [t. 262a.] sarvarūpavivekasya ca kathaṃ bhūtyā sambandhaḥ? | kenacid rūpeṇonmajjanaṃ hi bhavanam | jñānaviṣayatayā 'syāpi ca taddheturūpatayā 'vabhāsanasya tulyatvāt[352], ahetoṣ ca viṣayatvāyogāt | asmākaṃ tv abhāvabuddhayaḥ svavāsanāparipākānvayā nirviṣayā eva | abhāvasya ca bhavitṛtve kathaṃ paryudāsāt prasajyapratiṣedho bhidyeta | asadrūpasya vidhānena paryudāsāt [s. 85a.] sa bhidyata iti cet | na | asadrūpasya bhavanavirodhāt | bhavatīti hi bhūtyā sattayā 'bhisambadhyate | tatra kathaṃ sadrūpasya vidhānam? | paryudāsa evaiko nañarthaś ca syāt, sarvatra vidheḥ prādhānyāt | so 'pi vā na bhavet | yadi hi kiñcit kutaścit[353]nivartyeta tadā tadvyatireki[354]saṃspṛśyeta tatparyudāsena | tac ca nāsti | sarvatra nivṛttir bhavati ity ukte vastvantarasyaiva kasyacit
vidhānāt | tathā 'nena vastvantaram evoktaṃ syāt, na tayor vivekaḥ | aviveke ca na paryudāsaḥ | aprastutābhidhānaṃ ca syāt | bhāvanivṛttau[355]prastutāyāṃ asadātmano vastvantarasyaiva vidhānāt | na cāsya svarūpeṇāsadātmakatvam, svarūpeṇāpy asataḥ kāryatvavirodhāt | pararūpeṇa tu sarvam eva vastvasadātmakam iti nāsya ghaṭādeḥ kaścid viśeṣaḥ [t. 262b.] bhavatu vā 'yam abhāvo 'gnyādibhyas tadbhāve kim iti nopalabhyante kāṣṭhādayaḥ? | tathā hi -- agnyādīnām anyakriyāyāṃ caritārthatvād anivṛttā eva tebhyaḥ {p. 82.1} [s. 85b.] indhanādayaḥ prāgvad upalabhyeran | tadupamarddena dhvaṃsasyotpatteḥ iti cet, kathaṃ tadupamarddaḥ? | na tāvat pradhvaṃsābhāvena, indhanasattākāle tasyābhāvāt | nāgnyādibhiḥ, dhvaṃsāvirbhāva eva teṣāṃ vyāpāropagamāt | na cotpannaḥ pradhvaṃsābhāva indhanādīn vihanti, yaugapadyaprasaṅgāt | dhvaṃsena vināśane ca vikalpatrayasya tadavasthatvāt | tataś cānavasthā | sa eva dhvaṃsa indhanāder agnyādijanmā nivṛttiḥ, ato 'syānupalabdhir iti cet | katham anyo 'nyasya nivṛttiḥ?, atiprasaṅgāt | yadi cāyaṃ hetumāṃs tadbhedād ātmabhedaṃ kiṃ nānubhavati? | śāliyavāṅkurādayo 'pi kāraṇabhedād evātmabhedam atyantavilakṣaṇam anubhavanto 'dhyakṣata evāvasīyante | na tv evam anapekṣitabhāvāntarasaṃsarggaḥ cyutimātralakṣaṇo dhvaṃsaḥ | tasyābhighātāgnisaṃyogādikāraṇabhede 'pi tuccharūpatayaikarūpasya svajñānātmany avabhāsanāt | na hi bhāvaśūnyatāṃ vihāyāparaṃ tatra kiñcid rūpam īksāmahe | vistarataś caitatkṣaṇabhaṅgasiddhau vicāritam ity āstāṃ tāvād iha | [s. 86a.] tasmād
agnyādisaṃyogakāle na tasya kiñcid bhavati na bhavaty eva kevalam ity evopagantuṃ yuktam | yato nāyaṃ kasyacid [t. 263a.] bhāvena naṣṭo nāma kintu yataḥ svayam asthirarūpatayā bhūtas tato naṣṭo nāma | tena nāsyā 'bhavanam anyad vā kiñcid bhavati | tathā ca bhavanadharmaṇaḥ kasyacid abhāvād bhāvaṃ bhavantaṃ kutaścin na karotīti kriyāpratiṣedha evāgnisaṃyogādeḥ syāt | eva ca sati karttā agnisaṃyogādiḥ na bhavati ity akartur ahetutvam iti tasmān na vināśahetuḥkaścit |
__________notes__________
[347] agniḥ [348] agnyādeḥ [349] bhāvaḥ [350] bhāvaśabdapravṛttinimittaṃ abhāvasyāpi yadi sāmarthyam asti tadā bhāvatvam atha nāsti tatrāha [351] sanniti sāmānyaśabdānām -- tib. [352] cakṣurādībhiḥ [353] brāhmaṇādi (prathamaṃ ṭippaṇam) kṣatriyā- (dvi. ṭi.) [354] nivartyavyatireki [355] tuccharūpāyām
[ section:14. vaiyarthyād api vināśe hetvayogaḥ |]
na kevalam asāmarthyād vināśahetvayogaḥ, kintu vaiyarthyāc ca, tad evāha -- yadi svabhāvato naśvaro naśanaśīlaḥ svātmany anavasthāyī sthātum aśakto yathā sūcyagre sarṣapaḥ tasya na kiñcinnāśakāraṇaiḥ | kiṃ kāraṇam? | svayaṃnāśāt | tatsvabhāvatayaiva asthirasvabhāvatayaiva | na hi prakṛty eva sthātum aśakte sūcyagre sarṣape tadasthitaye prayāsaḥ phalavān bhavet | {p. 83.1} atraiva vyāptim ādarśayati -- yo hi ityādi | na punaḥtadbhāve tatsvabhāvatve janakāt [s. 86b.] hetor hetvantaram apekṣate | na hi prakāśādayaḥ ityādinā dṛṣṭāntavivaraṇam | tadātmatāyā hetvantarānapekṣaṇena vyāptiṃ tādātmyasādhakena pramāṇena darśayati -- tadātmano yo yasya svabhāvaḥ tatsvabhāvasya tādātmyābhāve hetvantaram apekṣamāṇasya svahetor niṣpannasyāpi tatsvabhāvatvābhāve nairātmyasya niḥsvabhāvatāyāḥ prasaṅgāt | tadvat prakāśādivat na punaḥ paścāt [t. 263b.] tadātmatāyāṃ asthitidharmātmatāyāṃ hetvantaram apekṣata iti pramāṇaphalam | asthitidharmācet naśvarasvabhāvaś cet | svabhāvataḥsvahetubhyo niṣpanno bhāva iti pakṣadharmopasaṃhāraḥ | viruddhavyāptopalabdhiś ceyam, hetvantarāpekṣānapekṣayoḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā virodhāt, hetvantarānapekṣayā ca tatsvābhāvatāyā vyāptatvāt |
[ section: 15. svato vinaśvaratvasādhakahetāv anekāntadoṣoddhāraḥ |]
atra ca parasya vacanāv akāśam āśaṅkyāha -- bījādivat[8.16] ityādi | syād etat ityādinā etad eva vibhajate kevalāna janayanti iti | kutaḥ? iti cet, salilakṣityādeḥ svahetuvyatiriktasyāṅkurādijananasvabhāvānām api [s. 87a.] bījādīnāṃ tadātmatāyām apekṣaṇāt | tataś ca na punas tadbhāve hetvantaram apekṣanta ity anekāntaḥ | tadvad bhāvo 'pīndhanādiḥ svahetor naśvarātmā niṣpanno 'pi vināśe vinaśvarātmatāyāṃ syād iti dārṣṭāntikam | na bījādivad anekāntaḥ | kutaḥ? tatsvabhāvasya aṅkurādijananasvabhāvasya bījāder aṅkurādijananāt, tadātmatāyāṃ hetvantarānapekṣaṇāt | yaś ca kṣityādikam apekṣamāṇo na janayati kuśūlādyavasthaḥ tasya ajanakasya ca atatsvabhāvatvāt aṅkurādijananasvabhāvatvābhāvāt | tatra tadātmatālakṣaṇo hetuḥ na vartata eveti na tenānekāntaḥ |
[ section: 16. pratyakṣeṇa bādhāt na pratyabhijñayā sthiraikabhāvasiddhiḥ |]
nanu pratyabhijñāpratyakṣata eva bījādir ekasvabhāvo lakṣyate | tatra kuto 'yaṃ jananasvabhāvatvājananasvabhāvatvalakṣaṇo bhedaḥ? {p. 84.1} yato 'nekānto [t. 264b.] na syāt | na cāpramāṇaṃ pratyabhijñā, tatrāpūrvārthavijñānam ityādi pramāṇalakṣaṇayogāt, satsamprayogeṇendriyāṇāṃ bhāvataś ca pratyakṣam eva pratyabhijñānam | na ca pratyakṣād gariṣṭhaṃ pramāṇam asti, yatas tadviṣayasya bhedasiddhyā bādhām anubhavad apramāṇam etat [s. 87b.] syāt ity āśaṅkyāha -- `ata eva' janakatvājanakatvād eva viruddhadharmādhyāsāt `tayor avasthayoḥ' janakājanakāvasthayoḥ bījādeḥ vastubhedaḥ svabhāvabhedo niśceyaḥ adhyavasātavyaḥ | yathā hi śālibījaṃ tadaṅkurajananasvabhāvaṃ tadbhāve śālyaṅkurabhavadarśanāt pratyakṣato 'vagamyate, yavabījaṃ cātajjananasvabhāvam tadbhave śālyaṅkurānupalabdhyā[356][t. 265a.] tadviviktayavabījagrāhipratyakṣarūpayā pratīyate tathā 'trāpy avasthādvaye śālibījasya tadaṅkuraviviktāviviktāvasthāgrāhipratyakṣabalād eva svāṅkurajanakājanakasvabhāvatā kinna niścīyate? | iṣyata evāvasthayor bhedo 'vasthāvatas tv abheda iti cet | na | tasyāvasthārūpavivekinā rūpāntareṇa pratyakṣe pratibhāsanaprasaṅgāt | na hi yadanātmarūpavivekena svajñāne na pratibhāsate tasya pratyakṣatā yuktā | avasthātadvatoḥ svabhāvabhedābhāvāt [s. 88a.] kathaṃ rūpāntareṇa pratibhāsanam? iti cet | nanv avasthābhyo 'navāptarūpabhedasyāvasthānām ivātmanas tadbhede saty abhedo na saṅgacchate | [t. 265b.] tataś cāsyāvasthānām ivātmabhedam anubhavataḥ katham avasthātṛtvam? | avasthābhede 'py abhinnarūpasya
tathā vyavasthānāt kathañcidbhedasyāpi bhāvād adoṣa iti cet | yadi yam ātmānaṃ purodhaya `ayam avasthātā, avasthāś cemāḥ' iti bhaṇyate tenāvasthātadvator bhedas tadā bheda eveti `kathañcit' ity andhapadam etat | tato 'sya pratyakṣatāyāṃ anātmarūpavivekinā rūpāntareṇāvabhāsanaprasaṅgo na nivarttate | atha tenātmanā 'bhedaḥ[357]| avasthāvad bhedaprasaṅgo 'vasthātuḥ, tadvad avasthānām abhedasya vā | tayor api kathañcid bhedābhedāv iti cet | tayos tarhy avasthātadvad ātmanor bhedavatoḥ kathañcid abhedanimittaṃ rūpāntaram iṣṭaṃ syāt | {p. 85.1} tathā ca tasyāpi tābhyāṃ kathañcidbhedaḥ, anyathā tadekasvabhāvād atyantam abhedād avasthātadvatoḥ parasparam atyantaṃ bhedābhedau prasajyeyātām[358]| rūpāntarasya kathañcidbhede [s. 88b.] tannibandhanam aparaṃ rūpam, tathā 'syāpi tadanyad ity aparimitarūpataivaikaikasya vastunaḥ samāsajyeta | na cāparimitarūpapratibhāsi pratyakṣam anubhavāmaḥ | ananubhavantaś ca kathaṃ tatkalpanayā ''tmanaivātmānaṃ vipralabhemahi? | tasmād avasthārūpavivekenopalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalambhād aparimitarūpatāprasaṅgāc ca kathañcid bhedābhedavato 'vasthātur asattvam eva | tāś cāvasthā janakājanakasvabhāvabhedavatyaḥ [t. 266a.] pratyakṣata evāvagamyanta iti tadekatvādhyava-sāyi pratyabhijñānaṃ tadbādhām[359]anubhavat kathaṃ pramāṇaṃ syāt?, yato bījādīnāṃ aṅkurādijananasvabhāvānām api tadātmatāyāṃ hetvantarāpekṣaṇāt prāktanasya[360]hetor anaikāntikatā bhavet | bhavatu vā 'vasthātā kaścit, tasyāpy etad[361]eva bhedaṃ sādhayati | tathā hi -- tayoḥ [t. 264a.]
janakājanakāvasthayor iti saptamīdvivacanam etat tadā bhavati | tad ayam artho -- janakāvasthāyām ajanakāvasthāyāṃ ca vastunaḥ dharmilakṣaṇasya bheda svabhāvanānātvam ata eva[hbṭā 356,24] janakājanakasvabhāvatvād eva pratyakṣāvasitāt niśceyaḥ[8,19] niścayalakṣaṇas tatra vyavahāraḥ kartavyaḥ, viṣayasya [s. 89a.] viruddhadharmādhyāsalakṣaṇasya darśanād iti | na ca śakyate vaktum -- avasthā evāṅkurādijananasvabhāvā nāvasthātā iti | tasya sarvasāmarthyavirahalakṣaṇasyāsattvaprasaṅgāt | [t. 264b.] tato yad ekarūpatayā pratyabhijñānaṃ bhaveṣu tat pūrvottarakālayor janakājanakasvabhāvabhedavyavasthāpakapratyakṣanibandhanām anubhavadbādhāṃ katham iva pramāṇaṃ syāt? | tatpratibhāsinaś cābhinnarūpasyālīkatve 'kṣasamudbhavām api vṛttim anubhavato 'sya satsamprayogajatvābhāvāt taimirikādidhiyām iva kutaḥ pratyakṣatā? | na {p. 86.1} cārthakriyānibandhanaṃ rūpama-pāsya bījāder aparaḥ paramārthataḥ svabhāvo 'sti, yasyādhigamāt pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ bhavet, arthakriyāsāmarthyalakṣaṇatvāt paramārthasataḥ | tasmāt sadṛśāparabhāvanibandhana evāyaṃ keśakadalīstambādiṣv ivākārasāmyatāmātrāpahṛtahṛdayānāṃ bhrānta [s. 89b.] eva tattvādhyavasāyo mantavyaḥ | tataḥ sato 'pi pratikṣaṇaṃ bhedasyānupalakṣaṇaṃ bālānām | yadā tu vidhurapratyayopanipātād visadṛśāparabhāvaprasavaḥ tadā 'sya tattvādhyavasāyī pratyabhijñāpratyayo na bhūtim avalambate | na ca tadekākāraparāmarśapratyayajanakatvād aparaṃ sādṛśyam | bhedā 'viśeṣe 'pi ca svahetubalāyāt aprakṛtivaśāt
kecid[362]evaikākāraparāmarśapratyayalakṣaṇām arthajñānādilakṣaṇāṃ vā 'rthakriyāṃ kurvanti nāpara iti vipañcitaṃpramāṇavārtika evaśāstrakṛteti neha prapañcyate |
__________notes__________
[356] in tib. this passage -anupalabdhyā to tayoḥ (p. 85. line 15) is read after svabhāvaḥ (p. 86. line 22). [357] tadā [358] parasparayātyantaṃ bhedābhedau vastvantare prasajye- -- t. [359] pratyakṣa [360] yo hi yatsvabhāvaḥ ityādinā kathitasya | [361] pratyakṣam [362] rūpālokādayaḥ
[ section: 17. anumānenāpi pratyabhijñāyā bādhāt na tataḥ sthirabhāvasiddhiḥ |]
avaśyaṃ ca bījāder janakājanakāvasthayor vastubhedo yathokto 'vagantavya iti darśayitum anumānam abhedasya [t. 265a.] bādhakam āha -- bhāvānāṃ bījādīnāṃ svakāryajanako yaḥ svabhāvaḥ tasya teṣu satsu anyathātvābhāvāt[8,21] kadācid ajanakatvāsambhavāt [s. 90a.] tatsvabhāvasya aṅkurādijanakasvabhāvasya paścād iva salilādikāraṇasannidhāna iva prāg api kuśūlādyavasthitikāle 'pi svakāryajananaprasaṅgāt | tatha hi -- salilādisannidhāne 'pi bījādiḥ svarūpeṇaiva kāryaṃ karoti, na pararūpeṇa | yaś cāsya tadā [t. 266a.] kāryajanakaḥ svabhāvaḥ, sa cet prāg apy asti, `sa evāyam' iti pratyabhijñāyāṃ puro 'vasthāyino janakasvabhāvasya prācyarūpābhedādhyavasāyāt, tataḥ kim iti prāg api tatkāryaṃ na kuryād iti? | prayogaḥ -- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ tat tadā tajjanayaty eva | ajanakasya janakatvasvabhāvavirodhāt | anyasyāpi vā tatsvabhāvatāpatteḥ | yathā -- tad eva bījādikaṃ salilādisannidhikāle | kuśūlādyavasthāsv api cedaṃ bījādikaṃ svakāryajananasvabhāvam {p. 87.1} eva pratyabhijñayā vyavasthāpyata iti svabhāvahetuprasaṅgaḥ | na ca janayati | tasmān na tajjananasvabhāvam iti | viparyayaprayogaḥ -- yad yadā yajjananasvabhāvaṃ(va) nirvarttyaṃ kāryaṃ na janayati na tat tadā tajjananasvabhāvam, tad yathā -- śālyaṅkurajananasvabhāvanirvartyaṃ kāryam ajanayat kodravabījam | na janayati ca salilādikāraṇasannidheḥ[363]prāk tatkāryajananasvabhāvanirvarttyaṃ [s. 90b.] svakāryaṃ bījādikam iti [t. 266b.] vyāpakānupalabdhiḥ | tato 'numānato 'pi bādham anubhavat pratyabhijñānaṃ kathaṃ pramāṇaṃ syāt? | nanu cānena[364]bādhyamānasyānumānasyāprāmāṇyāt kathaṃ bādhakatvam? | aniścitapramāṇabhāvena[365]kuto bādhā? | nāpi itaretarāśrayatvam | na hi pratyabhijñānasyāprāmāṇyād etadanumānaṃ pramāṇam, kintu svasādhyapratibandhāt | sa ca viparyaye bādhakapramāṇabalān niścita iti |
__________notes__________
[363] ca śālyādikā- -- t. [364] pratyabhijñānena [365] uttaram
[ section: 18. pratyakṣasyānumānāt garīyastvanirāsaḥ |]
na pratyakṣād anyad gariṣṭhaṃ pramāṇam iti cet | na | pratyabhijñāyāḥ pratyakṣatvāsiddheḥ | na hīyam anumānena pratyakṣātmikā satī bādhyata iti brūmahe | kiṃ kṛtaṃ ca pratyakṣasya garīyastvam? | tad dhy arthasyāsambhave 'bhāvāt pramāṇam ucyate tac cānumānasyāpy arthapratibaddhaliṅgajanyatayā samānam iti nāsya kaścid viśeṣaḥ | yadi cānumānavirodham aśnuvānāpi pratyabhijñā pramāṇaṃ tadā ''kārasya sāmyāt tadekatāṃ pratiyatī nīletarakusumādeḥ[366][pratītiḥ] kiṃ na pramāṇam? | na hi kusumaphalādikāryadarśanonnīyamāno bhedaḥ pratyakṣatas tathābhāvam anubhavati | vistarataś ca pratyabhijñāprāmāṇyanirāsaḥ [s. 91a.]kṣaṇabhaṅgasiddhāv eva vihita ity āstāṃ tāvad iha | yataḥ evam uktena prakāreṇa janakājanakāvasthayoḥ bījāder vastubhedaḥ tasmād yo 'nyo 'vasthāviśeṣo yadantaraṃ aṅkurādikāryaprasavaḥ {p. 88.1} sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ, [t. 267a.] kāryadarśanonnīyamānarūpatvāt tajjananasvabhāvatāyāḥ | yadi tarhi sa evāṅkurajananasvabhāvaḥ, pūrvabhāvinām avasthābhedānām atajjananabhāvatvāt kathaṃ teṣu tatkāraṇavyapadeśaḥ? aṅkurārthibhir vā tadupādānam? ity ata āha -- `pūrvabhāvinas tu' kuśūlādyavasthitikālabhāvinas tu avasthāviśeṣāaṅkurakāraṇasyāntyasyāvasthāviśeṣasya kāraṇāni pratyayāntaropadhīyamānaviśeṣebhyaḥ paramparayā tebhyas tadutpatteḥ | atas teṣūpacārataḥ kāraṇavyapadeśo 'ṅkurārthibhiś copādānam | yatas tatsvabhāvasya bījāder jananaṃ na hetvantarāpekṣam, yac cājanakam apekṣate na tasya [s. 91b.] tajjananasvabhāvatvam iti | tasmān nānekānto bījādivat `tatsvabhāvatvāt' ity asya
hetoḥ ity upasaṃhāraḥ | tad evaṃ yadā tāvat pratyabhijñānaṃ pratyakṣapramāṇatayā sthairyasiddhaye parair ucyate bījādivad anekāntaṃ pratipādayitum, tadā tasyoktena prakāreṇa pratyakṣānumānābhyāṃ bādhyamānatvāt tadātmatā nāstīti kutas tata ekatā bhāvānām?, yato 'nekāntaḥ syād iti pratipāditam | yadā tu pratyabhijñāyamānatvāt pūrvāparakālayor ekasvabhāvā bījādaya iti hetutayocyate paraiḥ, tadā 'yam asiddho hetuḥ | na ca sa pakṣe kvacid varttata ity āha -- kṣaṇikeṣu bhāveṣu asmābhir iṣyamāṇeṣu ekyābhāvād iti sambandhaḥ |
__________notes__________
[366] girikāntakā (?)-kanni- (?)
[ section: 19. tatsvabhāvatvāt ity atra punar api anekāntadoṣoddhāraḥ |]
atha yasyāpi kṣanikā bhāvās tasyāpi bījādīnāṃ [t. 267b.] pratikṣaṇam aikyābhāve 'pi viśeṣānupalakṣaṇād antyakṣaṇavat sarveṣāṃ janakasvabhāvānām api tadbhāvaṃ prati salilādyapekṣatvāt tadavastham anaikāntikatvam ity āśaṅkyāha -- aparāparotpatteḥ kṣaṇikair api [s. 92a.] nānekāntaḥ, aparebhyo 'parebhyaś ca pratyayebhyaḥ pratikṣaṇam utpatteḥ kṣaṇikānāṃ bhinnaśaktitvād antyakṣaṇavaj janakasvabhāvatāvirahāt kutas tair apy anekāntaḥ syāt? na hi kāraṇabhedopadhīyamānajanmanāṃ viśeṣānupalakṣaṇe 'py abhinnasvabhāvatā yuktā, hetu {p.89.1} bhedānanuvidhāne 'hetukatāprasaṅgāt | tathā ca vakṣyati -- `aparāparapratyayayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ santanvantaḥ saṃskārā yady api kutaścit sāmyāt samānarūpāḥ pratīyante tathāpi bhinna eva eṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcid eva kasyacit kāraṇam' iti | yad uktaṃ `tatsvabhāvasya jananāt' ity asyānekāntam udbhāvayann āha paraḥ -- te bījakṣityādayaḥ antyāḥ ante bhavāḥ pratyekam aṅkurajanane samarthāḥ khaṇḍaśaḥ kāraṇebhyaḥ kāryotpādābhāvād bhavadbhir iṣyanta iti kinna janayanti pratyekam? | tataś caiṣām eka eva kaścid aṅkuraṃ janayati, tadanye tu tatsvabhāvā api na janayantīti `tatsvabhāvasya jananāt' ity anekāntaḥ | tadvat kuśūlādyavasthā api bījādayo 'ṅkurādijananasvabhāvā api na janayiṣyantīti tair anekāntaḥ [s. 92b.] tadavastha eveti manyateparaḥ| atrāha -- iti yad evaṃ tvaṃ manyase | pareṇa sāmānyenābhidhānāt sāmānyenaivottaram āha -- janayanty eva [t.268a.] nātra svakāryajanane anyathābhāvaḥ ajanakatvam āśaṅkanīyam | kutaḥ? svabhāvasyāvaiparītyāt | yadi hi na janayeyur jananasvabhāvā eva na syuḥ | tatsvabhāvāś ceṣyanta ity avaśyaṃ janayanti, tathā ca kuto 'naikāntaḥ? iti bhāvaḥ |
[ section: 20. ekenaiva samarthyena kāryajanane pareṣām anupayogam āśaṅkya taduddhāraḥ |]
pratyekam antyānāṃ janakatve kāryasyaikena jananād apareṣām upayogasya nirviṣayatvād ajananam eveti manyamāna āha paraḥ -- teṣu antyeṣu sahakāriṣu saha -- yugapat karaṇaśīleṣu samarthasvabhāveṣu tatkāryakriyāyogyeṣu abhyupagamyamāneṣu satsu kāryasyaikenaiva janitatvāt ko 'parasyopayogaḥ? naiva kaścit | tat kim ucyate `janayanty eva' iti? | etat pariharati -- `na vai' naiva bhāvānāṃ bījādīnāṃ kācit prekṣāpūrvakāritā buddhipūrvakāritā, yataḥ prekṣāpūrvakāritvāt `ayam asmāsv anyatam eko 'pi samarthaḥ kāryajanane, kim atrāsmābhiḥ karttavyam?' ity ālocya apare nivarteran [s. 93a.] {p. 90.1} audāsīnyaṃ[367]bhajamānās tatkāryajanane na vyāpriyeran | yasmāt te bījādayo bhāvāḥ nirabhiprāyavyāpārāḥ paryālocanāśūnyavyāpārā ekata utpadyamāne kārye sarva eva vyāpriyante | bhavanadharmaṇi ca kārye teṣāṃ prāgbhāva eva vyāpāraḥ | tadanyasyāyogāt[368]| yadi hi vyāpṛtād anya eva vyāpāraḥ [t. 268b.] tadā tata eva kāryotpādād vyāpāravataḥ kārakatvam eva hīyate | tasyāsau vyāpāraḥ tatas tasya kārakatvam iti cet | nanv evaṃ vyāpāropayogasya kāryānupayogini tatropacārāt[369]pāramārthikam asya kārakatvaṃ hīyeta | kaś cāsya[370]vyāpāreṇa sambandhaḥ? | samavāyaś cet | na | tasya prāg eva nirastatvāt | samavāyāc ca vyāpāravattve anyasyāpi[371]tatkāryānupayoginas[372]tadbhāvaprasaṅgaḥ[373], samavāyasyeheti buddhihetor ekatvena sarvatra samānatvāt | abhimatenaiva vyāpṛtena tadvyāpārotpādanāt nātiprasaṅgaḥ iti cet | nanu tena[374]tadutpādanaṃ[375]tatra[376]samavāyād evocyate | sa ca [s. 93b.] sarvatra
samānaḥ | yena ca pariśrameṇa vyāpāraṃ janayati tena kāryam eva kin notpādayati? yena vyavadhānam āśrīyate | yathā ca svasannidhimātreṇaivāyaṃ vyāpāraṃ janayati na vyāpārāntareṇa, anavasthāprasaṅgāt, tathā tata eva kāryam[377]apīty uktaprāyam | tasmād bhāvini kārye prāgbhāva eva kāraṇasya vyāpāraḥ | sa ca sarveṣāṃ astīti sarva eva kāryotpattau vyāpriyanta iti vyapadiśyante | tad api kāryaṃsarvebhya eva jāyate sarveṣāṃ bhāva eva tadbhāvāt | na hi kāryasya kāraṇābhimatabhāva eva bhāvam antareṇāparaṃ janma | tathābhāve[378]hi tatraiva kāraṇavyāpārāt kāryakriyaivaiṣāṃ na sambhavet | tataś ca satsv api kāraṇeṣu katham asya bhāva upalabdhir vā syāt? | tatsambandhino janmanaḥ karaṇāt iti cet | na | asatā {p. 91.1} tena[379]sambandhāyogāt | svata eva sattve vā [t. 269a.] janmārthānupapatteḥ | janmakāle copalabhyasyātmanaḥ[380]prāg[381]api bhāvāt tathopalabdhiprasaṅgaḥ, rūpāntareṇa[382]bhāve na [s. 94a.] tasya bhāvaḥ syāt[383]| rūpabhedalakṣaṇatvād bhāvabhedasya[384]| tasmād upalabdhyātmano[385]janmanaḥ prāganupalambhād asattvam | tato 'sya[386]janmasambandhitā kutaḥ? | tasmāt kāryam evābhūtvā hetubhāve bhavatīti bhāva evāsya[387]tato janmeti sarvebhyas tat jāyate | nanv ekasyāpi tajjanane sāmarthyāt apareṣāṃ tatra sannidhilakṣaṇo vyāpāro vyartha eveti na tatrāpareṣāṃ bhāvaḥ saṅgacchata iti ced āha -- svahetoḥ kṣitibījasalilādisāmagrīlakṣaṇasya pariṇāmaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣavataḥ pratikṣaṇam upadhīyamānātiśayasya kṣaṇāntarasya prasavaḥ, tataḥ upanidhiḥ kāryadeśe sannidhānaṃ dharmo
yeṣāṃ te tathābhavantaḥ kāryadeśe sannidhīyamānāḥ nopālambham arhanti -- `ekasyāpy etatkāryakaraṇe samarthatvāt kim atra bhavantaḥ sannihitāḥ?' iti na paryanuyogam arhanti | na hi tadaparasannidhim[388]antareṇa tatraikasyāpi[389]bhāva upapadyate | kutaḥ? tatprakṛte tatprakṛtitvāt iti bhāvapradhāno [s. 94b.] nirddeśaḥ | kṣitibījasalilādisāmagrīpariṇāmajanyasvabhāvatvād ekaikasya samarthasya tadbhāve[390]kutaḥ kevalasya sambhavaḥ[391]?, sāmagrīśabdavācyaiḥ kāraṇabhedaiḥ samartha- svasvalakṣaṇāntarārambhāt | tataś[392]ca pratikṣaṇam upadhīyamānātiśayasyotpādāt kevalānāṃ [t. 269b.] ca tajjananasvabhāvavaikalyāt tadaparapratyayayogajanyasvabhāvatvāt samarthajanakasya hetoḥ | etac ca yathāvasaraṃ tatra tatra vyaktīkariṣyati | tasmād yatsāmagrījanyasvabhāvo yo bhāvaḥ sa tatraikābhāve 'pi kāraṇavaikalyān na sambhavatīty ekasāmagrījanmanāṃ sahabhāvo niyataḥ | sarveṣāṃ teṣāṃ bhāva eva kāryasya bhāvāt sarva eva janayantīti `tatsvabhāvasya jananāt' ity atra nānekāntaḥ iti | {p. 92.1} yenābhiprāyeṇa `te 'ntyāḥ samarthāḥ kin na janayanti' ity uktaṃ taṃ prakaṭayann āha -- samarthāḥ ityādi | siddhāntavādy api `janayanty eva' iti yadabhiprāyavatoktaṃ tam ādarśayati -- na, tatraiva ityādi | etad eva vyācaṣṭe -- tasyaiva ityādi | [s. 95a.] ayam abhiprāyaḥ -- `idam atra samartham, idam asamartham' iti pratyakṣānupalambhasādhanābhyām anvayavyatirekābhyāṃ vyavahriyate, anyanimittābhāvāt | tau cānvayavyatirekāv ekatraiva kārye dṛśyete nāparāparatreti tasyaivaikasya janane samarthā gamyanta iti
nāparāparajananam | te tu yadavasthā janayanto dṛśyante -- kiṃ tajjananasvabhāvās tadaiva? āhosvit prāg api? ity atra vivādaḥ | tatra prāg api tatsvabhāvatve paścād iva prāg api jananaprasaṅga iti pratikṣaṇaṃ bheda ucyata iti |
__________notes__________
[367] `nivarteran' ity etad vyākhyāti [368] kriyārūpasya [369] vyāpāravati kāraṇe [370] vyāpṛtasya [371] ghaṭādeḥ [372] aṅkura- [373] aṅkurajanana- [374] bījā- [375] vyāpārotpāda- [376] bījādau [377] eva svasaṃnidhimātrād eva kā- -- t. [378] aparajanmasadbhāve [379] kāryeṇa [380] kāryasambandhinaḥ [381] kāryajanmani [382] avyaktena [383] avyaktād avyaktam eva rūpaṃ jātaṃ yataḥ [384] avyaktarūpād vyaktarūpaṃ bhinnam eva [385] kāryasya [386] kārya- [387] kārya- [388] tadanyatara- [389] kāryadeśe [390] aparasannidhānābhāve [391] kutaḥ [392] nopālambham arhanti
[ section: 21. kāraṇabhedāt kāryabhedaṃ svīkurvadbhiḥ kṣapaṇakajaiminīyair anekāntasyodbhāvanam |]
punar anyathākṣapaṇakajaiminīyāanekāntam udbhāvayanta [t. 270a.] āhuḥ -- bhinnaḥ parasparavyāvṛttaḥ svabhāvo yeṣāṃ tebhyaś cakṣurādibhyaḥ sahakāribhyaḥ yugapatkartṛbhyaḥ ekasya vijñānalakṣaṇasya kāryasyotpattau satyām, bahūni bhinnasvabhāvāni kāraṇāni kāryaṃ tv ekam abhinnasvabhāvam iti na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥsyāt | tataś cakṣurādayo na bhinnenātmanaikasya kāryasya janakā eṣṭavyāḥ | kintv abhinnam eṣām ekakāryajanakaṃ sāmānyabhūtaṃ rūpam upeyaṃ yenābhinnaṃ kāryaṃ janayanti | tac ca samagrāvasthāyām eva tatkāryaṃ janayati na vyagrāvasthāyām | na caikaikābhāve tasyābhāvaḥ, sāmānyātmanaḥ [s. 95b.] kadācid abhāvavirodhāt | na ca tadā 'syā 'janakasvabhāvatā, janakājanakarūpavataḥ samagretarāvasthāyor bhedaprasaṅgāt | tathā ca sāmānyātmanā hāniḥ | tato yad asya samagreṣu cakṣurādiṣu janakaṃ rūpaṃ tad ekaikābhāve 'pi vidyate na ca janayatīti `tatsvabhāvasya jananāt' ity anekānta iti |
[ section: 22. siddhāntavādinā dūṣaṇoddhāraḥ |]
siddhāntavādy āha -- na, yathāsvam ityādi | evaṃ manyate -- kiṃ punar idaṃ kāraṇam abhimataṃ bhavataḥ? | yadi pratyekaṃ cakṣurādikam; {p. 93.1} tad ayuktam | sāmagrījanyasvabhāvatvāt kāryasya, tasyā eva kāraṇatvāt | nanu tadavasthāyāṃ pratyekam eva sāmagrīśabdavācyānāṃ jananasvabhāvatvābhyupagamāt pratyekam eva cakṣurādikaṃ kāraṇam | [t. 270b.] yady evaṃ ko 'yaṃ niyamo yadanekasmād bhavatā 'nekena bhavitavyam viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt, ekenaiva tat kāryaṃ karotīti kuto 'vasitam? | tadbhāve bhāvāt iti cet | anekatrāpi samānam etat | tad uktam -- tasyaivaikasya janane samarthāḥnānyasya iti nāparāparajananam iti | na cānekasmād bhavad anekaṃ prāpnoti | yato nāsmākaṃ bhavatām iva kāraṇam eva [s. 96a.] kāryātmatām upaiti, yato 'nekapariṇater anekarūpatvāt kāryasyānekatā syāt | kintu apūrvam eva keṣucit satsu bhavati | tac cānekabhāva eva bhāvāt tatkāryam ucyate tasya kuto 'nekatāprasaṅgaḥ? | yat tv abhinnaṃ rūpaṃ janakam ucyate tasyaikasthitāv api bhāvāt tatkāryajananasvabhāvāc ca tataḥ kāryaprasavaprasaṅgaḥ, tadanyasannidhau tasya viśeṣābhāvāt tadāpi vā na janayet | tasmād yeṣu bhāvābhāvavatsu kāryaṃ bhāvābhāvavad dṛśṭaṃ ta eva viśeṣā janakā iti kuto 'nekāntaḥ? | atha sāmagrīṃ kāraṇam āśrityocyate `na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syād iti', tan na, yathāsvaṃ yasyāḥ sāmagryāḥ ya ātmīyaḥ svabhāvas tadbhedena tadviśeṣopayogataḥ tasya -- vijñānalakṣaṇasya kāryasya, viśeṣāḥ -- sāmagrībhedād bhinnāḥ svabhāvāḥ, teṣūpayogataḥ [t. 271a.] tadupayogaiḥ bhinnasāmagrīvyāpāraiḥ kāryāḥ ye
svabhāvaviśeṣāḥ -- kāryāṇāṃ viśiṣṭāḥ svabhāvāḥ [s. 96b.] teṣām asaṅkarāt paras paravyāvṛttarūpatvāt | sāmagrībhedād bhinnarūpataiva kāryāṇām iti kathan na kāraṇabhedād kāryabhedaḥ syāt? | tathā hi -- ekā sāmagrī manaskāratat[393]sādguṇyādilakṣaṇā[394], tato vikalpavijñānamātraṃ[395]jāyate; aparā manaskārendriyamātralakṣaṇā, tato bhrāntendriyavijñānasambhavaḥ[396]; tadanyā viṣayendriyamanaskārātmikā, tato 'py abhrāntavijñānasambhūtir iti bhinnasāmagrījanmanāṃ {p. 94.1} kāryasvabhāvaviśeṣāṇām asāṅkaryād asty eva sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedāt kāryāṇāṃ bheda iti | nanu yadā viṣayendriyamanaskārebhyo vijñānasambhavaḥ tadā teṣām upayogaviṣayasyaikatvāt katham asāṅkaryam? | tathāvidhasya sāṅkaryasyeṣṭatvāt adoṣaḥ | taduktam -- tatraivaikatra sāmarthyāt ityādi | kathaṃ tarhi teṣāṃ tajjanakatvam?, yadi tadbhedāt [s. 97a.] na bhidyate kāryam | kiṃ nu vai samagrāṇām anyānyakāryajananena janakatvam yatas tadbhāve tan na syāt | janakatvaṃ hy eṣāṃ tadbhāva eva kasyacid bhāvāt | tatraikasyānekasya vā bhāve teṣām ekānekajanakatvam ucyate |
__________notes__________
[393] cārutvam [394] deśakālādayaḥ [395] arthābhāve 'py āntaro vikalpaḥ [396] marumarīcikāsu jalajñānam
[ section: 23. ekasāmagrījanyeṣv api kāryeṣu bhedopapādanam |]
nanv ekasyāḥ sāmagryā anekasya bhāve sāmagryantarajanyebhyo bhavatu bhedaḥ, parasparatas tu katham? | [t. 271b.] tadatadrūpahetujatvād dhi bhāvās tadatadrūpaṇi iṣyante | tatra yadā cakṣūrūpamanaskārebhyo vijñānajanma tadā cakṣūrūpakṣaṇayor api bhāvād vijñānenābhinnahetujatvāt tayor vijñānātmatā, vijñānasya vā tadrūpatā kathaṃ na prasajyeta? | āha ca -- tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ| tadrūpādi[397] kim ajñānaṃvijñānābhinnahetujam || [pv 2.251] iti | naiṣa doṣaḥ | teṣāṃ yathāsvaṃ svabhāvabhedena nimittopādānatayā tadupayogāt | manaskāro hi vijñānasyopādānakāraṇam | cakṣuṣas tu svavijñānajananayogyasya janmani sahakārikāraṇam | evam itaratrāpi yathāyogam vācyam | tato 'nyādṛśī sāmagrī cakṣuḥkṣaṇasya janikā, anyādṛśī ca vijñānader iti tadvailakṣaṇyād eva [s. 97b.] kāryāṇāṃ vailakṣaṇyam | syād etat -- sarveṣāṃ anvayavyatirekāv anuvidhīyete tadā cakṣurādikṣaṇair iti kuto 'yaṃ bhedaḥ -- ihopādānabhāve bheda(-bhāveneda)m upayujyate, anyatra tu sahakāribhāveneti? | bodharūpatāder[398]{p. 95.1} anukārānanukārābhyāṃ tadbhāve[399]vyabhicārāvyabhicārataś ca | tathā hi -- vijñānaṃ manaskārasya bodharūpatām anukaroti, na cakṣurāder jarā(ḍā)dibhāvam | evam anyad api pratyeyam | niyamena ca vijñānamātrabhāve samanantarapratyayasya vyāpāro na cakṣurādeḥ | cakṣuḥkṣaṇāntarodaye[400]ca pūrvabhāvinaś cakṣuṣo[401]na svavijñānayogyatāhetoḥ [t. 272a.] samanantarapratyayasya | evaṃrūpasyāpi vācyam | tasmād avasthābhede 'pi yad ekākāraparāmarṣa(śa)pratyayanibandhanatayā svasantatipatitakāryaprasūtinimittaṃ tad upādāna-kāraṇaṃ | yat santānāntare prāgavasthāpekṣaviśeṣodayanibandhanaṃ tat sahakārikāraṇam | sa ceyaṃ bhāvānāṃ svahetuparamparāyātā prakṛtir yayā kiñcit kāryaṃ svasantānavyavasthānibandhanaṃ janayanty aparaṃ ca santānāntaravyapadeśanibandhanam iti tasyā eva sāmagryā avāntaraviśeṣakṛtatvāc cakṣūrūpavijñānakṣaṇānāṃ parasparato [s. 98a.] vailakṣaṇyaṃ na virudhyate |
__________notes__________
[397] tatsukhādi -- pv [398] uttaram āha [399] kāryabhāve [400] -kṣaṇānantarodaye -- t. [401] niyamena vyāpāra iti sambandhaḥ
[ section: 24. kāraṇānekatve 'pi kāryasyaikatvaṃ sāmagrībhede ca kāryabhedaḥ |]
tasmād yadi `kāraṇabhedāt' kāraṇānekatvāt kāryasya bhedaḥ anekatvaṃ tadā pratibandhābhāvād anekāntaḥ | na ca tadabhyupagamyata iti na kācit kṣatiḥ | atha sāmagrīlakṣaṇasya kāraṇasya bhedaḥ sāmagryantarād vailakṣaṇyaṃ kāryasyāpi bhedo 'tatkāraṇebhyo bhinnasvabhāvatocyate | tadā[402]tasyeha[403]bhāvāt kathaṃ na kāraṇabhedāt kāryabhedaḥ syāt? iti abhiprāyavatā `na'[404]kāraṇabhedāt kāryabhedo na syāt | kutaḥ? | yathāsvam ity ādy abhihitam | ubhayaṃ[405]caitat kāryeṣu pramāṇaparidṛṣṭam iti darśayann āha -- yathā ityādi | mṛtpiṇḍādibhyo hi bhavato ghaṭasya na kāraṇānekatve 'py anekarūpatā | nā'pi sāmagryantarajanyād abhinnasvabhāvatety udāharaṇārthaḥ | tatra [t. 272b.] sāmagryantarajanyāt tāvad bhedaṃ darśayati -- mṛtpiṇḍāt ityādi | iha mṛtpiṇḍakulālasūtrāṇi {p. 96.1} vyagrasvabhāvāni kāraṇāntarasahitāni iṣṭakādilakṣaṇāni tadanyajanyebhyo bhinnasvabhāvāni [s. 98b.] yāni kāryāṇi sādhayanti tebhyo vilakṣaṇam eva samagrāṇi ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayanti | tathā hi -- kulālādinirapekṣo mṛtpiṇḍaḥ tadanyajanyād vṛkṣāder vilakṣaṇam evopādānabhāvena mṛdātmakaṃ kāryaṃ janayan dṛṣṭaḥ | kulālādisahito 'pi tadātmakam eva ghaṭam | tatkāraṇāhitaviśeṣaś ca kevalamṛtpiṇḍād bhinnasvabhāvatayā tatkāryād apīṣṭakāder vilakṣaṇam eva karoti | evaṃ kulālādikam api tadanyopādānasahitaṃ sahakāribhāvena yatkāryam karoti tadvilakṣaṇam eva mṛtpiṇḍasahitaṃ tatkāranāhitaviśeṣaṃ ghaṭātmakaṃ kāryaṃ janayatīti samudāyārthaḥ | tatra mṛtpiṇḍād bhinnaḥ svabhāvo ghaṭasya ye tadanyopādānakāraṇatayā mṛtsvabhāvā na
bhavanti vṛkṣādayas tebhyo bhavati | kulālāt mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayāt sahakāribhāvenopayujyamānāt tasyaiva ghaṭasya mṛtpiṇḍopādānatayā mṛdātmanaḥ sataḥ saṃsthānaviśeṣaḥ pṛthubudhnodarādyākāraḥ tadātmatayā tadanyebhyo yeṣāṃ mṛtpiṇḍas tadanyanimittasahita [s. 99a.] upādānam iṣṭakādīnāṃ tebhyo bhinnaḥ svabhāvo bhavati | sūtrāt mṛtpiṇḍakulālakāraṇāhitaviśeṣāt [t. 273a.] tasyaiva ghaṭasya mṛtsaṃsthānaviśeṣātmano mṛtpiṇḍakulālayos tajjananasvabhāvatvāt ghaṭasya tadrūpayogāt tayośca[406]sūtrakāraṇopahitaviśeṣayos tannirapekṣāvasthāto bhinnātmakatayā cakrāder vibhakto vicchinnaḥ svabhāvo bhavati tasmād anu[krā]ntakāraṇatrayajanyo ghaṭaḥ tadanyasmād ekaikakāryād dvidvikāryāc ca bhinnasvabhāva eva jāyata iti sāmagrībhedād bhinnānyeva kāryāṇi parasparam asaṅkīrṇasvabhāvāni bhavantīti tadupayogakāryaviśeṣāsaṅkaraḥ[407]siddhaḥ | tasya[408]caikaikatadavasthābhāvikāraṇabhedānvayavyatirekānuvidhāyitayā khaṇḍaśo 'nutpādāc ca | tadekaikajanyatve 'pi[409]vastutas tadekaikasajātīyakāraṇāntarasannidhāvadṛṣṭasya viśeṣasyetarasannidhau taddarśanāt `tajjanyo 'yam'[410]iti tattvacintakair vivecyate | yataḥ[411]{p. 97.1} kāryaviśeṣārthino 'nekakāraṇaparigrahaṃ kurvanti parasparāhitopakārakāryaparamparayā vāñchitakāryajananayogyakāraṇasāmagrībhāvārtham | yata [s. 99b.] evaṃ sāmagrībhedād bhinnānyeveṣṭakācakrāvibhaktaghaṭa tadvibhaktaghaṭalakṣaṇāni kāryāṇi bhavanti tat tasmāt evam uktena prakāreṇa kulālāt mṛtpiṇḍarahitād anyasāmagryantarbhūtāt na mṛtsvabhāvatā kasyacit kāryasya,
mṛtpiṇḍakāraṇopakṛtātmana eva tasya tadviśeṣahetutvāt | na mṛdaḥ kevalāyāḥ, tatsāmagrībahirbhūtāyāḥ saṃsthāna[t. 273b.]viśeṣaḥ kulālopādānopakṛtatāyā eva mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakakāryahetutvāt |
__________notes__________
[402] vailakṣaṇyasya [403] sāmagryām [404] na iti sūtrāṃśasya vyākhyā `kāraṇa' ityādi [405] kāraṇānekatve kāryasyaikatvam, sāmagrīvailakṣaṇyāt kāryavailakṣaṇyaṃ ca [406] mṛtpiṇḍakulālayoḥ [407] teṣāṃ kāraṇānām upayogaiḥ vyāpāraiḥ kāryā ye svabhāvaviśeṣaḥ teṣām [408] ghaṭasya [409] `tajjanyo 'yam' iti tattvacintakair vivecyata iti sambandhaḥ [410] mṛdādi- [411] vivekāt
[ section: 25. sahakāryanekatve 'pi kāryasya aikyam |]
tad evaṃ sāmagrībhedād bhedaṃ kārasyodāharaṇe pratipādya sahakāriṇām anekatve 'py anekātmatāvirahaṃ pratipādayann āha -- na ca tayoḥ mṛtkulālayoḥ sahitayoḥ parasparopādānopakṛtātmanoḥ yaḥ śaktiviśeṣaḥ pratyayāntarasahitāvasthāto viśiṣṭā yogyatā tadviṣayasya[412]tadanyāvasthāviṣayād bhede saty api yathā tadanyasmād bhedaḥ, evaṃ svabhāvena na bhedaḥ | svarūpato 'pi na nānātvaṃ nānekātmakatā kāryasya | tābhyāṃ janito yo viśeṣo mṛtsaṃsthānaviśeṣātmakaḥ sa eva tadanyasāmagrījanyād bhidyata iti bhedo asya | kathaṃ punar eta[d] jñāyate `tadanyasmād iva [s. 100a.] svabhāvato 'py asya bhedo nāsti' ity ata āha -- mṛtsaṃsthānayoḥ ityādi | yadi hi mṛtkulālayoḥ tadavasthābhāvinoḥ śaktiviśeṣaviṣayo mṛtsaṃsthānaviśeṣātmako bhedas tadanyasmād iva svarūpato bhidyeta tadā mṛtsaṃsthānayor aparasparātmatayā parasparātmatāviraheṇa kāraṇena saṃsthānaviśeṣeṇa mṛt na pratibhāseta, na mṛtsvabhāvena ca saṃsthānaviśeṣaḥ, yathā tadanyarūpeṇa | na[413]hi yo yasya svabhāvo na bhavati sa tenātmanā svagrāhiṇi jñāne pratibhāsate, rūparasavat; jñānaṃ vā tadrūpavikalārthasāmarthyenotpadyamānaṃ tadrūpam anukartuṃ yuktam, {p. 98.1} bhrāntatāprasaṅgena tadvaśād arthavyavasthānābhāvaprasakteḥ | tasmāt mṛtsaṃsthānayor ekātmataiveti [t. 274a.] na kāraṇānekatvāt kāryasyānekātmakatā aikāntikī, yato bhinnasvabhāvebhyaś cakṣurādibhyaḥ sahakāribhyaḥ ekakāryotpattivirodhād ekarūpatayā teṣāṃ sādhāraṇaikakāryakriyā, bhinnarūpatayā vā sādhāraṇakāryakaraṇam iyeta | [s. 100b.] etac caikasāmagryapekṣayaikakāryakartṛtvam ucyate | paramārthatas tu tatsāmagryantarggatānāṃ sajātīyasyā 'pi kṣaṇāntarasyārambhāt sāmagryantarāvayavatvena ca kāryāntarasyāpi yathā ekapratyayajanitaṃ kiñcid ekaṃ nāsti tathā 'nekapratyayajanitam apīti kāraṇānekatvāt kāryānekatvopagame 'pi na kācit kṣatiḥ | tata ekakāryāpekṣayā 'nekatvaprasañjane sandigdhavyatirekatā, sāmānyena sādhane siddhasādhyateti ca |
__________notes__________
[412] śaktiviśeṣaviṣayasya [413] vyatirekī
[ section: 26. ahrīkādisaṃmatasya dravyaparyāyayoḥ bhedābhedapakṣasya nirāsaḥ |]
nanu ca mṛtsaṃsthānaviśeṣayor ekasvabhāvatve 'pyahrīkādibhiḥ saṅkhyādibhedād bheda iṣyate tat katham anekapratyayajanitasyaikatve etad udāharanām syāt? | sarvatraiva hi dravyaparyāyayoḥ saṅkhyāsaṃjñālakṣaṇakāryabhedād bhedo deśakālasvabhāvābhedāc cābheda iṣyate, yathā ghaṭasya rūpādīnāṃ ca | tathā hi -- eko ghaṭaḥ rūpādayo bahava iti saṅkhyābhedaḥ | ghataḥ rūpādayaḥ iti saṃjñābhedaḥ | anuvṛttilakṣaṇaṃ dravyavan nityaṃ ca, vyāvṛttilakṣaṇā [s. 101a.] bhedāḥ kṣaṇikāś ca;jaiminīyasya tu [t. 274b.] kecit kālāntarasthāyino 'pīti lakṣaṇabhedaḥ | ghaṭenodakāharaṇaṃ kriyate, rūpādibhiḥ punarvasturāga iti kāryabhedaḥ | evaṃ sarvatra dravyaparyāyayoḥ saṅkhyādibhir bhedaḥ deśādibhis tv abheda iti mṛtsaṃsthānayoḥ kathañcit bhedāt mṛtkulālābhyāṃ janitasya kāryasyānekatā 'sty eva | yathā tv ekatā[414]tathā tābhyāṃ[415]tasya abhinnātmajanyataiveti yad anekakāraṇaṃ tad anekam eva, yat punar ekaṃ tat sahakāriṇām abhinnarūpajanyatayaikakāraṇam eveti na vyabhicāra iti | {p. 99.1} tad ayuktam | svabhāvato bhedānabhyupagame anyathā[416]bhedāsiddheḥ anekasmād ekakāryotpatter abhādhanāt | svabhāvato bhedopagame vā 'parasparātmatayā mṛtsaṃsthānayoḥ saṃsthānamṛtsvabhāvaviśeṣābhyāṃ tayor apratibhāsanaṃ durnnivāram | yadi hi svabhāvato na bhedo dharmadharmiṇoḥ, saṅkhyādibhedād api naiva bhedaḥ | na hi pararūpāḥ bhidyamānā api saṅkhyādaya ātmabhūtam abhedaṃ bādhituṃ samarthāḥ | saṅkhyābhedas tāvad asamarthaḥ, ekasminn api dravye bahutvena vyavahāradarśanāt | yathā gurava iti | na ca bahuvacanasya
niyamenādarśanād rūpādayo 'tra nimittam, rūpādinimittatve hi guruḥ iti na kadācit ekavacanaṃ syāt | [s. 101b.] sambhavi dharmirūpamātram abhidheyatvena vivakṣitam iti cet | na | tasyaikatvena vivakṣāyāṃ kārtsnyagauravayor apratītiprasaṅgāt | vrīhaya iti ca jātivacane [t. 275a.] dharmiṇo rūpādīnāṃ cānabhidhānāt na kiñcid uttaram | ubhayarūpasya ca vastuno guruśabdavācyatvāt kathaṃ sambhavino dharmirūpasyaikatvena vivakṣā? | tataś caiko gurur iti sāmānādhikaraṇy adarśanāt paryāyā apy ekasaṃkhyāviṣayāḥ | te ca paryāyarūpeṇa bhidyante | tat kathaṃ saṃkhyābhedād bhedasiddhiḥ? iti | saṃjñā 'pi saṅketanibandhanā | sa cecchāyattavṛttir iti kutas tato 'rthabhedaḥ? | ekasminn api saṃjñābhedadṛṣṭeḥ katham asya bhedanimittatā? | yathā indraḥ śakraḥ purandaraḥ iti | atrāpi indanāt śakanāt dāraṇāc ca śaktibhedo gamyata iti cet | na | samastasya kāryakartṛtvāt | na hi śaktir eva indati śaknoti dārayati ca | kiṃ tarhi? | dharmirūpam api, tayor ekasvabhāvopagamāt, śaknotyādipadais tadvācināṃ sāmānādhikaraṇy adarśanāc ca | na[417]cāskhaladvūttipratyayaviṣayatvād upacārakalpanā yukteti | yeṣāṃ ca paryāyāṇāṃ na kācid arthānugamamātrā tatra kiṃ vaktavyam? | lakṣaṇabhedo 'py ahetuḥ asiddhatvāt | na hy eko bhāvaḥ kvacid apy anvayī siddha iti | tathā hi -- na kūṭasthanityatayā nityaṃ {p. 100.1} dravyamahrīkair iṣyate, pariṇāma[s. 102a.]nityatopagamāt | sā ca pūrvottarakṣaṇaprabandhavṛttyā | na hy asya paryāyāṇām ivocchedaḥ tadrūpeṇa[418], paryāyā [t. 275b.] eva paryāyarūpeṇa nirudhyante na tu
dravyam iti nityam abhyupagamyate | na ceyaṃ[419]kūṭasthanityatā vā dravye sambhavati[420], paryāyavyatiriktasya dravyasyāsiddheḥ tasyopalabdhilakṣaṇaprāptasya tadvivekānupalakṣaṇāt | paryāyeṣv eva tulyarūpakāryakartṛṣu dravyābhimāno mandamatīnām | na punas tat tato vilakṣaṇam upalakṣyate | kāryabhedas tv asmān prati asiddha eva | rūpādīnām eva keṣāñcit tatkāryakartṛtvāt[421]| tathāpy abhyupagyamyocyate -- kāryaṃ hi dvividham | bhinnakālam abhinnakālaṃ ca | tatra pūrvaṃ bhavati bhedanibandhanam yadīha sambhavet | tat tu na sambhavati dharmadharmiṇos tulyakālatvāt | abhinnakālas tu kāryabhede 'naikāntikaḥ, vibhaktapariṇāmeṣu paṭādiṣu sambhavāt | paṭādayo 'pi hi vibhaktapariṇāmā anekaṃ kāryaṃ kurvanto dṛṣṭāḥ | na ca dharmirūpeṇa bhidyante, ekasyānekakiyāvirodhābhāvāc ca | na hy atra kāraṇam eva kāryātmatām upaiti, yata ekasya kāraṇātmanaḥ ekakāryarūpatopagame tadanyarūpābhāvāt tadanyakāryātmatopagatir na syāt | kintv apūrvam eva kasyacid bhāve prāgavidyamānaṃ bhavat tatkāryam | tatra viṣayendriyamanaskārāṇām itaretaropādānāhitarūpabhedānāṃ [s, 102b.] sannidhau viśiṣṭasvetarakṣaṇabhāve pratyekaṃ tadbhāvābhāvānu[t. 277a.][422]vidhānād anekakriyopagamo na virudhyate | yata ekakriyāyām api tasya[423]tadbhāvabhāvitaiva nibandhanam | sā cānekakriyāyām api samāneti | nanu ca tatsannidhau vijñānalakṣaṇakāryasambhavāt tajjananasvabhāvataivaiṣām avadhriyate, kāryasvabhāvāpekṣayā kāraṇasya janakarūpatāvasthānāt | tato vijñānajananasvabhāvebhyaḥ pratyekaṃ kataṃ {p. 101.1}
tadanyakāryasambhavaḥ? | tadbhāve vā teṣāṃ tadanyajananasvabhāvatā syāt | tataś ca vijñānam eva na kuryuḥ, tadanyajananasvabhāvatvāt | naiṣa doṣaḥ, teṣām anekakāryakriyāsvabhāvatvāt | tathā hi -- te tadavasthāyāṃ pratyekaṃ viśiṣṭasajātīyetarakṣāṇajananātmakāḥ, teṣāṃ tatsattānantaryadarśanāt | tatra vijñānajananasvabhāvataiveti tasyājananasvabhāvatā vyavacchidyate tasyā eva pratiyogitvāt nānyajananasvabhavatā | na cātas teṣām anekātmatā syāt, ekasyaivātmātiśayasyānekakāryahetutvāt | na hi tadanyāpekṣayā viparyayavyāvṛttim upādāyānekena śabdenābhidhīyamānaṃ vastu anekarūpatāṃ pratipadyate, prativiśiṣṭasyaikasyaivātmanas tathābhidhānāt | yathā [s. 103a.] rūpaṃ sanidarśanaṃ sapratigham iti | na hy atra svabhāvabhedanibandhanā dhvanayaḥ, sāmānādhikaraṇyābhāvaprasaṅgāt | tannimittānām[424]ekatra[425]bhāvāt adoṣa iti cet | na | teṣāṃ[426]tadekopakārānapekṣiṇāṃ tadayogāt[427]| apekṣāyāṃ vā katham ekam aneka[t. 277b.]kāryaṃ na syāt? | anekenaivātmanopayogāt iti cet | na | sāmānādhikaraṇyābhāvadoṣasya tādavasthyaprasaṅgāt | na ca nīlādīnām ātmabhedam adhyakṣam īkṣāmahe[428]| nāpi kāryabhedād evātmabhedānumānam, pratibandābhāvāt, tadgrāhakapramāṇābhāvāt | pratyakṣato 'nekakāryāṇām api bhāvānām ekātmatayaivopalakṣaṇāt pradīpādīnām | nānumānataḥ[429], tatrāpi viparyaye bādhakapramāṇābhāvāt | ekasyānekakriyā 'nabhyupagame ca yo 'yaṃ rūparasagandhasparśaviśeṣāṇāṃ kvacit sahabhāvaniyamaḥ pramāṇaparidṛṣṭaḥ sa na syāt | bhinnanimittānāṃ sahabhāvaniyamāyogāt | tannimittānām[430]api
tadekakāraṇānāyattajanmanāṃ [s. 103b.] niyatasāhityāsambhavāt | tadekadharmisvabhāvatayaikatra sahabhāvaniyama iti cet | na | ekasyānekasvabhāvatāyā eva cintyatvāt | anekenaikasvabhāvatāṃ cānubhavataḥ tadvad[431]anekatāyā durnivāratvāt anyathā dharmadharmiṇāṃ kathaṃ {p. 102.1} naikāntiko bhedaḥ? | tathā hi -- yam ātmānaṃ purodhāyā 'yaṃ dharmī paryāyāś caite iti vyavasthāpyate, yadi tasya bhedas tadā bheda eveti | anekasyāpy[432]ekakāryatā na syāt[433]| na hi parasparopādānakṛtopakārānapekṣā viṣayendriyamanaskārāḥ sahaikakāryārambhiṇo yuktāḥ | na caikam eva kiñcit kvacit janayati | tataś ca sarvatra kāryakāraṇabhāva evotsīdet, anekasyaikasya[434]caikānekakriyāvirahāt prakārāntarābhāvāc ca | nāpy ahetukam eva viṣvam, [t. 276a.] deśakālaprakṛtiniyamāt[435]| tasmād ekasāmagryadhīnajanmanāmeva sahabhāvaniyamo bhāvānām ekakāryakriyāniyamo vā | tataś ca svasantānakṣaṇam itaropādānaṃ[436]ca yugapad upakurvataḥ katham ekasyānekakāryatā na syāt? | tataḥ kathaṃ kāryabhedād bhedaḥ kalpyeta? | dravyaparyāyāṇāṃ caikasvabhāvatām ācakṣāṇa [s. 104a.] ekasyānekakāryatāṃ pratikṣipatīti kathaṃ nonmattaḥ[437]?, svabhāvasyaiva[438]vastutvāt, anyathā tasya niḥsvabhāvatāprasaṅgāt | ekasvabhāvatve ca dravyaparyāyāṇāṃ tatkāryabheda[439]ekavastunibandhana eveti kāryabhedād bhedam abhidadhānaḥ sphuṭam ahrīka evāyam ity upekṣām arhati |
__________notes__________
[414] mṛtsaṃsthānayor deśādibhiḥ [415] mṛtkulālābhyām [416] saṃkhyādibhiḥ [417] śaktyor bhede 'pi tadādhārasyaikyād aupacārikaṃ sāmānādhikaraṇyam ity āśaṅkyāha -- na ca ityādi ||
[418] dravyarūpeṇa [419] pariṇāmanityatā [420] -yaṃ pariṇāminityatā kūṭasthanityatāvat sambha- -- t. [421] dravyakāryakartṛtvāt [422] the order of the tib. fol. should be 275, 277, 276 and 278 according to the s. mss. [423] dravyasya [424] śabda- [425] avayavini [426] nimittānām [427] ekatra samavāyāyogāt [428] yathā bhavati [429] kāryabhedasyātmabhede pratibandha ity apekṣyate [430] rūpādipāścātyakṣaṇānām [431] rūpādivat [432] prakṛte dūṣaṇāntaram āha [433] ekasyānekakriyā 'nabhyupagame ceti pūrveṇa yogaḥ [434] pratyekam ekānekakriyāvirahaḥ [435] -kṛtipratiniya- -- t. [436] itara upādānaṃ yasya [437] notpannaḥ -- t. [438] svabhāvasyaiva bhedo vastuna iti ced āha [439] dravyaparyāyakāryabhedaḥ
[ section: 27. vaiśeṣikakṛto 'py ekasyānekakāryakāritvākṣepo na yuktaḥ |]
vaiśeṣiko 'pi dravyasyaikasya dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇatāṃ bruvāṇaḥ karmaṇaś caikasya saṃyogavibhāgasaṃskāranimittatām[440]ekasyānekakāryakriyāṃ pratikṣipan svakṛtāntakopenaiva pratihataḥ | na cātra śaktibhedo nibandhanam, yatas tadekopakāranirapekṣāḥ katham etāḥ śaktayo niyatārthādhārāḥ?, na punar anavayavena[441]vyaktīr vā 'śnuvīran? | tato yata[442]evāsyā[443]''tmātiśāyād anekaśaktyupakāra {p.103.1} tata evānekakāryakriyā 'pi, ity alam ativistāriṇyā kathayeti |
__________notes__________
[440] -gaviśeṣasaṃ- -- t. [441] kārtsnyena [442] ekasyā- -- t. [443] dravyasya
[ section: 28. deśakālasvabhāvābhedasyābhedasādhakatvanirāsaḥ |]
deśakālasvabhāvābhedād abhedas tu yo 'bhyupagamyate so 'py anupapanna eva | tathā hi -- deśakālayor abhede 'pi rūparasagandhasparśāḥ paryāyarūpeṇa bhidyante tataḥ[444]katham abhedasiddhiḥ? | svabhāvo 'pi yadi dravyaparyāyayor dvayor api pratyekam anuvṛttivyāvṛttirūpatā; tadā padārthadvayaṃ [t. 276b.] [s. 104b.] syād ghaṭapaṭavad, na tv ekaṃ dvirūpam iti kathan tasmād abhedasiddhiḥ? | na cānuvṛttivyāvṛttī svabhāvo yuktaḥ, tayor anuvarttamānavyāvarttamānādhīnatvāt | tataś cānuvarttamānavyāvarttamānayoḥ svabhāvo 'nyo vaktavyaḥ, na tu tayor anuvṛttivyāvṛttī eva svabhāvaḥ, bhāvatvena[445]bhavitradhīnatvāt | na hi smṛtiḥ smarttuḥ svabhāvo bhavati | anuvṛttivyāvṛttyoś ca svabhāvatve[446]lakṣaṇāt svabhāvasya bhedo vaktavyaḥ | mṛdādirūpatā svabhāva iti cet | atrāpy abheda iti yadi sādṛśyam ucyate; tad bheda eva sambhavati, sādṛśyasya sadṛśādhikaraṇatvāt | tataś ca padārthadvayam eva syāt na tv ekaṃ dvirūpam iti | athaikyaṃ dvitīyarūparahitatā 'bhedo 'ṅgīkriyate kathaṃ tarhi dvirūpatā? | rūpaśabdena hy atra svabhāvo 'bhidhīyate | tasya caikye kathaṃ dvirūpatā? | vipratiṣiddhaṃ hy etat ekasvabhāvatā dvirūpatā ceti | atha punaḥ svabhāvata aikyaṃ nopeyate | kathaṃ tarhi sa eka ity ucyate anekaḥ san? | na tāvad ekakāraṇajanyatvāt, sarvatropādānanimittakāraṇabhedena hetubhedasiddheḥ | nāpy ekakāryakartṛtvāt, ekasyāpi vibhaktapariṇāmāvibhaktapariṇāmakāryabhedā 'bhyupagamāt | ekābhidhānābhidheyatvād api naikatvam, ekasyāpy anekaparyāyasambhavāt | yogyatvāc ca viśvasya
kṛtākṛtānām[447]ekābhidhānābhidheyatvasya kvacid asambhavāt śaktibhedāc ca viṣayabhedaṃ bruvāṇaṃ [s. 105a.] prati abhihitam[448]| nāpy ekavijñānaviṣayatvād ekam, ekatrāpy anekavijñānaprasūteḥ | tathā hi -- śaśāṅkodayaṃ[449]bahavo nirīkṣante [t. 278a.] tasya katham {p. 104.1} ekatvam abhyupagatam? | bahūnāṃ caikavijñānaviṣayatvasambhavāt nīlapītādīnām ekatāprasaṅgaḥ | sarvathedaṃ na kathañcid api saṅgacchate yaduta ekasya dvairūpyam iti | vijñānaṃ tu nīlapraticchāyatayotpadyamānaṃ pītādipratibhāsavyavacchedena prativiśiṣṭam khyāpyate, na punar asya bhāvato[450]dve rūpe staḥ | atha punar dravyaparyāyayoḥ sammūrcchitatvāt narasiṃhavad ekaṃ śabalarūpatvāt dvirūpam ucyate | tad ayuktam, narasiṃgha[ha]sya śabalarūpatvāsiddheḥ | sa hy anekaparamāṇusaṅghātarūpaḥ, te ca paramāṇavaḥ pratyekaṃ narasiṃharūpā na bhavanti, ūrdhvabhāgas tasya siṃharūpaḥ, aghobhāgas tu nararūpaḥ, jātyantaraṃ ca sa eva narasiṃhābhyāṃ syāt, na śabalarūpaḥ | vicitraṃ hi rūpaṃ śabalam ucyate | [s. 105b.] vicitratā ca nānāsvabhāvatā | nānāsvābhāvye caikatvaṃ kutaḥ? iti kevalam anekatve 'pi bahuṣv ekakāryadarśanāt senādivad[451]ekavyavahāradarśanakṛto 'yaṃ viparyāso jaḍamatīnām | tad evaṃ tāvat pratyekam ahetutvaṃ deśakālasvabhāvānām ekatvaprasādhane | samuditānām api vyabhicāritvaṃ paryāyaiḥ | tathā hi -- paryāyā abhinnadeśakālasvabhāvāś ca paryāyarūpeṇa ca bhidyante pūrvoktāc ca dharmadharmiṇor niṣedhān[452]nobhayavādasambhava iti |
__________notes__________
[444] deśakālābhedāt [445] kriyātvena [446] -tvena la- -- t. [447] saṃketitāsaṃketitānām [448] saṃjñābhedād bheda ity asya dūṣaṇāvasare [449] śaśāṅkādayaḥ -- t. [450] bhavato -- t. [451] senāvanādi- -- t. [452] svabhāvahetuvyākhyāyām
[ section: 29. dravyaparyāyānekāntavādakhaṇḍanam |]
āha ca - dravyaparyāyarūpatvāt dvairūpyaṃvastunaḥkila | tayor ekātmakatve 'pi bhedaḥsaṃjñādibhedataḥ|| 1 || indriyajñānanirbhāsi vasturūpaṃhi gocaraḥ| śabdānāṃnaiva, tat kena saṃjñābhedād vibhinnatā|| 2 || `paramārthaikatānatva'[453] [t. 278b.] ityādivacanāt tathā| śabdenāvyāpṛtākṣasya buddhāv[454] apratibhāsanāt || 3 || arthasya, dṛṣṭāv iva tacchabdāḥkalpitagocarāḥ| kalpitasyaiva tadbhedaḥ[455] saṃjñābhedād bhaved yadi || 4 || {p.104.1} vyāvṛttibhedaḥkāścit[456] syād, vastuno na kathaṃcana[s. 106a.] | saṃkhyābhedo 'pi naivānyo mato vacanabhedataḥ|| 5 || tato[457]'pi kalpitasyaiva kathañcit syād vibhinnatā| `yeṣāṃ[458] vastuvaśāvāca'[pv 3.64] ityāder na tu vastunaḥ[459] || 6 || bheda eva viśīryeta tadekāvyatirakataḥ|| 19 || {p. 106.1}abhedasyāparityāge[466] bhedaḥsyāt kalpanākṛtaḥ| tasyā[467]'vitathabhāve vāsyād abhede mṛṣārthatā|| 20 || anyonyābhāvarūpāṇām aparābhāvahetukaḥ| ekabhāvo yatas tasmān naikasya syād dvirūpatā|| 21 || tasya bhedo 'pi tābhyāṃced yadi yenātmanāca te | dharmīdharmas tadanyaśca yadi bhedas tadātmanā|| 43 || bheda evātha tatrāpi tebhyo 'nyaḥparikalpyate | teṣām abhedasiddhyarthaṃprasaṅgaḥpūrvavad bhavet || 44 || dharmitvaṃtasya caivaṃsyāt tattantratvāt tadanyayoḥ| atravaiśeṣikamatam āśaṅkyāha -- anyad eva ityādi | saṃsthānaṃ hy avayavasanniveśa ucyate | sa ca saṃyogalakṣaṇatvād guṇarūpaḥ | tato mṛddravyād asyānyatvaṃ [s. 108a.] dravyaguṇayor asaṃkīrṇasvabhāvatvāt[473]| tena yadi mṛtpiṇḍasya mṛdātmatāyāṃ vyāpāraḥ kulālasya tatsaṃsthānaviśeṣe kathyate,
tadā tayor atyantabhedāt kāraṇānekatvāt kāryānekatvaṃ prāptam iti | siddhāntavādy āha -- uktam atra iti | mṛtsaṃsthānayoḥ svabhāvabhede dūṣaṇam uktam {p. 108.1} mṛtsaṃsthānayor aparasparātmatayā ityādikam iti na saṃsthānasya mṛddravyād anyatvam | tato mṛtpiṇḍopādānāhitātiśayena tatkāryakṣaṇasahakāriṇā kulālena tadupādānopakṛtātmanā tatkāryakṣaṇasahakāriṇā mṛtpiṇḍena ca pratyekaṃ sakalam eva mṛtsaṃsthānātmakaṃ kāryaṃ kriyata iti na kāraṇānekatve 'py anekatvam asya | atraivopacayahetum āha -- api ca [t. 280b.] ityādi | yat tad ghaṭagataṃ saṃsthānaṃ yadi tata mṛdo bhinnaṃsyāt tadā kulālaḥ pṛthag eva kim iti na karoti? | na hi bhinnānām āvaśyakam apṛthakkaraṇam, kulālaś cānvayavyatirekābhyāṃ tasya saṃsthānasya guṇātmanaḥ kāraṇatayā gamyata iti sa pṛthag api tat kāryāt | para āha -- guṇasyetiādi | dravyāśrayya'guṇavān saṃyogavibhāgeṣv akāraṇam anapekṣa [vaisū 1.1.16] iti guṇalakṣaṇāt sarvadā [s. 108b.] guṇo dravyapratantraḥ, sa kathaṃ kadācit pṛthak kriyeta? |vaiśeṣika evabauddhīyaṃcodyam āśaṅkyāha -- tatsaṃsthāna ityādi | yadi svabhāvenaiva tasya guṇātmanaḥ saṃsthānasya kriyāvad guṇavad [vaisū 1.1.15] ityādivacanād ādhārasvabhāvaṃ tat mṛddravyaṃ, saṃsthānaṃ vā tathāvidhaṃ kapālādheyātmakaṃ tadā kim iti kulālavyāpāram apekṣate? | svata eva kiṃ na bhavati? iti codakābhiprayaḥ | evaṃ codyam āśaṅkyavaiśeṣikaḥparihāram āha -- na, tataḥ ityādi | yat tat mṛddravyaṃ pṛthuvudhnodarādyākāraṃ ca saṃsthānaṃ tayor yaḥ sambandha ādhārādheyalakṣaṇaḥ tatra yā yogyatā tāṃ dvayam apy etat kulālād
yataḥ pratilabhate tasmāt kulālam apekṣate kulālānapekṣāyāṃ doṣam āha -- anyathā yadi tayoḥ parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālāpekṣā na syāt tadā svabhāvata eva mṛtpiṇḍasya [t. 281a.] tathāvidhasaṃsthānasambandhayogyatvaṃ bhavet | tasmiṃś ca sati vastuna eva tatsaṃsthānasambandhayogyatālakṣaṇā dharmatā 'stīti kulālasannidheḥ prāg api saṃsthānaviśeṣeṇa sambandhaḥ syād itivaiśeṣikīyaścodyaparihāraḥ |
__________notes__________
[473] dravyasaṃsthānayor yathākāryasvabhāvatvāt -- t.
{p. 109.1}[ section: 31. dravyaguṇayor abhedasyopapādanam |]
siddhāntavādy āha -- evam ityādi | yadi [s. 109a.] parasparasambandhayogyatāyāṃ kulālam apekṣate evaṃ tarhi sāyogyatāmṛddravyasya kulālād bhavati iti[474]āpannam | na ca anayoḥ mṛddravyayogyatayoḥ svabhāvasya bhedaḥ nānātvam | yadi hi syāt tadā yogyatāyāḥ dravyāt pṛthakkaraṇaṃ prāgvat prasajyeta | atha yogyatāyā api yogyapāratantryād apṛthaksiddhiṃ brūyāt tadā tasyā api vastudharmatayaiva prāg api samāveśo mā bhūd iti dravyeṇa saha sambandhayogyatāyā anyā yogyatā kulālād bhavatīty eṣṭavyā | sā 'pi pṛthakkaraṇaprasaṅgā[t] dravyād bhinnasvabhāvā nopagantavyā | pṛthakkaraṇaprasaṅge vā punaḥ sa eva parihāraḥ tadīyaḥ, punas tad evottaram, ity anavasthāprasaṅgād avaśyam abhinnasvabhāvatā kapālātmamamṛddravyayogyatayor abhyupagantavyā | kim evaṃ sati siddhaṃ bhavati? ity ata āha -- asti tāvat ityādi | mṛtpiṇḍakulālābhyāṃ kapāladravyasya [s. 109b.] saṃyogaviśeṣasambandhayogyasyārambhāt yadaikasvabhāvatve 'py ekasyānekapratyayopādheyaviśeṣatā tadā siddhaḥ āsmākīnaḥ pakṣaḥ | tataś ca kim asmākaṃ mṛtsaṃsthānayor ekasvabhāvatvasādhanāya atinirbbandhanena? | [t. 281b.] yadi yogyatām apy āśrityānekapratyayajanyatve 'py ekatvāt nānātvaprasaṅgābhāvaḥ sidhyati kāryasya, na kiñcid dravyaguṇavādanirākaraṇeneha prayojanam, anyatraiva tannirākaraṇasya kṛtatvād ity abhiprāyaḥ | nirbandhagrahaṇena ca mṛtsaṃsthānayor aparasparātmatayā saṃsthānamṛtsvabhāvaviśeṣābhyāṃ tayor apratibhāsanaprasaṅgāt ity anayopapattyā sādhitam evānayor ekatvam, yuktyantarāṇāṃ sambhave 'pi tadabhidhānalakṣaṇo nirbbandho na kriyate, prakṛtasiddher anyathā 'pi bhāvād ity ācaṣṭe |
__________notes__________
[474] ity upapannam -- t.
[ section: 32. sāmagrībhede kāryabhedasya kāraṇabhede 'pi ca kāryasyaikyasyopasaṃhāraḥ |]
tad evaṃ sāmagrībhedāt [s. 110a.] sāmagryantarajanyebhyo bhedaḥ sahakāriṇām anekatve 'pi ca kāryasyaikatvam aviruddham iti pratipādya {p. 110.1} upasaṃharann āha -- tena sahakāriṇaḥ ityādi | yena -- pratyayāntarapracaye tadvikalasāmagryāḥ sāmagryantaraṃ sampadyate, tac ca pūrvasāmagrījanyād bhinnaṃ kāryāntaram eva janayati; ekasāmagrīvyapadeśaviṣayāṇāṃ ca saha-kāriṇām anekatve 'py anekasyaikakriyāvirodhābhāvāt tadanvayavyatirekānuvidhāyinaś ca kāryasyaikasya darśanāt svabhāvata ekatvaṃ sādhitam -- tena kāraṇena sahakaraṇaśīlā ekasāmagryantarggatāḥ pratyayāḥ sāmagry-antaraiḥ saha naikopayogaviṣayāḥ eka upayogasya viṣayo yeṣāṃ te na bhavanti, sāmagryantarair eva saha bhinnopayogāviṣayatvasya nyāyabalāt pratīteḥ | anena yat prāg vikalpitaṃ `yadi kāraṇaśabdena sāmagrī bhaṇyate tadā tadbhedād asty evātatsāmagrījanyebhyaḥ kāryasya bheda iti kim ucyate -- na kāraṇabhedād bhedaḥ [t. 282a.] syāt' iti etad udāharaṇopadarśitaṃ nigamitam[475]| atha kāraṇaśabdena sāmagrīvyapadeśaviṣayāḥ sahakāriṇa ucyante tadā tadbhedād anekatvalakṣaṇāt kāryasyānekatvalakṣaṇo bhedo neṣyata eva, anekasyaikakriyāvirodhābhāvāt, ekasyānekata utpattidarśanāc ceti mṛtsaṃsthānayor ekātmakatopadarśitaṃ [s. 110b.] nigamayati -- `kāryasvabhāvasya' mṛtsaṃthānātmana `ekatve 'pi' nānātvābhāve 'pi `vastutaḥ' paramārthataḥ kalpanābuddhau mṛtsaṃsthānayor bhinnayor iva pratibhāsane 'pīti | evam udāharaṇe sāmagrībhedāt kāryāṇāṃ bhedo naikasāmagrīviṣayapratyayabhedād anekatvaṃ kāryasyeti pratipādya prakṛte cakṣurādau
yojayann āha -- yathāihodāharaṇe kāraṇabhedaḥ sāmagrībhedaḥ kulālavikalamṛtpiṇḍatatsahitasūtrādhikasāmagrītritayalakṣaṇo `bhinneṣu' nānāsvabhāveṣu `viśeṣeṣu'[476]iṣṭakādicakrāvibhaktaghaṭa tadvibhaktaghaṭalakṣaṇeṣūpayogān naikakāryaḥ kintu bhinnakārya eva, tathā tenaiva prakāreṇa cakṣurādibhyo vijñānasyotpattau sāmagryantarāt sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhedo 'nekakārya ity unneyaḥ | {p.111.1} etad eva vibhajann āha -- tathāhi ityādi | yā cakṣūr uparahitā samanantarapratyayākhyavijñānalakṣaṇā pratyayāntarasāpekṣā sāmagrī, tato vijñānasya [t. 282b.] vikalpakasyetarasya vā tadupādeyatvena yā bodharūpatopalabdhā sā cakṣurvijñānasyāpi bhavati | tasyaiva cakṣurvijñānasya | kidṛśasya? | upalambhātmanaḥsato bhavataḥ jāyamānasya tadaiva tadekakāryapratiniyatasya cakṣurindriyasya sannidhānāt [s. 111a.] samanantarapratyayopādānopakṛtāt tato rūpagrahaṇapratiniyamo rūpākāratāpratiniyamaḥ, śabdādyākāravivekavata evaṃ(va)[477]kāryasya cakṣuḥsahitasamanantarapratyayasāmagryāḥ janakatvād | viṣayād viṣayādhikāt[478]samanantarapratyayād indriyāc ca tena viṣayeṇa tulyarūpatā na kevalaiva rūpapratibhāsitā bhrāntavijñānasyeveti viṣayendriyamanaskāralakṣaṇasāmagrīkāryam evaṃ pradarśitam | tad anyad ekadvayajanyaṃ tu kāryaṃ svayam abhyūhyam | atrābhinnatve 'pi vastutaḥ kāryasya cakṣurvijñānalakṣaṇasya kāraṇānāṃ viṣayendriyamanaskārāṇāṃ bhinnebhyaḥ svabhāvebhyaḥ kevalānām eṣāṃ yaḥ svabhāvas tato bhinnā evātajjanyebhyo[479]vidhiśe(-nyebhyo 'pi viśe)ṣā bodharūpatādilakṣanā bhavanti |
atajjanyāpekṣayā[480]caikātmakā api bahutvena nirdiṣṭāḥ | yata evam iti tasmāt na kāraṇabhede 'pi | [s. 111b.] yathaikasāmagryantarggatapratyayabhede 'py abhedo naivaṃ sāmagrīlakṣaṇakāraṇabhede 'py abhedaḥ sāmagryantarasjanyebhyaḥ kāryaviśeṣasya viśiṣṭasya kāryasyeti | tena yaducyate -- [t. 283a.] `yadi sahakāriṇāṃ bhede 'py abhinnaṃ kāryaṃ bhavati sāmagrībhede 'py abhinnam astu, atha sāmagrībhedād bhinnaṃ bhavati sahakāribhedād api kim iti bhinnaṃ na bhavati viśeṣābhāvāt?' iti tadapāstaṃ bhavati | tathā hi parasparopasarppaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣād ekakāryoddeśenetaretarasantānopakārāc ca sahakāriṇāṃ pratiniyataśaktīnām udayād ekaṃ kāryaṃ samājāyate[481]| {p. 112.1} sāmagryantarasya tu kāryāntaraprabhavaśaktinibandhanebhyo hetvantarebhyaḥ svabhāvabhedavato bhāvād bhinnakāryaprasūtir iti kuto viśeṣābhāvaḥ? |
__________notes__________
[475] -ṇopadarśanāt niga- -- t. [476] viṣayeṣu -- t. [477] eva -- t. [478] -dhikārāt -- t. [479] eva tajja- -- t. [480] ato janakāpekṣayā -- t. [481] kāryaṃ na jāyate -- t.
[ section: 33. janakatvam evādhāratvaṃ na tu sthāpakatvam |]
nanu ca sarvaṃ kāryaṃ sādhāraṃ[482]yathā upādāyarūpam | tad dhi bhūtebhyo jāyamānaṃ tāny evāśrayata[483]iti bhavadbhir iṣyate | tathā 'nyad api vijñānādikaṃ kāryam | ato 'nenāpi kiñcit kāraṇam āśrayaṇīyam | tasya ca kāraṇasya pūrvaṃ janakatvaṃ paścāt [s. 112a.] kāryaṃ pratyādhārabhāva eva, na jananam, tatas tatsvabhāvasya jananād ity anekāntaḥ tadavastha evety ata āha -- ta evaite ye 'nantaram uktāḥ kāraṇaśaktibhedāḥ kāraṇānāṃ śaktiviśeṣāḥ | kīdṛśāḥ? yathāsvaṃ yeṣāṃ kāraṇaśaktibhedānāṃ sahakārilakṣaṇānāṃ yadātmīyaṃ sāmagryantarajanyāt prativiśiṣṭaṃ kāryaṃ tasya janane 'vyavadheyā vyavadhātuṃ [t. 283b.] pratibandhum aśakyā śaktir yeṣāṃ tadbhāvas[484]tayā avyavadheyaśaktitayā avaśyaṃ kāryakāriśaktitayā pratyupasthitāḥ udyuktāḥ santaḥ sāmagrīkāryasya ekapratyayajanitasya kasyacid abhāvāt[485]sarvaṃ sāmagryā eva kāryam iti kṛtvā sāmagrīkāryasya svabhāvasthityāśraya ity ucyante | kasmāt punar avyavadheyaśaktitā? kṣaṇikatvāt | na hi kṣaṇikasya śaktiḥ pratibandhuṃ śakyate, svabhāvāntarotpādane yāvat[486]pratibandhako vyāpriyate tāvat kṣaṇikasya svakāryaṃ kṛtvaiva nirodhāt | kathaṃ punar asamānakālaṃ kāraṇam ādhāro yujyate?, ity ata āha -- tathāhi ityādi | yasmāt tat vijñānalakṣaṇaṃ kāryaṃ tebhyaḥ cakṣurādibhyaḥ samastabhyo bodharūpatayā tadanyasmāt tadajanyāt [s. 112b.] prativiśiṣṭasvabhāvam ekaṃ khaṇḍaśaḥ kāryasyānutpādād ekaikasmāt sakalasyaiva bhāvād ekaṃ jātam, tasmāt te ādhārā ucyante | na hi janakād anya evopakārakaḥ | na cānupakāraka {p. 113.1} ādhāraḥ, atiprasaṅgāt | tato bhinnakālasyādhārabhāvo na virudhyate | yad api bhūtānām upādāyarūpaṃ pratyāśrayatvam[487]ucyate tad api svadeśasyāsya janakatvam eveti na kiñcit prāg janakaṃ bhūtvā paścāt sthāpakatām upaiti[488], yato 'nekāntaḥ syād iti |
__________notes__________
[482] sādhanādhāram -- t. [483] -mānam anyam evāśrayate -- t. [484] svabhāvas -- t. [485] kvacid apy abhāvāt -- t. [486] -ntaram āśritya yā- -- t. [487] pravṛttitvaṃ -- t. [488] sthāpanāhetur bhavati -- t.
[ section: 34. atiśayotpādanaṃ na sahakāritvaṃ kintu ekārthakāritvam |]
punar anyathā tatsvabhāvasya jananād ity anekāntodbhāvanaṃ parasyāśaṅkyāha -- apratirodhaśaktikeṣu avidyamānaḥ pratirodhaḥ -- pratibandho yasyāḥ śakteḥ sā yeṣām [t. 284a.] apratirodhaśaktikatvaṃ cānantarakāryatvāt | ye hy utpannāḥ kālakṣepeṇa kāryaṃ kurvanti teṣāṃ syād api śaktipratibandho, na tu ya udayānantaram eva kāryaṃ kurvanti | anena kṣaṇakṣayiṇām upaghātakābhāvam āha | anugrāhakaviraham apy āha -- anādheyaviśeṣeṣu | tac cānādheyaviśeṣatvaṃ kṣaṇikeṣu ity anenāha | na hi kṣaṇikānāṃ viśeṣa ādhātuṃ śakyate, viśeṣādhāyakena tatsahabhāvinā tadanantaraṃ tadutpādanāt | tadā [s. 113a.] ca tasya nirodhāt | teṣv evaṃvidheṣu pratyayeṣu parasparaṃkaḥsahakārārthaḥ yena sahakāriṇa ucyante? | nanv anādheyaviśeṣatvenaiva sahakāritvābhāvaḥ pratipādita iti kim artham idam apratirodhaśaktikeṣv iti? | na hi śaktipratirodhakaḥ sahakārī bhaṇyate | satyam | sarvathā tu tatrākiñcitkaratvajñāpanārtham etad uktam | śaktipratibandhakāpanayanena copakāritvakalpanāṃ sahakāriṇāṃ nirasyati | tasmād atiśayādhāyinaḥ sahakāriṇo 'sambhavāt kṣaṇikānāṃ svahetumātrapratibaddham eva janakatvam | tac caivaṃ vidhaṃ sarvadā 'sti | na ca kevalā janayantīti tatsvabhāvasya jananād ity anekānta eveti manyate | etat pariharati -- na vai naiva atiśayotpādanaṃ[489]sahakriyā yatas tadabhāvāt sahakāriṇo na syuḥ | kva punar atiśayotpādanaṃ sahakriyā pratiyayānāṃ na bhavati? | sarvatra | na hi kvacid api sahabhāvinām atiśayotpādanalakṣaṇā[490][t. 284b.] sahakriyā {p. 114.1} sambhavati | kā tarhi sahakriyā? ity āha -- ekārthakaraṇam ekakāryaniṣpādanaṃ yad bahūnām | api sambhāvanāyām | [s. 113b.] nyāyabalād evaṃvidhām eva sarvatra sahakriyāṃ sambhāvayāmaḥ, nānyām iti | atrodāharaṇam -- yathāantyasya anantarāṅkurādikāryasya kāraṇakalāpasya pratyayasāmagryā iti |
__________notes__________
[489] -yopādānam -- t. [490] -yopādāna- -- t.
[ section: 35. ekakāryakāritvam eva mukhyaṃ sahakāritvam itarat tu gauṇam |]
syād etat -- aupacārikam etat sahakāritvam, atiśayotpādanam eva tu mukhyam ity ata āha -- tad eva ekakāryakāraṇalakṣaṇaṃ mukhyaṃsahakāritvam nātiśayotpādanalakṣaṇam, tasyaiva gauṇatvāt | etac cottaratra vakṣyate | kuta etat? ity āha -- tasyaiva anyasya vivakṣitakāryaṃ prati kāraṇatvāt | kāraṇasya ca sahakārivyapadeśaḥ nākāraṇasya | yataḥ saha -- yugapat sarvantaḥ sahakāriṇa ucyante, antyaś ca kāraṇakalāpa evaṃvidha iti | yathā cāntyasyaikārthakāraṇaṃ sahakāritvam evaṃ pūrvasyāpi kāraṇakalāpasyottarottaraviśiṣṭakṣaṇāntarārambhiṇa ity avaseyam, antyasyodāharaṇatayā nirddeśāt | tasmāt sarvaṃ kāryam aṅkurādikaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vā 'nekapratyayajanyam iti | sarvatraikārthakriyaiva copacīyamānāpacīyamānakāryakāriṇaḥ kāraṇakalāpasya sahakāritvam, na viśeṣotpādanam iti | syād etat -- ekārthakaraṇam api tatra [s. 114a.] sahakāritvam astu atiśayotpādanalakṣaṇam apīty ata āha -- tatra ca kṣaṇe 'ntye viśeṣasya karttum aśakyatvāt nātiśayotpādanam api sahakāritvam | kuto viśeṣasya [t. 285a.] karttum aśakyatvam? ity ata āha -- ekasya anaṃśasya svabhāvasyāvivekāt | na hi tatra `ayam anāhitātiśayo bhāgaḥ svahetubhyo jātaḥ, ayaṃ tu sahakāribhir āhitātiśayaḥ' iti viveko 'sti | yadi nāmāvivekaḥ, viśeṣas tu kim iti na kriyate? ity ata āha -- svabhāvāntarotpattilakṣaṇatvād viśeṣotpatteḥ, nirbhāge ca kutaḥ svabhāvāntarasya vyavasthā? | syānmatam -- bhinnasvabhāva evāntyasya viśeṣo 'stu ity ata āha -- bhāvāntara- ityādi | yadi bhāvāntaralakṣaṇo viśeṣo {p. 115.1} bhavet tadā tasyāntyatvam eva hīyeta |
hīyenāṃ(hīyatāṃ) ko doṣaḥ? iti cet; tataśca anantyatvāt na sākṣāt kāraṇaṃsyāt | yata evaṃ tasmān na kāraṇasya mukhyasya sahakāribhyaḥ sakāśād[491]viśeṣasyotpattiḥ ity ekārthakriyaiva sahakāritvam iti | nanv asatyāṃ sahakāribhyo viśeṣotpattau kāryajanane sāmarthyam eṣāṃ na yujyata ity ata [s. 114b.] āha -- te samarthāh ityādi | yadi hi te svabhāvenāsamarthā utpadyeran tadaiṣāṃ sahakāribhyaḥ sāmarthyotpattir abhyupagamyeta | yāvatā te 'ntyāḥsvabhāvenaiva samarthāḥpratyayāḥsahitājāyante kṣaṇamātravilambino | yeṣām[492]ekakṣaṇaniyatatvāt tataḥ prāk paścāt pṛthak tv abhāvo nāsti | yebhyaścānantaram eva kāryam utpadyate na kālāntareṇa tatra teṣv evaṃvidheṣu ekārthakriyaiva sahakāritvam nātiśayotpādanalakṣaṇam | svabhāvataḥ sāmarthyasya [t. 285b.] bhāvavirodhāt, parasparataś cānabhyupagamāt samarthasya janmaivāyuktam iti manvānaḥ paraḥ āha -- samarthaḥkutaḥ ityādi | siddhāntavādy āha -- svakāraṇebhyaḥ iti | paramatāpekṣayā tu svabhāvata ity uktam | paro hy atyantasya (hy utpannasya)[493]kāraṇasya sahakāribhyaḥ sāmarthyam icchatīti tanniṣedhaparaṃ[494]svabhāvata iti vacanam | na tu svabhāvataḥ kiñcij jāyate, tasyāhetukatvaprasaṅgāt |
__________notes__________
[491] sākṣād -- t. [492] -lambino janmanas teṣāṃ -- t. [493] hy utpāda[ka]sya -- t. [494] tanniṣedhāya paraṃ -- t.
[ section: 36. kṣaṇikeṣv ekārthakriyāniyamasya yavasthāpanam |]
ekārthakriyāniyama eva kṣaṇikānām ayuktaḥ, kevalānām apy aṃtyakṣaṇasarūpāṇāṃ darśanāt | tathā hi -- `idam evaṃrūpaṃ naivaṃ ca' iti darśanādarśanābhyāṃ [s. 115a.] vibhajyate | tatra yādṛśāḥ kṣityādayas tadanyapratyayasannidhāv upalabhyante tādṛśā eva kevalā api | tatas tadanyasahitā iva kevalā api samartham aṅkurajanane svaṃ svaṃ kṣaṇāntaram ārabheran | tataḥ kevalasyāpy aṅkurādijananasvābhāvyād ajananāc ca `tatsvabhāvasya jananāt' ity anekānta eveti manyamānaḥ para {p. 116.1} āha -- tāni svakāraṇāni kṣitibījādīni enaṃ samartham aparasya anyasya pratyayasya sannidhāna eva kiṃ kasmāt anayanti? na kevalāni?, sahitānām eva sarvadā sambhavāt iti cet āha -- kadācit kasmiṃścit kāle anyathā'pi kevalā api syuḥ bhaveyuḥ | tathā hi -- dṛśyanta evādhyātikabāhyāḥ kvacit kārye yādṛśā yatsahitāḥ tādṛśā eva tadrahitā apīti | [t. 286a.] janayan tu kevalā api sambhavantaḥ samartham, ko doṣaḥ? iti ced āha -- tataśca kevalānām api samarthajanakānāṃ sambhavāt eko 'pi na kevalam anekaḥ kvacid deśādau [s. 115b.] samarthaḥ utpannaḥ kṣitibījādir aṅkurādikāryaṃ janayet yadi tatsvabhāvasyāvaśyaṃ janakatvam | na ca kevalo janayati tatsvabhāvasambhave 'pi tato 'nekānta iti paraḥ | etat pariharann āha -- aparāpara- ityādi | aparaiś cāparaiś ca kuśūla tadapanetṛpuruṣaprayatnapiṭakādiprakṣepakṣetranayanaprakiraṇādibhiḥ pratyayair yo yogaḥtena kāraṇena pratikṣaṇaṃbhinnaśaktayo na kadācit pūrvāparakālabhāvina ekaśaktayaḥ aparāparapratyayayogalakṣaṇahetubhede 'py abhinnaśaktitāyām[495]ahetukatvaprasaṅgāt |
anyatrāpi ca śāliyavabījādau śaktibhedasya hetubhedanibandhanatvāt | saṃskārāḥ sametya sambhūya ca pratyayaiḥ kriyamāṇāḥ santanvantaḥ santānena bhavanto yady api kutaścit sāmyād varṇena saṃsthānena anyena vā kenacitprakāreṇa sādṛśyād ekākāraparāmarśapratyayajananalakṣaṇāt samānaṃ rūpam eṣām iti sarūpāḥ sadṛśāḥ pratīyante pratyabhijñāyante tathāpi kṛtrimakṛtrimāṇāṃ iva maṇimuktādīnām aparāparapratyayayogalakṣaṇasāmagrībhedād bhinna eva visadṛśa eva na pratyabhijñānavaśād abhinnaḥ tulyarūpa eṣāṃ bījādīnāṃ svabhāvaḥ [t. 286b.] yata evaṃ tena bhinnasvabhāvatvena bhinnaśaktitayā vā 'parāparasāmagrījanyatvena kṣaṇānāṃ siddhayā kiñcid eva kṣitibījādikaṃ kasyacid eva kāryasyāṅkurādes {p. 117.1} tajjananasamarthasya vā kāraṇam | na sarvaṃ sarvasya | tathā ca vyagrāṇāṃ kṣitibījādinām aṅkurajananasvabhāvatā samarthakṣaṇajananasvabhāvatā vā nāsty eveti tatsvabhāvasya jananād ajanakasya cātatsvabhāvatvād ity atra nānekāntaḥ yato yo yatsvabhāvaḥ sa svahetor evotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati na punas tadbhave hetvantaram apekṣata ity atrānekāntaḥ syād iti | pratyabhijñānasya ca sarūpatāviṣayasya sāmagrībhedād anumitabhinnaśaktisvabhāvatvena bādhyamānatayā prāmāṇyābhāvāt na tataḥ sarūpatāsiddhiḥ kṣaṇakṣayiṇām iti | pūrvaṃ ca `ata evāna(eva ta)yor avasthayor vastubhedo niśceyaḥ' ity[496]ādinā [s. 116b.] ekatvāviṣayaṃ pratyabhijñānaṃ nirastam | adhunā tu tulyasvabhāvatāviṣayam iti bhedaḥ | etad api tatra `aparāparotpatteḥ' ity[497]anenoktam eva | vipañcanārthaṃ[498]tu punaḥ iha upanyastam |
__________notes__________ [495] -bhedepi bhinna- -- t. [496] p. 84, 5 [497] p. 88, 24 [498] viṣayanivedanārtham -- t.
[ section: 37. kṣaṇikeṣu hetuphalabhāvavyavasthāyāḥ kathanam |]
kiñcid eva kasyacit kāraṇam ity uktam tatra kiṃ kasya kāraṇam iti śakyaparicchedam apy ādhyātmikeṣu tāvad darśayann āha -- tatra -- ityādi | tatra teṣu pratikṣaṇaṃ śaktisvabhāveṣu kṣaṇikeṣu bhāveṣu | vyavadhānaṃ -- vyavadhīyate yena, tadādir yeṣāṃ atidūrātyāsannatvādīnāṃ te 'vidyamānā[499]yasmin deśe so 'vyavadhānādiḥ deśo yasya so 'vyavadhānādideśaḥ, [t. 287a.] rūpam indriyaṃ cādī yasya manaskārādeḥ sa rūpendriyādiḥ[500]sa cāsau kāraṇakalāpaś ca sāmagrīlakṣaṇas tathoktaḥ, avyavadhānādideśaś cāsau rūpendriyādikāraṇakalāpaś ca sa vijñānajanane samartho hetuḥ nānyaḥ, tadbhāva eva tasya bhāvāt, anyabhāve 'pi cābhāvāt, etanmātranibandhanatvāc ca samarthāsamarthavyavasthāyāḥ | yas teṣām indriyādīnāṃ parasparopasarppaṇasya anyonyaḍhaukanasya | ādigrahaṇād vyavadhānāpanayanā ............ [s. 117a.] ............................................................................................................... [s. 117b.] ............................................................................................................... [sā]magryadhīnatvenāsaṃbhavād iti | {p. 118.1} imam evaṃvidhaṃ [s. 118a.] hetuphalabhāvapratiniyamaṃ niravadyamādhyātmakeṣu darśitam [t. 288a.] anyatrāpy atidiśann āha -- anena nyāyena ityādi | yo 'yam anantaraṃ hetuphalabhāvapratiniyame nyāya uktaḥ so 'anyatrā 'pi sarvatra draṣṭavyaḥ | sarvatreti vacanāt akṣaṇikeṣv api pratītir mmā bhūt ity āha -- pratikṣaṇam ityādi | yāḥ kṣaṇe kṣaṇe 'nyāś cānyāś ca svabhāvabhedānvayinyaḥ śaktayo bhavanti tatrāyam ekārthakriyāpratiniyamaḥ sahakāriṇāṃ draṣṭavyaḥ | na tu ye sthiraikasvabhāvā bhāvāḥ paraiḥ kalpyante teṣv api | sthairyaṃ santānāśrayeṇāpi vyapadiśyetety ekagrahaṇam | kṣaṇe 'py ekatvam astīti sthiragrahaṇam |
__________notes__________
[499] avyavadhīyamānā -- t. [500] satpe- -- t.
[ section: 38. akṣaṇike ekārthakriyākāritvasyābhāvaḥ |]
kasmāt punaḥ sthiraikasvabhāveṣu neṣyate? ity āha -- svabhāva- ityādi | kāmaṃ bhāvaḥ svayaṃ na bhavet | na tu svata eva svabhāvasyānyathātvaṃ sambhavati | tataś ca sthiraḥ padārtho yadi kāryotpādanasamarthasvabhāvaḥ tato 'syākriyā nopapadyata iti sarvadaiva kuryāt | athāsamarthasvabhāvaḥ, tadāpi kriyā 'nupapannā, sarvadaiva na kuryād iti bhāvaḥ | yat tu kadācit karoti kadācin na [s. 118b.] ity etan na labhyate | tataś cākṣaṇikānāṃ tatkāryakriyāsamarthasvabhāvatve sahitāsahitāvasthayor ekarūpatvāt kevalānām api tatkāryakriyāprasaṅgena kuta ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ [t. 288b.] sahakāritvaṃ sambhavet? | atra para āha -- anyasahitaḥ ityādi | yady api kevalasyāpy akṣaṇikasya samarthaḥ svabhāvaḥ tathāpi anyasahitaḥ karoti na kevalaḥ | ayam api hy asya svabhāvaḥ yad -- `anyasahitena svakāryaṃ karttavyam na samarthasvabhāvenāpi satā kevalena' iti | siddhāntavādy āha -- kiṃkevalasya ityādi | anyasahitenaiva svakāryaṃ karttavyaṃ na kevalena ity etat kevalasyāsamarthasvabhāvatve yujyate nānyatheti manyamānasya praśnaḥ | paras tv anavagatābhiprāya āha -- samartha iti | kevalasyāpy akṣaṇikasya samartha eva {p. 119.1} svabhāvaḥ anyathā 'syākṣaṇikataiva hīyeteti | siddhāntavādy āha -- kin na karoti iti | na hi samarthasyākriyā, sahitasyāvasthāyām iva yujyata iti sahitasyaiva kriyām icchatā kevalasyāsamarthasvabhāvataivopagantavyā | atha matam -- kevalasya yadi śiraś chidyate tathāpi na karotīty ata āha -- akurvan ityādi | kāryānumeyaṃ hi sāmarthyaṃ na ca kevalasya kadācid api
kāryakriyā 'stīti kathaṃ sāmarthyaṃ kalpyate? | nāyaṃ niyamaḥ yat samarthasvabhāvenāvaśyam eva kāryaṃ karttavyam, anyathā 'pi darśanāt iti manyamāna [s. 119a.] āha paraḥ -- kuvindādayaḥ ityādi | siddhāntavādyapasann āha -- krīḍanaśīlaḥ ityādi | devānāṃpriyaḥ ṛjuḥ mūrkho vā [t. 289a.] sukhasaṃvardhitatvāt ramaṇasvabhāvaḥ, krīḍanaṃ bāladharmaḥ, tatsādharmyeṇa prajñāvaikalyaṃ darśayati, sukhaidhitatvena śāstreṣv anabhiyogam | yo hy anabhiyukto durvuddhiś ca sa kṛtam api vastu vismaraṇaprakṛtitvāt punaḥ punaḥ kārayatīti punaḥ pratividhāpayati | kva punar etat prativihitam? ity āha -- tathāhi -- ityādi | `bījādivad anekāntaḥ' ity[501]anena prastāvena nirlloṭhitam evaitat | tad evam akṣaṇikasya samarthasvabhāvatve sahitasyaiva kāryakriyāsvabhāvatvavirodhāt[502]kevalasyākriyā[503]'nupapanneti pratipādyopasaṃharann āha -- tasmāt tatsvabhāvasya kāryakriyāsamarthasya anyathātvāsambhā(mbha)vāt kadācid asamarthatvābhāvāt[504]taddharmaṇaḥ kāryakriyādharmaṇaḥ tathābhāvaḥ kāryakriyā antyāvasthāvat sahitāvasthāyām iva anivāryaḥ |{120}
__________notes__________
[501] p. 83, 15 [502] -syaivaikakārya- -- t. [503] -sya kriyā- -- t. [504] -cid apy asam- -- t.
[ section: 39. mīmāṃsakasaṃmatasya bhāvasvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ |]
syānmatam -- kevalo 'yam akṣaṇiko 'samartha eva | tataḥ kevalo na [s. 119b.] karoti, sahitāvasthāyāṃ tv asya sāmarthyaṃ sahakāribhyo jāyate | tataḥ sahita eva karotīty ata āha -- antyāvasthāyāṃsāmarthyotpattau kīdṛśasya prāg asamarthasya sataḥ tasya sāmarthyasya yasya tadupajāyate tatsvabhāvatvemīmāṃsakādibhir {120} iṣyamāṇe | na hi teṣāṃ samarthyasya sāmarthyasya[505]ca svabhāvabhedo 'bhimataḥ | kathañcit tadbhede 'pi tatsvabhāvatayaiva pratīyamānatvād iti te manyante | apūrvotpattir eva sā [t. 289b.] apūrvasyaiva vastunaḥ sā utpattir yā tatsvabhāvasya sāmarthyasya | na hy ekasvabhāvatve sāmarthyam evāpūrvam upajātaṃ na samarthaḥ iti yuktam, tayoḥ svabhāvabhedaprasaṅgāt, viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | nanu pratīyamāne eva sāmarthyatadvator utpattyanupattī ekasvabhāvatā ca kathaṃ nihnotuṃ śakyate? iti cet | na | apramāṇena pratīteḥ, anyathā pratītyanusāriṇā bhavatā dvicandrādayo 'pi na nihnotavyāḥ | bādhakapramāṇasambhavāt te 'pahnūyanta iti cet | ihāpi vastuna ekasvabhāvasyotpattyanupattī parasparaviruddhe bādhike kiṃ neṣyete? | vyavasthitasyaiva vajropalāder ddharmiṇaḥ [s. 120a.] tatsvabhāvaṃ sāmarthyam utpannam iti ca pūrvāparakālayor apratibhāsamānavivekaḥ kathaṃ pratīyāt? | vijñānādikāryasyānutpattiyaugapadyodayaprasaṅgāt cakṣurādisānnidhye prāg asat tat sāmarthyam utpannaṃ kramavac ceti niścaya iti cet | yady evam ekākāratayā pūrvāparakālayor adhi(vi)kṛtaṃ pratyabhijñānam upajāyamānam apūrvasāmarthyapratibhāsaviviktopalādigrāhy[506]apy anumānād arthāpattito vā bādhām anubhavan na pramāṇam ity upagataṃ syāt | tathā, utpattyanutpattyor ekasvabhāvatāyāṃ virodhāt samarthasyaivāpūrvasyotpattiḥ[507]sadṛśāpabhāvagrahakṛtaś cārvāgdarśanānām ekatvavibhramo lūnapunarjjāteṣv iva keśanakhādiṣv iti kiṃ neṣyate? |
__________notes__________
[505] teṣāṃ sāmarthyasyāsāma- -- t. [506] -rahita- [507] -syaivānanubhūtapūrva- -- t.
[ section: 40. naiyāyikābhimatasya bhāvāsvabhāvarūpasāmarthyasya nirāsaḥ |]
atha sāmarthyaṃ sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇam evety atatsvabhāvam iti nāpūrvotpattiprasaṅga [t. 290a.] itinaiyāyikādayo manyeran atrāha -- atatsvabhāvatve sāmarthyasyeṣyamāṇe sa bījādiḥ padārthaḥ[508]prāg iva tadrūpāparityāgāt paścād apy akāraka eva | {p. 121.1} kutaḥ? | sāmarthyam ity ākhyā yasya padārthāntarasya sahakāripratyayasānnidhyalakṣaṇasya sa evātiśaya[śabda]vācya itinaiyāyikair abhyupagamāt | tata eva tadbhāvabhāvitvena kāryotpatteḥ | te 'pi sahakāriṇaḥ pratyayāḥ yady akṣaṇikāḥ teṣv apy evaṃ [s. 120b.] prasaṅgo 'nivārita eveti kṣaṇikataivaikārtha[kriyā]pratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvam icchato 'bhyupeyā | punar apy akṣaṇikānām ekārthakriyāpratiniyamaṃ nirākartum upacayahetum āha -- api ca ityādi | yo 'sāv akṣaṇiko bhāvaḥ sakaleṣu sahakāriṣu svakāryaṃ karotītīṣyate, sa tadaiva tāvat kasmāt karoti? | yena hi kāraṇena tatkāryakriyāsvabhāvatvena tadā karoti tene(nai)va sthirasvabhāvatvāt prāg api kuryāt, tataḥ kuto 'syaikārthakriyāpratiniyamaḥ? iti bhāvaḥ | kācānyāmṛgyate yuktiḥyathātad dṛśyate tathā iti sarvatreyam apratihatā yuktir iti manyamānaḥkumārilaḥprāha -- kurvan dṛṣṭaḥ ityādi | yatas tadaiva kāryaṃ kurvam(n)[509]dṛṣṭo mayā tena darśanabalena karotīti brūmaḥ, kim atrānyayopapattyā [t. 290b.] 'bhihitayā[510]?, prāk tat kurvan na dṛṣṭaḥ tena na karotīty ekārtha[kriyā]pratiniyamaḥ sidhyati akṣaṇikānām apīti | bhāvo hi kāryaṃ karoti tajjananasvabhāvatayā na darśanabalenādṛṣṭasyāpi svakāryakaraṇāt ato nedam uttaraṃ sambadhyata ity upahasann āha -- aho
mahāsāmarthyam ityādi | mahāprabhāvasya bhavato mahāsāmarthyaṃ darśanam, yasmād etad bhāvān kāryakaraṇasvabhāvavikalān api -- yadi kāryakaraṇasvabhāvatvād bhāvāḥ kāryaṃ kuryuḥ tadaitad evottaraṃ kiṃ noktam?, yataḥ [s. 121a.] kāryakaraṇe darśanam uttarīkṛtam iti kṛtvā -- svabhāvamātreṇa ātmasattāmātreṇa nānāprākāreṣu vyāpāreṣu niyuṅkte tat kathaṃ mahāsāmarthyaṃ na syāt? | na cātra me kācid akṣamā[511]kintu yadi nāma kiñcit kāranaṃ kathañcid anādṛtasya vā vyākṣiptasya vā atrabhavata iti pūjāvacanam {p. 122.1} darśanasya viṣayatām atikrāmet tadā hanta iti dainyodbhāvanam etat, aprasavo dharmo 'sya tad idam -- aprasavadharmakaṃ tato 'petasantānaṃ syād iti iyam asmākaṃ cintā cittaṃ dunoti | para āha -- na vai vayam ityādi | naiva vayaṃ kāryakaraṇasvabhāvarahitānāṃ bhāvānām asmad darśanavaśāt kāṛyakriyāṃbrūmaḥ, kintu svabhāvenaiva te bhāvāḥ tatkāryakaraṇasvabhāvāḥ, tataḥ svakāryaṃ kurvanti | tān paśyantaḥkevalaṃjānīmahe ta[512]ete kārakasvabhāvā iti | darśanasya hi yathāvasthitavastuvijñāne vyāpāraḥ, nāvidyā(dya)mānasvabhāvakriyāyām iti| siddhāntavādy āha -- satyam, idam apy asti | kiṃ vayaṃ nyāyānurāgitayā nyāyyaṃ [t. 291a.] vacanam upalakṣayāmaḥ, uta bhavān eva sarvadā nyāyyavacanarahito 'pi kathañcin nyāyyam uktavān iti sañjātaparitoṣaḥ pṛcchati -- kiṃ tad? ity āha -- svabhāvas teṣāṃ bhāvānāṃ kāryakriyādharmā kāryakaraṇadharmā tena kāraṇena samastāh samagrāḥ pratyayāḥ sahakāriṇo yeṣāṃ teṣām akṛtvā kāryaṃ nopekṣāpattiḥ naudāsīny apratipattiḥ iti satyam -- idam apy asti bhavato
nyāyyaṃ vacanam iti, kintu idam asi praṣṭavyaḥ -- [s. 121b.] so ['kṣepa]kriyādharmāsvabhāvaḥkiṃteṣāṃtadaivāntyāvasathāyāṃ samagrāvasthāyāṃ yadanantaraṃ kāryam utpadyate tadaiva utpannaḥ? āhosvit prāg api parasparavirahāvasthāyām api āsīt? | tatra tadaivotpanne tatsvabhāvatve 'pūrvotpattir eva, atatsvabhāvatve so 'kāraka eveti prāguktadoṣabhayāt para āha -- āsīt | kutaḥ? pracyutaś ca utpannaś ca pracyutotpannaḥ[513], tasya pratiṣedhaḥ apracyuto 'nutpannaḥ sthira ekaḥ svabhāvo yeṣāṃ bhāvānāṃ teṣāṃ kasmiṃścit kāle kasyacit svabhāvasya tatropalabdhasya abhāvavirodhāt | kṣaṇikeṣv eva hy ekadā dṛṣṭaḥ svabhāvo 'nyadā na bhavet tadā tasyānyatvāt | nāpracyutānutpannapūrvāpararūpeṣu sthireṣu bhāveṣv iti | {p. 123.1} atrāha -- tat kim idānīm ityādi | syānmatam -- naivedam anena vākyena sadṛśam asmad vākyam ity āha -- ko vā'sya ityādi | yady etad anena tulyaṃ [t. 291b.] na bhavati tadā sakalasahakāryavasthāyāḥ[514]prāg api ayam akṣepakriyāsvabhāvaḥ avilamvitakāryakaraṇasvabhāvaḥ kāryaṃca na karotīty asya bhāṣitasyārtho vaktavya iti | naiyāyikās tu manyante -- bhāvānāṃ sahakārisannidhānāsannidhānāpekṣayā kārakākārakasvabhāvavyavasthā, na svabhāvataḥ, tenāyam apracyutotpannasthiraikasvabhāvatve 'pi [s. 122a.] na prāg api svakāryajananasvabhāvaḥ, kintu sannihitasakalasahakāripratyaya eveti | tanmatam āśaṅkamāna āha -- sahitaḥ ityādi | etan nirasyati -- anyas tarhi ityādi | yadi nāma sahitasya svakāryajananasvabhāvatā, kevalasya ca tadviparītarūpatā, anyatvaṃ tu kasmād bhavati? ity ata āha
-- svabhāvabheda ityādi | svabhāvabheda eva hi bhāvabhedasya lakṣaṇam | sa cet tatkāryajanakājanakarūpatayā bhidyate, śāliyavabījādīnām iva kathaṃ iva bhāvabhedo na syāt? | na hi svabhāvād anyo bhāvaḥ yatas tadbhede 'pi na bhidyeta, niḥsvabhāvatāprasaṅgāt | nanu coktaṃ svato janakājanakasvabhāvatāvirahāt pratyayāntarabhāvādyapekṣatvāt janakājanakarūpatāyās tadbhede 'pi kuto bhāvabhedaprasaṅgaḥ?,[515]tasyāparāpekṣasvabhāvabhedalakṣaṇatvāt[516]ity ata āha -- na hi sa sāhitye 'pi ityādi | tadaitad uttaraṃ bhāvatkaṃ sambadhyeta[517]yadi bhāvo yo 'sau paraḥ sahakāritvābhimataḥ [t. 292a.] sannidhīyate tadrūpeṇa karttā syāt na svarūpeṇa | na caitad asti, tathābhāve hi paramārthataḥ sa eva paraḥ[518]karttā syāt | tatra tu kartṛtvavyapadeśaḥ [s. 122b.] kalpanānirmita eva bhavet | na ca kalpanānuvidhāyin yo 'rthakriyāḥ | na hi māṇavako dahanopacārād ādhīyate pāke | tataś ca nāsyānupakāriṇo bhāvam apekṣeta kāryam iti tadrahitebhya eva {p. 124.1} sahakāribhyo bhavet | yad vā tebhyo 'pi na bhavet | teṣām api pararūpeṇa kartṛtve svayam akārakatvāt | tataḥ sarveṣām evaṃ svayam akārakatve pararūpeṇāpy akārakatvāt sarvathā kārakocheda eveti na kiñcit kutaścit jāyeta | tasmāt svarūpeṇaiva bhāvaḥ svakāryasya karttā na pararūpeṇeti nāsyottarasyāvakāśaḥ | tato 'nyaḥ sahito 'nyaś ca kevalaḥ ity etad avicalam eveti | atha yena svarūpeṇāyaṃ janakas tad asya sahitāsahitāvasthayoḥ sarvadā 'sti tadā svarūpaṃ ca svakāryajanakam asya sthirasvabhāvasya prāg api sahitāvasthāyās tad eva yatsahitāvasthāyām
akṣepakriyāsvabhāvam iti tasmāt na kathaṃcit kāryakriyāvirāmaḥ | athavā kadācit paro brūyāt svahetubhir evāyaṃ pratyayāntarāpekṣaḥ [t. 292b.] svakāryajananasvabhāvo janita iti kevalo na karoti | na cāsya sahitāsahitāvasthayoḥ svabhāvabhedaḥ, pratyayāntarāpekṣasvakāryajananasvabhāvatāyāḥ [s. 123a.] sarvadā bhāvāt ity ata āha -- na hi sa sāhitye 'pi ityādi | svarūpeṇaivāsya kartṛtvāt tasya ca prāg api bhāvāt pratyayāntarāpekṣāyāś ca tato labhyasyātmātiśayasyābhāvenāyogāt upakāralakṣaṇatvād asya, anyathā 'tiprasaṅgāt, kevalasya kāryakaraṇam anivāryam iti akurvataḥ kathaṃ sahitāvasthāyā na bhedaḥ syāt? iti bhāvaḥ | pratyayāntarāpekṣasvakāryakaraṇasvabhāva ity api pararūpeṇākārasya pratyayāntarasannidhānopalakṣitakāle kārakatvaṃ na prāg ity ayam arthaḥ | tataś ca kadācit kāryakriyāsvabhāvo na sarvadā iti bruvatā kathaṃ sarvadā kāryajananasvabhāvatā 'syoktā bhavati? | nanv evaṃ svabhāvabheda evāsya tadatatkālayoḥ samarthitaḥ syāt | tasmān nākṣaṇikānām ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvam iti sthitam | paraḥ samānadoṣatām āpādayann āha[519]-- yasyāpi ityādi subodham | yadi nāma kṣaṇikas tathāpi kinna bhavati? ity āha -- uktaṃyādṛśasya sahakāribhir apṛthagbhāvinaḥ kriyā | `te[520]{p. 125.1} samarthā [s. 123b.] eva svabhāvato 'ntyāḥ pratyayāḥ saha jāyante kṣaṇikā yeṣāṃ [t. 293a.] prākpaścātpṛthagbhāvo nāsti' ity atra | sa katham ekakṣaṇabhāvī ekasminn evāntye kṣaṇe bhavanaśilaḥ anyathābhavet antyakṣaṇāt prāk paścāt pṛthag vā bhavet? yaścā anyathā bhavati sa evāntyakṣaṇabhāvī
sahakārisantānopakṛtasvabhāvo 'kṣepakriyādharmā[521]na bhavatīti nāyam akṣaṇikapakṣoditaḥ prasaṅgaḥ[522]kṣaṇikapakṣe | kutaḥ? | kārakākārakayoḥ ityādi | kārako 'ntyaḥ akārakas tadanyaḥ tayor yaḥ svabhāvaḥ sa bhinno 'pi bhedāvivakṣayaikatvenoktaḥ | tathā kārakasya yo hetur upāntyaḥ, akārakasyāpi yo hetus tadanyaḥ sa bhinno 'py abhedavivakṣayaivaikatvenoktaḥ | tena kārakākārakayor yau svabhāvau tayor ekatra dharmiṇi virodhāt | tathā tayoḥ svabhāvayor janakau yau hetū -- ekaḥ kārakasvabhāvajanako 'nyaś cākārakasvabhāvajanakaḥ -- tayor apy ekatra dharmiṇi virodhāt, anyatve sati | akārakasvabhāvajanakahetor utpannasyākārakasya svabhāvasyānyatvāt yaśca bhavati sa eva na bhavatīti nāyaṃprasaṅga iti | __________notes__________
[508] -diḥ samarthaḥ padā- -- t. [509] tad evaikam arthaṃ kurvan -- t. [510] kim atra nyāyopapattyā dṛṣṭayā -- t. [511] akṣamatā -- t. [512] kevalaṃ na janayanti | ta -- t. [513] karmadhārayo jñeyaḥ | [514] -kārikāryāva- -- t. [515] bhāvabhedasya [516] bhāvabhedasya aparāpekṣa[svabhāvatve] yaḥ svabhāvabhedaḥ tannimittatvāt | [517] saṃvādyate -- t. [518] parasya -- t. [519] tāṃ vivakṣann āha -- t. [520] p. 115.6 [521] -bhāvāpekṣakri- -- t. [522] doṣaḥ -- t.
[ section: 41. kāryasyaiva sahakāryapekṣeti matasya nirāsaḥ |]
aparas tv anyathā sthirarūpeṣv ekārthākriyāpratiniyamaṃ [s. 124a.] kalpitavān tam upanyasyati yo 'pi manyata ityādi | bhāvasya hy akṣepakriyādharmaiva[523]sarvadā svabhāvaḥ[524], na tu [t. 293b.] yathā kecid brū(bru)vate -- sahakārisannidhānāpekṣā vastūnāṃ kārakasvabhāvavyavasthā, na svata iti | svato 'kārakātve pararūpeṇa kārakatvāyogāt kārakavyavasthocchedaprasaṅgāt | sa evaṃvidhasvabhāvo na kadācit sāhityaṃ svakāryakaraṇe 'pekṣate yato 'nyaḥ sahito 'nyaś ca kevalaḥ kārakākārakasvabhāvabhedāt syāt | sa tarhi sarvadā tatsvabhāvaḥ kāryaṃ kinna karoti? iti cet | kāryasya pratyayāntarāpekṣasvabhāvatayā tasmiṃ(smin) sarvadā janakatvenāvasthite 'pi kevalād abhāvāt, tenātra kāryam evāparādhyati, yat tasmiṃ(smin) kevale janakatayā 'vasthite 'pi pratyayāntarāṇy apekṣata iti | tataḥ {p. 126.1} tadātmanaḥ kāryasya sahitebhya eva bhāvād ekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvam akṣaṇikānām apy upapadyata iti | siddhāntavādī pūrvadoṣānatikramam asya darśayann āha -- tasyāpi evaṃvādināḥ kathaṃsa nityābhimato bhāvaḥ kevalaḥkaroty eva `akṣepakriyādharmaiva sa tasya svabhāvaḥ' iti [s.124b.] vacanāt | kāryaṃ ca sahitebhya eva bhavati, `sāmagrījanyasvabhāvatvāt tasya' iti vacanāt | tasmāt kevalān na bhavatīti tadavastho virodho yaḥ pūrvam uktaḥ. tathā hi -- yady akṣepakriyādharmā tadā 'vaśyam anena kāryaṃ kartavyam na ced avaśyaṃ karoti katham akṣepakriyāsvabhāvaḥ | akṣepeṇa kāryadarśanād akṣepakriyāsvabhāvatā 'vagamyate [t. 294a.] nānyathā iti parābhiprāyāśaṅkayā ''ha -- na kevalaḥ ityādi | naivaṃ
mayoktaṃ kevalaḥ karoty eveti kintv akṣepakriyāsvabhāva iti | atrāha -- katham idānīm ityādi | yadi karoty eveti neṣyate katham akṣepakriyāsvabhāva iti kathyate? | atha tathocyate tadā nanv etad evānena vacasāparidīpitam abhihitaṃ bhavati | kiṃ tat? | karoty eveti | sa eva hy akṣepakriyāsvabhāvo yaḥ karoty eva, yas tu nāvaśyaṃ karoti sa kathaṃ tadrūpaḥ syāt? | yad apy uktaṃ `kāryasyaivāyam aparādho yat tasmiṃ(smin) janakatayā 'vasthite pratyayāntarāṇy apekṣate' iti tad apy ayuktam, yataḥ kāryaṃ cāyam akṣaṇiko bhāvaḥ kevalo 'pi samarthaḥsan paraṃ pratyayāntaram apekṣamāṇaṃkatham upekṣeta? naiva | anupekṣamāṇena kiṃ karttavyam? | āha -- paraṃ pratyayāntaram anādṛtya tiraskṛtya etat [s. 125a.] kāryaṃ prasahya haṭhāt kuryāt | ka evaṃ saty asya guṇo bhavati? iti cet, āha -- evaṃhi param anādṛtya haṭhāt svakāryaṃ kurvatā'nena kevalenāpi samarthena satā yat tadātmanaḥ kevalasyāpi sāmarthyaṃ tad darśitaṃ prakāśitaṃ bhavati | anyathā 'nyasahitasyaiva karaṇāt kevalasya ca kadācid apy akaraṇāt na `ayaṃ kevalo 'pi samarthaḥ' iti pareṣāṃ buddhiḥ syāt | tato 'yaṃ tiraskṛtaprabhāva[525]iva kathaṃ bhrājeta[526]? | tasmād ayuktam ucyate kāryaṃ [t. 294b.] pratyayāntarāpekṣam iti | {p. 127.1} kāryāpekṣayā 'pi virodhasya tādavasthyaṃ darśayann āha -- kāryaṃparam ityādi | kāryasya parāpekṣāṃ bruvan kevalāt kāraṇād anutpattim asya[527]kathayasi, `sa kevalo 'pi samarthaḥ' itīdaṃ vadaṃs tataḥ kevalād utpattiṃ kāryasya brūṣe | ete caikasyaiva kāryasya | tata evaikasmāt kāraṇād utpattyanutpattī
parasparaviruddhe katham ekatra kāryākhye dharmiṇi syātām? viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt | ekatra te bruvāṇo `mātā ca vandhyā ca' ity anena sadṛśaṃ brūṣa iti na [s. 125b.] pūrvoktadoṣān mucyase, yata evam api bruvāṇo viruddham eva brūte na ca lakṣayati tat tasmāt ayam akṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣasyānavadyatayā tadvādināṃ nirddoṣatāsampatsu amarṣalakṣaṇerṣyā eva śalyaṃ antarduḥkhahetutvāt tena vitudyamānāni vyathyamānāni marmāṇi yasya so yamīrṣyāśalyavitudyamānamarmā varāko 'svasthacittatayā viruddhābhidhānam apy alakṣayan viklavam ākulaṃ pūrvāparāsambaddhaṃ vikrośati viroditi iti kṛtvā asvasthacittavacaneṣv anādarāt taddoṣodbhāvanasya sutarāṃ duḥkhotpādanena kṣatakṣāraniṣekatulyatvāt upekṣām eva vipaścitānāṃ(-ścitāṃ) kṛpādhanānām arhatīti | tad evam akṣaṇikeṣu na kathañcid ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ [t. 295a.] sambhavatīti pratipādyopasaṃhārann āha -- tasmād idam ityādi | yeṣāṃ hi sthirarūpatayā pṛthag api bhāvaḥ sambhavati teṣām akṣaṇikānāṃ pṛthak kevalānāṃ kāryakaraṇasambhavena hetunā sahaiva kurvantīti sahakāritvaniyamāyogād idam ekārthakriyālakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ [s. 126a.] kṣaṇikānām eva | teṣāṃ svahetupariṇāmopanidhidharmāṇāṃ parasparopādānasahakāripratyayaikasāmagrījanyānāṃ pṛthag asambhavāt |
__________notes__________
[523] apekṣakriyā- -- t. [524] dharmaḥ -- t. [525] -prasāva -- t. [526] bhajeta -- t. [527] avaśyaṃ -- t.
[ section: 42. kṣaṇikapakṣe eva ekārthakriyārūpasahakāritvasya vyavasthā |]
nanu atiśayotpādanalakṣaṇam api sahakāritvaṃ bhāveṣu dṛśyate tat katham uktaṃ prāk[528]`sarvatra naivātiśayotpādanaṃ sahakriyā, kiṃ tarhi bahūnām ekārthakaraṇam eva' ity ata āha -- yatra tu santānopakāreṇa {p. 128.1} ityādi | ekārthakriyālakṣaṇam eva sahakāritvaṃ sarvatra na kvacid atiśayotpādanaṃ sambhavati | yatra tu santānopakāreṇa pūrvapūrvapratyayebhyo viśiṣṭaviśiṣṭatarottarottarakṣaṇajananena bhāvāḥ sahakāriṇo vivakṣitakāryasya hetutāṃ pratipadyante- yathā taṇḍulādibhya odanādijanmani dahanodakādayaḥ, bījādibhyaś cāṅkurādijanmani pṛthivyādayaḥ -- tatra viśeṣotpādane pratyayānāṃ sahakriyocyate loke | santānāśrayeṇa pūrvakṣaṇebhyo[529]dvitīyādiviśiṣṭakṣaṇalakṣaṇaṃ santānākhyaṃ kāryam āśṛ(śri)tya [t. 295b.] pūrvottarakṣaṇayor ekatvādhyavasāyena tasyaivāyam atiśaya iti na dravyāśrayeṇa | aupacārikam eva na tu pāramārthikam | pūrvapūrvakṣaṇebhyas tu [s. 126b.] svahetupariṇāmopanidhidharmabhya uttarottaraviśeṣotpattau pūrvakāraṇakalāpasyaikārthakriyālakṣaṇam eva tatra paramārthataḥ sahakāritvam iti na kācit kṣatir iti | kasmād dravyāśrayeṇātiśayotpādanaṃ neṣyate? | kṣaṇike dravye vastuni viśeṣasyānutpatteḥ tasyānantarakṣaṇabhāvarūpatvād | yadi tarhi kṣaṇike taṇḍulādidravye viśeṣo notpadyate, anantaram apy asau mā bhūt | tato yathā parasparato viśeṣamanāsādayanto 'pi kṣaṇikāḥ sahitā eva kurvanti na kevalāḥ, evam akṣaṇikā api | tenaiṣām ekārthakriyālakṣaṇam eva sahakāritvaṃ bhaviṣyati | na ca śakyaṃ vaktum -- yo yasya prāg akārakaḥ svabhāvaḥ sa paścād apīti | tathā hi --
prabhāsvarād apavarakaṃ praviṣṭasyendriyam arthapratipattim akurvad api paścāt kurvāṇam upalabhyate | tad uktam -- na hi praviṣṭamātrāṇām uṣṇād garbhagṛhādiṣu | arthāna pratibhāntīti gṛhyante nendriyaiḥpunaḥ|| [ślv pratyakṣa- 126] iti | ata āha -- na hi taṇḍulādīnām ityādi | viśeṣānutpattau sannidhānasyāpy asannidhānatulyatvāt [s. 127a.] dahanādibhāve 'pi taṇḍulādibhyo naudanajanma syāt | [t. 296a.] tathā prabhāsvarād apavarakaṃ praviṣṭasya yadīndriyaṃ svopakāribhyo 'tiśayaṃ krameṇa na pratipadyate tadā prāg iva paścād apy arthapratipattiṃ naiva janayet | {p. 129.1} tasmād yad asambhavi kāryaṃ yatra dṛśyate tasya tato 'nyatvam eva, śālibījād iva kodravabījasyeti niratiśayād anyatvam eva sātiśayatayā tatkāryakāriṇa iti | evaṃ tāvad yatra sahakāribhyaḥ krameṇa kāryaṃ bhavati tatrātiśayotpādanalakṣaṇam aupacārikaṃ sahakāritvam ekārthakriyālakṣaṇam eva tu mukhyaṃ tatrāpīti pratipāditam | yatra tv akṣepeṇaivārthasannidhimātreṇa sahakāriṇaḥ kāryaṃ kurvanti kiṃ tatrāpi santānāśrayam atiśayotpādanam asti? ity ata āha -- akṣepakāriṣu ityādi | `ye hy avyavadhānādideśā indriyādayaḥ svahetubhyo jātās teṣv avilambitakāriṣu na viśeṣotpattiḥ parasparataḥ sambhavati, kṣaṇikatvāt' ity uktaṃ [s. 127b.] prāk | yadi na viśeṣotpattiḥ tadā kathaṃ nirviśeṣā jñānasya kāraṇī bhavanti? ity ata āha -- tatra yathāsvaṃ yasya ye ātmīyāḥ pratyayāḥ taiḥ, parasparopasarppaṇavyavadhānādivirahāderāśrayabhūtair ye jātāḥ yogyaś cāsāv atyāsannatvātiviprakarṣavirahād deśaś ca sa ādir yasyāvyavahitadeśādeḥ
tatrāvasthānam avasthā yeṣāṃ te saha svabhāvaniṣpattyā [t. 296b.] svabhāvaniṣpattir vidyata[530]ity eva kṛtvā jṇānahetutāṃpratipadyante tatra kiṃ parasparato viśeṣotpattyā prārthitayā? | yadi hi svahetubhya eva parasparopasarppaṇādyāśrebhyaḥ svakāryajananakṣamā yogyadeśādyavasthānalakṣaṇaviśeṣayogino notpadyeran, tadaiṣāṃ parasparato viśeṣotpattiḥ prārthyeta, na tu svahetubhya eva tathāvidhānām utpattau | yata evam iti tasmāt tatra teṣu akṣepakāriṣv indriyādiṣu ekārthakriyaiva mukhyaṃ sahakāritvaṃ na santānāśrayeṇa [s. 128a.] vyavasthāpyamānam atiśayotpādanalakṣaṇaṃ gauṇam iti | atha viśeṣotpādanalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ kathaṃ na vyavasthāpyate? | tad api hi loke pratītatvād vyavasthāpanīyam evety ata āha -- yatra tu kārye nāvyavadhānādideśopanipātamātreṇaivendriyādaya iva sahakāriṇaḥ pratyayatāṃ pratipadyante, kintu {p. 230.1} vivakṣitakāryotpādānuguṇaṃ pratikṣaṇaṃ prakṛṣyamāṇaṃ viśeṣam utpādayantaḥ tatra kālakṣepabhāvini kārye karttavye hetusantāno 'parāparakṣaṇabhāvalakṣaṇa ātmātiśayāsādanārthaṃ sahakārīṇi pratyayāntarāṇy apekṣate, na tu tatsamānakālaḥ kāraṇakṣaṇa iti | tatas tebhyaḥ kāraṇāntarebhyaḥ svabhāvāntarasya kāryotpādānuguṇaviśeṣaparamparālakṣaṇasya pratilabhyaḥ santānasyaikatvenādhimuktasyocyate loke | paramārthas tu tatrāpi pūrvaḥ pūrvaḥ pratyayakalāpa uttarottarakāryotpādānuguṇe [t. 297a.] viśiṣṭakṣaṇe pratiniyata ity ekārthakriyālakṣaṇam eva sahakāritvam anubhavati | kathām punaḥ svabhāvāntarapratilambhas teṣām?, yataḥ krameṇa kāryaṃ nirvarttayantīty ata āha --
tatra svarasataḥ ityādi | tatra tasmin hetusantāne ye hetava upādānakāraṇākhyāḥ ye ca pratyayāḥ sahakārisaṃjñitās teṣāṃ ye pūrve [s. 128b.] prathama upanipātakṣaṇāḥ teṣāṃ vināśahetvanapekṣitayā svarasato nivṛttau satyāṃ tebhya eva svarasato nivarttamānebhyaḥ prathamakṣaṇebhyaḥ kāryotpādānuguṇena viśeṣeṇa viśiṣṭasya kṣaṇasyotpattiḥ tebhyo 'nuguṇataraviśeṣavatāṃ tṛtīyakṣaṇānāṃ tebhyonuguṇatamaviśeṣavatāṃ caturthakṣaṇānām; evaṃ yāvad atyantātiśayavānantyaḥ kāraṇakalāpo jātaḥ tataḥ kāryasyotpattiḥ ity evaṃ sahakāribhyaḥ svabhāvāntarapratilambhaḥ, kṣepavatī ca kāryotpattir iti | atra paraś codayann āha -- sahakāriṇaḥ saha karaṇaśīlāt kāraṇāt, jātāv ekavacanam, yat samutpannaviśeṣam anantaroktena prakāreṇa kāraṇaṃ antyasāmagrīkṣaṇalakṣaṇaṃ tato 'ṅkurādikāryotpattau iṣyamāṇāyāṃ tasyaiva viśeṣasyādyasya kāryotpādanānuguṇasya yaḥ krameṇābhivarddhamānaḥ kāryasya janaka iṣyate tasyaiva utpattir na syāt prathamakṣaṇopanipātināṃ [t. 297b.] parasparato viśeṣānāsādanāt kṣaṇānām avivekāt anabhyupagamāc ca | parasparato 'navāptaviśeṣā eva kāryotpādanānuguṇaṃ viśeṣam ārapsyanta iti ced āha -- aviśiṣṭād aviśiṣṭebhyaḥ parasparato {p. 131.1} viśeṣasya kāryotpādānuguṇasyotpattāv iṣyamāṇāyāṃ kāryasya aṅkurādeḥ syāt, viśeṣābhāvād ity abhiprāyaḥ | tataś ca parasparato viśeṣotpādānapekṣiṇa eva sahakāriṇaḥ [s. 129a.] kāryaṃ kurvīran | kim evaṃ sati siddhaṃ bhavati? iti cet, āha -- tena yena kṣaṇikā api parasparato viśeṣotpādā 'napekṣā eva svakāryaṃ kurvanti ekakāryapratiniyamalakṣaṇaṃ ca sahakāritvaṃ
pratipadyante tena kāraṇena akṣaṇikānām api kāraṇatāsyāt, apekṣaṇīyebhyaḥsvabhāvātiśayotpattiśca na syāt ity akṣaṇikavādī kṣaṇikapakṣeṇa[531]svapakṣasya sāmyamāpādayati | yad āha -
__________notes__________
[528] p. 113.27 [529] pūrvapūrvakṣa- -- t. [530] midyate -- t. [531] kṣaṇikāpekṣaṇāt -- t.
kaḥśobheta vadannevaṃyadi na syād ahnīkatā| ajñatāvāyataḥsarvaṃkṣaṇikeṣv api tatsamam || viśeṣahetavas teṣāṃpratyayāna kathañcana | nityānām iva yujyante kṣaṇānām avivekataḥ|| iti | tatraitat syāt prathamakṣaṇe 'pi kṣitibījādayaḥ parasparataḥ samutpannaviśeṣā eva sannidhīyante -- yena yasyābhisambhandho dūrasthasyāpi tena saḥ| iti nyāyād dhi dūradeśavarttinām api hetuphalabhāvāt ity āśaṅkyāha -- atha sahakāriṇā ityādi | sahakāriṇaḥ [t. 298a.] parasparasamparkkavikalā api vastudharmatayaivānyonyam upakurvantīti sahakāriṇā kāryotpādānuguṇaviśeṣajananāya kṛtaviśeṣa eva samparkkakāla upatiṣṭheta, evaṃ [s. 129b.] saty anavasthā syāt | tathā hi -- tadviśeṣotpattāv apy aparaḥ sahakārikṛto viśeṣo 'bhyupagantavyaḥ, tathā tadutpattāv apy anya iti | atha naivaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇaviśeṣanimittam aparaṃ viśeṣaṃ kurvanti, svabhāvata eva tatra teṣāṃ yogyatvāt ity ata āha -- na ca ityādi | naiva hi sahakāriṇaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇo yo viśeṣaḥ tadutpādane nityaṃ sarvakālaṃ yogyāvasthā yena yogyāvasthatvena nityānuśaktaḥ nityānubaddhaḥ eṣāṃ kṣitibījādīnāṃ {p. 132.1} kāryotpādānuguṇaviśeṣajanako viśeṣaḥ syāt yataḥ `aviśiṣtād viśeṣotpattau kāryasyāpi syāt' ity etad api parihriyeta | kuta etad? ity āha -- tadupāya ityādi | teṣāṃ kṣitibījādīnām upāye -- yogyadeśopanipāte kāryavyaktidarśanāt[532]apāye ca -- parasparasamparkkavirāme kāryānutpattidarśanāt | yadi hi kāryotpādānuguṇaviśeṣotpādane sarvadā yogyāvasthāḥ syuḥ tadā so 'pi viśeṣaḥ sarvadā [t.
298b.] syāt | tatas tatparamparābhāvi kāryam iti tadupāyāpāyayoḥ kāryasyotpattyanutpattī na syātām | [s. 130a.] tasmān na sahakāriṇaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣotpādane yogyāvasthāḥ sarvadeti | yataḥ sahakāriṇā pṛthagavasthitenānavasthābhayāt kṛtaviśeṣo nopatiṣṭhate parasparataś ca prathamasamparkkakṣaṇabhāvināṃ nopeyate[533]yujyate vā | tena kāraṇenādyo viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ sahakāribhyaḥ samānakālatayā nirupakārasya kṣitibījādeḥ notpadyate[534], utpadyate cāsau itīṣyate | tena samagrāvasthāvat sarveṣāṃ vyagrāvasthābhāvinām api kṣaṇānām aviśeṣāt tajjananasvabhāvatve 'py ajananāt samagrāvasthāyām eva jananād | yathā kṣaṇikānām ekārthakriyāpratiniyamalakṣaṇaṃ sahakāritvaṃ tathā sthirasvabhāvānām api bhaviṣyatīti kṣīṇasarvopāyo 'kṣaṇikavādī sāmyam evātura iva bahumanyamānas tatraiva bharaṃ[535]kṛtavān | siddhāntavādī bhaṅgyā param upahasann āha -- nāsmākaṃpunaḥpunaḥ ityādi | yadi punaḥ punar vacane 'pi lokasya nyāyapratītir bhavati śataśo 'pi brūmaḥ | kim aṅga punar dvau trīn vā vārān? | na hi parārthapravṛttānām asmākaṃ punaḥ punar abhidhāne kaścid udvego bhavati | evaṃ vādinaś ca śāstrakṛtaḥ kvacit prakārāntareṇa[536]tam evārthaṃ [t. 299a.] sphuṭīkurvato ye punaruktāparihārāya yat ante sa teṣām asthānapariśrama eva | yadi nodvego hanta tarhy ucyatām ity ata āha -- na viśeṣotpādanād eva ityādi | naiva viśeṣotpādanāt {p. 133.1} sahakāriṇāṃ sahakāritvaṃ paramārthataḥ kvacit [s. 130b.] sambhavati, yataḥ prathamakṣaṇabhāvināṃ bījādīnāṃ tadabhāvāt kāryotpādānuguṇe viśeṣe karttavye
sahakāritāvirahaḥ syāt | kintv ekārthakriyaiva sahakāriṇāṃ pāramārthikaṃ sahakāritvaṃ pūrvoktābhir yuktibhiḥ sambhāvyate | sā ca prathamasamparkkabhājām asty eveti kiṃ na sahakāriṇaḥ syuḥ? | para āha -- sā 'py ekārthakriyā na bhavet parasparato viśeṣarahitānām | yadi punaḥ parasparato viśeṣarahitānām api tadekārthakriyā 'ṅgīkriyate tadā pratyekaṃ tadavasthāyāṃ tadutpādanasāmarthyābhyupagamāt tadavasthāyām iva pṛthag api sā bhavet | tathā hi -- te tadavasthāyām api parasparato nirviśeṣā eva kurvanti | teṣāṃ pṛthag api tadviśeṣakriyā katham iva na prasajyeta? | na hy eṣāṃ saṃhatāsaṃhatāvasthayoḥ kaścid viśeṣo 'stīti | bhavatu, ko doṣaḥ? iti cet; tathāca kāryotpādānuguṇaviśeṣasya pṛthakkaraṇaprasaṅge sati tasmād viśeṣād bhavanaśīlam aṅkurādi kāryam api viśeṣavat kevalāt sahakāriṇaḥ syāt iti cen manyase, atrāpi sarvam uktam uttaram | tathā hi -- saṃhatāsaṃhatāvasthayor nirviśeṣā eva kṣaṇakṣayiṇo bhāvā iti taducyate tat kiṃ tāvad viśeṣamātrāpekṣayā? āhosvit [t. 299b.] kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā? | yadi prācyo vikalpaḥ tad ayuktam | na hi kācid viśeṣamātrarahitā 'vasthā [s. 131a.] sambhavati, sarvadā 'parāparapratyayayoganibandhanasyāparāparaviśeṣasya bhāvāt | na hi kadācit kiṃcid ekam eva, ādhāracchāyātapavātaśītāder yathāsambhavaṃ bhāvāt | na ca tabhāve 'pi tat tādṛśam eva, kāraṇabhedāt | etāvat tu syāt -- kaścid viśeṣaḥ kvacit kārye 'nuguṇo na sarvaḥ sarvatreti | etac ca prāg evoktam iti darśayann āha -- pratikṣaṇam aparāparaiḥpratyayaiḥ iti |
`aparāparapratyayayogena pratikṣaṇaṃ bhinnaśaktayaḥ saṃskārāḥ santanvanto yady api kutaścit sāmyāt sarūpāḥ pratīyante, tathāpi bhinna evaiṣāṃ svabhāvaḥ, tena kiñcid eva kasyacit kāraṇam'[537]iti, `kṣaṇikeṣu {p.134.1} bhāveṣv aparāparotpatter aikyābhāvāt'[538]iti cātra saṃkṣiptataram uktam | evaṃ ca `nāsmākaṃ punaḥ punar vacana' ity atra dviḥ punargrahaṇaṃ yujyate | yathā yena prakāreṇa bhāvasantāne viśeṣasyotpattiḥ [ta]d apy uktam -- `tatra svarasataḥ pūrvakṣaṇanirodhe tebhya eva viśiṣṭakṣaṇotpādād viśeṣotpattiḥ'[539]iti | atha kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakaviśeṣāpekṣayā prāgvat prathamasamparkkabhājaḥ parasparato nirviśeṣā ity abhimataṃ tad apy ayuktam | yataḥ kāryotpādānuguṇasya viśeṣasya janakāḥ [s. 131b.] kṣitibījādayaḥ kīdṛśāḥ ye [t. 300a.] vyavadhānādirahitatvenopanipātinaḥ | tadbhāva eva tasya bhāvāt etāvanmātranibandhanatvāc ca janakaṃ vya(-kavya)vasthāyāḥ[540]| te ca tathāvidhāḥ sarvadā na bhavantī kathaṃ pṛthag api kāryotpādānuguṇaviśeṣārambha eṣāṃ syāt?, yataḥ kevalānām api kāryakriyā prasajyeta tad darśayati -- yogyo deśo yeṣāṃ te yogyadeśāḥ, tadbhāvo yogyadeśatā, sā ādir yeṣāṃ avyavahitadeśatvādīnām avasthābhedānāṃ te tathoktāḥ, te ca te avasthābhedāś ca tathoktāḥ | yogyadeśatāa(-tādya)vyavahitadeśatādayo ye avasthāviśeṣāḥ kṣitibījādīnām upajāyante te kāryotpādānuguṇaviśeṣalakṣaṇakāryakaraṇaśīlāḥ, naivaṃvidhāḥ sarvadā bījādaya iti katham eṣāṃ pṛthag api tathāvidhaviśeṣārambhaḥ syāt? | etad api prāg evoktam `tatra yo 'vyavadhānādideśo rūpendriyādikalāpaḥ sa
vijñānajanane samartho hetuḥ'[541]iti vacanāt | tasya codāharaṇamātratvāt | ihāpi tatra yo 'vyavadhānādideśaḥ kṣitibījādikalāpaḥ sa kāryotpādānuguṇaviśeṣajanane samartho hetur iti pratīyata eva | sa ca [s. 132a.] tathāvidho viśeṣaḥ sarvadā na bhavati, tajjanakasya hetor abhāvāt | parasparopasarppaṇādyāśrayasyaiva [t. 300b.] pratyayaviśeṣasya taddhetutvāt | etad api pūrvam evoktam ity āha -- teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣa[janane] viśeṣavatāṃ yata utpattis tad apy uktam asakṛd eva `yas teṣāṃ parasparopasarppaṇādyāśrayaḥ pratyayaviśeṣaḥ sa taddhetujanane samartho hetuḥ'[542]iti | tathā `yathāsvaṃ pratyayaiḥ parasparopasarppaṇāśrayair ye {p. 135.1} yogyadeśādyavasthā jātās te saha svabhāvaniṣpattyā jñānahetutāṃ pratipadyanta'[543]ity anena, ihāpi gamyamānatvāt | tato yady apy eṣāṃ parasparato 'nupapatter[544]viśeṣo na bhavati, svahetukṛtas tu kena vāryate? | na ca svahetuta eva sañjātaviśeṣāṇāṃ bhāve parasparatas tadāśaṃsā, yataḥ parasparato viśeṣāyogaḥ[545]pratipādyamānaḥ śobheta | teṣāṃ ca kāryotpādānuguṇaviśeṣajanakānāṃ pratyayānāṃ pratyekaṃ sāmarthye 'pi khaṇḍaśaḥ kāryotpādāyogāt sakalasyaiva pratyekaṃ karaṇāt | yathā kevalānām akriyā kartṛviśeṣasyāvyavadhānādideśakṣitibījādikalāpasya pṛthag ekaikasya samarthasya bhāvasyābhāvād ity etad apy asakṛd evoktam `teṣāṃ ca na pūrvaṃ na paścāt na pṛthagbhāva iti samarthānāpi [s. 132b.] pūrvāparapṛthagbhāvabhāvino doṣā nopalīyante' ityādivacanāt | tatas tathāvidhaviśeṣasya svopādānamātranibandhanasyānabhyupagamena [t. 301a.]
kevalānām aprasaṅgāt kutaḥ kāryotpādānuguṇaviśeṣārambhadvārakaṃ kāryam api syād iti? | kutaḥ punar ayaṃ kāmacāro labhyate yadaṅkurādikāryaṃ sahakāriṇaḥ parasparasya kāryotpādānuguṇāṃ viśeṣaparamparāṃ janayantaḥ kurvanti, kāryotpādānuguṇaṃ tu viśeṣaṃ vyavadhānādirahitadeśopanipātamātreṇety[546]ata āha -- kāryadvaividhyaṃca yasmāt tasmād evaṃvibhajyate | kathaṃ dvaividhyaṃ kāryāṇām iti? ata āha -- sahakāribhir avyavadhānādideśair anantaraṃ sañjanitāḥ parasparasya prāgavasthāpekṣaviśiṣṭakṣaṇabhāvalakṣaṇā ye viśeṣās tatparamparayā uttarottaraviśiṣṭaviśiṣṭatarādikṣaṇabhāvarūpayā utpattir ddharmo yasya tadātmakam ekaṃ kāryam | anyac ca tadviparītaṃ yat sahakārisannidhimātreṇa bhavati na parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparām apekṣate | atrodāharaṇam -- aṅkurādivat, ādigrahaṇād odanādivat | tathā 'kṣepeṇa[547]karaṇaśīlaṃ yadindriyaṃ [s. 133a.] tadvijñānādivac ca | prabhāsvarād apavarakapraviṣṭendriyanirāsārthaṃ caitad viśeṣaṇam | kuta etad? iti cet {p. 136.1} kāryakāraṇayoḥ svabhāvabhedāt | kiṃcid dhi kāryaṃ kāraṇasāmagrīsannidhimātrajanyasvabhāvam, tad anyat tu tatpariṇāmāpekṣam iti | kāraṇam api kiñcit [t. 301b.] svasannidhimātreṇa kāryajananasvabhāvaṃ svakāraṇebhya eva bhavati, yena parasparakṛtāṃ viśeṣaparamparāṃ svakāryakaraṇe nāpekṣate | anyat tu tadviparītasvabhāvam | yathā kiñcid eva śālyaṅkurajananasvabhāvam, tadviparītaṃ cāparam | śālyaṅkuraś ca tadbījajanyasvabhāvo na yavādibījajanyasvabhāva iti na bhāvānāṃ svahetubalāyātāḥ pramāṇādhigatāḥ svābhāvāḥ paryanuyojyāḥ | ye tu
yajjananasvabhāvāḥ pramāṇato 'dhigatāḥ te kiṃ sarvadaiva tatsvabhāvāḥ? āhosvit tadaiva? ity atra cintā pravarttate | tatra sarvadā tatsvabhāvatve paścād iva prāg api tatkāryakriyāprasaṅgena pararūpeṇākārakasya [s. 133b.] bhinnasvabhāvatā kārakākārakāvasthāyoḥ śāliyavabījādīnām iva tattvacintakair ucyate | sadṛśāparabhāvanibandhanaṃ caikatayā pratyabhijñānaṃ lūnapunarjāteṣv iva keśanakhādiṣu ity atra[548]virodhābhāvād iti | yadā ca tatkāryakāraṇasvabhāvabhedāt kāryadvaividhyam, tatraitasmiṃ(smin) sati sahakāribhyaḥ kṣitibījādibhyas teṣāṃ parasparasantānopakāram apekṣate yat kāraṇam antyavasthāprāptaṃ tasya yat kāryam aṅkurādikaṃ tajjanmanimittaṃ sahakāriṇāṃ prathamakṣaṇānantaraṃ viśiṣṭadvitīyakṣaṇabhāvarūpo yo [t. 302a.] viśeṣaḥ kāryotpādānuguṇaḥ ādyo bhavati sa teṣāṃ sahakāriṇāṃ prathamasamparkkabhājāṃ parasparakṛto yo viśeṣas tajjanmā na bhavati parasparopasarppaṇādyāśrayād eva pratyayaviśeṣāt tasya bhāvāt | tataḥ kāryotpādānuguṇād ādyād viśeṣāt prathamakṣaṇopanipātibhiḥ sahakāribhir anyataḥ [s. 134a.] samāsāditaviśeṣaiḥ janitāt tatprabhṛti ye viśeṣāḥ prakṛṣyamāṇataduttarottarakṣaṇabhāvalakṣaṇā jāyante te tajjanmānaḥ sahakārikṛtaviśeṣajanmānaḥ | kutaḥ? tatprakṛtitvāt tasyādyasya viśeṣasya parasparopasarppaṇādyāśrayāt pratyayaviśeṣād āsāditatadanukūlaviśeṣaiḥ sahakāribhiḥ parasparopakāranirapekṣair janyasvabhāvatvāt, taduttareṣāṃ ca viśeṣāṇāṃ {137.1} sahakārikṛtakāryotpādānuguṇaviśeṣajanyasvabhāvatvāt | yata evam iti tasmāt nānavasthā prāg[549]uktā | atha sahakāriṇā
kṣityādinā kuśūlādyavastho 'pi bījādiḥ tenāpi kṣityādiḥ kṛtaviśeṣa evopatiṣthetānavasthaivaṃ syāt iti | tasya prakārasyānabhyupabgamāt puruṣaprayatnāder eva [t. 301b.] kṣetraprakiraṇahetor avyavahitasnigdhapṛthivībījasamparkkalakṣaṇasya kāryopādānuguṇaviśeṣajanakasya viśeṣe 'syopagamāt | tatra yad uktaṃ pareṇa `yathā prathamasamparttabhājaḥ kṣitibījādayaḥ parasparasya viśeṣamanād adhānāh kāryotpādānuguṇaṃ viśeṣaṃ janayanti, tathā [s. 134b.] sthirarūpā api bhāvāḥ tadekakāryapratiniyatāḥ parasparakṛtaviśeṣanirapekṣā eva bhāviṣyanti' iti, tadabhyupagacchann āha -- tathāyady akṣaṇiko 'pi ityādi | kṣaṇikavad akṣaṇiko 'pi yadi kāryaṃ karoti karotu nāma | na kaścid vārayati | kintu yena svabhāvena kāryaṃ karoti sa yadi avilambitakāryakartṛdharmā apekṣeṇa karotīty evaṃśīlo dharmo yasya sa tathoktaḥ, tadā pṛthagbhāvasya sambhavāt kevalo 'pi na kevalaṃ sahitaḥ tathāsyāt tatkāryakārakaḥ syād ity uktaṃ bahuśaḥ | atatsvabhāvas tu akṣepakartṛsvabhāvavikalas tu tadā'pi sahitāvasthāyām api prāgvat akāraka eva pararūpeṇa kartṛtvasya pūrvam eva niṣedhāt | tad evam ekārthakriyayā viśeṣotpādanena cākṣaṇikānāṃ sahakāritvaṃ niṣidhyopasaṃharann āha -- tasmāt ityādi | dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogān naivākṣaṇikasya kaścit [t. 303a.] sahakārīti kevalo 'pi svakāryaṃ kuryād iti sahakāripratyayāpekṣasyākṣaṇikasya hetutāṃ bruvāṇasya kiṃ yuktam iti [s. 135a.] darśayann āha -- prāyas tu ityādi | yo hi sthirahetuvādī tasya yadi sa hetuḥ pratyayāntarāṇy apekṣya kāryaṃ karoti tadā vyaktam avaśyaṃ tasya
sthirasya hetoḥ pratyayāntarāpekṣakārakasya svabhāvāntarasyotpattir iti | nākāryasya kāryatām ananubhavato 'pekṣety ucyate | yataḥ sahakāriṇāṃ yaḥ saṃghātaḥ sannipātaḥ tatsthāyī tatra varttamāno bhāvasantānaḥ prāyaḥ bāhulyena sahakāripratyayair upajanitaviśeṣaḥ san svakāryaṃkurvan dṛṣṭo {p. 138.1} bījādivat tasmād evaṃ vibhajyate | prāyograhaṇaṃ cākṣepakārīndriyādisaṅghātavyavacchedārtham | tatsambhavino nyāyasyākṣaṇikeṣu pṛthagbhāvasambhavena kathañcid api kalpayitum aśakyatvāt | prāgakārakasya paścāt kārakasvabhāvāntarotpattis tu na virudhyate | tasyaiva hy akārakasya tadātmā kārakaḥ svabhāvo na yujyate na tv atadātmā | ata eva svabhāvāntaragrahaṇam | tatra kevalam akārakasvabhāvasya svarasanirodhitāmātram upeyam | [t. 303b.] tataḥ sarvaṃ sustham iti | atha matam -- kārakasvabhāvāntarotpattir iṣyate yadi sthirasya hetoḥ prāg api kārakasvabhāvo [s. 135b.] na syāt | tasya tu prāg api bhāvāt pratyayāntarāpekṣā tadutpattir apy ukteti ata āha -- kārakasya ityādi | yadi hi samagrāvasthāyāḥ prāg api kārakasvabhāvo bhavet tadā 'syākriyā na yujyate, saṃhatāvasthāyām api tatsvabhāvatayaiva karaṇāt, pararūpeṇa kartṛtvasya prāg eva niṣiddhatvāt | na ca karoti | tasmāt so 'sya svabhāvaḥ prāṅ naivāsīt | yadi ca pratyayāntarair apy asau na kriyeta tat kim iti mudhaiva tāny apekṣate?[550]iti |
__________notes__________
[532] kāryotpādadarśanāt -- t. [533] nopāyatā -- t. [534] nopapadyate -- t. [535] paraṃ -- t. [536] paryāyāntareṇa -- t. [537] p. 116.13 [538] p. 88.19 [539] p. 130.11 [540] janakavyava- -- t. [541] p. 117.15 [542] p. 117.24 [543] p. 129.12 [544] 'nutpatter -- t. [545] viśeṣayoga -- t. [546] -deśakramamātre- -- t. [547] -di gṛhyate | akṣe- -- t. [548] atrāpi -- t. [549] na ghaṭābhāva iti nānāvasthā prāg -- t [550] kim iti tathā 'nyānyapekṣate -- t.
[ section: 43. nirhetukavināśacarcāyā upsaṃhāraḥ |]
tad evaṃ `tatsvabhāvasya jananāt'[551]ity asya `yo yatsvabhāvaḥ sa svahetor evotpadyamānaḥ tādṛśo bhavati na punas tadbhāve hetvantaram apekṣate'[552]ity asyānekāntaparihārāyoktasya prakārāntareṇānekānte udbhāvite tatparijihīrṣayā aparāparapratyayayogena[553]ity ādy abhihitam | tatra yena nyāyena kṣaṇikānāṃ hetuphalasvabhāvaḥ tasyākṣaṇikeṣv asambhavaṃ pratipādayituṃ prāsaṅgikaṃ yad upakrāntaṃ tat parisamāpayya prakṛtam anubadhnann āha -- tasmād yo yadātmā ityādi | yadi svabhāvenāsthitidharmaṇo bhāvasya [s. 136a.] na nāśakāraṇaiḥ prayojanaṃ svabhāvena sthitidharmaṇo bhaviṣyatīty ata āha -- sthitidharmaṇo 'pi ityādi | sthitidharmaṇo 'pi hi naiva nāśakāraṇaiḥ kiñcit prayojanam | tasya svahetubhyaḥ samupajāto yaḥ sthiraḥ svabhāvaḥ {p. 139.1} tadanyathātvasyāsthirātmatāpatteḥ kenacit karttum aśakyatvāt | kāmaṃ hi bhāvāḥ svayaṃ na bhaveyuḥ | na tu santa eva svaṃ svabhāvaṃ parityajanti | atha sthitidharmaṇo 'py anyathātvapratipattir iṣyate tadā 'nyathātvapratipattau vā tatsvabhāva eva sthitidharmaiva na syāt, ātmabhūtasyāsthitidharmaṇaḥ svabhāvasya paścāt sambhave prāg apy abhāvaāyogāt | na hi tadātamanas tasmiṃ(smin) sannihite kadācidabhāvo yuktaḥ, atatsvabhāvatāprasaṅgāt `viruddhadharmādhyāsasya bhedalakṣaṇatvāt' ity uktam | tathā ca sati pūrva eva vikalpaḥ svabhāvenāsthitidharmā bhāva iti | tatra ca pūrvavikalpe prāg evoktaṃ dūṣaṇaṃ vināśahetor vaiyarthyam iti | athāsau sthirasvabhāva eva, kevalam asyāsthirasvabhāvatā prāg asati vināśahetor upajāyate, anyathā nivṛttyayogād ity
ata āha -- yaśca parasmāt nāśahetoḥ sthitidharmaṇaḥ [s. 136b.] sataḥ anyathābhāvaḥ asthitidharmatālakṣaṇo bhavati, sa pūrvakāt sthitidharmaṇaḥ svahetusamudbhūtāt svabhāvāt aparaḥ anyaḥ svabhāvas tasmin niṣpanne paścā[j janya]tvād bhinnahetukatvāc ca kathaṃtasya svabhāvaḥ syāt? | tadātmatayā pratibhāsanād iti cet | sārūpyād alakṣitavivekasya tathā pratibhāsanaṃ syāt yady asau [t. 304b.] pūrvasvabhāve saty evānyato bhavet | anyathā virodhaḥ kathaṃ parihriyeta? | bhavatv aparaḥ svabhāva iti cet | yaś cāparaḥ svabhāvaḥ sa kathaṃ tasya? | na hy anyo 'nyasya svabhāvo yuktaḥ, atiprasaṅgāt | yo 'paraḥ svabhāvaḥ sa kim iti tasya na bhavati? ity ata āha -- svabhāvabheda- ityādi | bhavatu vastvantaram eva tadaparasvabhāvatayā ko doṣaḥ? ity ata āha -- tathāca vastvantaratve sati vināśahetor upajāyamānasya svabhāvasya pūrvako bhāvaḥ svahetubhyo yaḥ sthitidharmā [s. 137a.] jātaḥ so 'cyutidharme sthito nivṛttibhāṅ na bhavati, vināśahetor vastvantarotpattau vyāpṛtatvād iti na tasya sthitidharmaṇo 'nyathābhāvo nivṛttiḥ | na hi mudgarāder vastvantarasya bhāve 'parasya nivṛttir yuktā, atiprasaṅgāt | tadupamarddena tadutpattau ca prāg eva proktam | {p. 140.1} nanu ca dṛśyata eva kaṭhinādirūpasya tāmrāder agnyāder vināśahetor dravādisvabhāvāntarotpattiḥ | na ca pūrvakasya pracyutidharmatā ity ata āha -- etena anantaroktena kaṭhinādīnām ādiśabdād dravādīnāṃ tāmrasuvarṇādīnām[554]agniśītavātādibhyo dravatvakaṭhinatvādisvabhāvāntarotpattir vyavasthitarūpasya tāmrādeḥ pratyuktā pratyākhyātā,
tulyadūṣaṇatvāt | kathaṃ tarhi svabhāvāntarotpattiḥ pūrvasya cāpracyutidharme sthitasyābhāvo [t. 305a.] yuktaḥ? ity āha -- tatrāpi kaṭhinādirūpe tāmrādau pūrvakasya kaṭhinadravādirūpasya svarasanirodhitvāt vināśahetvayogena | vināśe sati agnyādeḥ ādigrahaṇāj jalaniṣekaśītavātādeḥ | sahakāriṇaḥ parasparopasarppaṇādyāśraya pratyayaviśeṣopajātātiśayād upādānāc ca yat tat kaṭhinādirūpaṃ tāmrādi svarasato virudhyate | tata eva upādānakāraṇād agnyādisahakārikāraṇopādānapratyayopajātaviśeṣād apara eva anya eva dravakaṭhinādisvabhāvo dravagrahaṇasyopalakṣaṇatvāt, [s. 137b.] utpanno na tu pūrvakam eva kaṭhinadravādirūpaṃ tāmrādi vyavasthitātmakaṃ dravakaṭhinādisvabhāvena pariṇatam iti | atra para āha -- kenoktaṃ yathā `sthitidharmaṇaḥ sato vināśahetor asthitisvabhāvotpattis[555]tato vināśaḥ' iti, yena `yaś ca parasmād anyathābhāvaḥ so 'paraḥ svabhāvaḥ' ityādy ucyate | kintu sa svayaṃ sthitidharmaiva svahetubhir janito nāsyāsthirasvabhāvatā vināśahetor upajāyate | kathaṃ jñāyate yathā `svahetubhiḥ [t. 305b.] svabhāvena sthitidharmaiva janitaḥ' iti? | vināśahetor agnyāder asambhave avasthānāt | yadi svabhāvenāsthitidharmā svahetor jātaḥ syāt tadā tadasambhave 'pi nāvatiṣṭheta | tasya svabhāvena sthitidharmaṇaḥ svahetubhir evāyam aparaḥ svabhāvo niyamito yaduta parasmāt virodhino 'gnyāder vināśaḥsvayaṃbhavatīti | parasmād iti karmaṇi lyaplope pañcamī paramapekṣya ity arthaḥ | svahetubhir evāyaṃ {141.1} niyamitasvabhāvo jāto yathā tvayā virodhinam apekṣya svayaṃ nirva(va)rttitavyam iti |
tad uktam - svabhāvo 'pi sa tasyetthaṃyenāpekṣya nivarttate | virodhinaṃyathā'nyeṣāṃpravāho mudgarādikam || iti | nanu yady asya vināśo virodhisannidhāne svayam eva bhavaty ahetukaḥ prāpnoti, ahetoś ca deśakālasvabhāvaniyamo na yukta ity ata āha -- na ca naiva vināśo nāma vinaṃṣṭur aparaḥ svabhāvaḥ, yato 'yaṃ doṣaḥ syāt, kintu bhāvacyutir eva vināśaḥ | [s. 138a.] tasyāś ca niḥsvabhāvatvād dhetumattā naiva yujyate | na hi sā tasya bhavati | kevalam asau svayam eva na bhavati | tato bhavitur abhāvāt kasya hetumattopagamyate ? | siddhāntavādy āha -- nedam anataroktaṃvikalpadvayam atikrāmati | kīdṛśaṃ vikalpadvayam? | `kiṃ nityo bhāvaḥ?' ityādi | [t. 306a.] nanu ca kālāntarasthitidharmatām upagacchato naiva nityavikalpasyāvakāśaḥ | na | tadupagame 'pi nityataivopagatā bhavati | tathā hi -- yady ayaṃ saṃvatsarasthitidharmā svahetubhir janitas tadā saṃvatsaraparisamāptau yo 'syādāv udayakāle saṃvatsarasthitidharmā svabhāvo yato 'yaṃ saṃvatsaraṃ sthitaḥ sa eva tadante 'pi | tato 'paraṃ saṃvatsaram avatiṣṭheta | tadante 'pi prathamotpannasaṃvatsarasthitidharmasvabhāvāparityāgād aparāparasaṃvatsarasthitiprasaṅgāt kālāntarasthitidharmatopagame 'pi nityataivopagatā bhavatīti nityavikalpo durnnivāraḥ | vināśahetusannidhau svayaṃ nivarttata iti copagamād anityavikalpo naśvarātmatāvikalpaḥ | tathā hi -- vināśahetvabhimatasannidhau svayaṃ vinaśyato yo 'sya svabhāva sa eva bhāvasyaikarūpatvād utpannamātrasyeti tadaiva vināśaprasaṅgāt katham asya kālāntarasthitidharmatā sambhavati? | evaṃ
vikalpe kṛte pāścātyavikalpopagame kālāntarasthitir evāsya truṭyatīti nityavikalpa evānenopagantavyaḥ | tatra [s. 138b.] vināśahetusannidhau svayaṃ nāśopagame prāṅ nityo bhūtvā paścād anityo [t. 306b.] vinaśvarasvabhāvo bhavatīti brūte | evaṃca bruvāṇo bhāvadvayaṃcāha | vakṣyamāṇāpekṣaś cakāraḥ | {p. 142.1} kīdṛśaṃ bhāvadvayam? | nityānityau svabhāvau bhedau yasya tathā | yo 'sau nityaḥ svabhāvaḥ prāktanaḥ tasya nityābhimatasya svayaṃ paścān nāśaṃ bruvāṇaḥ sarvadā pratikṣaṇam eva nāśaṃ prāha | anyathā pūrvoktena nyāyena paścād api nāśāsambhavāt | atha pratikṣaṇam asya nāśo na bhavati tadā paścād api tadayogāt sarvadaivānāśaṃ prāheti kṛtvā pūrvasminn ity ābhimate svabhāve vināśahetur asamartho 'kiñcitkara eva | nanu ca vināśahetor naiva sāmarthyam upagataṃ pareṇa virodhisannidhim apekṣya svayaṃ nāśopagamāt | na | ata eva tannibandhanatvaprasaṅgāt nāśasya | anyathā hy akiñcitkaraḥ kim ity asāv apekṣyate?, hetubhāvasyāpekṣālakṣaṇatvāt | svahetava evātrāparādhyanti yadakiñcitkare 'pi tatrāpekṣāyāṃ niyuñjata iti cet | kaḥ punar ayam asthānābhiniveśaḥ teṣāṃ yat tatra tathā niyuñjate | [s. 139a.] tasmād upakāryapekṣāyām eva hetavo[556]niyuñjānāḥ śobhante | anyathā te 'pi kāryātmāno[557]naiva tanniyogamādriyeran[558]| kathaṃ cākiñcitkaro virodhī nāma? | na hy asyāvirodhitvābhimatād[559]viśeṣaḥ kaścid iti yatkiñcid etat | yad apy uktaṃ `yathā 'nyeṣāṃ kṣaṇikavādinām akiñcitkaram api mudgarādikam apekṣya [s. 307a.] ghaṭādipravāho nivarttate tathā 'smākam api kālāntarasthāyī bhāvaḥ' iti
tad api parasamayānabhijñatayocyate | yato nāsmākaṃ pravāho nāma kṣaṇavyatirikto 'sti yo 'kiñcitkaramudgarādisannidhau nivartteta | kṣaṇā eva hi kevalaṃ santi | te ca svanivṛttau na mudgarādikam apekṣante, svarasata eva nirodhāt | yā tu teṣāṃ kapālādivṛttilakṣaṇā paryudāsavṛttyā nivṛttiḥ yasyāṃ satyām ekatvābhiniveśino lokasya sadṛśāparabhāvarūpasya vibhramanimittasyāpagamāt `nivṛttā ghatādayaḥ' iti vyavahāraḥ, tatrākiñcitkaratvaṃ mudgarādīnāṃ naivāsti, tadbhāva eva teṣāṃ bhāvāt | vegavan mudgarādisahakāriṇo ghaṭakṣaṇāt parasparopasarppaṇādyāśrayāt {p. 143.1} pratyayaviśeṣāt [s. 139b.] sañjātātiśayāt kapālāder bhavanadharmatvāt tasya tajjananasvabhāvād iti | svabhāvadvayopagamaprasaṅgād iti parijihīrṣayā para āha -- na prāg ityādi | kuta etat? | ekasvabhāvatvāt | sarvadaikasvabhāvasya sarvadā nityataiva na paścād anityasvabhāvatāsambhava iti | siddhāntavādy āha -- sa tarhi bhāvaḥ [t. 307b.] sarvadā nityasvabhāvaḥ svabhāvena nāśamanāviśan apratipadyamānaḥ kathaṃ naiva naṣṭo (kathaṃ naṣṭo) nāma[560]? | kutaḥ? tatsvabhāvavināśayoḥ nityasvabhāvatāyā, vināśasya cānityarūpatāyāś ca aparaspararūpatvāt parasparaparihārarūpatvāt | upasaṃharann āha -- yata evaṃ sthitidharmaṇāṃ vināśo naiva yujyate tasmāt sati asya vināśe yady avaśyambhāvī kṛtakarūpasya sato vināśa iṣyate parais tadā vināśasvabhāvena vinaśyati nāvatiṣṭhata iti vināśaḥ | karttari bahulavacanād ghañ | sa svabhāvo yasya tena vināśasvabhāvenāsthitidharmaṇā | tena kṛtakarūpeṇa satā vastunā svahetubhyo bhavitavyam anyathā
'vaśyambhāvitayopagatasya kṛtakātmanāṃ satāṃ vināśasyaivāyogāt | bhavatv evam iti cet | āha -- tathāpi svayaṃ vināśasvabhāvatve 'pi [s. 140a.] na kevalam avinaśvarasvabhāvatve svabhāvānyathātvāsambhavād vyartho vināśahetur iti prathamavikalpopanyāsa evoktam na punar ucyate | yata evaṃ tena ityādi sugamam | tad evaṃ vināśaṃ pratyanapekṣām asāmarthya-vaiyarthyābhyāṃ taddhetvayogena kṛtakalakṣaṇasya sattvasyapūrvācāryadarśatāṃ pratipādya yathā 'sau viparyaye bādhakapramāṇatām anubhavati tad darśayann āha -- tasmād vināśa ityādi | prayogas tv evam -- ye yadbhāvaṃ pratyanapekṣās te tadbhāvaniyatāḥ | [t. 308a.] tad yathā -- antyā kāraṇasāmagrī svakāryotpādane | anapekṣaś ca kṛtakarūpaḥ san bhāvo vināśe {p. 144.1} 'vaśyambhāvivināśatayogataḥ parair iti svabhāvahetuprasaṅgaprayogo viparyaye bādhakaṃ pramāṇaṃpūrvācāryapradarśitam | tataḥ tadbhāvaniyatatve, nāśasyākādācitkatvād udayānantaraṃ nāśa iti yaḥsan kṛtakalakṣaṇo bhāvaḥ sa vināśī vinaśvarasvabhāvo naśvaratāyāḥ sādhyadharmasya nivṛttau ca kṛtakalakṣaṇasattvanivṛttir iti kṛtvā kṛtakalakṣaṇasya sattvasya kṣaṇikatāyām anvayavyatirekasiddhiḥ sampadyate 'napekṣayā 'nyakrāntasattvakṣaṇikatvayos tādātmyasiddheḥ tannibandhanayor anvayavyatirekayor api niścayāt | tad evaṃpūrvācāryān prati akṛtakasya sato 'bhāvāt sadakāraṇavan nityam [vaisū 4.1.1.] iti nityalakṣaṇavirahād eva na tannityatvam | yat tu [s. 140b.] sad utpattimat tad uktena nyāyenāvaśyaṃ nāśitayopagataṃ paraiḥ kālāntarasthāyi na bhavatīti prati pāditam |
__________notes__________
[551] p. 83.22 [552] p. 83.1 [553] p. 116.13 [554] -nāṃ saṃgrahaḥ | tā- -- t. [555] vināśahetor asthirasvabhāvatvāt vināśahetor asthiti- -- t. [556] eva svahe- -- t. [557] kāryāṇi | [558] hetu- | [559] virodhinaḥ | [560] kathaṃ naṣṭo nāma -- tb.
[ section: 44. sāmānyena sattvakṣaṇikatvayos tādātmyavyāptipradarśanam |]
yadā tu yat sat tat kṣaṇikam eveti sāmānyenocyate kṛtakākṛtakalakṣaṇaṃ sato bhedam anapekṣya prauḍhavāditayā kṛtakasyāpi cāvaśyambhāvī vināśa iti paropagamo [t. 308b.] nāpekṣyate, tadā vināśaṃ pratyanapekṣatvam eva sarvasya na sidhyati | yeṣāṃ hi vināśo bhavaṃ(van) dṛṣṭo ghaṭādīnāṃ teṣām eva taddhetvayogāt tatrānapekṣā yujyate | ye tu deśādivyavahitāḥ parvatādayo vā vināśam āviśanto na dṛṣṭāḥ teṣām avaśyaṃ vināśitvopagamanibandhanābhāvād antye 'py ayaṃ vināśaṃ pratyanapekṣa eva vinaśyann 'viśeṣād ādāv api tadbhāvaniyata iti vaktum aśakyatvāt tatsvabhāvasāpekṣatvāt[561]| vināśaṃ pratyanapekṣatvāsiddher akṛtakānāṃ cākāśādīnāṃ vināśisvabhāvasāpekṣāṇām ity anapekṣayā sato naśvarasvabhāvatā 'siddheḥ anvayavyatirekayos tannibandhanayor ayogam utpaśyann arthakriyāvirodhalakṣaṇam eva tadā bādhakaṃ pramāṇaṃ tādātmyaprasādhakam abhidhānīyam iti manyamānaḥ pūrvapakṣam utthāpayann āha -- svabhāvato naśvaratve 'py uktena {p. 144.1} nyāyena paridṛśyamānavināśānāṃ ghaṭādīnāṃ kaścid deśādivyavahitaḥ[562]parvatādir vā 'nupalabdhavināśaḥ kṛtako 'pi sadrūpa ākāśādir vā 'kṛtakaḥ [s. 141a.] san na 'tatsvabhāvo 'pi avināśisvabhāvo 'pi syāt | apiśabdaḥ sambhāvanāyām | tasya[563]vināśisvabhāvasaṃsādhakapramāṇābhāvād āśaṅkyata etat | tataś ca vināśisvabhāvasāpekṣatvāt tadanapekṣatvam asiddham iti tadvaśāt[564]sādhyasya [t 309a.] kṣaṇikatvasya sattvasvabhāvatvāsiddheḥ tannibandhanā nānvayavyatirekasiddhir iti | kiṃ punar atrāśaṅkānimittaṃ yena kaścid atatsvabhāvo 'py āśaṅkyata ity āha -- na hi
sarvaḥsarvasya svabhāvaḥ iti | vicitrasvabhāvā hi bhāvā dṛśyante -- kecit[565]sapratighāḥ kecid[566]apratighāḥ, tathā nīlānīlādisvabhāvāḥ, tathā kecid vināśinaḥ anye tv avināśisvabhāvāḥ śaṅkyanta iti pūrvapakṣāśaṅkā | na -- `kaścid atatsvabhāvo 'pi syāt' -- iti āśaṅkanīyam, tathābhāve hy akṣaṇikatvaṃ tasya syāt | tasmiṃś ca saty avastutvaprasaṅgāt kuto 'tatsvabhāvatāśaṅkā? | kathaṃ punar akṣaṇikatve 'vastutvaprasaṅgaḥ? | yataḥ[567]sattvasya kṣaṇikatvasvabhāvatayā 'nvayavyatirekasiddhir ity ata āha -- śaktir hi ityādi |
__________notes__________
[561] anitya- [562] viprakṛṣṭaḥ -- t. [563] ākāśa- [564] anapekṣatvavaśāt [565] ghaṭapaṭādayaḥ [566] vijñānādayaḥ [567] avastutvaprasaṅgatvāt
[ section: 45. arthakriyākāritvam eva sattvaṃ, tac ca kṣaṇikānām eveti |]
evaṃ manyate -- iha tāvad idam eva vicāraṇīyam [s. 141b.] kiṃ lakṣaṇam etad bhāvānāṃ sattvaṃ yuktam iti | tatra na sattāyogalakṣaṇam avyāpteḥ, sāmānyādiṣv abhāvāt | vandhyāsutādiṣv api bhāvād ativyāpter vā | vandhyāsutādīnām asattvāt kathaṃ sattāyogaḥ? iti cet | na | itaretarāśrayāt | yatas teṣām asattvaṃ sattāyogavirahād eva [t. 309b.] tadvirahaś cāsattvād iti | yadi ca satām eva sattāyogaḥ evaṃ tarhy anyat sattvalakṣaṇam abhidhānīyam sattāyogasya ca vaiyarthyam, tata eva vastunaḥ sattvāt | sarvārthakriyāsāmarthyavirahāt {p. 146.1} sattāyogābhāvas teṣām iti cet | evaṃ sati yad evārthakriyāsāmarthyayuktaṃ tasyaiva sattāyoga ity arthakriyāsāmarthyam eva bhāvalakṣaṇamāyātam ity apārthakaḥ sattāyogaḥ | itthaṃca evam | anyathā sāmānyādīnāṃ kathaṃ svarūpaṃ sattvaṃ syāt? | arthakriyāsāmarthyaṃ tu sarveṣām astīti tad eva bhāvalakṣaṇam | utpādavyayadhrauvyayuktaṃsat [tattvārtha- 5.29.] ity etad apy ayuktam, dhrauvyeṇotpādavyayayor virodhāt ekasmiṃ(smin) dharmiṇy ayogāt | kathañcidutpādavyayau kathañcit dhrauvyam iti cet | yathotpādavyayau na tathā dhrauvyam, yathā ca dhrauvyaṃ na tathotpādavyayāv iti naikaṃ vastu yathoktalakṣaṇaṃ [s. 142a.] syāt | tato 'nyasya bhāvalakṣaṇasyāyogāt śakteś cāntaśaḥ svajñānajanane 'py upagamāt paraiḥ, anyathā ṣaṭpadārthādivyavasthānāyogāt saiva bhāvalakṣaṇam, sarvaśaktivirahaḥ punarbhāvalakṣaṇam | sarvagrahaṇaṃ ca sarvasya vastuno vastvantaraśaktiviraharūpatvād abhāvatānirāsārtham | yasya tu na kvacicchaktiḥ sa evaikāntenābhāva ucyate | śaktilakṣaṇam
eva sattvam akṣaṇike syāt tataḥ kṣaṇikātmatā [t. 310a.] sattvasya na sidhyatīti kuto 'nvayavyatirekau? iti cet, āha -- na caivākṣaṇikasya kvacit kārye 'ntaśo jñānalakṣaṇe 'pi śaktir asti tat kutas tasya tallakṣaṇaṃ sattvam atītāder iva bhaviṣyati?, yataḥ sattvasya kṣaṇikātmatā na sidhyet | nanu ca śakter atīndriyatvāt kāraṇānāṃ kāryārambhaniyamābhāvāc ca kathaṃ tadviraho 'kṣaṇikasya bhavet yato 'sya sarvaśaktivirahalakṣaṇenāsattvena virodhinā nirākriyamāṇaṃ sattvaṃ kṣaṇikātmatām evānubhavet yato 'nvayavyatirekau syātām ity ata āha -- kramayaugapadyābhyām ityādi | naiva pratyakṣataḥ [s. 142b.] kāryavirahād vā sarvaśaktiviraho 'kṣaṇikatve ucyate, kintu tadvyāpakavirahāt | tathā hi -- kramayaugapadyābhyāṃ kāryakriyā vyāptā prakārāntarābhāvāt | tataḥ kāryakriyāśaktivyāpakayos tayor akṣaṇikatve {p. 147.} virodhāt nivṛttes tadvyāptāyāḥ kāryakriyāśakter api nivṛttir iti sarvaśaktivirahalakṣaṇam asattvam akṣaṇikatve vyāpakānupalabdhir ākarṣati, viruddhayor ekatrāyogāt | tato nivṛttaṃ sattvaṃ kṣaṇikeṣv evāvatiṣṭhamānaṃ tadātmatām anubhavatīti -- `yat sat tat kṣaṇikam eva' ity anvayavyatirekarūpāyā vyāpteḥ siddhir niścayo bhavati | nanu ca prakārāntarābhāvāt kāryam aṅkurādikaṃ bījādinā kramayaugapadyābhyām eva kriyata ity ucyate sa eva tu prakārāntaravirahaḥ [t. 310b.] kāryātmanaḥ kutaḥ siddhaḥ? | prakārāntarasyopalabdhilakṣaṇaprāptatve katham atyantāsambhavaḥ? | kevalaṃ deśādiniṣedhamātram eva syāt | anupalabdhilakṣaṇaprāptatve nā 'sattāniścayo viprakarṣiṇām[568]iti kutas
tadabhāvasiddhiḥ? | tataḥ prakārāntareṇārthakriyāsambhavāt kramayaugapadyanivṛttāv api nārthakriyāsāmartthyanivṛttir iti kuto 'kṣaṇikatve sati sarvasāmarthyavirahalakṣaṇam asattvam?, yataḥ sattvasya kṣaṇikātmatayā 'nvayavyatirekau syātām? | na | ubhayathā 'py adoṣāt | [s. 143a.] tathā hi -- kramo nāma paripāṭiḥ kāryāntarāsāhityaṃ kaivalyam aṅkurādeḥ, yaugapadyam api tasyāparair bbījādikāryaiḥ sāhityaṃ | prakārāntaraṃ cāṅkurādeḥ tadubhayāvasthāvirahe 'py anyathābhavanam | tasya cāṅkurādisvabhāvasyānyasahitasya kevalasya vā 'bhāve pratyakṣabodhagamyamāne saty upalabdhilakṣaṇaprāpta eva svabhāvaḥ kramayaugapadyabhāvabahirbhūto nopalabhyate | vastunaḥ upalabhyasyānyasāhitye kaivalye cāpanīte tadviviktadeśādipratibhāsinaḥ[569]pratyakṣasyodayāt svabhāvānupalambhata evābhāvaniścayādilakṣaṇavyavahāravṛtteḥ | tasya cāṅkurādibhāvasyāvasthādvayabahirbhāvaniṣedhe kayościddeśakālayoḥ deśāntarādau krameṇāṅkurādibhāvavatītarasmin vā bhāve 'pi na kācit kṣatiḥ | tataḥ pratyakṣata eva [t. 311a.] prakārāntarābhāvasiddheḥ kathaṃ kramayaugapadyābhyām arthakriyāśaktir avyāptā syāt? |śāstrakāras tu yathā pratyakṣatā eva prakārāntarābhāvasiddhiḥ tathā svayam etena kramākramādayo 'pīti atidiśan vakṣyati | {p. 148.1} anupalabdhilakṣaṇaprāptatve 'pi prakārāntarasya kramayaugapadyayor anyo 'nyavya[s.143b.]vacchedarūpatvād evāśrayasi(-d evābhāvasi)ddhiḥ tathā hi -- anyonyavyavacchedarūpāṇām ekaniṣedhenāparavidhānāt tasyā[570]'pratiṣedhe vidhipratiṣedhayor virodhād ubhayapratiṣedhātmanaḥ prakārāntarasya
kutaḥ sambhavaḥ? | atra prayogaḥ -- yatra yatprakāravyavacchedena yaditaraprakāravyavasthānaṃ na tatra prakārāntarasambhavaḥ, tad yathā -- nīlaprakāravyavacchedenānīlaprakārāntaravyavasthāyāṃ pīte | asti ca kramayaugapadyayor anyataraprakāravyavacchedena taditaraprakāravyavasthānam vyavacchidyamānaprakārāviṣayīkṛte sarvatra kāryakāraṇarūpe[571]vastunīti viruddhopalabdhiḥ vyavacchidyamānaprakāretaravyavasthānaṃ ca, prakārāntarasambhavaś[572], [573] ca tato bahirbhāvalakṣaṇa ity anayos tattvā 'nyatvarūpayor anyonyaparihārasthitalakṣaṇatvāt | na cātrāpi bādhakāntarāśaṅkayā 'navasthānam āśaṅkanīyam, pūrvaprasiddhasya [t. 311b.] [s. 144a.] virodhasya smaraṇamātratvāt | viruddhopalabdhiṣu bahirddharmiṇi hetoḥ sadbhāvam upadarśya virodhasādhanam eva bādhakam, tac cehāsti | tato viruddhayor ekatrāsambhavāt pratiyogyabhāvaniścayaḥ śītoṣṇasparśayor iva bhāvābhāvayor iva veti kuto 'navasthā? | tatra na krameṇākṣaṇikaḥ kāryāṇi karoty aviśeṣād akārakāvasthāyām iva | sahakāryapekṣā ca dvividhasyāpi sahakāritvasyāyogād anupanyasanīyā | sarveṣāṃ caikakriyākāla eva kriyāprasakteḥ, tatkārakasya svabhāvasya tadaiva bhāvāt | nāpi yugapat, pratyakṣādivirodhāt[574]punas tatkriyāprasaṅgāc ca | kṛtatvān neti cet, na, sāmarthyānapāyāt | anyathā prāg apy akārakarūpāviśeṣād kriyā syāt | kṛtasya karttum aśakyatvād iti cet | śaktāśaktatayā tarhy ekatraiva kārye bhedaprasaṅgaḥ śālikodravabījāder iva | nityaś ca yadā yugapat karoti tataḥ prāg api bhāvāt tadaiva tatkriyāprasaṅgaḥ punas tato 'pi pūrvataram
ity evaṃ [s. 144b.] na kadācid yugapat kriyā syāt | pūrvottarakālayoś caikadā yugapat kāriṇo 'nyadā {p. 149.1} sarvārthakriyāsāmarthyavirahalakṣaṇam asattvaṃ syād iti kathaṃ na kṣaṇikatā? | kriyopagame vā kramapakṣa eva | tatra cokto doṣaḥ | evam akṣaṇikatve [t. 312a.] sati cakṣurādyāya- tanānāmasattvaprasaṅgāt[575]kṣaṇikatāyām eva sattvam iti yat sat tat kṣaṇikam eveti sato naśvarātmatāsiddheḥ anvayavyatirekarūpavyāptisiddhir iti ||[576] {p. 150.1} [ 3. kāryahetunirūpaṇam |]
__________notes__________
[568] -tvena sattāniścayo na, vi- -- t. [569] prakārāntara- | [570] vihitasya | [571] -ṇabhūte -- t. [572] vyavacchidyamānaprakāreṇetaravyavasthānāt | [573] -rāntarāsa- -- t. [574] pratyakṣavirodhāt -- t. [575] -dyāyattānāma- -- t. [576] t. adds here brāhmaṇācataviracite vivaraṇe svabhāvahetvadhikāraḥ prathamaḥ |
[ section: 1. kāryakāraṇabhāvavyavasthā |]
tad evaṃ svabhāvahetau tādātmyasiddhinibandhanam anvayavyatirekaniścayaṃ pratipādya kāryahetau kāryakāraṇabhāvasiddhinimittatvāt tayos tasyāś ca pratyakṣānupalambhanibandhanāyāḥ prāg eva darśitatvāt tadgatam aparam api pareṣāṃ bhrāntikāraṇam apanetuṃ tadviṣayaṃ darśayann āha -- arthāntare hetor vyatirikte vastuni gamye kāryaṃhetuḥ | anarthāntare tu svabhāvo hetur ity uktam | kasmāt [s. 145a.] punar arthāntare kāryam eva hetur ity āha -- avyabhicārāt iti kāryam eva hy arthāntaraṃ na vyabhicarati nānyat yathoktaṃ prāk tataḥ kāryam evārthāntare gamye hetur ucyate saṃyogavaśād gamakatve | na ca kenacit ity[577]ādinā yaḥ[578]sarvathā gamyagamakabhāvaprasaṅgaācāryeṇoktaḥ parasya, tam ihāpi kāryahetau paraḥ kadācit prasañjayed ity āśaṅkamāna āha -- kāryakāraṇa- ityādi [t. 312b.] yadi hi kāryaṃ hetur ucyate tadā kāryakāraṇabhāvena kāraṇenāsya gamakatvam | tathā ca sati sarvathā gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti | agneḥ sāmānyadharmavad viśeṣadharmā api tārṇapārṇādayo gamyāḥ syuḥ | dhūmasyāpi viśeṣadharmavad dravyatvapārthivatvādayo 'pi sāmānyadharmā gamakā bhaveyuḥ | kutaḥ? sarvathājanyajanakabhāvāt | janyajanakabhāvo hi kāryakāraṇabhāva ucyate | sa ca nāgnidhūmayor aṃśena api tu sarveṇa prakāreṇa | tathā hi -- yathā agnir agnitvadravyatvasatvādibhiḥ sāmānyadharmair janakaḥ tathā tārṇapārṇatvādibhir viśeṣadharmair api, yathā ca dhūmo dhūmatvapāṇḍutvādibhiḥ svaniyatair viśeṣadharmair janyaḥ tathā [s. 145b.] sāmānyadharmair api sattvadravyatvādibhiḥ | tataś ca yathā tayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ
tathaiva gamyagamakabhāvaḥ prāpnoti, tasyaiva tannibandhanatvād iti pūrvapakṣāśaṅkā | atrāha -- na sarvathājanyajanakabhāvaḥ tataś ca kutas tathā gamyagamakabhāvaḥ syāt? | kasmāt? iti cet, {p. 151.1} tadbhāve teṣāṃ tārṇapārṇatvādīnāṃ viśeṣadharmāṇām abhāve bhavato dhūmamātrasya tebhya eva viśeṣadharmebhyo bhavatīti evam ātmanaḥ tadutpattiniyamasyābhāvāt | tathā tadabhāve agnyabhāve bhavato dravyatvādeḥ [t. 313a.] sāmānyadharmasyāgner evāyaṃ bhavatīty evaṃrūpasya tadutpattiniyamasyābhāvāt kutaḥ sarvathā janyajanakabhāvaḥ?, yataḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ syāt | na hy asati tadutpattiniyame janyajanakabhāvo vyavasthāpayituṃ yuktaḥ[579]| yata evaṃ tasmāt kāryaṃ dhūmādikaṃ svabhāvair yāvadbhir dhūmatvādibhiḥ svagataiḥ | itthambhūtalakṣaṇā ca tṛtīyā | avinābhāvi vinā na bhavati | kair vinā na bhavati? | `kāraṇe yāvadbhiḥ svabhāvaiḥ' ity atrāpi sambadhyate | kāraṇāśritair yāvadbhiḥ [s. 146a.] svabhāvair vinā te kāryagatāḥ svabhāvā na bhavanti hetuḥ tais teṣām iti gamyate | kva avinābhāvi? | kāraṇe kāraṇaviṣaye aparo 'rthaḥ kāraṇe ādhārasaptamī | idānīṃ kāraṇasthaiḥ svabhāvair yāvadbhir agnitvadravyatvādibhir avinābhāvi teṣāṃ kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmāṇāṃ hetuḥ kāryaṃ gamakam | kasmāt? ity āha -- tatkāryatvaniyamāt teṣām eva kāraṇagatānāṃ sāmānyadharmāṇāṃ tat kāryam ity evaṃrūpasya niyamasya sadbhāvāt | na hi tān sāmānyadharmān kadācid api kāryaṃ vyabhicarati | evaṃkāraṇagatam aṃśaṃ pāścātyenārthena[580]nirūpya prāktanenārthena kāryagatam aṃśaṃ nirūpayann āha -- tair eva ca
ityādi | kāryam api tair eva dharmaiḥ [t. 313b.] svagataiḥ kāraṇagatānāṃ dharmāṇāṃ gamakam yathā 'ntarā sambhavino dhūmatvapāṇḍupārṇatvādayo[581]viśeṣarūpāstaiḥ kāraṇagataiḥ sāmānyadharmair vinā na bhavanti | atrāpi `tatkāryatvaniyamāt' ity apekṣyate | teṣām eva kāryagatānāṃ viśeṣadharmāṇāṃ kāraṇagatasāmānyadharmāpekṣayā kāryatvaniyamāt | na hi te viśeṣadharmāḥ kāryagatāḥ [s. 146b.] kāraṇasthasāmānyadharmair vinā kadācid api bhavanti | tatas teṣām eva kāryatvaniyamaḥ, nānyeṣāṃ {p. 152.1} dravyatvādīnāṃ kāraṇasthasāmānyadharmair vinā bhavatām | tad evaṃ kāraṇasya sāmānyadharmā eva gamyā na viśeṣadharmāḥ, kāryasyāpi viśeṣadharmā eva gamakā na sāmānyadharmāḥ, tatkāryatvaniyamāt | ye tu kāraṇasya viśeṣadharmā yais tatkāryatvaniyamaḥ kāryamātrasya nāstīti na te gamyāḥ | ye ca kāryasya sāmānyadharmā dravyatvādayas teṣām api tatkāryatvaniyamābhāvād eva gamakatvaṃ nāstīti kāryakāraṇabhāvena gamakatve kutaḥ sarvathā gamyagamakabhāvaḥ pareṣām iva prasajyeta? |
__________notes__________
[577] p. 18.21 [578] -nā prāk yaḥ -- t. [579] śakyaḥ -- t. [580] -nārthinā -- t. [581] pāṇḍutvapārṇa -- t.
[ section: 2. janyajanakabhāvasya sarvathā sattve 'pi gamyagamakabhāvasya na tathātvam |]
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
