Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng
Abhidharmasamuccayabhāṣya
- Thông tin
- GRETIL — N. Tatia: Abhidharmasamuccayabhāṣyam. Patna 1976 (Tibetan Sanskrit Works Series, 17).CC BY-NC-SA 4.0
kathaṃ punaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyamānasya sapta manaskārā bhavanti / yena samāhitabhūmikena manaskāreṇa kameṣvādīnavādidarśanenaudārikalakṣaṇaṃ pratisavedayate / tadabhāvācca prathamadhyāne śāntalakṣaṇam / ayamucyate lakṣaṇapratisaṃvedanīya manaskāraḥ, sa ca śrutacintāvyavakīrṇo veditavyaḥ / tadūrdhva śrutaṃ cintāṃ cātikramyaikāntena bhāvanākāreṇa tadaudārikaśāntalakṣaṇanimittālaṃbanāṃ śamathavipaśyanāṃ bhāvayan punaḥ punaryathāparyeṣitāmaudārikaśāntatāmadhimucyate ityayamadhimokṣikaḥ / tadabhyāsāttatprathamataḥ prahāṇamārgasahagato manaskāraḥ prāvivekyaḥ, tenādhimātrakleśaprakāraprahāṇāttatpakṣadauṣṭhulyāpagamācca / sa yogī tadūrdhva prahāṇārāmo bhavati prahāṇe 'nuśaṃsadarśī parīttapravivekaprītisukhasaṃspṛṣṭaḥ kālena kālaṃ prasadanīyena manaskāreṇa saṃpraharṣayati yāvadeva styānamiddhauddhatyopaśamāya / ayaṃ ratisaṃgrāhakaḥ / tasyaivaṃ samyakprayuktasya kuśalapakṣaprayogopastabdhatvāt kāmāvacarakleśaparyavasthānāsamudācāre sati tatprahīṇāprahīṇatāvagamārtha tadutpattyanukūlaśubhanimittamanaskāreṇa pratyavekṣaṇaṃ mīmāṃsāmanaskāraḥ / tasyaivaṃ mīmāṃsāpratipakṣaṃ bhāvayataḥ tāvatkālikayogena sarvakāmāvacarakleśavisaṃyogāya prathamadhyānaprayogaparyavasānagataḥ pratipakṣamanaskāraḥ prayoganiṣṭhaḥ / tadanantaraṃ maulaprathamadhyānasahagataḥ prayoganiṣṭhāphala iti / tatra lakṣaṇapratisavedinā prahātavyaṃ prāptavyaṃ ca samyakparijñāya prahāṇāya prāptaye ca cittaṃ praṇighatte / ādhimokṣikena tadartha samyakprayogamārabhate / prāvivekyenādhimātrān kleśān jahāti /
ratisaṃgrāhakeṇa madhyaṃ kleśaprakāraṃ jahāti / mīmāṃsakena prāptinirabhimānatāyāṃ cittamavasthāpayati / prayoganiṣṭhena mṛduṃ kleśaprakāraṃ jahāti / prayoganiṣṭhāphalena eṣāṃ manaskārāṇāṃ subhāvitānāṃ bhāvanāphalaṃ pratyanubhavati / yathā prathamadhyānasamāpattaye sapta manaskārā evaṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattaye yathāyogaṃ yojayitavyāḥ / audārikalakṣaṇaṃ punaḥ sarvāsvadhobhūmiṣu yāvadākiṃcanyāyatanāt samāsena dvividhaṃ veditavyam - duḥkhataravihāritāpraśāntavihāritayā, alpāyuskataratā ca tadviparyayeṇordhvabhūmeḥ śāntalakṣaṇaṃ veditavyam //
mātrāvyavasthānaṃ dhyānānāṃ tāvanmṛdumadhyādhimātraparibhāvitatvāt / pratyekaṃ tridhā dhyānopapattiḥ phalaṃ bhavati / tadyathā brahmakāyikā brahmapurohitā mahābrahmāṇaṃ ityevamādi yathāpūrvamuktam / ārūpyeṣu tu vimānasthānāntarasaṃniveśāsaṃbhavādevamupapatti bhedo na vyavasthāpyate / api tu teṣāmapyasti mṛdvādiparibhāvitānāmupapattāvuccanīcatā āyurādiviśeṣeṇa, hīnapraṇītatā ca kliṣṭākliṣṭatābāhulyaviśeṣeṇeti //
saṃjñākaraṇavyavasthānaṃ caturthadhyānaprabhedānāṃ samādhīnāmasaṃkhyeyānyacintyāni ca nāmāni / tathāhi yāvataḥ prathamadhyānasaṃgṛhītān samādhīn buddhā bhagavanto bodhisattvāśca mahāprabhāvaprāptāḥ samāpadyante, teṣāṃ samādhīnāṃ śrāvakāḥ pratyekabuddhāśca nāmānyapi na jānanti / kutaścaiṣāṃ saṃkhyāṃ jñāsyanti samāpatsyante vā / yathā nirdiṣṭaṃ prajñāpāramitāyām - "sādhitaṃ samādhiśatam" / evamanyeṣvapi teṣu teṣu mahāyānasūtreṣviti //
kathaṃ viśuddhitaḥ / prāntakoṭikā dhyānārūpyā viśuddhirityucyate, vaiśeṣikaguṇābhinirhārāya nikāmalā[bhā]dibhiḥ karmaṇyatāprakarṣanayanāt //
lokottaramārgo bhāvanāmārge 'ṣṭau duḥkhā[didharmā]nvayajñānāni yathā darśanamārge nirdiṣṭāni / tatsaṃprayuktaśca samādhiranāgamyasaṃgṛhītaḥ prathamaṃ dhyānaṃ yāvadākiṃcanyāyatanam / naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamaparisphuṭaṃ saṃjñāpracāratayā paramapaṭupracārasyāryamārgasyāsaṃniḥśrayatvādekāntena laukikaṃ veditavyam / ata eva ca tatsaṃjñāmāndyādālambanānimittīkaraṇārthenānimittamityucyate / kutaḥ punaretat jñāyate naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane āryamārgo nāstīti / yasmāduktaṃ bhagavatā "yāvadeva saṃjñāsamāpattistāvadājñāprativedha" iti / nirodhasamāpattirlokottarā, āryamārgapṛṣṭhalabhyatvāt / manuṣyeṣvabhi[ni]rhriyate utpādyata ādita ityarthaḥ, pūrvotpāditāyāḥ paścātsaṃmukhobhāvo manuṣyeṣu vā tasminneva janmani rūpadhātau vā upapadya / kathamārūpyalābhino rūpadhātuvītarāgasyāryaśrāvakasya rūpadhātāvupapatiḥ / nāvaśyaṃ rūpadhātuvītarāga evārūpyaṃ samāpadyate / ata evātra catuṣkoṭikaṃ bhavati - yo rūpavītarāgaḥ sarvaḥ sa ārūpyaśāntavimokṣasamāpattā, yo (abhidh-s-bh 82) vā ārūpyaśāntavimokṣasamāpattā sarvaḥ sa rūpavītarāga iti / prathamā koṭiḥ - anāgamyaṃ niśritya rūpavītarāgaḥ / dvitīyā koṭiḥ - caturthadhyānalābhī ārya āryopapattyānarthī prahāṇamārgaṃ nirākṛtya viśeṣamārgaṃ niśrityārūpyaśāntavimokṣasamāpattā / tṛtīyā koṭiḥ - sa eva vairāgyārthī prahāṇamārgaṃ niśrityārūpyaśāntavimokṣasamāpattā / caturthī - etānākārān sthāpayitvā / ārūpye ṣūpapannānāṃ kasmānna saṃmukhībhavati / śāntena vihāreṇa vihartukāmā āryā manuṣyeṣvenāmabhinirhṛtya saṃmukhīkurvanti / ārūpyeṣu tūpapannāste 'prayatnenaiva vaipākikaiḥ paramaśāntaiḥ vimokṣavihārairviharantītyatastatsaṃmukhīkaraṇārthaṃ na punaḥ prayatnamārabhanta iti //
mṛdumadhyādhimātro mārgaḥ pratyekaṃ punaḥ mṛdvādibhistribhiḥ prakārairbhittvā navaprakāro vyavasthāpyate, bhāvanā heyānāṃ krameṇa prahāṇajñāpanārtham / kiṃ punaḥ kāraṇaṃ mṛdumṛdunā mārgeṇādhimātraḥ kleśaḥ prahīyate / sa hyatyarthaḥ vipannahrīvyapannāpyālajjinaḥ saṃtāne samudācarati sūpalakṣaścāsau suparicchedastasmādasau sthūlamalavadalpenāpi pratipakṣeṇāpanīyate / yastvayaṃ duṣparicchedasamudācāraḥ sūkṣmalīnaḥ saṃtāne mṛdumṛdukleśaḥ sūkṣmamalavanmahatā pratipakṣabalenāpanīyata ityado vipakṣaprakāraviparyayeṇa pratipakṣaprakāravyavasthānaṃ veditavyam //
prayogamārgo yena mārgeṇa bhāvyamānena pratyekamadhimātrādhimātrādikleśaprakārādijātipakṣasya dauṣṭhulyāṅgasyāpagamātkrameṇāśrayaḥ parivartate sa bhāvanāmārge prayogamārge ityucyate //
yasya tvanantaraṃ tatprakārakleśajātitatpakṣadauṣṭhulyāvaśeṣāpagamāttena dauṣṭhulyena nirdauṭhulya āśrayaḥ parivartate sa ānantaryamārgaḥ //
vimuktimārgo yena nāmāśrayaparivṛtti pratyātma[ma]nubhavati /
viśeṣamārgastadūrdhvāvaśeṣakleśaprahāṇaṃ kurvato ye prayogānantaryavimuktimārgāḥ / aparaḥ paryāya 'viśeṣamārgastasya kleśaprahāṇaprayogamadhyupekṣya sūtrādīn dharmāścintayataḥ, pūrvacintitādhigatadharmapratyavekṣaṇāvihāreṇa vā viharataḥ samāpattyantaraṃ vā samāpadyamānasya yo mārgaḥ / punarabhijñādīn vaiśeṣikān guṇānabhinirharatastairvā viharato yo mārgaḥ //
ityevaṃ bhāvanāmārga vistareṇa nirdiśya tadanuṣaṃgeṇa mārgabhāvanā varṇyate /
caturvidhā mārgabhāvanā samyak prahāṇānadhikṛtya yathāyogam / tatra pratilambhāya bhāvanā pratilambhabhāvanā, tayālabdhakuśaladharmapratilambhāt / niṣevaṇameva bhāvanā niṣevaṇabhāvanā, labdhakuśaladharmābhyasanāt / nirdhāvanāya bhāvanā nirdhāvanabhāvanā, samudācārāvasthākuśaladharmanirvāsanāt / pratipakṣasya bhāvanā pratipakṣabhāvanā, anāgatākuśaladharmānutpattidharmatāpādanāt //
aparaḥ paryāyaḥ - mārga utpadyamānaḥ svāṃ vāsanāṃ sthāpayati[sā]dhāsanā pratilambhabhāvanā, tatastadanvayānāmuttaptatarāpatteḥ / asyaiva mārgasya saṃmukhībhāvo 'bhiniṣevaṇabhāvanā / tena svavipakṣadauṣṭhulyanirodhanānnirdhāvanabhāvanā / āśrayasya parivṛttatvādāyatyāmanutpattidharmatāyāmavasthāpanaṃ pratipakṣabhāvanā / punaḥ pratipakṣasya vidūṣaṇādikaḥ caturvidhaḥ prabhedo veditavyaḥ / tatra vidūṣaṇāpratipakṣaḥ sāsraveṣu saṃskāreṣvādīnavadarśanam, tena rogagaṇḍādibhirākārairupādānaskandhadūṣaṇāt / prahāṇapratipakṣaḥ prayogānantaryamārgāḥ, taiḥ kleśaprahāṇāt / ādhārapratipakṣo vimuktimārgāḥ, taiḥ prahāṇaprāptisaṃdhāraṇāt / dūrībhāvapratipakṣastaduparimo mārgaḥ, tena pūrvaprahīṇakleśadūrīkaraṇāt //
punarbodhipakṣyādibhedenaikādaśavidho mārgo vyavasthāpyate / tadyathā vastuparīkṣāmārgaḥ smṛtyupasthānāni, āditastenāśubhādibhirākāraiḥ kāyavedanācittadharmavastuparīkṣaṇāt / (abhidh-s-bh 84) vyāvasāyiko mārgaḥ samyakprahāṇāni, tathā sarvāṇi vastūni parīkṣyānenāvaraṇaprahāṇāya vīryārambhāt / samādhiparikarmamārga ṛddhipādāḥ, tathāpariśodhitāvaraṇasyānena chandavīryacittamīmāṃsāmukhaiḥ samādheḥ karmaṇyatāpādanāt / abhisamayaprayogiko mārga indriyāṇi, tathākṛtasamādhiparikarmaṇo 'nenāryamārgasamudāgamāyādhipatibhūtoṣmagatordhvaprayogāt / abhisamayaśliṣṭo mārgo balāni, tathādhipatyaprāptasyānenā[na]ntaraṃ satyaprativedhāyāśraddhādivipakṣānabhibhūtakṣāntyagradharmaprayogāt / abhisamayamārgo bodhyaṅgāni, tenāditaḥ pratyātmaṃ tattvābhisaṃbodhāt / viśuddhinairyāṇiko mārga āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, tadūrdhvaṃ tena bhāvanāprahātavyakleśaprahāṇāya viśuddhaye niryāṇāditi / ata evaiṣāṃ bodhipakṣāṇāmevānupūrvī veditavyā / niśrayendriyabhinno mārgaḥ catasraḥ pratipadaḥ / tatra duḥkhā pratipadanāgamyārūpyaniśritā yathākramaṃ śamathavipaśyanāmāndyāt / sukhā dhyānaniśritā yuganaddhavāhitvāt / dhandhābhijñā dvayorapyanayorduḥkhasukhaniśrayayormṛdvindriyāṇām / kṣiprābhijñā tayoreva tīkṣṇendriyāṇāmiti / śikṣā trayapariśodhano mārgaḥ catvāri dharmapadāni / tatrānabhidhyāvyāpādamadhiśīlaṃ śikṣāyāḥ pariśodhanam, ananunayāpratighamukhena śikṣāpadākhaṇḍanāt / samyaksmṛtyādhicittaṃ śikṣāyāḥ pariśodhanam, ālaṃbanāsaṃmoṣe sati cittasamādhānāt / samyaksamādhinādhiprajñaṃ śikṣāyāḥ pariśodhanam, samāhitacittasya yathābhūtajñānāditi // sarvaguṇābhinirhārako yo mārgaḥ śamathavipaśyanā, tataḥ sarvalaukikalokottaraguṇābhiniṣpatteḥ / mārgasaṃgrahamārgastrīṇīndriyāṇī, tatrānājñātamājñāsyāmīndriyeṇa prayogadarśanamārgayoḥ saṃgrahaḥ, ājñendriyeṇa bhāvanāmārgasya, ājñātāvīndriyeṇa niṣṭhāmārgasyeti //
punarbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ pañcabhiḥ prakāraiḥ vyavasthānaṃ veditavyam - ālambanataḥ svabhāvataḥ sahāyato bhāvanāto bhāvanāphalataśca //
tatra smṛtyupasthānānāmālaṃbanaṃ yathākramaṃ kāyo vedanā cittaṃ dharmāḥ / kimartha punaretadevamālaṃbanaṃ vyavasthāpyate / yasmādviparyastabuddhayo (abhidh-s-bh 85) bālāḥ prāyeṇa sendriyaṃ kāyamāśritya sukhādimupabhuñjānā upalabdhalakṣaṇā ātmarāgādibhiḥ śraddhādibhiśca saṃkliśyante vyavadāyante ceti vikalpayantyata āditaḥ samyaktadvastulakṣaṇaparīkṣārthamevaṃ caturdhālambanavyavasthānaṃ veditavyam //
svabhāvataḥ prajñā smṛtiśca, kāyādyanupaśyanāvacanāt smṛtyupasthānavacanācca yathākramam //
sahāyatastābhyāṃ saṃprayuktāścitacaitasikāḥ //
bhāvanādhyātmaṃ bahirdhādhyātmabahirdhā ca kāyādiṣu kāyādyanupaśyanā //
tatrādhyātmaṃ kāyaścakṣuśrotraghrāṇajihvākāyendriyāṇi, ādhyātmikāyatanasaṃgṛhītatvātsattvasaṃkhyātatvācca / bahirdhā kāyo bahirdhārūpaśabdagandharasaspraṣṭavyāni, bāhyāyatanasaṃgṛhītatvādasattvasaṃkhyātatvācca / adhyātmabahirdhā kāyaścakṣurādyāyatanasaṃbaddhāni rūpādīnyāyatanānīndriyādhiṣṭhānabhūtāni, sattvasaṃkhyātatvādvāhyāyatanasaṃgṛhītatvācca / pārasaṃtānikāni cādhyātmikāni rūpīṇyāyatanānyadhyātmabahirdhā kāyaḥ, āyatanavyavasthāṃ saṃtānavyavasthāṃ ca pramāṇayitvā //
kāye kāyasya sādṛśyena paśyanā kāye kāyānupaśyanā, vikalpapratibimbakāyadarśanānusāreṇa prakṛtibimbakāyāvadhāraṇāt //
adhyātmaṃ vedanādayo 'dhyātmaṃ kāyamupādāyotpannāḥ cakṣurādyālaṃbanatayā svāśrayotpannanatayā vā / bahirdhā vedanādayo bahirdhā kāyamupādāyotpannāḥ, rūpādyālambanatayā parāśrayotpannatayā vā / adhyātmabahirdhā vedanādayo dhyātmabahirdhākāyamupādāyotpannāḥ, svasantānikabāhyā[yatanā]lambanatayā pārasaṃtānikādhyātmikāyatanālaṃbanatayā vā //
cetaso līnatvaṃ viśeṣādhigamapratyātmaparibhavamukhaiḥ viṣādaḥ / parisravaparikhedo daṃśamaśakādyupadravotpīḍanāsahanam / alpamātrasaṃtuṣṭiḥ alaṃ me tāvatā kuśalapakṣeṇeti prativāraṇam / āpattivipratisāro (abhidh-s-bh 86) 'bhikramapratikramādiṣvasaṃprajñānacāriṇaḥ śikṣāvyatikramapūrvaḥ paścāttāpaḥ / nikṣiptadhuratā pramādadoṣeṇa yathārambhaṃ kuśalapakṣaprayogāntānirvāha iti //
phalaṃ yathākramaṃ smṛtyupasthānānāṃ śucisukhanityātmaviparyāsapraharaṇam, aśu[bha]bhāvanā[taḥ], yatkiṃcit veditamidamatra duḥkhasyeti jñānāt, āśrayālaṃbanādibhedaiḥ pratikṣaṇaṃ vijñānasyānyathāvagamāt, nirvyāpārasaṃkleśabyavadānadharmamātraparīkṣaṇācceti //
punareṣāṃ yathākramaṃ catuḥsatyāvatāraḥ phalam / kāyasmṛtyupasthānena duḥkhasatyamavatarati, saṃskāraduḥkhatālakṣaṇena dauṣṭhulyena prabhāvitatvāt kāyasya / tathāhi tatpratipakṣabhūtā prasrabdhiḥ kāya eva viśeṣeṇotpadyata iti / vedanāsmṛtyupasthānena samudayasatyamavatarati, sukhādivedanādhiṣṭhānatvāt saṃyogāditṛṣṇāyāḥ / cittasmṛtyupasthānena nirodhasatyamavatarati, nirātmakaṃ vijñānamātraṃ na bhaviṣyatīti paśyata ātmocchedāśaṅkāmukhena nirvāṇottrāsābhāvāt / dharmasmṛtyupasthānena mārgasatyamavatarati, vipakṣadharmaprahāṇāya pratipakṣadharmabhāvanāditi / punareṣāṃ kāyavedanācittadharmavisaṃyogaḥ phalaṃ yathākramaṃ veditavyam, tadbhāvanayā kāyādipakṣadauṣṭhulyāpagamāditi //
samyakprahāṇānāṃ prathamasyānutpanno vipakṣa ālaṃbanam, tenānutpannapāpakākuśaladharmānutpādāya chandajananāt / dvitīyasyotpanno vipakṣaḥ / tṛtīyasyānutpannaḥ pratipakṣaḥ / caturthasyotpanna ālaṃbanamiti yathāsūtraṃ yojayitavyam /
chandaṃ janayatītyevamādibhiḥ sāśrayā vīryabhāvanā paridīpitā / atrāśrayaśchandaḥ, tatpūrvakatvādudyogasya / yadā śamathādinimittamanaskāreṇa nirapekṣālaṃbanaṃ kevalaṃ pratipakṣaṃ bhāvayati tadā vyāyaccjhata ityucyate / yadā tulayopakleśe utpanne tadapakarṣaṇārtha prasadanīyādimanaskāraiḥ cittamunnāmayati, (abhidh-s-bh 87) auddhatyopakleśe cotpanne pratyāsaṃkṣepamukhena cittaṃ dhārayati tadā vīryamārabhata ityucyate / ata eva layauddhatyāpakarṣaṇopāyasaṃdarśanārthamanantaramāha cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātīti /
phalaṃ prathamadvitīyayoḥ samyakprahāṇayoraśeṣavipakṣahāniḥ, tābhyāṃ yathāyogamutpannānutpannapāpakākuśaladharmaprahāṇāt / tṛtīyasya pratipakṣapratilambhaḥ, tenānutpannakuśaladharmotpādanāt / caturthasya pratipakṣavṛddhiḥ, tenotpannakuśaladharmavipulatāpādanāditi //
ṛddhipādālaṃbanaṃ niṣpannena samādhinā yatkaraṇīyamṛddhayādikaṃ kṛtyam //
chandasamādhiryat satkṛtyaprayogamāgamya spṛśati cittasyaikāgratāṃ tīvreṇa chandena tīvreṇādareṇa prayogaḥ satkṛtyaprayoga iti kṛtvā / vīryasamādhiryatsātatyaprayogamāgamya spṛśati cittasyaikāgratām / tadvīryamityucyate yannityaṃ prayujyata eva na kadācinna prayujyate / cittasamādhiryatpūrvajanmāntare samādhibhāvanāmāgamyatatparipuṣṭabījatvāccittasya svarasena samādhyanukūlapariṇāme sati spṛśati cittasyaikāgratām / api khalu ṛddhipādābhinirhārayornidarśanārthameva samyakprahāṇabhāvanāyāṃ chandaṃ janayatītyevamādinirdeśo veditavyaḥ / cittaṃ pradadhāti pragṛhṇātītyeṣā cātra pāṭhānupūrvī veditavyā / tatra cittasamādhiryaccitaṃ pradadhat spṛśatīti pratyātmaṃ cittameva cittaṃ dhārayan śamayannabhisaṃkṣipannadhigacchatītyarthaḥ / mīmāṃsāsamādhiryaccitaṃ pragṛhṇanniti dharmavipaśyanāmukhena cittamuttāpayatītyarthaḥ //
bhāvanā chandādīnāmaṣṭānāṃ prahāṇasaṃskārāṇāmabhyāsaḥ / te punaraṣṭau prahāṇasaṃskārāścaturdhā kriyante / tadyathā vyāvasāyikaśchandavyāyāmaśraddhāḥ // tatra chando vyāyāmasyāśrayaḥ / chandasya punaḥ śraddhā nimittam / tathāhi yo yenārthī bhavati tatprāptyartha vyāyacchate / arthitvaṃ ca nāntareṇa tadasti tvādyabhisaṃpratyamiti / anugrāhikaḥ prasrabdhiḥ, tayā kāyacittānugrahakaraṇāt / aupanibandhikaḥ smṛtisaṃprajanye, ālaṃbanāsaṃpramoṣeṇa cittasyaikāgrāvasthānāt, tatpramāde ca sati paricchedāt yathākramam / prātipakṣikaścetanopekṣe, cittapragrahapradhānābhisaṃskārābhyāmutpannalayauddhatyaparivarjanānnirupakleśaśamathādinimittānukaraṇācceti // (abhidh-s-bh 88)
saṃkṣepanidānaṃ vipaśyanārahitasya kausīdyamukhena layaḥ / vikṣepanidānamaśubhasaṃjñārahitasyauddhatyamukhena saṃpragrahaḥ / saṃkṣepaḥ styānanimittamukhe nāntaḥsaṃkocaḥ / vikṣepaḥ śubhanimittānusāramukhena viṣayeṣu visāraḥ / ālīnatvānukūlā bhāvanā pratyavekṣaṇānimittaṃ niśritya dharmavipaśyanā / avikṣepānukūlāśubhataḥ keśādidravyapratyavekṣā / tadubhayānukūlālokasaṃjñā / etacca yathā kramamadhikṛtyoktaṃ bhagavatā - naca me chando 'tilīno bhaviṣyati, nātipragṛhītaḥ, nādhyātmaṃ saṃkṣiptaḥ na bahirdhā vikṣiptaḥ, paścātpūrvasaṃjñī bhaviṣyati ūrdhvamadhaḥsaṃjñī ca, vivṛtena cetasāparyavanaddhena saprabhāsasahagataṃ cittaṃ bhāvayiṣyāmi na ca me 'ndhakārāyattatvaṃ bhaviṣyati cetasa iti /
phalaṃ yatheṣṭamṛddhayādiguṇaniṣpādanāt //
indriyāṇāṃ catvāryāryasatyānyālaṃbanam, satyābhisamayaprayogasaṃgṛhītatvena tadākāratvāt // phalaṃ tadādhipatyādacireṇa kālena darśanamārgasyotpādaḥ tasminneva ca kāle nirvedhabhāgīyabhajanaṃ ca saṃtānasya //
balānāmālaṃbanādikamindriyaiḥ samānam // phale tu viśeṣaḥ / tathāhyeṣāṃ tacca yathoktam - āśradvyādivipakṣanirlekhaścādhika ityata evaiṣāṃ tulyānāmālaṃbanasvabhāvādikānāmapyanavamṛdyatārthaviśeṣeṇa bodhipakṣāntaratvam //
bodhyaṅgānāmālaṃbanaṃ caturṇāmāryasatyānāṃ yathābhūtateti paramārtho viśuddhayālaṃbanamityarthaḥ / svabhāvaḥ smṛtyādayaḥ sapta dharmāḥ / tatra smṛtiḥ (abhidh-s-bh 89) saṃniśrayāṅgam, upasthitasmṛteḥ sarvakuśaladharmābhilapanāt / dharmavicayaḥ svabhāvāṅgam, saṃbodhilakṣaṇatvāt / vīryaṃ niryāṇāṅgam, tena yāvadgamyaṃ gamanāt / prītiranuśaṃsāṅgam, tayā saṃtānaprīṇanāt / prasrabdhiḥ samādhirupekṣā cāsaṃkleśāṅgam / tatra prasrabdhyā na saṃkliśyate, tayā dauṣṭhulyasrāvaṇāt / samādhau na saṃkliśyate, tatra sthitasyāśrayaparivartanāt / upekṣāsaṃkleśaḥ, abhidhyādaurmanasyāpagatākliṣṭāvasthāsvabhāvatvāt / bhāvanā smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniśritamityevamādirebhiḥ caturbhiḥ padairyathākramaṃ catuḥsatyālaṃbanā bodhyaṅgabhāvanā paridīpitā / tathāhi duḥkhaṃ duḥkhata ālaṃbamānasya tadvivekānveṣaṇādduḥkhālaṃbanaṃ vivekaniśritamityucyate / tṛṣṇālakṣaṇaṃ duḥkhasamudayaṃ duḥkhasamudayata ālaṃbamānasya tadvirāgānveṣaṇāttadālaṃbanaṃ virāganiśritam / duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhata ālaṃbamānasya tatsākṣātkaraṇānveṣaṇāttadālaṃbanaṃ nirodhaniśritam / duḥkhanirodhagāminī pratipad vyavasarga ityucyate, tayā duḥkhavisarjanāt / tāṃ tathālaṃbamānasya tadbhāvanānveṣaṇāttadālaṃbanaṃ vyavasargapariṇatamityucyate / phalaṃ darśanaheyānāṃ kleśānāṃ prahāṇam, bodhyaṅgānāṃ darśanamārgasvabhāvatvāt //
mārgāṅgānāmālaṃbanaṃ darśanamārgāduttarakālaṃ saiva yathādṛṣṭānāṃ satyānāṃ yathābhūtatā / svabhāvaḥ samyagdṛṣṭayādayo 'ṣṭau dharmāḥ / tatra samyagdṛṣṭiḥ paricchedāṅgam, tayā yathānubhavaṃ tattvāvadhāraṇāt / samyaksaṃkalpaḥ parasaṃprāpaṇāṅgam, tena yathādhigamaṃ vyavasthāpya vāksamutthāpanāt / samyagvākkarmāntājīvāḥ parasaṃpratyayāṅgam, tairyathākramamadhigantuḥ paraidṛṣṭayādiviśuddhiniścayanāt / tatra samyagvācādhigamānurūpapraśnavyākaraṇasāṃkathyaviniścayenāsya darśanaviśuddhirvijñāyate / samyakkarmāntenābhikramapratikramādiṣu saṃpannacāritratayā śīlaviśuddhiḥ samyagājīvena yathānujñaṃ dharmeṇa cīvarādiparyeṣaṇādājīvaviśuddhiriti / samyagvyāyāmaḥ kleśāvaraṇaviśodhanāṅgam, tenāśeṣa saṃyojanaprahāṇāt / samyaksmṛtirupakleśāvaraṇaviśodhanāṅgam, (abhidh-s-bh 90) tayā samyakśamathādinimittāsaṃpramoṣeṇa layādyupakleśānavakāśāt / samyaksamādhirvaiśeṣikaguṇāvaraṇaviśodhanāṅgam, tenābhijñādiguṇābhinirharaṇāt / bhāvanā bodhyaṅgavat, tadyathā samyagdṛṣṭiṃ bhāvayati vivekaniśritāmiti vistaraḥ / teṣāṃ ca padānāmarthaḥ yathānirdiṣṭaṃ purastāttathānugantavyaḥ //
pratipadāṃ dharmapadānāṃ ca pūrvavadarthanirdeśo veditavyaḥ dukhā pratipadanāgamyārūpyaniśritā yathākramaṃ śamathavipaśyanāmāndhāt / sukhā dhyānaniśritā yuganaddhavāhitvāt dhandhābhijñā dvayorapyanayorduḥkhasukhaniśrayayormṛdvindriyāṇām / kṣiprābhijñā tayoreva tīkṣṇendriyāṇāmiti //
śamathaḥ navakāracittasthitiḥ / tatra bāhyālaṃbanebhyaḥ pratisaṃhṛtyā dhyātmamavikṣepāpāditaścittasyopanibandhaḥ sthāpanā / tasya cittasyaivamādita upanibaddhasya calasyaudārikasya tasminnevālaṃbane saṃtatiyogena sūkṣmīkaraṇena cābhisaṃkṣepaḥ saṃsthāpanā / tasya smṛtisaṃpramoṣādvahirdhā vikṣiptasya punaḥ pratisaṃharaṇamavasthāpanā / ādita eva tasya cittasya bahiravisārāyopasthitasmṛtitopasthāpanā / pūrvameva vikṣepanimitteṣu rūpādiṣvādīnavasaṃjñāmadhipati kṛtvā cittasya prasarādānaṃ damanam / cetaḥsaṃkṣobhakareṣu vitarkopakleśeṣvādīnavadarśanena prasarādānaṃ śamanam / smṛtisaṃpramoṣādvitarkādisamudācāre sati tadanadhivāsanā vyupaśamanam / abhisaṃskāreṇa niśchidranirantarasamādhipravāhāvasthāpanā ekotīkaraṇam / svabhyastatvādanabhisaṃskāreṇānābhogena cittasamādhipravāhasyāvikṣepeṇa pravṛttiḥ samādhānamiti //
vipaśyanā yathāpi taddharmānvicinotītyevamādiḥ / tatra caritaviśodhanamālaṃbanaṃ kauśalyālaṃbanaṃ vā kleśaviśodhanaṃ vā yāvadbhāvikatayā (abhidh-s-bh 91) vicinoti, yathāvadbhāvikatayā pravicinoti, savikalpenamanaskāreṇa prajñāsahagatena nimittīkurvan parivitarkayati, saṃntīrayan parimīmāṃsāmāpadyata iti //
api khalu [śamatha]vipaśyanāmāgamya catvāro mārgā iti catvāro mārgopadeśanāmadhikṛtya / tatra prathamaḥ śamathasya lābhitvādabhiniṣīdanneva cittaṃ sthāpayati yāvatsamādhatte, vipaśyānāyā alābhitvāttu samādhiṃ niśritya paścāttathāniṣaṇṇastān dharmānvicinoti yāvatparimīmāṃsāmāpadyate / dvitīyo viparyayeṇa veditavyaḥ / tṛtīyā ubhayasyālābhyubhayatra yogaṃ karoti / kathaṃ kṛtvā, śrutodgrahaṇamukhena vivaśyanāyāṃ yogaṃ karoti tatpūrvakaṃ ca śamathe / caturtha ubhayasya lābhāt //
ajñātamājñāsyāmīndriyaṃ prayogamārge nirvedhabhāgīyasaṃgṛhīte pañcadaśasu ca darśanamārgacittakṣaṇeṣu yadindriyam, tadyathā manaindriyam, pañca śraddhādīni, anāgamyādiniśrayabhedena yathāsaṃbhavaṃ sukhasaumanasya daurmanasyopekṣendriyāṇāṃ cānyatamam / daurmanasyendriyaṃ punaḥ prayogakāle nirvedhabhāgīyapṛṣṭhenottaravimokṣaspṛhāsaṃgṛhītaṃ veditavyam / tadetatsaṃbhavato daśavidhamindriyamanājñātapūrvasya tattvasyājñāyai pravṛttatvādanājñātamājñāsyāmīndriyamityucyate / etadeva daśavidhamindriyaṃ ṣoḍaśāddarśanamārgacittakṣaṇādyāvadvajropamaḥ samādhirityetasminśaikṣamārge ājñendriyamityucyate, apūrvajñeyābhāvāt / etadeva punarnavavidhamindriyaṃ daurmanasyendriyavarjamaśaikṣamārge ājñātāvīndriyamityucyate, ājñātāvino 'rhat indriyamiti kṛtvā //
bhāvanā mārgādhikāreṇedamapi vakṣyate / ūrdhvabhūmike mārge saṃmukhībhāvena bhāvyamāne 'saṃmukhībhūtānyapyadhobhūmikāni kuśalamūlakāni (abhidh-s-bh 92) bhāvanāṃ gacchanti, teṣu vibhutvalābhāt / vibhutvaṃ punaruttaptasaṃmukhībhāvena taśitā veditavyā //
niṣṭhāmārgaḥ sarvadauṣṭhulyānāṃ pratiprasrabdheriti vistaraḥ //
tatra sarvadauṣṭhulyāni caturvitirbhavanti / tadyathā sarvatragamabhilāpadauṣṭhulyaṃ yā cakṣurādisarvadharmanāmābhiniveśavāsanālayavijñāne saṃniviṣṭānādikālānusṛtā, yāsāvucyate prapañcavāsaneti, yataścakṣurādayo dharmāḥ sanāmābhiniveśāḥ punaḥ punaḥ pravartanta iti / veditadauṣṭhulyaṃ sāsravāṇāṃ vedanānāṃ vāsanā / kleśadauṣṭhulyaṃ kleśānāmanuśayaḥ / karmadauṣṭhulyaṃ sāsravāṇāṃ karmaṇāṃ vāsanā / vipākadauṣṭhulyaṃ vipākasyā karmaṇyatā / kleśāvaraṇadauṣṭhulyaṃ tīvrāyatakleśatā / karmāvaraṇadauṣṭhalyaṃ mārgāntarāyikānantaryādikakarmāvṛtatā / vipākāvaraṇadauṣṭhulyaṃ satyābhisamayavidhuranārakādyātma bhāvapratilambhaḥ / nivaraṇadauṣṭhulyaṃ kuśalapakṣaprayogāntarāyikakāmachandādyabhibhūtatā / vitarkadauṣṭhulyaṃ pravrajyābhirati vibandhakāmavitarkādyabhibhūtatā / āhāradauṣṭhulyamatyalpabahubhojananena prayogāyogyatā / maithunadauṣṭhulyaṃ dvayadvayasamāpattikṛtā kāyacittavyathā / svapnadauṣṭhulyaṃ middhakṛtamāśrayajāḍyam / vyādhidauṣṭhulyaṃ dhātuvaiṣamyakṛtāsvasthatā / jarādauṣṭhulyaṃ bhūtavipariṇāmakṛtāvidheyatā / maraṇadauṣṭhulyaṃ mriyamāṇasya sarvendriyākulatā / pariśramadauṣṭhulyamatigamanādikṛto 'ṅgamardaḥ / dṛḍhadauṣṭhulyaṃ yathāsaṃbhavameta devābhilāpadauṣṭhulyādikamaparinirvāṇavatām / audārikamadhyasūkṣmadauṣṭhulyāni (abhidh-s-bh 93) yathākramaṃ kāmarūpārūpyāvacarāṇi veditavyāni / kleśāvaraṇadauṣṭhulyaṃ śrāvakapratyekabuddhabodhi[vi]pakṣaḥ / samāpattyāvaraṇadauṣṭhulyaṃ navā[nu]pūrvasamāpattyabhinirhāra[vi]pakṣaḥ / jñeyāvaraṇadauṣṭhulyaṃ sarvajñatāvipakṣaḥ / ityevameṣāṃ yathāyogaṃ sarvadauṣṭhulyānāṃ pratiprasravdheniṣṭhāmārgaḥ / yathoktaṃ - "tasya cetovimukteḥ pāripūryā prajñāvimukteḥ pāripūryā kāyadauṣṭhulyānāṃ pratiprasrabdheḥ / smṛtyā samanvāgamahetorevamasya prathamaṃ dvāraṃ sudāntaṃ bhavati suguptaṃ surakṣitaṃ susaṃvṛtaṃ subhāṣitam, yaduta cakṣurvijñeyeṣu rūpeṣvevaṃ yāvanmano vijñeyeṣu dharmeṣvi"ti //
vajropamaḥ samādhirbhāvanāmārgasyāntyā prahāṇamārgāvasthā veditavyā / sa ca samādhirnirantarastatpravāharaya laukikena mārge ṇāntarākhaṇḍanāt / dṛḍhaḥ sarvāvaraṇairacchidraṇāt sarvāvaraṇabheditayā ca sāratvāt / ekarasa iti nirvikalpaikarasatvāt / vyāpī sarvajñeyasāmānyatathatālaṃbanatvāt / etadarthapratibimbanārtha bhagavatoktam - tadyathā mahāśailaḥ parvato 'khaṇḍo 'cchidro 'śuṣira ekadhanaḥ susaṃvṛta iti //
nirantarāśrayaparivṛttividhārśakṣamārgalābhinaḥ / cittāśrayaparivṛttirdharmatā, cittasya prakṛtiprabhāsvarasyāśeṣāgantukopakleśāpagamādyā parivṛttiḥ, tathatāparivṛttirityarthaḥ / mārgāśrayaparivṛtiḥ pūrvaṃ laukiko mārgo 'bhisamayakāle lokottaratvena parivṛtaḥ śaikṣaścocyate sāvaśeṣakaraṇīyatvāt / yadā tu nirhatāśeṣavipakṣo bhavati traidhātukavairāgyāttadāsya mārgasvabhāvasyāśrayasya paripūrṇā parivṛttirvyavasthāpyate / dauṣṭhulyāśrayaparivṛttirālayavijñānasya sarvakleśānuśayāpagamena parivṛttirveditavyā //
kṣaye sati, viṣaye vā tasmin yajjñānaṃ kṣayajñānametaduktaṃ bhavati / niravaśeṣaṃ prakṣīṇe samudaye yajjñānaṃ tadavasthasya hetunirodhālaṃbanaṃ vā kṣayajñānamiti //
tathānutpāde sati viṣaye vā tasmin yajjñānamanutpādajñānam āyatyāṃ sarvasya duḥkhasyātyantamanutpattidharmatāyāṃ satyāṃ yajjñānamanyasatyālaṃbanamiti / yadvā duḥkhasatyānutpādālaṃbanaṃ tadanutpādajñānamityarthaḥ //
daśāśaikṣā dharmā aśaikṣāñchīlādīn pañca skandhānadhikṛtya / tatra aśaikṣā samyagvākkarmāntājīvā aśaikṣaśīlaskandhaḥ / (abhidh-s-bh 94) samyaksmṛtisamādhiḥ samādhiskandhaḥ / samyagdṛṣṭisaṃkalpavyāyāmāḥ prajñāskandhaḥ / samyagvimuktirvimuktiskandhaḥ / samyagjñānaṃ vimuktirjñānadarśanaskandha iti //
punarmārgasatyasya catvāra ākārāścatvāri lakṣaṇāni / tatra tattvārtha mārgayatyaneti mārgaḥ / aya[thā]bhūtānāṃ kleśānāṃ pratipakṣatvāt nyāyaḥ / tattvānavabodhadoṣeṇānityādiviparyāsairviparyastasya cittasyāviparyāse tattvāvabodhe pratipādanātpratipat / nitya ātyantike niḥsaraṇapade yānānnairyāṇika iti //
duḥkhādisatyeṣvanityādayaḥ ṣoḍaśākārā laukikā lokottarāśca santi / tatra laukikā jñeye 'praviṣṭāḥ sāvaraṇāḥ savikalpāśca, tathatāyā aprativedhāt kleśānuśayitvādabhilāpamukhena prapañcanācca yathākramam / viparyayeṇa lokottarāḥ supraviṣṭā nirāvaraṇāśca santo nirvikalpatayā laukikebhyo viśiṣyante / kathaṃ punarete 'vikalpayanto jñeyeṣu praviṣṭā bhavanti / yasmādeteṣu vartamāno 'nityārtha paśyati sākṣādanubhavati, na tvanityamiti paśyatyabhilāpaprapañcamukheneti / evaṃ duḥkhādiṣvākāreṣu yojayitavyam //
dharmaviniścaye dharmo dvādaśāṅgaṃ vacogatam //
tatra sūtraṃ yadabhipretārthasūcanākāreṇa gadyabhāṣitam / kiṃ punaḥ kāraṇaṃ tathāgatastamabhipretamartha vivṛtyaiva na deśayatītyāha daśānuśaṃsān saṃpaśyaṃstathāgataḥ sūcanākāreṇa dharmaṃ deśayati / sukhaṃ vyavasthāpayati, daiśikairhi, bahudhā vyavasthāpya prāpaṇīyasyārthasya, saṃkṣipyākṛcchreṇa vyavasthāpanāt / sukhaṃ deśayati, alpena mahato 'rthavistarasya pratyāyanāt, tadyathā sthāpayati saṃsthāpayatītyevamādi / śrotāpi sukhamudgṛhṇāti / dharmagauravatayā kṣipraṃ saṃbhārān paripūrayati, bhāvagamyo 'yaṃ dharma ityavagamya jātāsthasya tasmin dharme ādaramukhena śraddhādisaṃbhāraparipūraṇāt / āśu dharmatāṃ pratividhyati, tathādaraprayogiṇaḥ prajñāyāḥ taikṣṇībhāvāt / ratneṣvavetya prasādaṃ pratilabhate, deśanāyāḥ suvyavasthitabhāvagamena daiśikādiṣvabhiprasādotpādāt / paramadṛṣṭadharmasukhavihāraṃ spṛśati, abhiprāyārtha tīvreṇa yogena cintayitvā labdhavataḥ prāmodyaviśeṣādhigamāt / sāṃkathyaviniścayena satāṃ cittamārādhayati, gūḍhārthavivaraṇāt, ata eva paṇḍitaḥ paṇḍita iti saṃkhyāṃ gacchati, yaśo 'sya samantānniścaratītyarthaḥ / ubhayaṃ caitatpaścimasabhisamayaiko 'nuśaṃso draṣṭavyaḥ //
nītārtha sūtraṃ vyākaraṇam tena vivṛtyābhisaṃdhivyākaraṇāt //
udānaṃ yadāttamanaskenodāhṛtam tadyathā yadā ime prādurbhavanti dharmā ityevamādi //
nidānaṃ yatkiṃcideva pudgalamuddiśya bhāṣitaṃ sotpattikaśikṣā prajñaptikabhāṣitaṃ vā, tadyathāsminnidāne 'smin prakaraṇa iti vistaraḥ //
avadānaṃ sadṛṣṭāntakaṃ bhāṣitam, tenārthavyavadānādabhivyañjanādityarthaḥ //
vaipulyaṃ vaidalyaṃ vaitulyamityete mahāyānasya paryāyāḥ, tadetatsaptavidhamahattvayogānmahattvayānamityucyate / saptavidhaṃ mahatvam - ālaṃbanamahattvaṃ śatasāhasrikādisūtrāparimitadeśanādharmā laṃbanādbodhisattvamārgasya / pratipattimahattvaṃ sakalasvaparārthapratipatteḥ / jñānamahatvaṃ pudgaladharmanairātmyajñānāt / vīryamahattvaṃ triṣu mahākalpāsaṃkhyeyeṣvanekaduṣkaraśatasahasraprayogāt / upāyakauśalyamahattvaṃ saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhānāt / prāptimahattvaṃ valavaiśāradyāveṇikabuddhadharmādyaprameyāsaṃkhyeyaguṇādhigamāt / karmamahattvaṃ yāvatsaṃsārabodhyādisandarśanena buddhakāryānuṣṭhānāditi //
upadeśo yatrāviparītena dharmalakṣaṇena sūtrādīnāmarthanirdeśaḥ /
nidānaṃ sotpattikaśikṣāprajñaptibhāṣitasaṃgṛhītaṃ vinayapiṭakam, avadānādikaṃ tasya parivāro veditavyaḥ / adbhutadharmāṇāṃ bodhisattvasūtrapiṭake saṃgrahaṇam, teṣāṃ viśeṣeṇācintyodāraprabhāvaviśeṣayogāt / upadeśa ubhayatra śrāvakayāne mahāyāne cābhidharmapiṭakam //
sūtrapiṭakavyavasthānaṃ vicikitsopakleśapratipakṣeṇa vineyānāmutpannānutpannasaṃśayacchedādhikāreṇa sūtrageyādi deśanāt / vinayapiṭakavyavasthānamantadvayānuyogopakleśapratipakṣeṇa, saṃnidhikāraparibhogādipratikṣepāt śatasāhasrakavastrānujñānācca / antadvayaṃ punaḥ kāmasukhallikānta ātmaklemathāntaśca / abhidharmavyavasthānaṃ svayaṃdṛṣṭiparāmarśopakleśapratipakṣeṇa, tatra vistareṇa dharmalakṣaṇasthāpanāt //
punaḥ sūtrapiṭakaṃ niśritya vineyāḥ śikṣātraye vyutpadyante, tatra tasya vistareṇodbhāvitatvāt / vinayaṃ niśrityādhiśīlamadhicittaṃ śikṣāṃ niṣpādayanti, tatra prātimokṣasaṃvaraśikṣāmārgopadeśaniśrayeṇa śīlapariśodhanāttatpariśuddhikṛtāvipratisārādyānupūrvyā ca cittasamādhānāt / abhidharmaniśrityādhiprajñaṃ śikṣāṃ niṣpādayanti, tatra vistareṇa dharmapravicayopāyopadeśāditi ato 'pi piṭakatrayavyavasthānam //
punaḥ sūtrapiṭakaṃ niśritya granthārthavyutpattiḥ / vinayaṃ niśritya tadubhayasākṣātkriyā, śikṣāpratipattiprabhāvi[ta]tvādvinayasya / tato dharmārthayoḥ sākṣātkriyāyāḥ padasthānamityucyate āśrayārthena / abhidharmaṃ niśritya parasparaṃ sāṃkathyaviniścayakṛtena dharmasaṃbhogena sparśavihāro bhavati, tatra bahuprakāraṃ dharmāṇāṃ svalakṣaṇādidharmatāyā vyutpādanāt //
etānyeva trīṇi piṭakāni caturaśītidharmaskandhasahasrāṇi bhavanti, śrāvakayānādhikāreṇa yāni sthavirānandenodgṛhītāni // kiṃ punarekasya dharmaskandha[sya] parimāṇam / daśaśatasaṃkhyo dharmaskandhaḥ sahasrasaṃkhya ityarthaḥ / yadyevaṃ sahasrasaṃkhya ityevaṃ ki nocyate / sāhasrikaikaskandhavyavasthāne prayojanajñāpanārtham / tathāhyekādivṛddhayā daśasaṃkhyā śatasaṃkhyā sahasrādisaṃkhyāḥ / taddaśaśatasaṃkhyā upaniṣado draṣṭavyāḥ / tadyathā daśa śatāni sahasram, śataṃ sahasrāṇāṃ śatasahasram, śataṃ śatasahasrāṇāṃ koṭirityevaṃ sarvāsūttarāsu saṃkhyāsvavaśyamanayoḥ daśaśatasaṃkhyayoranyataropaniṣadbhavati / ata ete eva samasya daśaśatānyeko dharmaskandho vyavasthāpyate / anayā ca gaṇanayā caturaśītidharmaskandhasahasrāṇyaṣṭau koṭyaḥ catvāriśacca lakṣā bhavanti //
sa eṣa piṭakatrayasaṃgṛhīto dharmaḥ kasya gocaraḥ / śrutamayādīnāṃ cittacaitasikānāṃ gocara ālaṃbanamityarthaḥ /
etatprasaṃgena sālaṃbanādilakṣaṇānāṃ cittacaitasikānāṃ dharmamārabhyālaṃbanādikaṃ vyavasthāpyate / tatra dharme teṣāṃ kimālaṃbanam / sūtrādi nāmapadavyañjanakāyasaṃgṛhītā (abhidh-s-bh 98) sūtrādideśanetyarthaḥ / ākāraḥ, yān skandhādīnartha prakārānārabhya sā deśanā, tadākārāste cittacaitasikā veditavyāḥ / āśrayaḥ paravijñaptismṛtirvāsanā ca / tatra deśanākāle paravijñaptirāśrayo yo 'sāvucyate parato ghoṣata iti tata uttarakālaṃ smṛtirāśrayo yathāśrutamanusmṛtyābhyasanāt / tata uttarakālaṃ vāsanāśrayastadanusmṛtimantareṇāpi paścādabhyāsabhāvanābalena pratibhāsanāditi / saṃprayogaḥ cittacaitasikānāmanyonyasahāyabhāvena sūtrādyālaṃbane skandhādipratisaṃyuktārthākāraiḥ saṃpratipattiḥ //
qharme ālaṃbana prabhedo vyāpyālaṃbanādikaścaturvidhaḥ /
vyāpyālaṃbanaṃ punaḥ savikalpapratibimbādibhedena caturbidham / tatra adhimuktimanaskāra ekāntalaukiko yo manaskāraḥ / tattvamanaskāro lokottarastatpṛṣṭhalabdhaśca / yāvadbhāvikatayā dharmāṇāmetāvanti sarvadharmavastuni yajjñeyavyavasthānam tadyathā skandhadhātvāyatanāni / yathāvadbhāvikatayā ebhiḥ prakāraiḥ sujñeyamiti / tadyathā satyamukhena tānyeva skandhadhātvāyatanāni yathāsaṃbhavaṃ duḥkhatojñeyāni yāvanmārgataḥ / ākāramukhenaikaikaṃ satyaṃ caturbhirākārairjñeyam, aviśeṣataśca sarvāṇi tathatākāreṇa / dharmoddānādhikāreṇa vānityataḥ sarvasaṃskārā jñeyā yāvacchāntato nirvāṇam / vimokṣādhikāreṇa vā śūnyato yāvadanimitta[ta] iti // kāryapariniṣpattirāśrayapariniṣpattiḥ, parinivṛttāśrayasyāviparītālaṃbanasaṃprakhyānāt / yathāvadbhāvikatāyā nirdaśe ṣoḍaśaprakārā uktāstrayaśca vimokṣākārāḥ teṣāṃ cānyonyasaṃgrahaḥ / katha kṛtvā / ṣoḍaśānāmākārāṇāṃ dvau śūnyatākārau - śūnyākārānātmākāraśca / ṣaḍapraṇihitākārāḥ - anityākārā duḥkhākāro hetusamudayaprabhavapratyayākārāśca, taistraidhātuke 'praṇidhānāt / aṣṭāvinimittākārāḥ śeṣāḥ nirodhamārgayornimittīkartumaśakyatvāt //
caritaviśodhanamālaṃbanaṃ rāgacaritādīnāmaśubhādi, tenotsadarāgādyupaśamanāt //
avidyādayo dharmāḥ saṃskārādīndharmānabhiṣyandayanti, na hyeṣāṃ nirhetuka utpādo nāpīśvarādiviṣamahetuka iti yajjñānamidaṃ pratītyasamutpādakauśalyam / (abhidh-s-bh 99) dharmamātrahetukatve 'pi satyanurūpāddhetoranurūpasyaiva phalasyotpattiḥ, tadyathā sucaritasyeṣṭo vipāko duścaritasyāniṣṭa ityevamādi yajjñānamidaṃ sthānāsthānakauśalyaṃ veditavyam //
kleśaviśodhanamālaṃbanaṃ laukikamārgādhikāreṇādhaūrdhvabhūmīnāmaudārikaśāntatā, tena paryavasthānaviṣkambhaṇāt / lokottaramārgādhikāreṇa samāsatastathatā, vyāsena catvāryāryasatyāni, tenānuśayasamudghātāt //
sūtrādidharmavicārāṇāṃ saṃbnadhena catasro yuktayo varṇyante, tābhistadvicāraṇāt // tatra apekṣāyuktiryā saṃskārāṇāmutpattau pratyayāpekṣā, tadyathāṅkurasyotpattau bījodakakṣetrāṇyapekṣyante, vijñānasyendriyārthamanaskārā ityevamādi / kāryakāraṇayuktistadyathā cakṣurādīnāṃ cakṣurvijñānādyāśrayabhāvaḥ rūpādīnāmālaṃbanabhāvaḥ, cakṣurvijñānādīnāṃ rūpādiprativijñāpanam, suvarṇakārādīnāṃ ca śilpināṃ suvarṇādighaṭanamityevamādi / upapattisādhanayuktisvabhāvaviśeṣasaṃgṛhītasya sādhyasyārthasya pratyakṣādipramāṇāviruddhaḥ pratijñādyupadeśaḥ / dharmatāyuktistadyathāgninā dāhaḥ, udakena kleda ityevamādikā prasiddhā dharmāṇāṃ dharmatā / yathoktaṃ cakṣuḥ samṛddhaṃ śūnyaṃ nityena yāvadātmīyena / tatkasya hetoḥ / prakṛtirasyaiṣeti //
nāmaparyeṣaṇā nāmakāyādīnāṃ prajñaptisattvādapariniṣpannameṣāṃ svalakṣaṇamiti yā vicāraṇā / vastuparyeṣaṇā skandhādīnāṃ tathāpariniṣpattiryathā nāmakāyādibhirabhilapyanta iti yā saṃtīraṇā parīkṣaṇetyarthaḥ / svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā yābhidhānābhidheyasaṃbandhe svabhāvaprajñaptimātrasya vyavahāranimittatvena saṃtīraṇā / abhidhānābhidheyasaṃbandhaḥ / punaranyonyasaṃpratyayanimittatvam / tathāhi vyutpannavyavahārasyābhidhānamātraṃ śrutvā tadabhidheye saṃpratyaya utpadyate smṛtimukhena, abhidheyaṃ vā punarupalabhya tadabhidhāne / ityevaṃvidhe saṃbandhe prasiddhe cakṣurityevamādisvalakṣaṇaprajñaptimātraṃ tadākhyāmāsapiṇḍādivyavahārasya nimittaṃ bhavatīti yā parīkṣeyamucyate svabhāvaprajñaptiparyeṣaṇā / viśeṣaprajñaptiparyeṣaṇā yā tathaivābhidhānābhidheyasaṃbandhe (abhidh-s-bh 100) nityānityottarānuttararūpyasanidarśanānidarśanatādiviśeṣalakṣaṇaprajñaptimātrasya vyavahāranimittatā saṃtīraṇā //
catvāri yathābhūtaparijñānāni yathāparyeṣitāni nāmādyanupalabdhijñānāni //
samādhiprayuktasya yogabhūmiḥ pañcākārādhārādiḥ / tatra ādhāro yādṛśaṃ bāhuśrutyaṃ śamathavipaśyanayoḥ pratiṣṭhā bhavatyālaṃbanayogena tadādhāra ityucyate / tatpunaḥ saṃbhṛtasaṃbhārasya satyābhisamayamadhikṛtyodgṛhītaṃ yatsūtrādikaṃ śrutam / ādhānaṃ tadālaṃbano yoniśomanaskāraḥ, tena tasmin bāhuśrutye 'viparītārthacittākāreṇa cittākaraṇāt / ādarśastadbāhuśrutyālaṃbanaḥ sahanimittena samādhiḥ, jñeyavastusabhāgapratibimbākāra ityarthaḥ / ādarśatvaṃ punarasya tena jñeyabimbaparīkṣaṇādveditavyam / āloko grāhyagrāhakānupalabdhijñānaṃ darśanamārgasaṃgṛhītaṃ pratyakṣavṛttitvāditi / kathaṃ ca punaḥ bodhisattva ekasyāṃ yaugabhūmau prayukto nopalambhaṃ spṛśati saṃbhṛtapuṇyajñāna saṃbhāro bodhisattvaḥ kalpāsaṃkhyeyaniryātastathāprativedhānukūlaṃ śrutaṃ yoniśomanasikurvan samādhiṃ niṣpādayati / sa evaṃ samāhite citte yajjñeyapratibimbaṃ, niśritya dhyāyati tattasmātsamāhitāccittādananyaditi saṃpaśyaṃstasmin pratibimbe viṣayasaṃjñāṃ vyāvartya tadākāraṃ svasaṃjñāmātramavadhārayati / tadā cāsau svacittamātrāvasthānādadhyātma sthitacitto bhavan sarvathā grāhyabhāvaṃ prativedayate / tataśca grāhyābhāvādgrāhakamapi na pariniṣpannamiti tasyāpyabhāvaṃ parivedayate / tataḥ pratyātmaṃ tadubhayasvabhāvopalambhāpagatamanupalambhamadhigacchati / etadeva cādhikṛtyoktaṃ bhagavatā pratibimbaṃ manaḥ paśyanniti vistaraḥ / āśrayaḥ āśrayaparivṛttiḥ, dauṣṭhulyāpagamātpariśuddha āśraya ityarthaḥ / sā ceyaṃ yogabhūmirhetutaḥ phalataśca nirdiṣṭā veditavyā / tatrādhārādibhiścaturbhirhetunirdeśaḥ paścimenaikena phalanirdeśa iti //
yaduktaṃ sthavirānandena - pañcabhirāyuṣmañchāriputradharmaiḥ samanvāgato bhikṣurlaghu ca gṛhṇātītyatra sūtre taireva pañcabhirdharmairlaghugrahaṇādīni catvāri yathāyogaṃ veditavyāni / catvāri kathaṃ kṛtvā / dharmakuśalo laghu gṛhṇāti bāhuśrutyātprāyeṇa bhinnapadavyañjanatayā / arthakuśalo bahu gṛhṇāti, abhidharmādilakṣaṇajñatvāt, skandhadhātvādikathāvastvadhikāreṇa prabhūtagranthasaṃkalanataḥ / vyañjanakuśalo niruktikulaśca sūdgṛhītaṃ gṛhṇāti, suniruktavyañjanajñatvādātmātmeti janapadaniruktimanabhiniviśyānuvyavahārajñatvācca granthārthayoraviparotagrahaṇataḥ / pūrvāntāparāntānusaṃdhikuśala udgṛhītaṃ na nāśayati, pūrvamudgahītāndharmānniśritya paścānniḥsartavyamiti buddhābhisaṃdhijñatvādadhigamena tatsārādānataḥ //
dharmavihārī bhikṣurdharmavihāri bhikṣuriti bhadantocyata ityatra sūtre bhagavatā samastena śrutacintābhāvanāvihāreṇa dharmavihāro bhavati, nānyataraprayogamātreṇeti saṃdarśitam / tatra paryāptisvādhyāyadeśanābahulā vitarkaṇā bahulāścetyanena kevalaṃ śrutacintāprayuktā na bhāvanāprayuktā yogādiriñcanādato [na] dharmavihāriṇo vyavasthāpyante / yo 'pi kaścicchrutacintāmanāgamya kevalaṃ bhāvanāprayuktaḥ syātso 'pi na dharmavihārī vyavasthāpyate / tata eva tāvaddharmavihāriṇaṃ bhikṣumārabhya iha tu bhikṣurddharmaṃ paryāpnoti sūtraṃ geyamiti vistareṇoktvā paścādāha na riñcati yogamityevamādi, yathā vijñāyeta śrutaṃ cintāṃ bhāvanāṃ cāgamya tadubhayavihāreṇa dharmavihārīti / na riñcati yogamityevamādinā samādhiprayogāsaṃtuṣṭibhyāṃ bhāvanāmayaṃ saṃdarśitam / samādhiprayogaḥ (abhidh-s-bh 102) punardvividhaḥ saṃdarśitaḥ sātatyasatkṛtyaprayogasaṃgṛhītaśca na riñcati yogamityanena, aviparīta[pra]yogasaṃgṛhītaśca na riñcati manaskāramityanena / asaṃtuṣṭirna riñcatyadhyātmacetaḥ śamathamityanena saṃdarśitā, tadanāsvādanāduttaraśamathaprayogāccāsyāriñcanaṃ veditavyam //
kena kāraṇena vaipulyaṃ sūtrāntare bodhisattvapāramitāpiṭakamityucyate / tatra pāramitānāṃ saṃkhyānirdeśādyāvadanyonyaviniścayanācca //
tatra saṃkhyā dvividhā, gaṇanāsaṃkhyā tanmātrasaṃkhyā ca / ṣaṭpāramitā iti gaṇanāsaṃkhyā / sarvākārayorvodhisattvābhyudayaniḥśreyasamārgayostisṛbhistisṛbhiśca saṃgrahāt ṣaḍevapāramitā na bhūyasyo nālpoyasya itīyaṃ tanmātrasaṃkhyā //
trividho 'bhyudayo mahābhogatā mahātmatā mahāpakṣatā ca / tatra dānapāramitāyā mahābhogatā phalam / śīlapāramitāyā mahātmatā phalam, śīlena sugatātmabhāvasaṃpattipratilambhāt / kṣāntipāramitāyā mahāpakṣatā phalam, kṣāntyā sarvajanābhigamanoyatāpratilambhāditi //
trividho niḥśreyasamārgaḥ - kleśamabhibhūya kuśalapakṣaprayogopāyaḥ, sattvaparipācanopāyaḥ, buddhadharmasamudānayanopāyaśca, eṣāmanyatareṇāpi vinā bodhisattvasya niḥśreyasānupapatteḥ / tatra sattvaparipācanopāyo dhyānapāramitā, tatsaṃniśrayeṇābhijñābhiḥ sattvaparipācanāt //
punarapratiṣṭhitanirvāṇopāyataḥ ṣaḍeva pāramitāḥ / bodhisattvena hi nirvāṇapratiṣṭhāviparyayeṇa saṃsāre 'bhyudayaḥ parigrahītavyaḥ / saṃsārapratiṣṭhāviparyayeṇa tasminnasaṃkleṣṭavyam / atastisro 'bhyudayalābhopāyāstisrastadasaṃkleśopāyā yathāyogaṃ pūrvānusāreṇaiva veditavyāḥ / asaṃkleśopāye tu vīryeṇa pratipakṣabhāvanā, dhyānena kleśaviṣkambhaṇam, prajñayā kleśānuśayasamudghāta iti //
sarvānugrahatāṃ kleśapratipakṣatāṃ copā[dā]yetyaparaḥ paryāyaḥ / tatra dānena bodhisattvaḥ sattvānupakaraṇopasaṃhārānugraheṇānugṛhṇāti / śīlena vighātotpīḍāviheṭhākaraṇenānugṛhṇāti, yathākramaṃ bhogakāyacittopaghātānupasaṃhārāt / kṣāntyā vighātotpīḍāviheṭhāmarṣaṇenānugṛhṇāti, parebhya ātmano bhogādyupaghātasahanāt / ābhistisṛbhiranugṛhṇāti // vīryeṇāviṣkambhitakleśo 'pi kuśalapakṣe (abhidh-s-bh 103) prayujyate / dhyānena kleśaṃ viṣkambhayati / prajñayānuśayaṃ samudghātayati / imāstisraḥ kleśapratipakṣā veditavyā //
tatra pāramitālakṣaṇam / bodhisattvasya dānapāramitā katamā / yadbodhisattvasya bodhisattvadharmatāyāṃ vyavasthitasya bodhicittaṃ niśritya karuṇāpuraḥsareṇa cetasā sarvāstiparityāge kāyavāṅmanaskarma / evaṃ ca kṛtvā dānapāramitāyāḥ lakṣaṇaṃ gotrataḥ praṇidhānata āśayato vastutaḥ svabhāvataśca nirdiṣṭaṃ veditavyam / tadyathā bodhisattvadharmatā gotram, bodhicittaṃ praṇidhānam, karuṇāpuraḥsaraṃ ceta āśayaḥ, sarvāstiparityāgo vastu, kāyavāṅmanaskarmasvabhāva ityevaṃ yāvat prajñāpāramitā vistareṇa veditavyāḥ / ayaṃ tu viśeṣaḥ / śīlakṣāntivīryapāramitāsu yathākramaṃ sarvasaṃvarasamādānānurakṣāyāṃ sarvāpakāraduḥkhamarṣaṇādhivāsanāyāṃ sarvakuśaladharmasamudānayanatāyāṃ yatkāyavāṅmanaskarmeti veditavyam / dhyānapāramitāyāṃ sarvākārakāyavāṅmanaskarmavibhutve sarvākārā cetasaḥ sthitiriti / prajñāpāramitā[yāṃ] sarvākārakāyavāṅmanaskarmavibhutve yaḥ sarvākāro dharmapravicaya iti vaktavyam / śeṣaṃ dānavadeva sarvaṃ veditavyam //
punaryaddānaṃ sarvajñatāmārabhya sarvajñatāyai saṃvartate sarvajñatāṃ parigṛhṇāti sarvajñatākṛtyaṃ ca karoti taddānapārimitetyucyate / etāni punaścatvāri padāni yathākramamārambhato vāsanātaḥ kāyato nisyandataśca veditavyāni / tatrārambhataḥ sarvajñatāmārabhyotpannotpannasya tatra pariṇāmanāt / tadeva punardānaṃ saṃtati vāsayate, yata āyatyāṃ sarvajñatāyai saṃvartate / tadeva yadā paripūrṇaṃ bhavati tadā dharmakāyapariniṣpādanayogena sarvajñatāṃ parigṛhṇāti / tata uttarakālaṃ sāṃbhogikarnarmāṇikakāyanisyandamukhena sarvajñatākṛtyaṃ karoti / evaṃ yāvatprajñāpāramitā veditavyāḥ //
anukramaḥ / uttarottarasaṃniśrayatāmupādāya dānapāramitayādhyātmikabāhyasarvavastuparityāgābhyāsātkāyajīvitanirapekṣo bodhisattvo mahāntamapi bhogaskandhaṃ prahāya śīlasamādānaṃ karoti / śīlānurakṣī - ākruṣṭena mayā na pratyākroṣṭavyam - ityevamādibhiḥ prakāraiḥ kṣamo bhavati / kṣamaḥ śītādīnām, tannidānaṃ prayogāsrasanādārabdhavīryā bhavati / (abhidh-s-bh 104) ārabdhavīryaḥ prayoganiṣṭhāphalādhigamādadhyānaṃ saṃpādayati / saṃpannadhyānaśca samāhitacitto yathābhūtajñānāllokottarāṃ prajñāṃ pratilabhata iti //
punaruttarottarādhārataḥ, śīlaṃ dānasyādhāra evaṃ yāvatprajñā dhyānasya / tathāhi śīlavato dānaṃ viśuddhaṃ bhavati, dānenānugṛhītasya śīlena paghātākaraṇataḥ / evamasya pratigrāhakasya bodhisattvena viheṭhāvirahitopakaraṇasukhopasaṃhārācchīlabalena dānapāramitā viśuddhirveditavyā / evaṃ kṣamiṇaḥ śīlaviśuddhiḥ, parāpakāraiḥ śikṣāpadākhaṇḍanāt / ārabdhavīryasya kṣāntiviśuddhiḥ, utsāhabalenotpatya saṃsāramabhyupagatavato 'kṛcchreṇa sattvavipratipattiduḥkhasa[ha]nāt / dhyāyinī vīryaviśuddhiḥ, saha sukhena saumanasyena sarvakuśaladharmaprayogāt / prajñāvato dhyānaviśuddhiḥ, bahuprakārāndharmānvipaśyatyadhyātmaṃ śamathataḥ samādhyabhivṛddheḥ, nāsti dhyānamaprajñasyeti gāthāyāṃ vacanāditi //
yathaudārikaścāparo 'nukramo veditavyaḥ / sarvaudārikaṃ hi dānamataḥ prathamato vyavasthāpyate / tadanantaraṃ kṣāntyādibhyaḥ śīlamaudārikamevaṃ yāvatprajñāyā dhyānamaudārikam / sarvasūkṣmā tu prajñā, ataḥ sarvapaścādvyavasthāpyata iti //
nirvacanam / kena kāraṇena dānaṃ dānapāramitetyucyate / mahaddānaṃ nirdoṣaṃ nirmalaṃ dānapāramitetyucyate / tatra mahaddānaṃ sarvaprakārādhyātmikabāhyavastu dānato dīrghakāladānataśca / nirdoṣaṃ viṣamaparyeṣṭayādivivarjitatvāt nirmalaṃ mātsaryavipakṣaprahāṇāt / yathoktaṃ dānapāramitāmārabhyāryākṣayamatinirdeśasūtre nirmalaṃ savāsanavipakṣaprahāṇāt / tadanayā trividhayā paramatayā dānapāramitetyabhidyotitaṃ bhavati / trividhā paramatā - svabhāvaparamatā sahaparicayena, upāyaparamatā, phalaparamatā ca / paricayaḥ punardīrghakāladānato veditavyaḥ / evaṃ yāvatprajñāpāramitā veditavyā / śīlādīnāṃ punarnirdoṣatvamā tmasamāropavarjitatvādibhiryathāyogam, tadakṣayamatisūtreṣu draṣṭavyam //
punardvādaśavidhena paramatvena yogātpāramitetyucyate / dvādaśavidhaṃ punaḥ paramatvam - audāryaparamatvaṃ sarvalokasampattyanarthitvādutkṛ[ṣṭa]tvācca / āyatatvaparamatvaṃ trikalpāsaṃkhyeyaparibhāvanāt / adhikāraparamatvaṃ sarvasattvārthakriyādhikārapravṛttatvāt / akṣayatvaparamatvaṃ mahābodhipariṇāmanayātyantamaparyādānāt / nairantaryaparamatvamātmaparasamatādhimokṣātsarvasattvadānādibhiḥ (abhidh-s-bh 105) pāramitāparipūraṇāt / akṛcchratvaparamatvamanumodanāmātreṇa paradānādīnāṃ pāramitāparipūraṇāt / vibhutvaparamatvaṃ gaganagañjasamādhyādibhirdānādiparipūraṇāt / parigrahaparamatvaṃ nirvikalpajñātaparigṛhītatvāt / ārambhaparamatvamadhimukticaryābhūmāvadhimātrāyāṃ kṣāntau / pratilambhaparamatvaṃ prathamāyāṃ bhūmau / nisyandaparamatvaṃ tadanyāsvaṣṭāsu / niṣpattiparamatvaṃ daśamyāṃ bhūmau tāthāgatyāṃ ca bodhisattvapariniṣpattyā buddhapariniṣpattyā ceti //
punaḥ paramairīhitā itāśceti pāramitāḥ, buddhabodhisattvaiśceṣṭitā gatāścetyarthaḥ //
punarjñeyapāraṃgatāḥ pāramitāḥ, buddhatve pratiṣṭhitā ityarthaḥ /
punaḥ parānātmānaṃ ca paramāmīti tārayantoti pāramitāḥ, parānātmānaṃ ca duḥkhārṇavamatikrāmantītyarthaḥ // idaṃ tāvatsādhāraṇaṃ nirvacanam //
pratyekaṃ punardāyakadāridrayāpanayatāddānam, dāhāpanayanādvā pratigrāhakānām // śāntendriyālambhanācchubhagatilīyanācchaityālayācca śīlaṃ yathākramamindriyeṣu guptadvāratāvāhanāt sugatigamanahetubhāvanādavipratisārādyānupūrvyā yāvannirvāṇāśrayatvāditi / krodhakṣāratiraskaraṇāt kṣaticittāgatitiraskaraṇāt kṣemāviṣkaraṇācca kṣatināṃ kṣāntiḥ / kṣaticittaṃ punaryenāpa kāriṇāṃ pratyapakāraḥ kriyate tasyāgatasyānayā vilopanaṃ tiraskaraṇaṃ veditavyam / kṣatameṣāṃ vairaṃ vidyata iti kṣatinasteṣāmabhayaprakāśanaṃ kṣemasyāviṣkaraṇaṃ veditavyam / vadhavṛddhohāyogādvoryam / tatra vadhāyehākuśaladharmavigamāya dvābhyāṃ samyakprahāṇābhyām, vṛddhaye īhā kuśaladharmasamudāgamāya dvābhyāṃ samyakprahāṇābhyāṃ ca / dhāraṇayamanasaṃyamanavinayananayanāddhyānam / tatra dhāraṇāmālaṃbane cittasya, yamanaṃ vikṣepataḥ, saṃyamanaṃ cittasya, vinayanaṃ paryavasthānānāṃ viṣkambhaṇam, nayanaṃ vibhutvasya prāpaṇaṃ veditavyam / parapraṇītajñānāt (abhidh-s-bh 106) pratyātmajñānāt prakārajñānāt śamaprāptiguṇaprakarṣajñānācca prajñā / tatra parapraṇītajñānaṃ parato ghoṣānvayā yoniśomanaskārasaṃprayuktā prajñā, pratyātmajñānaṃ lokottarā, prakārajñānaṃ lokottarapṛṣṭhalabdhā, śamaprāptaye jñānaṃ bhāvanāmārge kleśapratipakṣabhūtā, guṇaprakarṣāya jñānaṃ vaiśeṣikaguṇābhinirhārāya prajñā veditavyā //
bhāvanā pañcavidhā, upadhisaṃniśritā yāvadvibhutvasaṃniśritā //
tatropadhisaṃniśritā caturākārā / hetusaṃniśritā yo gotrabalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ vipākasaṃniśritā ya ātmabhāvasaṃpattibalena / prāṇidhānasaṃniśritā yaḥ pūrvapraṇidhānabalena / pratisaṃkhyānabalasaṃniśritā yaḥ prajñābalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ //
manaskārasaṃniśritā pāramitābhāvanā caturākārā / adhimuktimanaskāreṇa sarvapāramitāpratisaṃyukta sūtrāntamadhimucyamānasya / āsvādanāmanaskāreṇa labdhāḥ pāramitāḥ, āsvādayato guṇadarśanayogena / anumodanāmanaskāreṇa sarvalokadhātuṣu sarvasattvānāṃ dānādikamanumodamānasya / abhinandanāmanaskāreṇātmanaḥ sattvānāṃ cānāgataṃ pāramitāviśeṣamabhinandamānasya //
āśayasaṃniśritā pāramitābhāvanā ṣaḍākārā - atṛptāśayena vaipulyāśayena muditāśayenopakarāśayena nirlepāśayena kalyāṇāśayena ca / tatra bodhisattvasya dāne 'tṛptāśayo yadbodhisattvasyaikakṣaṇe gaṅgānadīvālikāsamānlokadhātūn saptaratnaparipūrṇān pratipādayato gaṅgānadīvālikāsamāṃścātmabhāvanevaṃ pratikṣaṇaṃ gaṅgānadīvālikāsamān kalpān pratipādayataḥ / yathā caikasattvasyaivaṃ yāvān sattvadhāturanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācitavyaḥ / tamanena paryāyeṇa pratipādayedatṛpta eva bodhisattvasya dānāśaya iti / ya evaṃrūpaṃ āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne 'tṛptāśayaḥ / na ca bodhisattva evaṃrūpāṃ dānaparaṃparāṃ kṣaṇamātramapi hāpayati vicchinattyābodhimaṇḍaniṣadanāditi / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne vipulāśayaḥ / muditataraśca bodhisattvo (abhidh-s-bh 107) bhavati tānsattvāṃstathā dānenānugṛhṇan, na ca te sattvāstena dānenānugṛhyamāṇā iti / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne muditāśayaḥ / upakaratarāṃśca bodhisattvastān sattvānātmanaḥ samanupaśyati yeṣāṃ tathā dānenopakaroti nātmānam, teṣāmanuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatāmuṣā[dā]ya iti / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne upakarāśayaḥ / na ca bodhisattvaḥ sattveṣu tathā vipulamapi dānamayaṃ puṇyamabhisaṃskṛtya pratikāreṇa vārthī bhavati vipākena veti / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ / yadbodhisattvastathā vipulasyāpi dānaskandhasya vipākaṃ sattveṣvevābhinandati nātmanaḥ, sarvasattvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayatīti / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ /
tatra bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmatṛptāśayaḥ, yadbodhisattvo gaṅgānadīvālikāsameṣvātmabhāveṣu gaṅgānadīvālikāsamakalpāyuḥpramāṇeṣu sarvopakaraṇanirantaravighātī trisāhasramahāsāhasre lokadhātāvāgniparipūrṇe caturvidhamīryāpathaṃ kalpayannekaṃ śīlapāramitākṣaṇaṃ yāvatprajñāpāramitākṣaṇaṃ bhāvayet, etena paryāyeṇa yāvacchīlaskandho yāvatprajñāskandho yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate, śīlaskandhaṃ yāvatprajñāskandhaṃ bhāvayet, atṛpta evaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāmāśayo yāvatprajñāpāramitābhāvanā[yā]māśaya iti / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattva[sya] śīlapāramitābhāvanāyāmatṛptāśayo yāvatprajñāpāramitāyāṃ bhāvanāyām / yadbodhisattvastāṃ śīlapāramitābhāvanāparaṃparāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāparaṃparamā bodhimaṇḍaniṣadanānna bhraṃśayati na vicchinattīti / ya evaṃrūpa āśāyo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ vipulāśayaḥ / muditataraśca bodhisattvo bhavati tayā śīlapāramitābhāvanayā yāvatprajñāpāramitābhāvanayā sattvānanugṛhṇan, na tveva te sattvā anugṛhyamāṇā iti / ya evaṃrūpaāśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ muditāśayaḥ / upakaratarāṃśca sa bodhisattvastān sattvānātmanaḥ samanupaśyati yeṣāṃ tathā śīlapāramitābhāvanayā yāvatprajñāpāramitābhāvanayā upakarāti nātmānam, teṣāmanuttarāṃ samyaksaṃbodhyupastambhatāsu pādāyeti / ya evarūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmupakarāśayaḥ /
na ca bodhisattvastathā vipulamapi śīlapāramitāmayaṃ yāvatprajñāpāramitāmayaṃ puṇyamabhisaṃskṛtya tasya pratikāreṇa (abhidh-s-bh 108) vārthī bhavati vipākena veti / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitāyāṃ yāvatprajñāpāramitāyāṃ nirlepāśayaḥ / tatra yadbodhisattva evaṃ śīlapāramitābhāvanāmayasya yāvatprajñāpāramitābhāvanāmayasya puṇyaskandhasya vipākaṃ sattveṣvevābhinandati nātmanaḥ, sarvasattvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayatīti / ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitāyāṃ bhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ //
upāyasaṃniśritā pāramitābhāvanā trayākārā nirvikalpena jñānena trimaṇḍalapariśuddhipratyavekṣaṇatāmupādāya / tathāhi sa [u]pāyaḥ sarvamanaskārāṇāmabhiniṣpattaye //
vibhutvasaṃniśritā pāramitābhāvanā trayākārā kāyavibhutvataḥ, caryāvibhutvataḥ deśanāvibhutvaśca / tatra kāyavibhutvaṃ tāthāgatau dvau kāyau draṣṭavyau svābhāvikaḥ sāṃbhogikaśca / tatra caryāvibhutvaṃ nairmāṇikaḥ kāyo draṣṭavyo yena sarvākārāṃ sarvasattvānāṃ sahadhārmikacaryāṃ darśayati / deśanā vibhutvaṃ ṣaṭpāramitāsarvākāradeśanāyāmavyāghātataḥ //
prabhedato 'ṣṭādaśabhirupastambhaiḥ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ prabhedo veditavyaḥ / aṣṭādaśopastambhāḥ - kāyopastambhaḥ, cittopastambhaḥ, kuśalopastambhaḥ, sugatyupastambhaḥ, bodhyupastambhaḥ, karuṇopastambhaḥ, sattvāparityāgopastambhaḥ, hīnacittaparityāgopastambhaḥ / anutpattikadharmakṣāntyupastambhaḥ kuśalamūlaprayogopastambhaḥ, kuśalamūlasamudāgamopastambhaḥ, kuśalamūlākṣayatopastambhaḥ, aparikhedopastambhaḥ, sarvacintitārthasamṛddhayupastambhaḥ, gaṇaparikarṣaṇopastambhaḥ, bhūmipraveśopastambhaḥ, buddhadharmasamudānayanopastambhaḥ, buddhakṛtyānuṣṭhānopastambhaśca //
pratyekaṃ dānādīnāṃ traivighyāt tribhistribhirupastambhairyathākramaṃ saṃgraho veditavyaḥ / tatra trividhaṃ dānam - abhayadānaṃ dharmadānamāmiṣadānaṃ ca / trividhaṃ śīlam - saṃvaraśīlaṃ kuśaladharmasaṃgrāhakaṃ śīlaṃ sattvārthakriyāśīlaṃ ca / trividhā (abhidh-s-bh 109) kṣāntiḥ - apakāramarṣaṇakṣāntirduḥkhādhivāsanākṣāntirdharmanidhyānakṣāntiśca / trividhaṃ vīryam - saṃnāhavīryaṃ prayogavīryaṃ sattvārthakriyāvīryaṃ ca / trividhaṃ dhyānam - dṛṣṭadharmasukhāvihārāya dhyānamabhijñānirhārāya dhyānaṃ sattvārthakriyāyai ca dhyānam / trividhā prajñā - saṃvṛtyālaṃbanā paramārthālaṃbanā sattvārthālambanā ca //
tatrāmiṣadānaṃ kāyopastambhaḥ, annapānādyupakaraṇaiḥ pratigrāhakāśrayānugrahaṇāt / abhayadānaṃ cittopastambhaḥ daurmanasyaviśeṣā[pa]gamāya cetasa āśvāsāya saṃhārāt / ityevamanyadapi yojyam //
hīnacittaṃ punarbodhisattvasya saṃsāraduḥkhaparikheditayā śrāvakapratyekabuddhacittam, tatparityāgopastambho duḥkhādhivāsanakṣāntirveditavyā //
kuśalamūlākṣayatā sarvasattveṣu kriyārthādhikāritayā yāvatsāraṃ nirupadhiśeṣe 'pi nirvāṇadhātāvaparityāgaḥ, tadupastambhaḥ sattvārthakriyāyaṃ vīryaṃ veditavyam //
gaṇaparikarṣaṇaṃ karmaṃ adhigamaṃ niśritya vineyānāmasamāhitasya cittasya samādhānāya samāhitasya vā cittasya vimokṣāyāvavādānuśāsanopradānam, tadupastambhaḥ sattvārthakriyāyai dhyānam //
bhūmipraveśo yayā deśanayā dharmādhimuktipūrvikayāsaṃbhāraparipūryāpramuditāṃ bhūmiṃ praviśati, tadupastambhaḥ saṃvṛtisatyālaṃbanā prajñā //
śeṣaṃ suyojyatvānna yojitam //
punaḥ prabhedaḥ sapta dānāmi - mūladānaṃ gotrāvasthasya bodhisattvasya dānapāramitā, gotramātraṃ niśritya dānāt / ādhānadānaṃ cittotpādāvasthasya, praṇidhānasamādānaṃ niśritya dānāt / anugrahadānaṃ svaparārthapratyavasthasya / anavagrahadānaṃ tattvārthaparīkṣāvasthasya, dāyakādivikalpābhiniveśāvagrāhābhāvāt / niṣparigrahadānaṃ prabhāvāvasthasya, vinā vāhyenopakaraṇaparigraheṇa gaganagañjādisamādhibhirākāśe pāṇiṃ saṃcārya yatheṣṭaṃ ratnādivarṣaṇāt / pratyarhadānaṃ paripākāvasthasya, yathāvineyānurūpaṃ dānāt / mahādānaṃ paramabodhyavasthasya, niruttaratvāt / evaṃ yāvatprajñā yathāyogaṃ veditavyam //
saṃgrahaḥ dānādabhirbodhisattvabhūmisaṃgrahārthena, tatredamudāharaṇamātraṃ pāramitādibhiḥ / gotrasaṃgraho dānapāramitādigotraṃ liṅgato 'nugantavyam / cittotpādasaṃgraho viśiṣṭacittotpādasaṃ[gra]haṇāt / dvividho hi cittotpādaḥ - aviśiṣṭo viśiṣṭaśca / tatrāviśiṣṭo 'ho vatāhamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeyeti / viśiṣṭa evaṃ dānapāramitāṃ paripūrayeyaṃ yāvatprajñāpāramitāmiti / tadanena viśiṣṭena cittotpādena pāramitānāṃ saṃgraho veditavyaḥ, tāsāṃ kāraṇabhāvāt / svaparārthasaṃgraho yaddānenaiśvarya parigṛhaṇātyayaṃ svārthaḥ, yatpunaḥ parānupakaraṇopasaṃhāreṇānugṛhṇātyayaṃ svārthaḥ evamavaśiṣṭābhiḥ saṃgraho veditavyaḥ / paramārthasaṃgrahaḥ - dharmadhātumārabhya, tathatāyā dānādisāmānyalakṣa[ṇa]tvāt / jñānasaṃbhāramārabhya, sarvajñatābhājanatāpādanāt / jñānaparigrahamārabhya sarvajñatāpariniṣpādanāt / jñānānuparivartatāmārabhya, pañcānāṃ prajñāpāramitānuparivartanāt / jñānalakṣaṇamārabhya, prajñāpāramitāḥ samyagjñānasvabhāvatvāt / ityevaṃ tathatāsamyajjñānasvabhāvataḥ paramārtho dānādibhiḥ saṃgṛhīto veditavyaḥ / etenodāharaṇamātreṇa śeṣaḥ saṃgraho veditavyaḥ //
vipakṣo dānādīnāṃ yathākramaṃ mātsaryadauḥśīlye krodhakauśīdye vikṣepadauḥprajñe / api khalu yāvantaḥ kuśalā dharmāḥ pāramitābhiḥ saṃgṛhītāsteṣāṃ yo vipakṣo jñeyāvaraṇaṃ ca sa tāsāṃ vipakṣo veditavyaḥ //
anuśaṃsaḥ pañcavidhaphalādhikāreṇāprameyo veditavyaḥ / tadyathā yathāsvamāsāṃ vipakṣaprahāṇaṃ visaṃyogaphalam / dṛṣṭe dharme svaparānugrahaṇaṃ puruṣakāraphalam / āyatyāmuttarāttaraviśiṣṭattaratamotpattirniṣyandaphalam / mahābodhiradhipatiphalam / mahābhogatā sugatigamanamavarābhedasukhasaumanasya bahulatā sattvādhipapatyamavyābādhyātmabhāvatā maheśākhyatā ca yathākramaṃ dānādīnāṃ vipākaphalaṃ veditavyam //
anyonyaviniścayastrividhaḥ - prāyogikaḥ, prābhedikaḥ, prabhidyasāṃdarśikaśca //
tatra prāyogikaḥ dānaprayoge sarvāsāṃ vṛttirūpalabhyate / tadyathādhyātmikaṃ bāhyaṃ vastuparityajanataḥ dānaprayogaḥ / tatra yaḥ parityāgaḥ sa dānapāramitā / tatraiva yā maitracittasya paratravighātotpīḍāviheṭhasaṃvaraṇatā sā śīlapāramitā / tatraiva yoparodhavighātakhedamarṣaṇatā sā kṣāntipāramitā / tatraiva yā bhūyo bhūyaścittasyotsahanatā sā vīryapāramitā / tatraiva yā cittasyaikāgratā kuśalādbahiravisaraṇatā sā dhyānapāramitā / tatraiva yā yathāvaddhetu phalasugṛhītatā dṛṣṭyaparāmarṣaṇatā sā prajñāpāramitā / evaṃ yāvatprajñāpāramitāyāṃ yathāyogaṃ yojayitavyamubhayadānaṃ sarvajñajñānamiti kṛtvā //
tatra prābhedikaḥ svabhāvaprabhedena, anukāraprabhedena ca / tatra dānādīnāṃ svabhāvo yathākramaṃ visargaḥ saṃvaro marṣaṇābhyutsāhaścitasthitiḥ pravicayaśca / tatra dānādiprayogeṣu tadanyapāramitānāmanuvṛttiḥ pūrvavat / tatra dānādīnāmupayogaḥ samādāpanā varṇavāditā sumanojñatā ca / tatra dānādīnāṃ ropaṇā yā parasaṃtāne pratiṣṭhāpanā / tadatra dānapāramitāmiṣadānam, tadanyāḥ pañcābhayadānam, sarvāḥ saddharmadānaṃ parasaṃtāne ropaṇāt //
tatra prabhidyasāṃdarśika ekāvacārakādibhiḥ / tadyathā yā dānapāramitā śīlapāramitāpi sā, yā vā śīlapāramitā dānapāramitāpi sā, paścātpādakaḥ - yā yāvacchīlapāramitā dānapāramitāpi sā, syāddānapāramitā na śīlapāramitā śīlapāramitayāsaṃgṛhītā yā dānapāramitā / evaṃ yāvatyajñāpāramitayāsaṃgṛhītā dānapāramitā paścātpādakairyojayitavyā / yaddānaṃ sarvā sā pāramitā, yā dānapāramitā sarvaṃ taddānamiti catuṣkoṭikam / syāddānaṃ na pāramitā yanna mahobodhipariṇāmitam / syāt pāramitā na dānaṃ śīlādayo mahābodhipariṇāmitāḥ / syāddānaṃ ca pāramitā ca (abhidh-s-bh 112) bodhipariṇāmitāni dānādīni / syānna dānaṃ na pāramitā uktavinirmuktā dharmāḥ / evaṃ yāvatprajñāpāramitāmārabhya catuṣkoṭikaṃ pratyekaṃ yojayitavyam / yo dānaṃ samācarati sarvo 'sau dānapāramitānvayaṃ puṇyaṃ prasavatīti catuṣkoṭikam / prathamā koṭiḥ - mahābodhyapariṇāmitaṃ dānaṃ samācarati / dvitīyā koṭiḥ - dānapāramitāṃ yāṃ samādāpanavarṇabhāṣaṇasumanojñatābhiḥ / tṛtīyā koṭiḥ - mahābodhipariṇāmitena dānena / caturthī koṭiḥ - etānākārān sthāpayitvā / evaṃ yāvatprajñāpāramitāmārabhya pratyekaṃ catuṣkoṭikaṃ yojayitavyam //
viśeṣato vaipulye audāryagāmbhīryadeśanā tatphalasya sarvajñatvasya paramodāragambhīratvātphalānurūpyeṇa hetunirdeśo draṣṭavyaḥ //
ekatyānāṃ tadanadhimokṣe trāsaḥ bodhisattvagotravaikalyaṃ prakṛtyā hīnacittatayā gāmbhīryaudāryadeśanāṃ nādhimoktuṃ śaknuvanti / satyapi tadgotratve mahābodhimārabhya praṇidhānādīnāṃ kuśalamūlādīnāmanavaropaṇāt, satyapi tadavaropaṇe mahāyānapratikṣepakasattvaparigṛhītatvāditi / adhimucyamānānāmapyekatyānāmaniryāṇaṃ nītārtha sūtrama[na]nviṣya svayaṃ dṛṣṭiparāmarṣasthāyitayā yathārutamarthābhiniveśāta / tadyathā sarvadharmaniḥsvabhāvatāvacanāt sarvalakṣaṇena sarvabhāvāpavādinaḥ / evamanye 'pi yathārutārthābhiniveśino mahāyāne na niryāntotiveditavyaṃ nānābhiprāyabhāṣitatvāt mahāyānasyeti / idaṃ ca saṃdhāyoktaṃ bhagavatā mahādharmādarśe dharmaparyāye - bodhisattvasya yathārutamayoniśo dharmān vicinvato 'ṣṭāviṃśatirasaddṛṣṭaya utpadyante //
aṣṭāviṃśatirasaddṛṣṭayaḥ katamāḥ / nimittadṛṣṭiryāvadabhimānadṛṣṭiśca / tatra nisvabhāvāḥ sarvadharmā anutpannā ityevamādikaṃ mahāyāne rutamupalabhya tadabhisaṃdhyakuśalāḥ yathārutamevāsyārthamadhimucyamānā abhāva evāyaṃ bhagavatā deśitaḥ sarvadharmāṇāmanutpāda evetyabhāvādinimittamabhiniviśante saiṣāṃ bhavati nimittadṛṣṭiḥ / ta evamabhāvādinimittamabhiniviśamānāstrīnsvabhāvānavadante parikalpitaṃ svabhāvaṃ paratantraṃ pariniṣpannaṃ ca / tatrāyaṃ parikalpitaḥ svabhāvo yadrūpamiti vā yāvannirvāṇāmiti vābhilāpaprajñaptimātrabhabhūto niḥśarīrārtho yadbālā rūpādilakṣaṇaṃ samāropattaḥ parikalpayanti / tatrāyaṃ paratantraḥ svabhāvā yattadevābhūtaparikalpamātram / tatrāyaṃ pariniṣpannaḥ svabhāvo yatsarvadharmāṇāṃ tattvaṃ (abhidh-s-bh 113) tathatā / tadapavādākārāstisro dṛṣṭayo bhavanti - prajñaptyapavādadṛṣṭiḥ parikalpāpavādadṛṣṭistattvāpavādadṛṣṭiśca / ta evaṃ sarvathā sarvadharmānapavadamānāstasyā apavādadṛṣṭeḥ pratiṣṭhāpanārthaṃ kāṃcideva yuktiṃ parigṛhṇanti, ye 'pi nītārthāḥ sūtrāntā nirabhilāpadharmatādyotakāstānapi sarvān svadṛṣṭayānulomyena pariṇāmayanti / te eva dve dṛṣṭo bhavataḥ parigrahadṛṣṭiḥ pariṇatidṛṣṭiśca / te punarevaṃdṛṣṭayo bhavanti - ya etāmīdṛśīṃ dṛṣṭiṃ niśritya kuśalamakuśalaṃ vā samācarati sa niravadya eva bhavati nirdoṣaḥ sarvamevāsya tatkalyāṇatāṃ yāti, pūrvopacitāccāvaraṇātsa niḥsaratotyevameṣāṃ dve dṛṣṭī anavadyatādṛṣṭirniḥsaraṇadṛṣṭiśca /
te caivaṃ svadṛṣṭāvabhiniviṣṭāstad dṛṣṭiviparyayeṇa skandhādidharmavyavasthāpakaṃ śrāvakapiṭakamavajānanti, ye ca tāmapavādadṛṣṭimanadhimuktāḥ śrāvakayānīyāstān pradviṣanti / te ete dve dṛṣṭī bhavato 'vajñādṛṣṭiḥ prakopadṛṣṭiśca / svadṛṣṭyanusāreṇa caite yathāvacchūnyatānimittāpraṇihitāni vyavasthāpayamānā atallakṣaṇe tallakṣaṇasaṃjñino viparītameṣāṃ lakṣaṇaṃ vyavasthāpayanti, evaṃcittāśca bhavanti - yasyāmīdṛśyāṃ dharmatāyāmavatarantyavatārayanti vā sarve te 'prameyaṃ puṇyaṃ prasavantītyevamete dṛṣṭī viparītadṛṣṭiḥ prasavadṛṣṭiśca / yadā punaste tāṃ dṛṣṭimārabhya paraṃranuyujyante tadā na kiṃcitsvayamicchantyabhyupagantum, chalajātibhyāṃ ca parānanuyuñjante / te ete anabhyupagamadṛṣṭiḥ kusṛtidṛṣṭiśca / te caivamabhimānino bhavanti - ya evaṃ pratipadyante [te] samyagbuddhān bhagavataḥ pūjayanti satkurvantītyeṣāṃ satkāradṛṣṭiḥ / aviparītadharmatākuśalaiśca tatā dṛṣṭervivecyamānāḥ sūpapannayā prasiddhayā yuktayā pratyāyamānā api tāṃ dṛṣṭiṃ na kathaṃcit parityajanti, etadeva tathyaṃ mithyānyadityeṣā dṛḍhamūḍhatādṛṣṭiḥ / etāsāṃ ca yathānirdiṣṭānāṃ dṛṣṭīnāṃ yadvāsanādauṣṭhulyaṃ sā mūladṛṣṭiḥ / eta eva ca saptadaśadṛṣṭayo doṣodbhāvanāmukhenāvaśiṣṭābhiḥ dṛṣṭibhiḥ punarnidiśyante / tadyathā dṛṣṭāvadṛṣṭadṛṣṭi nimittadṛṣṭirityucyate, abhāvādinimittābhiniveśina eva sataḥ sarvanimittānabhiniveśasajñitvāt / prajñaptyapavādadṛṣṭiḥ parikalpāpavādadṛṣṭistattvāpavādadṛṣṭiśca prayoganirākaraṇadṛṣṭiḥ, sarvāpavādino vyāyāmaniḥ sāmarthyasaṃjñitvāt /
parigrahadṛṣṭiḥ pariṇatidṛṣṭiścānairyāṇikadṛṣṭiḥ, (abhidh-s-bh 114) anupāyaprayuktasya tatphalānavāpteḥ / anavadyatādṛṣṭiniḥsaraṇadṛṣṭiścāvaraṇopacayadṛṣṭiḥ, mithyāpratipadyamānasyāvaraṇakṣayāsaṃbhavāt / avajñādṛṣṭiḥ prakopadṛṣṭiścāpuṇyaprasavadṛṣṭiḥ, saddharmasabrahmacārivipratipattimukhena mahākṣatisamāsādanāt / viparītadṛṣṭiḥ prasavadṛṣṭiśca vaiphalyadṛṣṭiḥ, [a]samyagdharmatāvyavasthāpanagrahaṇagrāhaṇairviśeṣā nadhigamāt, anabhyupagamadṛṣṭiḥ kusṛtidṛṣṭiśca nigrāhyadṛṣṭiḥ, [a]nyāyena vādaṃ kurvato jayāsaṃbhavāt / satkāradṛṣṭirabhyākhyānadṛṣṭiḥ, atadākhyāyini tatsamārāpaṇāt / dṛḍhamūḍhatādṛṣṭirakathyadṛṣṭiḥ, mithyābhiniveśinā saha sāṃ kathyapratiṣedhānnirathakatāmupādāya / mūladṛṣṭirmahādṛṣṭiḥ, tata āyatyāṃ puṣṭatarasarvadṛṣṭigatapratāpanāt / sarvā etāḥ saptaviṃśatidṛṣṭayo 'bhimānadṛṣṭiḥ, abhūtābhimānasamutthitatvāt / ata evānantaraṃ tatraiva sūtra uktamitīmāḥ saptadaśa samānāḥ daśa bhavanti, daśa samānāḥ saptadaśa bhavanti, saptaviṃśatiḥ samānā ekā bhavati, ekā samānā saptaviṃśatirbhavantīti //
niḥsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ yasmātsvayameṣāṃ bhāvo nāsti, pratyayāṃstvapekṣya bhāvo na pratiṣidhyate / yena vā svabhāvenaite pūrvamabhūvanna tena svena bhāvena bhūyaḥ śakyamebhirbhavitumiti niḥsvabhāvāḥ / prāptābhraṣṭalakṣaṇānāmapi pratyutpannānāṃ sve bhāve 'vasthānābhāvānniḥsvabhāvāḥ / yādṛśo vādṛṣṭasatyairdharmāṇāṃ svabhāvo lakṣaṇamabhilāpaprapañcavāsanāmukhena gṛhyate tena bālagrāhānurūpeṇa svabhāvena vi[ra]hitatvānniḥ svabhāvāḥ //
api khalu sarvadharmā ucyante trayaḥ svabhāvāḥ / tatra parikalpitasya svalakṣaṇameva nāstyataḥ svalakṣaṇaniḥsvabhāvatayā niḥsvabhāvaḥ / paratantrasya svayamutpattirnāsti pratyayāpekṣaṇādato nāsya svena bhāvena bhāva ityutpattiniḥ svabhāvatayā niḥsvabhāvaḥ / pariniṣpanno viśuddhyālaṃbanatvāt paratantraparikalpitalakṣaṇābhāvasvabhāvatvācca paramārthaścaiṣa niḥsvabhāvatāprabhāvitaśceti paramārthaniḥsvabhāvatayā niḥsvabhāvaḥ / ityevaṃ ca kṛtvā niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā draṣṭavyāḥ, na tu sarvathālakṣaṇābhāvamadhikṛtyeti //
api khalu mahāyāne tathāgatasya sarve 'bhiprāyāḥ saṃkṣepeṇa catvāro bhavanti / tadyathā samatābhiprāyo yadāha - ahameva tasmin samaye vipaśyī (abhidh-s-bh 115) samyaksaṃbuddho 'bhūvamiti, avaśiṣṭadharmakāyatvāt / kālāntarābhiprāyoyadāha - ye sukhāvatyāṃ lokadhātau praṇidhānaṃ kariṣyanti te tatropa patsyanta iti, vimalacandraprabhavasya ca nāmadheyagrahaṇamātreṇa niyato bhavatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāviti, kālāntareṇetyabhiprāyaḥ / arthāntarābhiprāyo yadāha - niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā anutpannā ityevamādi, ayathārutārthatvāt / pudgalāśayābhiprāyo yattadeva kuśalamūlaṃ kasyacitpraśaṃsanti kasyacidvigarha te 'lpamātrasaṃtuṣṭasya / tathā rāgacaritasya buddhakṣetravibhūti darśayati, mānacaritasya keṣāṃcideva buddhānāmadhikāṃ saṃpattiṃ varṇayanti / kaukṛtyenāvṛtasya ye buddhabodhisattveṣvapakāramapi kariṣyanti te sarve svargopagā bhaviṣyantītyāha / aniyatagotrasya mahāśrāvakā[n] buddhatve vyākaroti, ekaṃ ca yānaṃ na dvitīyamastīti deśayati śrāvakatvāśayatyājanārtham //
punaḥ sarve 'bhisaṃghayo 'bhisamasya catvāro bhavantya vatāraṇābhisaṃdhyādayaḥ / tatra avatāraṇābhisaṃdhiḥ śrāvakeṣu draṣṭavyaḥ, śāsanā vatāraṇārthamanutrāsāya rūpādyastitvadeśanāt / lakṣaṇābhisaṃdhistriṣu parikalpitādisvabhāveṣu draṣṭavyaḥ, niḥsvabhāvānutpannādisarvadharmadeśanāt / pratipakṣābhisaṃdhiḥ doṣāṇāṃ vinaye draṣṭavyo yathāṣṭāvaraṇapratipakṣatāgrayānasaṃbhāṣā / aṣṭāvaraṇāni buddhadharmāvajñeti vistaraḥ / tadudāharaṇāni ca yathāyogaṃ caturabhiprāryānirdeśāni draṣṭavyāni / pariṇāmanābhisaṃdhirabhidhānagāmbhīrye draṣṭavyaḥ, yadāha -
asāre sārama[ta]yo viparyāse ca susthitāḥ / kleśena ca susaṃkliṣṭā labhante bodhimuttamām // iti /
atrāyamabhisaṃdhiḥ - avikṣepe yeṣāṃ sārabuddhiḥ pradhānabuddhiḥ, vikṣepo hi visāraścetasaḥ viparyāse ca susthitāḥ iti nityasukhaśucyātmaviparyayeṇānityādike viparyāse ca susthitā aparihāṇitaḥ kleśena ca susaṃkliṣṭāḥ iti dīrghaduṣkara vyāyāmaśrameṇātyartha parikliṣṭāḥ //
vaipulye dharmasamādhikuśalabodhisattvanirdeśaḥ śamathānuśaṃsaṃ vipaśyanānuśaṃsaṃ tadubhayānuśaṃsaṃ cādhikṛtya veditavyaḥ / tatra śamathānuśaṃso dvividhaḥ / kṣaṇe kṣaṇe prakarṣagāminyā prasrabdhyā nirantaramāśrayaspharaṇāt pratikṣaṇaṃ sarvadauṣṭhulyāśraya drāvaṇam, aviśeṣeṇa sarvadeśanādharme karasatādhimokṣasamādhānādvividhaskandhādyarthākārasaṃjñāvigatāyāḥ sūtrādidharmārāmarateḥ (abhidh-s-bh 116) pratilambhaśca / vipaśyanānuśaṃso 'pi dvividhaḥ / yathāpravicittadharmanirantarāsaṃpramoṣātpratismṛtimātramukhenāparicchinnākāro 'pramāṇaḥ sūtrādidharmeṣu prajñāvabhāsaḥ, āśrayaparivṛttipūrvarūpabhūtānāṃ cāvikalpitānāmanabhisaṃskṛtānāṃ nimittānāṃ samudācāraśca / tadubhayānuśaṃso dharmakāyasya jñeyāvaraṇa prahāṇāśrayaparivṛttisaṃgṛhītasya paripūraye daśamyāṃ bhūmau pariniṣpattaye vā tāthāgatyāṃ bhūmāvuttarāduttaratara niṣyandavāsanādhānayogena hetuparigraha iti //
tadetatpañcavidhāyā bhāvanāyāḥ phalaṃ pañcavidhaṃ nirvartata iti saṃdarśitam / pañcavidhā bhāvanā katamā / prasrabdhinimittabhāvanāsaṃbhinnabhāvanānimittabhāvanānābhogabhāvanā parinirvṛtinimittabhāvanā ca //
kena kāraṇena tulye dharmakāyaniṣyandatve vaipulyadharmo dhūpamālyādibhiḥ pūjyo na tathā śrāvakayānadharmaḥ / vaipulyadharmasya sarvasattvahitasukhādhiṣṭhānatāmupādāya mahārthatayā niruttarāprameyapuṇyaprasavāyatanatvāt //
prāptiviniścayo 'dhigantṛpudgalavyavasthānato 'dhigamavyavasthānataśca draṣṭavyaḥ //
asatyapi pudgaladravye pudgalavyavasthānaṃ caturbhiḥ kāraṇaiḥ / tadyathā sukhasaṃvyavahārārtham, rūpādīnāṃ bahūnāṃ bahudhābhinnalakṣaṇasaṃjñānāmekayā sāmudāyikyā sattvaprajñaptyākṛcchreṇa ehi yāhi ityevamādisaṃvyavaharaṇāt / lokānuvṛttyartham, na hi loke dharmamātrasaṃjñābhiḥ sarvaḥ saṃvyavahāro nirūḍhaḥ kiṃtarhi prāyeṇa sattvasaṃjñayā / tasmāllokena saha saṃvyavaharadbhirāryairavaśyaṃ so 'nuvartitavya iti / anutrāsārtham, pratītyasamutpādadharmatāyāma kovidāḥ sahasāditaḥ sarvathā sattvābhāvaṃ śrutvottrasyeyuriti / ātmanaḥ pareṣāṃ ca doṣavattvaguṇavattvodbhāvanārthaṃ ca, itarathā hi sattvaprajñaptimantareṇa saṃkleśavyavadānalakṣaṇamātradeśanāyāṃ satyāmamuṣmin saṃtāne 'mī doṣāḥ prahīṇā amī vā guṇā utpannā iti na śakyate vijñātumiti //
pudgalavyavasthānaṃ punaścaritādiprabhedena saptavidham //
tatra rāgādicaritastīvrāyatarāgaḥ, hīne 'pi rañjanīye vastunyadhimātrarāgotpādādutpannasya ca ciramanubandhāt / ityevaṃ yāvadvitarkacarito yathāsvaṃ vastuni yojayitavyaḥ / samabhāgacaritaḥprakṛti[stha]ḥ saṃkleśaḥ autkaṭayamāndyavivarjitasamāvasthe kleśa ityarthaḥ, yathāvastvanurūpaṃ kleśasamudācārāt / mandarajaskaḥ prakṛtisthaḥ tanutarakleśaḥ, prakṛtisthebhya uktalakṣaṇebhyastanutarāḥ kleśā asya, so 'yaṃ prakṛtisthaḥ, utkaṭe 'pi vastuni pūrvapratipakṣābhyāsavaśena prakṛtyā mṛdukleśasamudācārāditi //
śrāvakayāniko gotrendriyapraṇidhānāśayālaṃbanapratipattiphalaprabhedairnidiṣṭo veditavyaḥ / prakṛtyā mṛdvindriyatvaṃ punarasya pratyekabuddhabodhisattvendriyā pekṣayā, itarathā hi dharmānusāryādayastīkṣṇendriyā ityetadvirudhyeta / (abhidh-s-bh 118) tatrānutpāditapūrvanirvedhabhāgīyo 'prāptapūrvakaphalaśca khaḍgaviṣāṇakalpo bhavatyeka vihārī, tadanyaḥ pratyekajino vargacārī draṣṭavyaḥ / vyākaraṇaṃ ca pratyalabhata ityaṣṭābhyāṃ bhūmāvanutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhata ityarthaḥ //
asaṃbhṛtasaṃbhārādayo mokṣabhāgīyānāṃ ca mṛdumadhyādhi mātratayā nirvedhabhāgīyotpādanaṃ satyābhisamayaṃ ca pratiniyatāniyatatajjanmakālikatvādyathākramaṃ veditavyāḥ / tatra satyādhipateye dharme 'dhimuktiprasādalakṣaṇāni mokṣabhāgīyāni, tatraiva dharmanidhyānakṣāntilakṣaṇāni nirvedhabhāgīyāni, śraddhāpradhānatvātprajñāpradhānatvācca yathākramam / laukikā gradharmaprakṛtyaiva kṣaṇika ityaprāvandhika ityarthaḥ / no tu vāsanāparihāṇita iti nirvāṇādhikārikasya kuśalamūlasyotpāditapūrvasyāpunarutpādyatvāt //
mṛdu mokṣabhāgī yamadhikṛtyoktaṃ bhagavatā -
samyagdṛṣṭiradhimātraṃ laukikī yasya vidyate / api jātisahasrāṇi nāsau gacchati durgatim // iti //
api khalu caturvidhaṃ mokṣabhāgīyam - ādhikārikamādhimokṣikamādhikāmikamābhigāmikaṃ ca / kuśaladharmacchandamupādāya yāvanmokṣārthaṃ kriyate tadādhikārikam / tatpratisaṃyuktadeśanādhimokṣasahagataṃ yattadādhimokṣikam / prītiprasādasahagatamokṣālaṃbanamanaskārabahulaṃ yattadādhikāmikam / nirvedhabhāyīyotpāda niyataṃ tatraiva janmani yattadābhigāmikam //
nirvedhamāgīyaṃ ṣaḍvidham - ānulomikaṃ prākarṣikaṃ prātivedhikamanyapāriṇāmikamaikajanmikamekāsanikaṃ ca / tatra yatsatyālambanakāramādito mṛdukaṃ kuśalamūlamutpadyate tadānulomikam / yanmadhyaṃ tatprākarṣikam, tataḥ tatprakṛṣṭataratvāt / yadadhimātraṃ satyaprativedhāya tatraiva janmani saṃvartate tatprātivedhikam / tatpunaryadaniyatagotrāṇāṃ bodhiviśeṣāya (abhidh-s-bh 119) pariṇāmyate tacca pratyekabuddhānāmanācāryakābhisaṃbodhāya janmāntare pariṇamati tadanyapāriṇāmikam / yattatraiva janmani satyaprativedhāya saṃvartate tadaikajanmikam / yattatraivāsane tadekāsanikamiti //
kāyasākṣī vimokṣalābhyanāgāmī, aṣṭau vimokṣān kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharaṇāt / aṣṭau vimokṣā rūpī rūpāṇi paśyatītyevamādayaḥ paścānnirdekṣyante / prajñāvimuktaḥ prajñāvipakṣakleśāvaraṇamātrāśeṣaprahāṇāt / ubhayato bhāgavimuktaḥ sarvakleśasamāpattyāvaraṇābhyāṃ yo vimuktaḥ / srotāpattiphalapratipannaka ekāsanikaṃ nirvedhabhāgīyamārabhya yāvadādyaṃ phalaṃ na prāpnoti //
kaḥ punardarśanamārgāvasāne ādyaṃ phalaṃ prāpnoti / yaḥ pradeśavairāgyeṇāpi kāmebhyo 'vītarāgaḥ samyaktvaṃ niyāmamavakrāmati / yastu pūrvaṃ laukikena mārgeṇa kāmāvacarān bhāvanāprahātavyān ṣaṭprakārān prahāya yatra yo vītarāgo bhavan paścātsamyaktvaṃ niyāmamavakrāmati sa ṣoḍaśe cittakṣaṇe sakṛdāgāmyeva bhavati / navāpi prakārān prahāya kāmavītarāgo bhavan yo niyāmamavakrāmati so 'nāgāmyeva bhavati //
sarvadarśanaprahātavyaprahāṇe 'pi trayāṇāmeva saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotāpannavacanam, eṣāṃ mokṣaprāptibibandhanatvena prādhānyāt / tathāhi satkāyadṛṣṭayā pañcopādānaskandhānātmata ātmīyataścābhiniveśyālayārāmatayā duḥkhānnoccalati / uccalito 'pi kathaṃcinmokṣaṃ prati śīlavrataparāmarśena vicikitsayā cāsanmārgābhiniveśātsanmārgasaṃśayanācca mithyā niryāti samyaktvamaniryāti // punaḥ satkāyadṛṣṭayā jñeye vipratipadyate, duḥkhamātra [ā]tmātmīyalakṣaṇa samāropaṇāt / śīlavrataparāmarśena dṛṣṭau, tayā śuddhipratyayanāt / vicikitsayā pratipakṣe, ratnatrayāniścayanāditi //
sakṛdā[gā]miphalapratipannakaḥ darśanamārgādūrdhvaṃ kāmāvacarasya yāvanmadhyamadhyasya kleśaprakārasya prahāṇamārge yaḥ pudgalaḥ / sakṛdāgāmī madhyamṛdoḥ kleśaprakārasya prahāṇa mārga parisamāptau yaḥ pudgalaḥ / anāgāmiphalapratipannakaḥ sakṛdāgāmiphalādūrdhvaṃ kāmāvacarāṇāṃ mṛdvadhimātramṛdumadhyayoḥ (abhidh-s-bh 120) kleśaprakārayoḥ prahāṇamārge yaḥ pudgalaḥ / anāgāmī navamasya mṛdumṛdoḥ kleśaprakārasya prahāṇāya mārgaparisamāptau yaḥ pudgalaḥ //
sarvakāmāvacarabhāvanāprahātavyaprahāṇe 'pi pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇādanāgāmivacanaṃ sūtre eṣāṃ gatidhātvavarakāraṇatvena prādhānyāt / gatyavaraṃ punaḥ narakatiryakpretagatayaḥ / dhātvavaraṃ kāmadhātuḥ / tatra satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsābhiḥ gatya varāsamatikrāntatvātkāraṇatvam / kāmacchandavyāpādābhyāṃ dhātvavarāsamatikramāditi //
traidhātukasarvakleśaprahāṇe 'pi pañcānāmūrdhvabhāgīyānāṃ prahāṇādarhadvacanam, ūrdhvopādānāparityāgakāraṇatvena prādhānyam / tatra rūpārūpyarāgābhyāṃ kāmadhātau ūrdhvopādānaṃ rūpārūpyadhātūpapattirityarthaḥ / auddhatyamānāvidyābhirurdhvāparityāgaḥ, tṛṣṇāmānavicikitsottaradhyāyitvena satra saṃkleśāditi //
kulaṃ kulaḥ kulaḥ srotāpanna eva sakṛdāgāmiphalapratipannako deveṣu vā manuṣyeṣu vā niyamena dvau bhavau saṃsṛtya parinirvāti / ekavīcikaḥ sakṛdāgāmyevānāgāmiphalapratipannako deveṣvevaikaṃ bhavaṃ saṃsṛtyaṃ parinirvāti / ekā vīcirantaraṃ janmāvakāśo 'sya so 'yamekavīcikaḥ / antarāparinirvāyī yena kleśāvedhenopapattideśaṃ gatvā pratisandadhyāttatparikṣaye sati yenānuśayamātreṇa maraṇādūrdhva skandhānabhinirvartayan tadavaśeṣe satyantarābhavamabhinirvartya pūrvābhyastamārgasaṃmukhībhāvādeva sa viśiṣṭānuśayaprahāṇe parinirvāti / sa punarupapattideśaṃ pratyanuccalitoccalitamātradūragabhāvasthatayā trividho veditavyaḥ satpuruṣagatisūtrānusāreṇa / anabhisaṃskāreṇa yo mārgaṃ saṃmukhīkṛtyeti pūrvaṃ svabhyastatvātsvarasavāhitayāprayatne[ne]tyarthaḥ / viparyayādabhisaṃskāraparinirvāyī / ūrdhvasrotā dvividhaḥ - akaniṣṭhago bhavāgragaśca / tatra akaniṣṭhaga āsvādanābahulatayotpannotpannamṛdvādidhyānaprakārāsvādanāt brahmakāyikānārabhya nirantaraṃ (abhidh-s-bh 121) sarveṣu sthānāntareṣu sakṛtsakṛdupapadyamāno yāvadakaniṣṭhānpraviśya parinirvāti / bhavāgragaścaturthasya dhyānasyāvyavakīrṇabhāvitvāt kevalaṃ śuddhāvāsān parihṛtya tathaiva yāvadbhavāgraṃ gatvā parinirvāti / vyavakīrṇabhāvitasya caturthasya dhyānasya mṛdvādipañcaprakārabhāvitatvādyathākramaṃ pañcasu śuddhāvāseṣūpapattirveditavyā / cetayitvācetayitveti svayamātmānamupakramamāṇo 'nu[pa]kramamāṇo vetyarthaḥ / dṛṣṭadharmasukhavihārātparihāṇameti laukikebhyo dhyānebhya ityarthaḥ / indriyottāpanaṃ punaradhimātratānayanaṃ tīkṣṇakaraṇamityarthaḥ / ata evākopyadharmā bhavyaścendriyāṇyuttāpayitumiti noktam, prakṛtyā tīkṣṇendriyatvāt //
kāmāvacararūpāvacara eva bodhisattvo nārūpyāvacaraḥ, prabhāvaprāptasya sattvaparipācanānāyatanatāmupādāya tatrānupapattitaḥ / ārūpyadhātuvyavakarṣitena dhyāneneti paryudastārūpyopapattikena samādhinetyarthaḥ / dhyānasukhaviharatyaparihīṇa eva dhyānebhyaḥ, dhyānavyāvartanakuśalatvāt / sattvaparipācanārthaṃ kāmadhātāvapi bodhisattva upapadyata iti veditavyam //
sarvāṃ bodhisattvacaryāmiti tuṣitabhavanavāsamupādāya yāvanmāraparājayam / buddhacaryāṃ ca darśayatītyabhisaṃbodhimupādāya yāvanmahāparinirvāṇam //
adhimukticārī bodhisattvagotre vyavasthita ādito mahābodhiprasthānamupādāya yāvatpramuditāṃ bhūmiṃ na praviśati, pratyātmaṃ lokottarābhigamābhāvāt / adhyāśayacāro daśasu bhūmiṣu, lokottareṇādhigamena viśuddhāśayatvāt / nimittacārī ṣaṭsu bhūmiṣu, anicchato 'pi nimittavyavakiraṇāt / animittacārī saptamyām, yatnaṃ kurvato yāvadicchaṃ nimittāsamudācārāt / anabhisaṃskāracārī śeṣāsu bhūmiṣu, vaipākikanirvikalpajñānapratilambhāditi //
sakṛnnairyāṇikaḥ sakṛttraidhātukāvacarānkleśān prajahāti / prakāraśa ityadhimātrādhimātrānkāmarūpārūpyāvacarānbhāvanāprahātavyānanuśayān prajahāti, evaṃ yāvan mṛdumṛdūn darśanaprahātavyān na tu laukikamārgavadbhūmiprakārabhedena pṛthakpṛthagityarthaḥ / tatredaṃ jñāpakaṃ yathoktamaṃgulyagrasūtre - "yatkiṃcidrūpaṃ yāvadvijñānamatītānāgatapratyutpannamiti vistareṇa yāvaddūre yadvāntike tatsarvamekadhyamasaṃkṣipyaikaṃ (abhidh-s-bh 122) bhāgaṃ karotyekaṃ piṇḍamekaṃ puñjamekaṃ rāśiṃ karotyekaṃ kṛtvātaḥ pratisaṃśikṣate sarvametadanityaṃ sarvaṃ duḥkhamiti vistaraḥ / dvayorevādyantayoḥ phalayoḥ prajñāpyate / tayostraidhātukasarvadarśanabhāvanāprahātavyāśeṣaprahāṇaprabhāvitatvādyathākramam / madhyayostu na prajñāpyate, tayordṛṣṭasatyasya kāmavacarāṇāmeva bhāvanāprahātavyānāṃ sāvaśeṣaniravaśeṣaprahāṇaprabhāvitatvāt / sakṛnnairyāṇikaṃ cādhikṛtya vibhaṅgasūtre srotāpannānantaramarhadvyavasthānaṃ veditavyam / sa dṛṣṭe dharme yadyājñāṃ tārāgayati sarvato niḥśeṣamavītarāgatvātpraṇidhānavaśena kāmadhātāvupapadyate kṣipraparinirvāṇārtham //
abhisamayavyavasthānaṃ daśavidham / tatra dharmābhisamayaḥ satyādhipateyeṣu sūtrādiṣu dharmeṣu paratoghoṣamadhipatiṃ kṛtvā dhimātrasyādhimuktiprasādasya paścimamokṣabhāgīyasaṃgṛhītasya pratilambhaḥ / tathāhi tadadhimuktiprasādapratilambhāttāni satyāni dharmābhisamayenābhisamitānītyucyante / arthābhisamayasteṣveva dharmeṣu yoniśomanaskāramadhipatikṛtvādhimātrāyāḥ satyeṣu dharmanidhyānakṣānte[:] paścimanirvedhabhāgīya saṃgṛhī[tā]yāḥ pratilambhaḥ / sā punardharmanidhyānakṣāntistrividhena yoniśomanaskāreṇa prabhāvitā adhimātramṛdunā tajjanmakāleṣūṣmagateṣu, adhimātramadhyena mūrdhvasu kṣāntiṣu ca, adhimātrādhimātreṇa laukikeṣvagradharmeṣviti / tattvābhisamayo darśanamārgaḥ / tatra punaḥ satyavyavasthāpanānyabhisamayāntikāni saṃvṛtijñānāni pratilambhato lokottarajñānādhipatyena tadabījapoṣaṇānna tu sammukhīkaroti ṣoḍaśānāṃ darśanamārgacittakṣaṇānāṃ nirantaratvena laukikacittānavakāśāt / pṛṣṭhābhisamayo darśanamārgādūrdhvasarvabhāvanāmārgo laukiko lokottaro vā / ratnābhisamayaḥ samyaksaṃbuddho vata bhagavān, svākhyāto 'sya dharmavinayaḥ, supratipannaḥ śrāvakasaṃgha ityevamavetya niścityāryaśrāvakasya buddhādiṣu prasādaḥ / asamudācārābhisamayo yasyākaraṇasaṃvarasyāyaṃkāntaśīla saṃgṛhītasya lābhāttadvipakṣanarakādyasamudācāraṃ pratyevaṃ niścayaḥ pravarttate kṣoṇā me narakāḥ ityevamādiḥ so 'samudācārābhisamayaḥ / niṣṭhābhisamayaḥ sarvadauṣṭhulyānāṃ pratiprasrabdhirityevamādiryathā mārgasatye niṣṭhāmārgo nirdiṣṭaḥ / eta eva saptābhisamayāḥ śrāvakāṇāṃ paratoghoṣamāgamya pratilambhataḥ śrāvakābhisamaya ityucyate / paratoghoṣamanāgamya pratilambhataḥ pratyeka[buddha]bhisamaya iti / bodhisattvābhisamaya eṣu saptasvabhisamayeṣu bodhisattvasya yā samudāgamakṣāntiḥ śrāvakapratyekabuddhavinayopāyakauśalyārthaṃ (abhidh-s-bh 123) no tu sākṣātkriyā sattvāpekṣayā hīnayānāniryāṇāt / api khalu tatprathamato bodhisattvasya bhūmipraveśābhisamaya ityucyate //
etaṃ cābhisamaya niśrityocyate - śrāvakābhisamayādbodhisattvābhisamasya kaḥ prativiśeṣaḥ ālaṃbanaviśeṣato vaipulyālaṃbanatvāt / upastambhaviśeṣataḥ paripūrṇamahākalpāsakhyeyamahāpuṇyajñānasaṃbhāraparipūraṇāt / prativedhaviśeṣataḥ pudgaladharmanairātmyādhipateyadharmaprayogavedhato lokottareṇa jñānena tadubhayaprativedhāt abhyupagamaviśeṣataḥ svātmasamatayā sarvasattvābhyupagamāt / niryāṇaviśeṣato daśabhirbhūmibhirniryāṇāt / parigrahaviśeṣato 'pratiṣṭhitanirvāṇaparigrahaṇāt / pratiṣṭhāparivāraviśeṣato buddhakṣatrapariśīdhanādvineyajanopagrahaṇācca / abhijanmaviśeṣataḥ pitṛvaṃśasaṃdhārakaurasaputralakṣaṇatvāt / janmaviśeṣataḥ pariṣanmaṇḍaleṣūpapannaḥ / phalaviśeṣaśca punaḥ [āśraya]parivṛttiviśeṣataḥ kliṣṭākliṣṭasarvaprakāradauṣṭhulyaprahāṇātsarvaniruttaraguṇāśrayatvenāśrayaparivartanāt / guṇasamṛddhiviśeṣato balavaṃśāradyāveṇikabuddhadharmādyaparimitaguṇaniṣpatteḥ / pañcākāraviśeṣato viśuddhyādiviśeṣāt / tatra viśuddhiviśeṣaḥ savāsanakleśaprahāṇāt / pariśuddhiviśeṣo buddhakṣetrapariśodhanāt / kāyaviśeṣo dharmakāyapariniṣpādanāt / bhogaviśeṣaḥ sadā bodhisattveḥ saha parṣanmaṇḍaleṣu vicitradharmasaṃbhogāt / kamaviśeṣo yathārhaṃ nirmāṇeḥ samantādanantāparyanteṣu lokadhātuṣu buddhakṛtyānuṣṭhānāditi / kāyatrayaviśeṣataḥ svabhāvikasāmbhāgikanairmāṇikāyapariniṣpattilābhāt / nirvāṇaviśeṣato nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau sarvasattvahitāya sarvaguṇāsamucchedāt /
miśropamiśrajñānaśaktilābhaviśeṣataḥ suviśuddhadharmadhātvekarasatayā tadāśritāsu sarvākāravarajñatāsu pratyekaṃ sarvabuddhānāṃ sāmarthyāt / āvaraṇaviśuddhiviśeṣataḥ sarvakleśajñeyāvaraṇaprahāṇāt / miśropamiśrakarmakriyāviśeṣata ekaikasattvavinayanaṃ prati sarvabuddhādhipatyāt / abhisaṃbodhinirvāṇasaṃdarśanopāyaviśeṣato daśasu dikṣu yathāyogaṃ sarvalokadhātuṣu yāvadaparāntaṃ punaḥpunarbuddhotpādādi saṃdarśanena sarvavineyajanaparipācanavimocanāt / pañcākāraparitrāṇaviśeṣataśca (abhidh-s-bh 124) veditavya upadravādiparitrāṇāt / tatra upadravaparitrāṇaṃ nagarapraveśādibhi randhādīnāṃ cakṣurādipratilambhāt / anupāyaparitrāṇaṃ laukika samyagdṛṣṭipratilambhena sarvakudṛṣṭivivecanāt / apāyaparitrāṇaṃ darśanamārgotpādanena durgatisamatikramaṇāt satkāyaparitrāṇamarhattvasākṣātkaraṇena traidhātukavi mokṣāṇāt / yānaparitrāṇaṃ bodhisattvānāṃ hīnayānavicchandanāditi //
vaiśaṃṣikaguṇā āryaśrāvakairbhāvanāmārge vābhinirhriyante 'śaikṣamārge vetyata eṣāṃ pṛṣṭhaniṣṭhābhisamayābhyāṃ saṃgraho veditavyaḥ / te punarmaitryādayo yathāsūtrāntareṣu nirdiṣṭāḥ śrāvakayāne mahāyāne ca tathaiva veditavyāḥ / teṣāṃ cāya samāsena pañcabhirākārairyathāyogaṃ lakṣaṇanirdeśo veditavyaḥ - niśrayata ālaṃbanata ākārataḥ svabhāvataḥ sahāyataśca //
tatra tāvat maitryā dhyānaṃ niśrayaḥ, sattvā ālaṃbanam, sukhena saṃprayujyerannityākāraḥ, samādhiḥ prajñā ca svabhāvaḥ śamathavipaśyanāsaṃgṛhītatvātsarvaguṇānām, cittacaitasikāḥ sahāyā ityevaṃ karuṇādiṣu yathāyogaṃ yojayitavyam / upekṣayā sukhādiṣu sattveṣvanunayādyabhyupekṣaṇamaho vata saṃkleśādvimucyerannityayamākāro veditavyaḥ / sa ca hitāśayavihāra ityucyate //
aṣṭau vimokṣāḥ / rūpī rūpāṇi paśyatyayaṃ prathamo vimokṣa iti vistaraḥ / tatra kathaṃ rūpītyucyate / svātmanyā rūpyasamāpattisaṃniśrayeṇa rūpasaṃjñāyā abhibhāvanādrūpasaṃjñāsaṃniveśanādvā draṣṭavyāni rūpasaṃjñāsaṃmukhī karaṇādityarthaḥ / kathaṃ rūpāṇi paśyatītyucyate / suvarṇadurvarṇādīni rūpāṇyadhimucyadarśanāt / kathaṃ vimokṣa ityucyate / vimucyate 'nena nirmāṇāvaraṇāditi kṛtvā / adhyātmamarūpasaṃjñārūpyasamāpattisaṃniśrayeṇa draṣṭari svātmani rūpasaṃjñāvibhāvanādarūpasaṃjñāsaṃniveśanādvādraṣṭari nāmasaṃjñāsaṃmukhīkaraṇādityarthaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharata, śubhāśubheṣu rūpeṣvanyonyāpekṣāsaṃjñāmanyonyānugamasaṃjñāṃ ca niśrityā[nyo]nyaikarasasaṃjñālābhāt / (abhidh-s-bh 125) tathāhi śubhāni rūpāṇyapekṣya tadanyeṣvaśubhānīti bhavatyaśubhāni vāpekṣya śubhānīti nānapekṣyaikajātīyānāmeva darśane śubhāśubhatābuddhyabhāvāt / tathāhi śubheṣvapyaśūbhatānugatāśubheṣvapi śubhatā, śubhasaṃmatasyāpi tvaṅmātrasya keśādiṣaṭtriśadaśucidravyāntarabhāvādityevamanyonyaṃ sarvarūpāṇi miśrayitvā śubhataikarasākārayā saṃjñayā vimucyate / tasyaivaṃ rūpādivimokṣavibhutvalābhinaḥ śubhāśubhanirmāṇāvaraṇaṃ ca prahīyate tatra ca saṃkleśotpattyāvaraṇam / kaḥ punarnirmāṇe saṃkleśaḥ / śubharūpanirmāṇe ābhogaḥ, aśubharūpanirmāṇe prātikūlyamiti / ākāśānantyāyatanādīni catvāryāryaśrāvakasya yānyanāśravānukūlāni śuddhāni tāni vimokṣakākhyāṃ labhante, tadāsvādanavimokṣaṇāt / ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāsteṣvasaktiḥ pariśuddhiḥ /
tasyā āvaraṇamārūpyāsvādanamiti / saṃjñāvedayitanirodhasya niśrayo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam, ālaṃbanākārasahāyā na santi cittacaitasikānāmabhāvāt / svabhāvastasya cittacaitasikānāṃ nirodhaḥ / sa ca mokṣānusadṛśo vihāraḥ, lokottareṇa mārgeṇa parivṛtyāśrayasyāryaśrāvakasya punaścitacaitasikānāmapyapravṛttyavasthāyāḥ paramaśāntatvāt kliṣṭamano 'samudācārācca / ete cāṣṭau vimokṣā vihārā ityucyante, ebhirāryāṇāṃ viharaṇāt / tatrāpi bahulamābhyāṃ vimokṣābhyāṃ viharanti, tṛtīyenāṣṭamena ca pradhānatvāt / ata eva cānayoḥ kāyena sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharatīti vacanaṃ nānyeṣu rūpyarūpivimokṣāvaraṇāśeṣaprahāṇādyathākramam / tayoḥ saṃpūrṇāśrayaparivṛttisākṣātkaraṇamupādāyetyaparaḥ paryāyaḥ //
aṣṭāvabhibhvāyatanāni tatra adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni hīnapraṇī tāni, tāni khalu (abhidh-s-bh 126) rūpāṇyabhibhūya jānātyabhibhūya paśyati tathā ca saṃjñī bhavati / idaṃ prathamamabhibhvāyatanam / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇi suvarṇadurvarṇāni vistareṇa yāvattayā ca saṃjñī bhavati / idaṃ dvitīyamabhibhvāyatanam / ityete dve abhibhvāyatane rūpī rūpāṇi paśyatītyetasmādvimokṣādabhinirhriyete / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni vistareṇa yāvattathāsaṃjñī ca bhavati / idaṃ tṛtīyamabhibhvāyatanam / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇi yathā tathāsaṃjñī ca bhavati / idaṃ caturthamabhibhvāyatanam / ityete dve abhibhvāyatane adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatītyeta smādvimokṣādabhinirhriyete / evaṃ kṛtvā dvābhyāṃ vimokṣābhyāṃ catvāryabhibhvāyatanāni veditavyāni / adhyātma[ma]rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni / tadyathā umakāpuṣpaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastraṃ nīlaṃ nīlavarṇa nīlanidarśanaṃ nīlanirbhāsamevamevādhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni yāvannīlanirbhāsāni tāni khalu rūpāṇyabhibhūya jānātyābhibhūya paśyati tathāsaṃjñī ca bhavati / idaṃ pañcamamabhibhvāyatanam / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati pītāni yāvatpītanirbhāsāni / tadyathā karṇikārapuṣpaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastraṃ pītaṃ pītavarṇamiti vistaraḥ / idaṃ ṣaṣṭhamabhibhvāyatanam /
adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati lohitāni yāvallohitanirbhāsāni / tadyathā bandhujīvakapuṣpaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyaṃ vastraṃ lohitaṃ lohita[varṇa]miti vistaraḥ / idaṃ saptamamabhibhvāyatanam / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyavadātānyavadātavarṇānyavadātanidarśanānyavadātanirbhāsāni / tadyathā uṣasi tārakāyā varṇaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastramavadātamavadātavarṇamavadātanidarśanamavadātanirbhāsamevamevādhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatya vadātānyavadātavarṇānyavadātanidarśanānyavadātanirbhāsāni tāni khalu rūpāṇyabhibhūya jānātyabhibhūya paśyati tathāsaṃjñī ca bhavati / idamaṣṭamamabhibhvāyatanam / etāni catvāri śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatītyetasmādvimokṣādabhinirhriyate //
tatra vimokṣairālaṃbanamadhimucyate parīttādikam, abhibhvāyatanaistvabhibhavati, tadantardhānādyatheṣṭaṃ vā karaṇādvaśavartamānatāmupādāya / tatra parīttāni rūpāṇi sattvasaṃkhyātānyalpapramāṇatvāt / adhimātrāṇyasattvasaṃkhyātāni gṛhavimānaparvatādīni (abhidh-s-bh 127) mahāpramāṇatvāt / suvarṇadurvarṇāni śubhāśubhavarṇasaṃgṛhītāni / hīnapraṇītāni mānuṣyakadivyāni yathākramam / tāni khalu rūpāṇyabhibhūyeti vaśe vartayitvā / jānātīti śamathamārgeṇa / paśyatīti vipaśyanāmārgeṇa / tathāsaṃjñī ca bhavatītyabhibhūte nābhibhūte vā tannirabhimānasaṃjñitāmupādāya / nīlānītyuddeśapadam / nīlavarṇāni sahajāṃ nīlatāmupādāya / nīlanidarśanāni saṃyoganīlatāmupādāya / nīlanirbhāsāni tadubhayoḥ prabhānirmokṣabhāsvaratāmupādāya / yathā nīlānyevaṃ pītalohitāvadātāni vistareṇa veditavyāni / dṛṣṭāntadvayaṃ caikaikasmin sahajasāṃyogikavarṇodbhāvanatāmupādāya / aparaḥ paryāyastadyathā nīlamiti puṣpavastrayoḥ samānamuddeśapadam / nīlavarṇamiti puṣpamevādhikṛtya, tasya sāṃyogikanīlatvasaṃbhavāt / nīlanirbhāsamityucyate puṣpavastre adhikṛtya, dvayorapi bhāsvaratvasaṃbhavāt / ityevaṃ kṛtvā dṛṣṭānte 'pi tadyathomakāpuṣpaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastraṃ nīlaṃ nīlavarṇamityevamādinirdeśa upapanno bhavati / evaṃ pītādikaṃ yojayitavyam / śiṣṭaṃ yathādhimokṣeṣu / kiṃ śiṣṭam / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatītyevamādi / tatpunaryathā rūpī rūpāṇi paśyatītyevamādi nirdeśānusāreṇa draṣṭavyam //
evamabhibhvāyatanairālaṃbanaṃ vaśe vartayitvā kṛtsnāyatanaiḥ kṛtsnaṃ spharati samantānantā paryantaṃ vistārayatītyarthaḥ / tāni punaḥ kṛtsnāyatanāni daśa bhavanti / tadyathā pṛthivīkṛtsnamapkṛtsnaṃ tejaḥkṛtsnaṃ vāyukṛtsnaṃ pītakṛtsnaṃ lohitakṛtsnamavadātakṛtsnamākāśānantyāyatanakṛtsnaṃ vijñānānantyāyatanakṛtsnaṃ ca / kṛtsnāyataneṣu pṛthivyādīni yadi na vyavasthāpyeran tenāśrayamahābhūtairvinā tadupādāyarūpaṃ nīlādiakaṃ spharituṃ na śakyeta / tasyāśrayasya rūpasya spharaṇasamṛddhimupādāyaiṣāṃ kṛtsneṣu vyavasthānaṃ veditavyam / śeṣaṃ yathāsaṃbhavaṃ vimokṣavadākāśānantyāyatanakṛtsnādi //
tatra vimokṣairārambhaḥ, abhibhvāyataneḥ prayogaḥ, kṛtsnāyatanaiḥ pariniṣpattirvimokṣāṇāṃ veditavyāḥ //
araṇā vihārī yeṣāṃ sattvānāmābhāsaṃ gantukāmo bhavati teṣāmātmani (abhidh-s-bh 128) kleśasamudācāramadhikṛtyānāgatavṛttāntaṃ vihāragata eva praṇidhijñāna balenāvalokya tathā tatsamīpamupasaṃkrāmati na vā yathā te tatrānunayapratidherṣyāmātsaryādikaṃ kleśopakleśasaraṇaṃ notpādayanti / ata idamucyate 'raṇā dhyānaṃ niśritya kleśotpattyanurakṣāvihārasamṛddhāviti vistaraḥ /
praṇidhijñānaṃ tallābhī yadyadeva traiyadhvikādikajñeyavṛttāntaṃ jñātukāmobhavati, tatra tatra mānasaṃ praṇidhāyedaṃ jānīyāmiti dhyānaṃ samāpadyate, tato vyutthitasya tatpraṇidhānaṃ samṛdhyati, tajjñeyaṃ jānātītyarthaḥ //
dharmapratisaṃvit paryāyeṣu, tadyathāvidyādīnārabhyājñānamadarśanamanabhisamaya ityevamādiṣvavyāghātasamṛddhau yaḥ samādhiriti vistaraḥ / arthapratisaṃvitsvasāmānyalakṣaṇe dharmāṇām, arthāntarādyabhiprāye cāvyāghātasamṛddhāviti vistaraḥ / niruktipratisaṃvijjanapadabhāṣāyāmiti prativiṣayaṃ yathāsvamanyonyasaṃjñāntarānuvyavahāre, dharmanirvacane ceti tadyathā lujyate pralujyate tasmāllokaḥ, rūpyate tasmādrūpa ityevamādike / pratibhānapratisaṃviddharmaprabhedeṣviti dravyasantaḥ prajñaptisantaḥ saṃvṛtisantaḥ paramārthasanta ityevamādiṣu //
ṛddhayabhijñā vicitraddhivikuvitasamṛddhāviti tadyathā eko bhūtvā bahudhā bhavatītyevamādau / vicitrāṇāṃ śabdānāmanuśravasamṛddhāviti divyamānuṣyakādīnām / parasattveṣu cittacaritapraveśasamṛddhāviti sarāgādicittapracārayathābhūtajñānasamṛddhāvityarthaḥ / pūrvāntacaryāyā anusmaraṇasamṛddhāvityatītaṃ janmaparaṃparāmārabhya nāmajātigotrādiprakāravṛttāyā ityarthaḥ / cyutyutpādābhijñā divyena cakṣuṣā sattvānāṃ cyavamānānāmupapadyamānānāṃ suvarṇānāṃ durvarṇānāṃ sugatimapi gacchatāṃ durgatimapyaparāntamārabhya cyutyupapādasaṃdarśanasamṛddhau samādhyādayaḥ / āsravakṣayajñāna samṛddhāviti yenopāyenāsravāḥ parikṣoyante, yaścaiṣāṃ parikṣayastajjñānaniṣpattinimittamityarthaḥ //
lakṣaṇānuvyañjanāni yatsamādhiprajñādhipatyena buddhā bhagavanto dvātriṃśatā lakṣaṇairaśītyānuvyañjanaiḥ vibhrājamānaṃ rūpakāyaṃ saṃdarśayanti vineyānām / (abhidh-s-bh 129) tatsvabhāvāni tāni teṣāṃ veditavyāni, dharmakāyaprabhāvitatvādbuddhānāṃ bhagavatāmiti / bodhisattvānāṃ tu tathāsaṃdarśanasamarthānāṃ samādhiprajñāsvabhāvāni / tadanyeṣāṃ parṣanmaṇḍaleṣūpapannānāṃ tatsamutthitavipākasvabhāvāni veditavyāni //
catasraḥ sarvakārāḥ pariśuddhayo buddhānāṃ bhagavatāṃ mahābhijñāprāptānāṃ ca bodhisattvānām / tatra yathākāmamāśrayasyopādānasthānaparityāgānāṃ samṛddhāviti yatrecchati tatropapattigrahaṇataḥ, tasyāṃ copapattāvāyuḥsaṃskārānadhiṣṭhāya yāvadicchamavasthānataḥ, yadecchati tadāyuḥsaṃskārotsarjanataśca yathākramam / yathākāmamālaṃbanamadhikṛtya nirmāṇapariṇāmanajñānānāṃ samṛddhāvityapūrvarūpādinirmāṇataḥ, pūrvotpannānāṃ rūpādīnāṃ suvarṇāditvena pariṇāmataḥ, sarvaprakārāvagamanataśca yathākramam / yathākāmaṃ samādhimukhavaśavartisamṛddhāviti pratikṣaṇaṃ yatheṣṭamaparimitasamādhyantarasamāpattaye / yathākāmaṃ dhāraṇīmukhasaṃdhāraṇasamṛddhāviti dvācatvāriṃśato 'kṣarāṇāmanyatamākṣaramanasikāre tadādisarvadharmaparyāyābhilapanasāmarthyapratilambhāyetyarthaḥ //
daśa balāni - sthānāsthānajñānabalaṃ karmasvakajñānabalaṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalamindriyaparāparajñānabalaṃ nānādhimuktijñānabalaṃ nānādhātujñānabalaṃ sarvatragāminīpratipajjñānabalaṃ pūrvanivāsānusmṛtijñānabalaṃ cyutyupapādajñānabalamāsravakṣayajñānabalaṃ ca / tatra sthānāsthānajñānabalaṃ dhyānaṃ niśritya sarvaprakārahetvahetujñānāsaṃgāpratihatasaṃmukhībhāve samādhyādayaḥ / evaṃ karmasvakajñānabalādiṣu sarvākārakarmasvakatājñānāsaṃgāpratihatasaṃmukhībhāva iti yojayitavyam //
catvāri vaiśāradyāni - samyaksaṃbuddhasya vata me sata ime te dharmā anabhisaṃbuddhā ityatra māṃ kaścicchramaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā sahadharmeṇa codayedvā smārayedvā nimittamapi na samanupaśyāmyetacca nimitta[ma]samanupaśyan kṣemaprāptaśca vaiśāradyaprāptaścodāramārṣabhaṃ sthānaṃ prajānāmi, brahmacaryaṃ pravartayāmi, pariṣadi samyak siṃhanādaṃ nadāmi / kṣīṇāsravasya vata me sata ime āsravā aparikṣīṇā iti / ye vā punarme śrāvakā[ṇā]mantarāyikā dharmā ākhyātāḥ tān pratiṣevamānasya nālamantarāyāteti (abhidh-s-bh 130) yo vā punarme śrāvakāṇāṃ niryāṇāya mārga ākhyāta āryonairyāṇiko nairvedhikaḥ sa vata na samyaṅniryāti tatkarasya samyagduḥ[kha]kṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai ityatra māṃ kaścit śramaṇo vā brāhmaṇo vā yāvatsiṃhanādaṃ nadāmīti vistareṇaikaikasmin vaktavyam / tānyetāni vaiśāradyāni svārthaṃ parārthaṃ cārabhya veditavyāni / tatra dvividhaḥ svārthaḥ - jñānaviśeṣaḥ prahāṇaviśeṣaśca / dvividhaḥ parārthaḥ - vipakṣadharmavivarjanaṃ pratipakṣadharmaniṣevaṇaṃ ca / tatrābhisaṃbodhivaiśāradyaṃ jñānātmakaṃ svārthamevārabhya sarvākāraṃ mayā saprabhedaparyantaṃ jñeyamabhisaṃbuddhamityetasyāḥ pratijñāyāḥ samyaṅniranuyojyatvena sarvasmin loke pratiṣṭhāpanasamṛddhau yaḥ samādhiriti pūrvavat / evaṃ śeṣāṇyapi vaiśāradyāni yojayitavyāni / sarvākārāḥ punarāsravāḥ savāsanāḥ kleśā draṣṭavyāḥ / sarvākārā antarāyikā dharmāḥ sarve sāṃkleśikāḥ vipakṣadharmā draṣṭavyāḥ / sarvākāro nairyāṇiko mārgaḥ prayogamārgamārabhya yāvanniṣṭhāmārgo draṣṭavyaḥ //
trīṇyāveṇikāni smṛtyupasthānāni / iha śāstā śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayatyanukampakaḥ kāruṇiko 'rthakāmo hitaiṣī karuṇāyamānaḥ - idaṃ vo bhikṣavo hitāya idaṃ sukhāya idaṃ hitasukhāyeti / tasya te śrāvakāḥ śuśrūṣante śrotramavadadhatyājñācittamupasthāpayanti pratipadyante dharmasyānudharmam / tatra tathāgatasya na nāndī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvamupekṣakastatra tathāgato viharati smṛtaḥ saṃprajānan / idaṃ prathamāveṇikaṃ smṛtyupasthānam / yadāryaḥ sevate yadāryaḥ sevamāno 'rhati gaṇamanuśāsitum / punaraparaṃ śāstā śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayati yāvadidaṃ hitasukhāya / tasya te śrāvakā na śuśrūṣante yāvanna pratipadyante dharmasyānudharmam / tatra tathāgatasya nāghāto bhavati nākṣāntirnāpratyayo na cetaso 'nabhirāddhirupekṣakastatreti vistaraḥ / idaṃ dvitīyam / tṛtīye 'yaṃ viśeṣaḥ - asyaike śrāvakāḥ śuśrūṣante yāvatpratipadyante dharmasyānudharmameke na śuśrūṣante yāvanna pratipadyante dharmasyānudharmam / tatra tathāgatasya na nāndo bhavati yāvaccetaso nābhirāddhiriti / etā[ni] trīṇi smṛtyupasthānāni (abhidh-s-bh 131) śāsturgaṇaparikarṣaṇe yathākramaṃ sarvākārānunayapratighatadubhayasaṃkleśavāsanāyā asamudācārasamṛddhau samādhyādayaḥ //
trīṇyarakṣāṇi / pariśuddhakāyasamudācārastathāgataḥ / nāsti tathāgatasyāpariśuddhakāyasamudācāratā yāṃ tathāgataḥ praticchādayitavyāṃ manyeta kaccinme pare vi[jā]nīyuriti / evaṃ vāṅmanaḥsamudācārate veditavye / ebhirnirvaktavyatayā nirāśaṅkatvātsvayaṃ śāstuvineyajanaparikarṣaṇamārabhya yatheṣṭaṃ nigṛhya prasajyāvavādānuśāsanīprayogaḥ samṛddhayatīti veditavyam //
asaṃmoṣadharmatā sarvavineyakāryamārabhya yathāvatkṛtasya bhāṣitasya cābhilapanasamṛddhau samādhyādayaḥ //
vāsanāsamudghātaḥ sarvajñasya sataḥ kleśajñeyāvaraṇaśeṣasūcakānāṃ kāyavākceṣṭitānāmasamudācārasamṛddhau samādhyādayaḥ //
mahākaruṇā traidhātukāvacareṣu sarvasattveṣu nirantarasarvaprakāraduḥkhālaṃbana karuṇāvihārasamṛddhau samādhyādayaḥ //
aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāstadyathā nāsti tathāgatasya skhalitam, nāsti ravitam, nāsti muṣitā smṛtiḥ, nāstyasamāhitaṃ cittam, nāsti nānātvasaṃjñā, nāstya pratisaṃkhyāyopekṣā, nāsti chandaparihāṇiḥ, nāsti vīryaparihāṇiḥ, nāsti smṛtiparihāṇiḥ, nāsti samādhiparihāṇiḥ, nāsti prajñārihāṇiḥ, nāsti vimuktiparihāṇiḥ, sarvaṃ tathāgatasya kāyakarma jñānapūrvagamaṃ jñānānuparivarti, sarvaṃ vākkarma jñānapūrvagamaṃ jñānānuparivarti, sarvaṃ manaskarma jñānapūrvagamaṃ jñānānuparivarti, atīte 'dhvanyasaṅgamapratihataṃ jñānam, anāgate 'dhvanyasaṅgamapratihataṃ jñānam, pratyutpanne 'dhvanyasaṅgamapratihataṃ jñānamiti //
eṣāṃ punarvyavasthānam, tadyathā arhan bhikṣuḥ kṣīṇāsravaḥ grāmaṃ piṇḍāya carannekadā caṇḍena hastinā sārgha samāgacchati / yathā caṇḍena hastinevaṃ caṇḍanāśvena, (abhidh-s-bh 132) caṇḍayā gavā, caṇḍena kukkureṇa / gahanaṃ vā kaṇṭakabāṭaṃ vā mṛdnāti / alagardaṃ vā padābhyāṃ samākrāmati / tadrūpaṃ vāgāraṃ praviśati yatrainaṃ mātṛgrāmo 'yogavihitenopanimantrayati / araṇye vā punamārgaṃ hitvā kumārgeṇa gacchati / corairvā taskarairvā sārdhaṃ samāgacchati siṃhairvyāghrairvāparavṛkairvā ityevaṃbhāgīyaṃ skhalitamarhatastathāgatasya sarveṇa sarva nāsti / punarayamarhannekadāraṇye pravaṇe 'nvāhiṇḍanmārgādapanaśya śūnyāgāraṃ praviśya śabdamudīrayati, ghoṣamanuśrāvayati, mahārutaṃ ravati / vāsanādoṣaṃ vāgamya kliṣṭaṃ mahāhāsaṃ hasati, dantavidarśakaṃ saṃcagdhitamupadarśayati / ityevaṃbhāgīyamarhato ravitaṃ tathāgatasya sarveṇa sarvaṃ nāsti / nāsti tathāgatasya muṣitā smṛtirakliṣṭacirakṛtacirabhāṣitānusmaraṇatāmuṣādāya / punaraparamarhan samāpannaḥ samāhito bhavati vyutthito 'samāhitaḥ / tathāgatasya tu sarvāvasthaṃ nāstyasamāhitaṃ cittam / punaraparamarhannekāntenopadhā ca pratikramaṇasaṃjñī bhavati nirupadhike ca nirvāṇe śāntasaṃjñī / tathāgatasya upadhau nirvāṇe ca nānātvasaṃjñā nāsti, paramopekṣāvihāritāmupādāya / punaraparamarhannapratisaṃkhyāya sattvārthakriyāmadhyupekṣate / tathāgatasya tviyamevaṃbhāgīyāpratisaṃkhyāyopekṣā nāsti /
punaraparamarhan jñeyāvaraṇaviśuddhimārabhyāprāptaparihāṇyā chandenāpi parihīyate vīrye ṇāpismṛtyā samādhinā prajñayā vimuktyā vimuktijñānadarśanenāpi parihīyate / itīyaṃ saptākārā parihāṇistathāgatasya nāsti / punaraparamarhannekadā kuśale kāyakarmaṇi pravartate, ekadāvyākṛte / yathā kāyakarmaṇyevaṃ vākkarmaṇi manaskarmaṇi ca / tathāgatasya trayāṇāmapi karmaṇāṃ jñānapūrvagamatvājjñānānuparivartitvācca nāstyavyākṛtaṃ karma tatra jñānasamutthāpanatāmupādāya jñānapūrvagamam / jñānasahacaratāmupādāya jñānānuparivarti / punaraparamarhan traiyadhvikaṃ jñeyavastu na cābhogamātrātpratipadyate yenāsya saktaṃ jñānadarśanaṃ bhavati / na ca sarvaṃ pratipadyate yenāsya pratihataṃ jñānadarśanaṃ bhavati / tathāgatastraiyadhvikamābhogamātrāt sarvaṃ vastu pratipadyate / tasmādete aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā ityucyante / tatraiṣāmādyāḥ ṣaṭ asādhāraṇakāyavāṅmanaskarmapariśuddhisamṛddhau samādhyādayaḥ / (abhidh-s-bh 133) tatra nāsti skhalitamityayaṃ kāyakarmapariśuddhimārabhya / nāsti ravitamityayaṃ vākkarmaparaśuddhimārabhya / tatra nāsti muṣitasmṛtiḥ nāstyasamānitaṃ cittaṃ nāsti nānātvasaṃjñā nāstyapratisaṃkhyāyopekṣetyetaccatuṣṭayaṃ manaskarmapariśuddhimadhikṛtya veditavyam / nāsti chandaparihāṇiryāvannāsti vimuktijñānadarśanaparihāṇiriti sāśrayāṇāṃ saphalānāṃ tathāgatendriyāṇāmaprāptyaparihāṇisamṛddhau samādhyādayaḥ / tatrāśrayaśchandaḥ / phalaṃ vimuktirvimuktijñānadarśanaṃ ca / indriyāṇi vīryādīni veditavyāni /
sarvaṃ kāyakarma vākkarma manaskarma jñānapūrvagamaṃ jñānānuvartītyete trayo 'sādhāraṇakarmacārasamṛddhau samādhyādayaḥ / atīte 'dhvanyasaṅgamapratihataṃ jñānaṃ yāvatpratyutpanne 'dhvanītyete trayo 'sādhāraṇajñānavihārasamṛddhau samādhyādayaḥ //
skandhadhātvāyataneṣu sarvākārajñatāsamṛddhāviti skandhādīnāṃ svabhāvaviśeṣalakṣaṇaprabhedaparyantajñānaniṣpattāvityarthaḥ //
teṣāṃ punarabhinirhāro niśrayato 'bhinirhārakapudgalato 'bhinirhāropāyataśca paridīpitaḥ / abhinirhāropāyaḥ punaryathāvyavasthānaṃ manaskārabahulīkāratā yathādeśanaṃ samāhitasya cittasya punaḥpunastatra dhāraṇamityarthaḥ / tadyathāpramāṇānyabhinirhartukāmo maṃtrīsahagatena cittenāvaireṇāsapatnenetyevamādikāṃ deśanāṃ dhyānasaṃniśrayeṇa bhāvayan manasikurvan bahulīkaroti, evamabhijñādīnabhi nirhartukāma eko bhūtvā bahudhā bhavatītyevamādikaṃ vyavasthānaṃ manasikurvan bahulīkarotīti yojayitavyam //
ta ete 'pramāṇādayo guṇā dviprakārāḥ / svakāritrapratyupasthānāśca yairāryo yathāyogaṃ vipakṣaprahāṇādikaṃ karma karoti, vaihārikāśca yaiḥ paramapraśāntanirvikalpajñānasaṃgṛhītairanālaṃbanāpramāṇādibhirdṛṣṭe dharme sukhaṃ viharati //
tatrāpramāṇaivipakṣaṃ prajahātīti yathākramaṃ vyāpādaṃ vihiṃsāmaratimanunayapratighau ca / etāni ca catvāryapramāṇānyanukampetyucyate, ebhiḥ sattvārthaṃ pratyanuguṇaṃ pravartanāt / atastairviharamāṇaḥ sarvasattveṣvanukampāvihāritayā puṇyasaṃbhāraṃ paripūrayati / ata eva sattvaparipāke ca na parikhidyate, sarvasattvānukampitvena svātmanirapekṣatvāt //
vimokṣeṣu dvābhyāṃ vimokṣābhyāṃ nirmāṇakarmābhinirharati / tṛtīyena śubhe nirmāṇe na saṃkliśyate / catubhirāryavimokṣaiḥ śānteṣu mokṣeṣu na sajjate / praścimena paramapraśāntenāryavihāreṇa viharati / tathā tathādhimokṣārthaśca vimokṣo veditavyaḥ //
abhibhvāyatanādīnāṃ karma pūrvavat tannirdeśānusāreṇaiva yojayitavyam //
araṇāyā ādeyavacano bhavati, paracittānurakṣaṇapradhānatayā yathānurūpaṃ vacanāt //
praṇidhijñānena bahumataśca bhavati lokasya, sarvaṃ jānātīti gauravitatvāt //
pratisaṃvidbhirdeśanayā sattvacittāni saṃtoṣayati, bahuvicitraiḥ prakāraiḥ saṃśayacchedanāt //
ṛddhidivyaśrotraparacittajñānapūrvenivāsacyutyupapādāsravakṣayābhijñābhiryathākramaṃ kāyakarmādinā śāsane āvarjayati / divyaśrotrābhijñayā sarvarutaprakārābhyupapattito vākkarmaṇāvarjanaṃ veditavyam //
āśrayapariśuddhayā yathākāmamāśrayasyopādānasthānaparityāgānadhikṛtya saṃcintya bhavopapattiparigrahaṇādīni trīṇi veditavyāni / ālaṃbanapariśuddhayā dharmavaśavartī bhavati, cittapariśuddhayā samādhivaśavartī, jñānapariśuddhyā saddharmaṃ dhārayati //
baleṣu dvābhyāṃ balābhyāmabhyudayamārga deśayati śeṣairniḥśreyasamārgame tāvacca buddhānāṃ bhagavatāṃ karaṇīyam / tatra sthānāsthānajñānabalena bhagavannirhetuko 'bhyudayaḥ prakṛtīśvarādihetuko vetyevamahetuviṣamahetuvādaṃ pratikṣipati / karmasvakatājñānabalena svayamakṛtamapi karmāgacchatītyevamakṛtābhyāgamavādaṃ pratikṣipati, yataḥ samyagaviparītaṃ sugatimārga deśayati / dhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalena sattvānāṃ cittacaritāni cetaḥ pracarānanupraviśati / indriyaparāparajñānabalena deśanābhājanatāṃ śraddhādīndriyaparipākamanupraviśati / nānādhimuktijñānabalenāśayaṃ hīnapraṇītādhimuktikatāmanupraviśati / nānādhātujñānabalenānuśayasamudghātanaśakyakleśatāmanupraviśati / sarvatragāminīpratipajjñānabalenālaṃbanaṃ śrāvakayānaṃ mahāyānaṃ vā deśanādharmasaṃgṛhītadharmamanupraviśati / (abhidh-s-bh 135) pūrvenivāsānusmṛtijñānabalena saṃbhāraṃ pūrvajanmasamudāyagatamāryamārgahetumanupraviśati // cyutyupapādajñānabalena bhavyatā māyatyāmanupraviśati / āsravakṣayajñānabalena niḥsaraṇaṃ ca sarvasmāttraidhātukādanupraviśati yato yathāvanmokṣamārga deśayati //
balatvaṃ punareṣāmebhiḥ skandhakleśadevaputramaraṇamāranigrahaṇaviśeṣāt / viśeṣaḥ punarjñeyāvaraṇaprahāṇe 'pyanantarāyakṛtatvāt, sthānāsthāne yāvadāsravakṣaya iti sarvatra praśnaṃ pṛṣṭasya praśnavyākaraṇavyāghātācca //
vaiśāradyaiḥ pariṣadi samyagātmanaḥ śāstṛtvamātmaparahitapratipannatvaṃ vyavasthāpayati / codakāṃścābhisaṃbodhau yāvanmārge tīrthyān sahadharmeṇa nigṛhṇāti //
smṛtyupasthānairasaṃkliṣṭo gaṇaṃ parikarṣati, śūśrūṣamāṇādiṣvanunayādisaṃkleśābhāvāt //
arakṣyairnirantaraṃ gaṇamavavadati samanuśāsti, svadoṣāvirbhāvanā śaṃkayānurakṣyābhāvāt //
asaṃmoṣadharmatayā buddhakṛtyaṃ na hāpayati, upasthite sattvārthakṛtye pramādena kṣaṇamapyalaṃghanāt //
vāsanāsamudghātena niḥkleśaḥ kleśapratirūpāṃ ceṣṭāṃ na darśayati yathārhan bhikṣuḥ skhalitādikaṃ darśayati //
mahākaruṇayā ṣaṭkṛtvā rātriṃdivasena lokaṃ vyavalokayati, ko hīyate kaḥ parihīyata ityevamādibhiḥ prakāraiḥ pratyavekṣaṇāt //
āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ karmāsādhāraṇakāyavāṅmanaskarmapariśuddhisamṛddhāvityevamādilakṣaṇanirdeśādhikāreṇayojayitavyam //
sarvakārajñatayā sarvasattvānāṃ sarvasaṃśayān chinatti, sarvatrāvyāhatajñānatvāt / dharmanetrīṃ ca dīrghakālamavasthāpayati, tatra tatra vineyasaṃśayacchedanārtha deśitānāṃ dharmaparyāyāṇāṃ saṃgītikārairanukrameṇa saṃjñāpanāt / (abhidh-s-bh 136) dharmanetrīṃ nisrityāparipakvāḥ sattvāḥ paripacyante paripakvāśca vimucyante //
viśiṣṭamārgalābhe hīnamārgavihānistadyathā phalasaṃgṛhītamārgalābhe pratipannakamārgo vihīna ityucyate, punarasaṃmukhīkaraṇāt / sakalaprahāṇaṃ ca sākṣātkaroti phalaprāptikāle tu tadvipakṣajātīyakleśapratipakṣadauṣṭhulyāśeṣaprahāṇādāśrayaparivṛttiviśeṣalābhataḥ samavasargavihānyā vijahātī[tya]tyantāsamudācāraṃ vijahā[tī]tyarthaḥ / no tu bodhisattvastathā vijahāti, sarvasattvaparinirvāṇābhiprāyapūrvakatvāttanmārgasya / ata eva bodhisattvā akṣayakuśalamūlā akṣayaguṇā ityucyante tadyathākṣamiti [sūtre] 'kṣayatānirdiṣṭeti //
śāśvato loka aśāśvata ityevamādiṣu praśneṣvavyākṛtavastuvyavasthānamanarthopasaṃhitatvenāyoniśatvāt / teṣāṃ teṣāṃ praśnānāṃ kīdṛśaḥ punaḥ praśno 'rthopasaṃhitaḥ / tadyathā catvāryāryasatyānyārabhya yaḥ praśnaḥ / tathāhi sahetuphalasaṃkleśavyavadānacintāntarbhūta iti //
bodhisattvasya nyāmāvakrāntāvapi śrotāpannatvāvyavasthānam, apratiṣṭhitamārgapratilambhāt pratiśrotaḥ pratipattyapariniṣpannatāmupādāya //
jñeyaṃ ṣaḍvidhaṃ - bhrāntiryāvadabhrāntiniṣyandaśca / tatra bhrāntirgrāhyagrāhakābhiniveśaḥ / bhrāntyāśrayo yasminnāryajñā nagocare saṃskāranimittamātre 'bhūtaparikalpātmake sati bālānāṃ so 'bhiniveśaḥ pravartate / abhrāntyāśrayastathatā, nirvikalpasya jñānasya tadadhiṣṭhānatvāt / bhrāntyabhrāntilokottarajñānānukūlāḥ śrutamayyādayaḥ kuśalā dharmāḥ, jñeyavikalpanānnirvikalpajñānānukūlyācca / abhrāntirnirvikalpajñānam / abhrāntiniṣyanda āryamārgapṛṣṭhalabdhāḥ kuśalā dharmāḥ //
upāyakauśalyaṃ punaścaturvidham / sattvaparipākakauśalyaṃ catvāri saṃgrahavastūni, taiḥ saṃgṛhya kuśaleṣu dharmeṣu niyojanāt / (abhidh-s-bh 137) buddhadharmaparipūraṇakauśalyaṃ prajñāpāramitā, dānapāramitāṃ yāvat sarvākāravarajñatāṃ paripūrayitukāmena bodhisattvena mahāsattvenāsyāmeva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyamiti vacanāt / kṣiprābhijñatākauśalyaṃ ṣaṭkṛtvā rātridivasaṃ pāpapratideśanā puṇyānumodanā buddhādhyeṣaṇā kuśalamūlapariṇāmanā ca yathākra[ma]māryamaitreyaparipṛcchāyām / dharmānupacchedakauśalyaṃ cāpratiṣṭhitanirvāṇatayā punaḥpanaranuparatamatyantaṃ ca samantāllokadhātuṣu yathāvineyaṃ buddhabodhisattvacaryāsaṃdarśanāditi //
abhūtaparikalpo daśavidhaḥ / tatra mūlavikalpa ālayavijñānam, sarvavikalpānāṃ bījabhūtatvāt / nimittavikalpo dehapratiṣṭhābhogapratibhāsā vijñaptayaḥ, grāhyanimittabhūtatvāt / tāḥ punaryathākramaṃ rūpīndriya bhājanalokarūpādiviṣayalakṣaṇā draṣṭavyāḥ / nimittapratibhāsasya vikalpaḥ ṣaḍvijñānakāyāḥ manaśca, yathoktagrāhyanimittākāratvāt / nimittavikāravikalpo yathoktadehādinimittasyānyathātvenotpādaḥ / nimittapratibhāsavikāra vikalpo yathoktasya cakṣarvijñānādinimittapratibhāsasya sukhādyavasthāntareṇotpādaḥ / paropanīto vikalpo deśanāsaṃgṛhītanāmapadavyañjanakāyalakṣaṇaḥ / sa punardvividhaḥ - durākhyātadharmavinayātmakaḥ svākhyādharmavinayātmakaśca / atastadadhipateyamanaskārasaṃgṛhītau yathākramaṃ yoniśovikalpo 'yoniśovikalpaśca veditavyaḥ / abhiniveśavikalpo 'yoniśovikalpādvāṣaṣṭidṛṣṭigatasaṃgṛhīto yo vikalpaḥ / vikṣepavikalpaḥ yoniśo vikalpādabhāvādigrāhalakṣaṇo yo vikalpaḥ //
sa punardaśavidhaḥ - abhāvavikalpaḥ yāvadyathārthanāmavikalpaśca / sa eṣa daśavidho vikalpaḥ prajñāpāramitādinirdeśamadhikṛtya veditavyaḥ / yathoktam iha śāriputra bodhisattvo bodhisattva eva san bodhisattvaṃ na samanupaśyati / (abhidh-s-bh 138) bodhisattvanāma na samanupaśyati / prajñāpāramitāṃ na samanupaśyati / bodhiṃ na samanupaśyati / caratīti na samanupaśyati / na caratīti na samanupaśyati / tathāhi nāma svabhāvena śūnyaṃ na śūnyatayā, rūpaṃ svabhāvena śūnyaṃ na śūnyatayā yāvadvijñānaṃ svabhāvena śūnyaṃ na śūnyatayā / tatkasya hetoḥ / yā rūpasya śūnyatā na tadrūpam, nāpyanyatra, rūpācchanyatā, rūpameva śūnyatāḥ, śūnyataiva rūpam, evaṃ yāvadvijñānam / tatkasya hetoḥ / nāmamātramidaṃ yaduta bodhisattvanāmeti bodhisattva iti prajñāpāramiteti bodhiriti rūpamiti yāvadvijñānamiti / svabhāvasya hi notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānam / prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattva utpādamapi na samanupaśyati yāvadvayavadānamapi na samanupaśyati / tatkasya hetoḥ / kṛtrimaṃ nāma prati prati te dharmāḥ kalpitā āgantukena nāmnānuvyavahriyante / [yathā yathānuvyavahriyante] tathā tathābhiniviśanti / tāni bodhisattvaḥ sarvanāmāni na samanupaśyati, asamanupaśyannābhiniviśate / tatra abhāvavikalpapratipakṣeṇāha - bodhisattvo bodhisattva eva sannityevamādi, sacchabdasya bhāvārthatvāt / bhāvavikalpapratipakṣeṇāha - bodhisattvaṃ na samanupaśyati yāvadvayavadānamapi na samanupaśyati yāvanna caratīti na samanupaśyati pudgaladharmabhāvapratiṣedhāt /
samāropavikalpapratipakṣeṇāha - tathāhi nāma svabhāvena śūnyamiti, abhūtaparikalpasya svabhāvapratiṣedhāt / apavādavikalpapratipakṣeṇāha - na śūnyatayeti, tasminnāmni tena parikalpitena parikalpita svabhāvena virahitatāyāḥ sarvadāstitvāt / ekatvavikalpaprati pakṣaiṇāha - yā rūpasya śūnyatā na tadrūpaṃ yāvadvijñānamiti, bhāvāntaratvāt / rūpādayo hi parikalpitaḥ svabhāvaḥ śūnyatā pariniṣpanna iti / pṛthakatvavikalpapratipakṣeṇāha - nāpyanyatra rūpācchūnyatāyā rūpam, yāvacchanyataiva vijñānamiti, parikalpitasvabhāvasyā lakṣaṇatvāttadvyatirekeṇa tadbhā vāsaṃbhavataḥ / svabhāvavikalpapratipakṣeṇāha - nāmamātramidaṃ yaduta rūpamiti yāvadvijñānamiti, abhilāpavyatirekeṇābhilāpyasvabhāvābhāvāt / viśeṣavikalpapratipakṣeṇāha - svabhāvasya notpādo yāvadvayavadānamapi na samanupaśyatīti, utpādādiviśeṣalakṣaṇapratiṣedhāt / yathānāmārthavikalpapratipakṣeṇāha - kṛtrimaṃ (abhidh-s-bh 139) nāma prati prati te dharmāḥ kalpitā āgantukena nāmnā vyavahriyante ityevamādi / yathārthanāmavikalpapratipakṣeṇāha - tāni bodhisattvaḥ sarvanāmāni na samanu paśyannābhiniviśata iti, yathārthaṃ nāmnāmadarśanā[na]bhiniveśāt //
nirvikalpanāt tridhā saṃtuṣṭinirvikalpanādibhiḥ / tatra pṛthagjanā yadi [a]nityatādikāṃ kāṃcidevadharmatāmārabhya cittaparyavasānaṃ nītvā labdhaparitoṣā bhavantyevametaditi niścinvantaḥ sā teṣāṃ saṃtuṣṭinirvikalpatetyucyate, tatra sarvatarkākhyavikalpoparateḥ / śrāvakāḥ skandheṣu nityādiviparyāsapratipakṣeṇa yathāvadrūpādikaṃ dharmadhātuṃ parīkṣamāṇā lokottareṇa jñānena nairātmyaṃ pratividhyantyataḥ sā teṣāmaviparyāsanirvikalpatetyucyate / bodhisattvāstadapi rūpādidharmamātraṃ prapañca iti viditvā sarvadharmanimittāni vibhāvayantaḥ paramaśāntena lokottareṇa jñānena sarvatragāṃ tathatāṃ pratividhyantyataḥ sā teṣāṃ niṣprapañcanirvikalpatetyucyate / kathaṃ punarasau niṣprapañcanirvikalpatetyucyate / yadyamanaskāratastena suptamattādīnāṃ nirvikalpatāprasaṅgaḥ, teṣāṃ dharmanimittāmanaskārāt / atha samatikramatastena dvitīyadhyānāt prabhṛti sarvatra nirvikalpatā prāpnoti, [vi]tarkavicāravikalpānāṃ samatikramāt, tataśca vikalpasya śarīraṃ hi cittacaittāḥ traidhātukā ityasya virodhaḥ / atha vyupaśamatastena saṃjñāveditanirodhasamāpattirnivikalpatā prāpnoti, tatra cittacaitavikalpavyupaśamāt, tataśca jñānābhāvaḥ prasajyate / atha svabhāvatastena rūpaṃ nirvikalpatā prāpnoti, tasyāvikalpasvabhāvatvāt / athālaṃbane 'bhisaṃskārastena savikalpataiva nirvikalpatā prāpnoti, nirvikalpametadityetasyābhisaṃskārasya nimittavikalpalakṣaṇatvāt / tasmānnaibhiḥ prakāraiḥ nirvikalpatā draṣṭavyā / api tvālaṃbane 'nabhisaṃskāratādraṣṭavyā / kathaṃ kṛtvā / yadā hyasya bodhisattvasyānulomikamavavādamāgamya prakṛtyā sarvadharmanimittānyapariniṣpannānīti vicārayatastadvicāraṇābhyāsabalādhānāt pratyātmamanabhisaṃskāreṇaiva yathāvanniṣprapañcadhātau sarvadharmatathatāyāṃ cittaṃ samādhīyate sāsāvucyate niṣprapañcanirvikalpateti //
prakṛtyā tīkṣṇendriyo bodhisattva ityuktaṃ prākkathaṃ tena kālena kālamindriyāṇyutāpayitavyānītyucyate / svajātīyānāṃ mṛdvāditraividhyāduttarottarābhinirhāratastaduttāpanaṃ veditavyam / anyathā tīkṣṇendriyagotrāṇāmindriyāṇāmaikavidhye sati bodhisattvānāmindriyakṛto viśeṣo naivopalabhyate / sa copalabhyata iti //
sāṃkathyaviniścayo nāma pañcamaḥ samuccayaḥ
saptavidhasāṃkathyaviniścaye 'rthaviniścayaḥ svabhāvārthādīn ṣaḍarthānārabhya veditavyaḥ / tatra -
svabhāvastrayaḥ svabhāvāḥ parikalpitaḥ paratantraḥ pariniṣpannaśca //
hetvarthastrayo hetavaḥ / utpattihetustathā hetusamanantarālaṃbanādhipatipratyayāḥ, tataḥ sarvasaṃskṛtanirvartanāt / pravṛttihetustadyathāvidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvatsamudayo nirodhaśca bhavatītyetayānupūrvyā saṃkleśavyavadānapravṛtteḥ / siddhihetuḥ pratyakṣopalambhānupalambhasamākhyānasaṃgṛhītaḥ, tena sādhyasyāpratītasyārthasya sādhanāt //
phalārthaḥ pañca phalāni / vipākaphalaṃ tadyathālayavijñānam / niṣpandaphalaṃ tadyathā pūrvotpannānāṃ kuśalādīnāṃ dharmāṇāṃ tatsāntānikā uttara kuśalādayo dharmāḥ / adhipatiphalaṃ tadyathā sarvasattvasādhāraṇaṃ karmādhipatyena bhājanalokaḥ / puruṣakāraphalaṃ tadyathā sasyādayaḥ visaṃyogaphalaṃ tadyathāryamārgeṇānuśayasamudghātaḥ //
karmārthaḥ pūrvavaddraṣṭavyastadyathā karmasaṃkleśanirdeśe //
yogārthaḥ pañca yogāḥ sāmūhiko yogastadyathā gṛhakāṣṭheṣṭakādīnām / ānubandhiko yogastadyathā[nu]śayādihetuḥ, tathāhi tasmin satyasamudācaradbhirapi kleśādibhiryukta ityucyate / sāmbandhiko yogastadyathā svajanmanāṃ parasparam / āvasthiko yogastadyathānugrahādyāḥ saṃtānavyavasthāḥ, tathāhi tāsu vartamānaḥ sukhena yukto yāvadduḥkhāsukhena yukta ityucyate / vaikāriko yoga āgantukopakleśādika saṃmukhībhāvaḥ, tathāhi tasmin sati rāgādibhiḥ śraddhādibhiśca yukta ityucyate //
vṛttyarthaḥ pañca vṛttayaḥ / lakṣaṇavṛttiḥ saṃskṛtasya trīṇi lakṣaṇānyutpādādīni, taiḥ prakārairvartanāt / avasthānavṛttirādheyasyādhāre (abhidh-s-bh 142) vyavasthānam / viparyāsavṛttiḥ sāṃkleśikānāṃ dharmāṇāmayathābhūtaṃ vartanāt / aviparyāsavṛttirvyāvadānikānāṃ dharmāṇām / prabhedavṛttiḥ sarvasaṃskārāṇāmatītānāgatapratyutpannādhyātmikabāhyādiprakārairvartanāt //
vyākhyāviniścayo yena sūtrāntānāmarthaṃ nirdiśati / sa punaḥ parijñeyavastvādīnāṃ ṣaṣṇāmarthānāṃ pratisūtraṃ yathāsaṃbhavaṃ pratipādanāt / tatra parijñeyaṃ vastu skandhādi / parijñeyo 'rtho 'nityatādi / parijñopaniṣacchīlendriyaguptadvāratādi / parijñā bodhipakṣyā dharmāḥ / parijñāphalaṃ vimuktiḥ / tatpravedanā vimuktijñānadarśanamiti //
api khalu caturdaśa mukhāni vyākhyāyāḥ //
vyākhyāsaṃgrahamukhaṃ yatra sūtrasyotpattiprayojanaṃ padārtho 'nusandhirabhiprāyaścodyaparihāraśca varṇyate //
vastusaṃgrahamukhaṃ yatra sūtramukhaṃ śikṣāryasatyavastvādiṣu pratipādyate / tadyathā sarvapāpasyākaraṇamiti gāthā tisraḥ śikṣā[ma]dhikṛtyetyevamādi //
aṅgopāṅgamukhaṃ yatraikena padenoddeśaḥ śeṣairnirdeśa iti pradarśyate / tadyathā dvādaśakṣaraṇasaṃnipātadeśanāyāmātmasampatparasampadityanayordvayoryathākramaṃ pañcabhiḥ pañcabhiruttaraiḥ padairnideśa iti //
uttarottaranirhāramukhaṃ yatrottarasyottarasyābhinirharaṇāśrayatvādette dharmā evaṃ deśitā iti pradarśyate / tadyathā pañcendriyāṇi / tathāhi śraddadhāno vīryamārabhate, ārabdhavīryasya smṛtirupatiṣṭhate, upasthitasmṛteścitaṃ samādhīyate, samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānātīti //
pratikṣepamukhaṃ yatredamārabhyedaṃ pratikṣipyata iti pradarśyate / tadyathā vāsyaupamyasūtre āsravakṣayamārabhya catvāraḥ pudgalāḥ pratikṣipyante / ito bāhyaka ihadhārmikaḥ śrutacintāmātrasaṃtuṣṭaḥ bhāvanāyāṃ paritasyamāno 'paripūrṇasaṃbhāraśca / jānataścāhaṃ bhikṣavaḥ paśyataścāsravāṇāṃ kṣayaṃ vadāmītyevamādinā sūtrakhaṇḍenādyaḥ pudgalaḥ pratikṣiptaḥ / bhāvanāyogamanuyuktasyetyevamādinā dvitīyaḥ / vāsyaupamyadṛṣṭāntena tṛtīyaḥ / naudṛṣṭāntena caturtha iti //
akṣarapaṇimamukhaṃ yatrānyasminnarthe prasiddhānyakṣarāṇyanyasmin pariṇāmyante / tadyathāśraddhaścākṛtajñaśceti gāthāyām /
nāśānāśamukhaṃ tatra praṇāho 'praṇāśastadubhayopāyastadubhayaprabhedaśca pradarśyate / tadyathā sujātasūtre praṇāśo bāhyādhyātmikopadhyavasānam / tatra bāhya upadhirgṛhakalatrādilakṣaṇaḥ, ādhyātmikaḥ pañcopādānaskandhalakṣaṇaḥ / apraṇāśastadubhayādhyavasānavigamaḥ / praṇāśopāyo 'pravrajanaṃ pravrajitasya cāsravakṣayaṃ prati pramādaḥ / viparyayādapraṇāśopāyo draṣṭavyaḥ / tatrobhayato vatāyaṃ sujātaḥ kulaputraḥ śobhate yacca keśaśmaśrūṇyavahārya yāvat pravrajito yaccāsravāṇāṃ kṣayādyāvatprajānāmītyanenāpraṇāśatadupāyāpadeśena tadviparītalakṣaṇapraṇāśatadupāyau sūcitau bhavataḥ / apraṇāśaprabhedo gāthānugītena darśitaḥ - "śobhate vata bhikṣurayamupaśānto nirāśrava" iti / tadevaṃ pravrajanamāsravakṣayaśca paridīpitaḥ / sa punarāsravakṣayaḥ -
vītarāgo visaṃyukto hyanupādāya nirvṛtaḥ / dhārayatyanti maṃ dehaṃ jitvā mārasya vāhinīm //
ityanena laukikamārgavairāgyataḥ, lokottareṇa mārgeṇāvarabhāgīyasaṃyojanaprahāṇataḥ, ūrdhvabhāgīyasaṃyojanaprahāṇataḥ, ādhyātmikopadhiprahāṇataśca paridīpitaḥ / hetuphalakṣayādhikārāccāyaṃ nirdeśo draṣṭavyaḥ / etadviparyayeṇa praṇāśaprabhedaḥ sūcito draṣṭavyaḥ iti //
pudgalavyavasthānamukhaṃ yatreyataḥ pudgalānadhikṛtyedaṃ bhāṣitamiti pradarśyate / tadyathā audakopame sūtre dvividhau pudgalau tricatuḥprabhedānadhikṛtya bhāṣitam - pṛthagjanaṃ dṛṣṭasatyaṃ ca / pṛthagjanastribhedaḥ - aśuklo 'lpaśuklaḥ bahuśuklaśca / dṛṣṭasatyaścatuḥprabhedaḥ - catvāraḥ pratipannakāḥ, catvāraḥ phalasthāḥ, trayaḥ śekṣāḥ, eko 'śaikṣaḥ //
prabhedavyavasthānamukhaṃ yatra catuṣkoṭikadibhiḥ praśnairartho varṇyate / tadyathānityasūtre - yaḥ sadidaṃ samanupaśyati sarvo 'sau rūpaṃ samanupaśyati, yo vā rūpaṃ samanupaśyati sarvaḥ sa sadidaṃ samanupaśyatīti catuṣkoṭikaḥ / prathamā koṭirvedanārdīścaturaḥ skandhānnityaśucisukhātmaviparyāsairasamāropya parijñeyaprahātavyāṃśca samanupaśyataḥ / dvitīyā koṭī rūpaṃ nityaśucisukhātmaviparyāsaiḥ samāropyāparijñeyāprahātavyaṃ ca samanupaśyataḥ / tṛtīyā koṭī rūpaṃ nityaśucisukhātmaviparyāsairasamāropya parijñeyaprahātavyāṃśca samanupaśyataḥ caturthīkoṭirvedanādīṃścaturaḥ skandhānnityaśucisukhātmaviparyāsaiḥ samāropyāparijñeyāprahātavyaṃ ca samanupaśyataḥ / yathā rūpe catuṣkoṭika evaṃ vedanādau sarvatra vistareṇa draṣṭavyam / yāvadyasya kṛtaṃ karaṇīyaṃ sarvaḥ sa nāparamasmādbhavaṃ prajānāti, yāvannāparamasmādbhavaṃ prajānāti sarvasya tasya kṛtaṃ karaṇīyam / āha catuṣkoṭikam / prathamā koṭiryāvajjīvaṃ sucaritacāriṇaḥ pṛthagjanasya / dvitīyocchedadṛṣṭayādīnām / tṛtīyā aśaikṣasya / caturthī tānākārān sthāpayitvā //
nayamukhaṃ yatra ṣaḍbhirnayairartho varṇyate - tattvārthanayena prāptinayena deśanānayenāntadvayavivarjanānayenācintyanayenābhiprāyanayena ca / eṣāṃ ca ṣaṇṇāṃ nayānāṃ pūrvakāstrayo nayā uttaraistribhirnayairyathākramamanugantavyāḥ / tadyathāsvādanasūtre - asti bhikṣavaḥ rūpe āsvāda ityevamādināpavādāntaṃ samāropāntaṃ ca varjayitvā tattvārthanayo 'bhidyotitaḥ / astyāsvāda ādīnavo niḥsaraṇamityanenāpavādānto varjitaḥ, rūpe yāvadvijñāna ityanena samāropāntaḥ, skandhamātre saṃkleśo vyavadānaṃ cānātmanīti pradarśayatā yāvaccāhaṃ bhikṣavaḥ yāvadanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddho 'smītyadhyajñāsiṣamityanena prāptinayo 'cintyanayena paridīpitaḥ, pratyātmavedanīyādhigamasūcanāt / sarvamevedaṃ sūtraṃ deśanānayaḥ / sa cābhiprāyeṇānugantavyaḥ / sa parijñeyaṃ vastu, parijñeyamartham, parijñām, parijñāphalam, tatpravedanāṃ cābhipretyedaṃ sūtraṃ bhāṣitamiti / tatra parijñeyaṃ vastu rūpādikam / parijñeyo 'rtha āsvādādikaḥ, tena prakāreṇa tasya rūpādikasya vastunaḥ parijñānāt / parijñaiṣāṃ pañcānāmupādānaskandhānāmevaṃ triparivartena yathābhūtaparijñānam / parijñāphalamasmāt sadevakāllokādyāvat sadevamānuṣāyāḥ prajñāyā vimuktiryāvadvipramuktiḥ / tatpravedanānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddho 'smītyadhyajñāsiṣamiti //
parijñādimukhaṃ yatra tattvalakṣaṇamāramya parijñālakṣaṇena, prahāṇalakṣaṇena, sākṣātkriyālakṣaṇena, eṣāmeva tattvalakṣaṇādīnāṃ prakārabhedalakṣaṇena, āśrayāśritasaṃvandhalakṣaṇena, parijñādīnāmāntarāyikadharmalakṣaṇena, āmulomikadharmalakṣaṇena, aparijñādiṣu cādīnavānuśaṃsālakṣaṇena cārtho nirdiśyate / tadyathātraivāsvādanasūtre / tatra tattvalakṣaṇamupādānaskandhasaṃgṛhītaduḥkhasatyam / parijñālakṣaṇaṃ tasyaivāsvādādinā yathābhūtaṃ, parijñānam / prahāṇalakṣaṇaṃ sākṣātkriyālakṣaṇaṃ ca sarvasmāllokādvimuktiḥ, āvaraṇaprahāṇe nāśrayaparivṛttisākṣātkaraṇāt bhāvanālakṣaṇaṃ viparyāsāpagatena cetasā bahulavihāraḥ / prakārabhedalakṣaṇam - tattvalakṣaṇasya pañcadhā bhedo rūpaṃ yāvadvijñānamiti / parijñālakṣaṇasya tridhā bheda āsvādaṃ cāsvādayato yāvanniḥsaraṇaṃ ca niḥsarato yathābhūtaṃ prajānāti / prahāṇalakṣaṇasya sākṣātkriyālakṣaṇasya dvidhā bhedaḥ kleśavimuktirduḥkhavimuktiśca / tatra sadevakāllokādyāvatsadevamānuṣāyāḥ prajāyā vimuktiḥ kleśebhyo vimokṣādata eva tadviśeṣaṇārthamāha niḥsṛta iti / tadyathā hyanyatra sūtre - niḥsaraṇaṃ katamadbhayaḥ / chandarāgavinayaḥ chandarāgaprahāṇaṃ chandarāgasamatikrama ityuktam / evamanāgataduḥkhābhinirvartaka kleśavisaṃyoge sati duḥkhādapi vipramukto bhavatīti viśeṣaṇārthamāha - visaṃyukto vipramukta iti / bhāvanālakṣaṇasya dvidhā bhedo darśanamārgo bhāvanāmārgaśca / tatra viparyāsāpagatena cetaseti darśanamārgaṃ darśayati, bahulaṃ vyahārṣamityanena bhāvanāmārgam / āśrayāśritasaṃbandhalakṣaṇaṃ tatvalakṣaṇādīnāmuttarottarāṇāmāśrayatvasūcanāt / parijñādīnāmāntarāyikalakṣaṇamevaṃ triparivartena yathābhūtamaparijñānam / anulomikalakṣaṇaṃ yathāvyavasthānameṣāmeva rūpādīnāmāsvādādito vicāraṇā / aparijñānādīnavalakṣaṇamavimuktiryāvadanuttarāyāḥ samyaksaṃbodherasaṃbodhaḥ / viparyayādanuśaṃsalakṣaṇaṃ veditavyamiti //
balābalamukhaṃ yatraikena padenānucyamānenāyamartho na gamitaḥ syāditi pratyekaṃ sarveṣāṃ padānāṃ sāmarthya pradarśyate / tadyathā pratītyotpādasūtre 'smin satīdaṃ bhavatyasyotpādādidamutpadyate, yadutāvidyāpratyayāḥ saṃskārā ityevamādi, eṣāṃ ca padānāṃ pratyekaṃ sāmarthya pūrvavadveditavya yathā pratītyasamutpādasya lakṣaṇanirdeśe //
pratyāhāramukhaṃ yatra sūtrasyaikaṃ padaṃ gṛhītvā vistareṇārthaḥ pratinirdiśyate / tadyathā ṣaḍbhirdharmaiḥ samanvāgato bhikṣurhimavantamapi parvatarājaṃ mukhavāyunā cālayet, kaḥ punarvādaḥ savāsanāyā avidyā[yā]ḥ / katamaiḥ ṣaḍbhiḥ / iha bhikṣavo bhikṣuścittasyotpādakuśalo bhavati iha bhikṣurviviktaṃ kāmairyāvaccaturthadhyānamupasaṃpadya viharati / evaṃ hi bhikṣuścittasyotpādakuśalo bhavati / kathaṃ ca bhikṣuścittasya sthitikuśalo bhavati / iha bhikṣurāsevanānvayādyaddhānabhāgīyaṃ dhyānaṃ tat sthitibhāgīyaṃ karoti / evaṃ bhikṣuḥ sthitikuśalo bhavati / kathaṃ ca bhikṣurvyutthānakuśalo bhavati / iha bhikṣurāsevanānvayādyatsthitibhāgīyaṃ dhyānaṃ tadviśeṣabhāgīyaṃ karoti / evaṃ hi bhikṣurvyutthānakuśalo bhavati / kathaṃ ca bhikṣurāyakuśalo bhavati / iha bhikṣuranutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmiti vistareṇa dve samyakprahāṇe / evaṃ hi bhikṣurāyakuśalo bhavati / kathaṃ ca bhikṣurapāyakuśalo bhavati / iha hi bhikṣurutpannānāṃ pāpakā nāmakuśalānāmiti vistareṇa dve samyakprahāṇe / evaṃ hi bhikṣurapāyakuśalo bhavati / kathaṃ hi bhikṣurupāyakuśalo bhavati / iha hi bhikṣuśchandasamādhipradhānasaṃskārasamanvāgatamṛddhipādaṃ bhāvayatīti vistareṇa catvāra ṛddhipādāḥ / evaṃ hi bhikṣurupāyakuśalo bhavatīti //
abhinirhāramukhaṃ yatra pratipadaṃ catuṣkādibhirnirdiśyate / teṣvapi catuṣkādiṣvekaikaṃ padamaparaiścatuṣkādibhiraparyanto hi nirhāro veditavyaḥ / tadyathā buddhākṣepasūtre - catvāra ime bodhisattvānāṃ bodhipariśodhakā dharmāḥ - śūnyatābhāvanā, sarvasattveṣvapratihatacittatā, bodhisattvānāṃ nityaṃ hitopasaṃharaṇatā, nirāmiṣeṇa cittena dharmadānasaṃprakāśanatā ceti / catuṣkaḥ svārtha paramārtha cārabhya bodhipariśodhanāya caturvipakṣapratipakṣeṇa veditavyaḥ / catvāro vipakṣāḥ - samāpattyāsvādanā, vyāpādaḥ, mānaḥ, tṛṣṇā ca lābhasatkāre //
aparaḥ paryāyaḥ - prathamena dharmeṇa kleśaprahāṇapratipakṣaḥ / śeṣairhīnayānaparivarjanā paridīpitāstribhiḥ kāraṇaiḥ bodhicittena sarvasattvopādānataḥ, avatīrṇaparipācanataḥ, anavatīrṇāvatāraṇataśca //
aparaḥ paryāyaḥ - prathamena jñānasaṃbhārastribhiḥ puṇyasaṃbhāraḥ paridīpitaḥ, upādānaparipācanāvatāraṇaiḥ, pratyekaṃ puṇyaviśeṣaprasavanataḥ //
punardvābhyāṃ kāraṇābhyāmāśayataśca maitracittatayā, pratipattitaścādhigamāgamopadeśābhyām /
caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvāḥ śūnyatāṃ bhāvayanti - adhyātmaṃ cittāvikaṃpanatayādhimuktipravicayabalādhānatayā, sarvadharmāṇāṃ yathātmyaprativedhataḥ, sarvāvaraṇavimokṣataśca / yadāśritya yathā ca bhāvayanti tadetena paridīpitam / kimāśritya / dhyānapāramitām / kathaṃ bhāvayanti / pṛthagjanamārgeṇa śrutacintābalādhānataḥ śaikṣamārgeṇāśaikṣamārgeṇa ca //
caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvāḥ sarvasattveṣvapratihatacittā bhavanti maitrībhāvanayā, pratipatyavikopanatayā, nimittāvikalpanatayā, khedasahiṣṇutayā ca / atrāpi yadāśritya yathā cāpratihatacittā bhavanti tatparidīpitaṃ bhavati / kimāśritya / paurvajanmikīṃ maitrībhāvanām / kathamapratihatacittā bhavanti / mithyāpratipattisthiteṣu svacitāvikopanataḥ, apakāriṣvapakāranimittāvikalpanataḥ, parahitārthaṃ vyāyāmāparikhedataśca //
caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā bodhisattvānāṃ nityaṃ hitamupasaṃharanti - ātmanaḥ paritulanatayā, samyagavavādapravartanatayā, saurabhyasukhasaṃvāsanatayā, pūjālābhasatkāraparicaryopasaṃharaṇatayā ca / atrāpi yadāśritya yathā copasaṃharati tatparidīpitam / kimāśritya / nihatamānatām / kathamupasaṃharati / yathoktaṃ tribhiḥ prakārairhīnasamaśiṣṭānāṃ bodhisattvānāṃ yathākramam //
caturbhirdharmaiḥ samanvāgatā bodhisattvā nirāmiṣeṇa cittena dharmadānaṃ saṃprakāśayanti - antarāyasukhaprativedhatayā, mohalayāpanayanakauśalyatayā, nāthakaradharmārāmatayā ca / atrāpi yadāśritya / yathā ca saṃprakāśayanti tatparidīpitam / kimāśritya / lābhasatkārasyāntarāyakaratvaprativeghatām / kathaṃ saṃprakāśayanti / saṃdarśanato mūḍhānām, samādāpanataḥ samuttejanataśca pramādasaṅgānātmaparibhavena vā līnānām, saṃpraharṣaṇataḥ samyakpratipannānām, prakṛtyaiva ca dharmārāmatayā / prathamasyānyacatuṣkaḥ padaprabhedādibhirnirhāro veditavyaḥ //
prabhidyasaṃdarśana[vi]niścayo yathānirdiṣṭeṣu skandhādiṣu dharmeṣu yathāyogamekāvacārakādīni / tatra -
ekāvacārako nāma praśno yenaikaṃ dharmaṃ pariśiṣṭaiḥ saha pratyekaṃ praśnayitvā tamapahāya dvitīyaṃ tenānyaiśca saha praśnayatyevamekaikasyaiva sarvān praśnayati / tadyathā yaścakṣurāyatanena samanvāgato rūpāyatanenāpi saḥ, yo vā rūpāyatanena cakṣurāyatanenāpi sa iti pūrvapādakaḥ / yaścakṣurāyatanena samanvāgataḥ śrotrāyatanenāpi sa ityatra catuṣkoṭikam / evaṃ yāvanmanaāyatanenāpi sa ityatra yathāyogaṃ yojayitavyam / dharmāyatanenāpi sa ityatra pūrvapādakaḥ / yo rūpāyatanena samanvāgataścakṣurāyatanenāpi saḥ, yo vā cakṣurāyatanena rūpāyatanenāpi sa iti paścātpādakaḥ / yo rūpāyatanena samanvāgataḥ śrotrāyatanenāpi sa ityatra cāpi paścātpādakaḥ / evaṃ yāvaddharmāyatanena yathāyogaṃ yojayitavyam / yaḥ śrotrāyatanena samanvāgataścakṣurāyatanenāpi sa ityatra catuṣkoṭikam / evaṃ yāvaddharmāyatanenā[pi] yojyam / evamekaṃkāmarṣeṇānukramaśaḥ sarvāṇyāyatanāni parasparaṃ yojayitavyāni /
pūrvapādakaṃ dvayordharmayoḥ kathaṃcideva dharmamārabhya parasparaṃ pṛṣṭayoḥ pūrvadharmamadhiṣṭhāya yadvayākriyate / tadyathā yajjñānaṃ jñeyamapi tadyadvā jñeyaṃ jñānamapi taditi / pūrvapādakam - yattāvajjñānaṃ jñeyamapi taditi / syājjñeyaṃ na jñānam, tadanye dharmā iti //
paścātpādakaṃ tathaiva dvayordharmayoḥ parasparaṃ pṛṣṭayoryatpaścimamadhiṣṭhāya vyākriyate / tadyathā yadgrāhyaṃ grāhakamapi tadyadvā grāhakaṃ grāhyamapi taditi / paścātpādakam - yattāvadgrāhakaṃ grāhyamapi tat / syādgrāhyaṃ na grāhakam, rūpādayaḥ pañca viṣayā dharmāyatanaṃ ca saṃprayuktakavarjyam //
dvikoṭikaṃ yatra dve koṭī vyākriyete tadanyāsaṃbhavāt tadyathā skandhasya vyavasthānaṃ dhātuvyavasthānaṃ ca nigamayyocyate - yā skandhasaṃkhyā dhātusaṃkhyāpi sā, yā vā dhātusaṃkhyā skandhasaṃkhyāpi seti / dvikoṭikam - syāt skandhasaṃkhyā na dhātusaṃkhyā, rūpaskandho vijñānaskandhaścaḥ / tathāhi naiko dhāturasti yaḥ sakalarūpaskandhalakṣaṇo vā syāt sakalavijñānaskandhalakṣaṇo vā / dhātusaṃkhyā na skandhasaṃkhyāḥ, dharmadhāturiti //
trikoṭikaṃ yatra tisra eva koṭayo vyākriyante / tadyathā yā skandhasaṃkhyāyatanasaṃkhyāpi sā, yā vāyatanasaṃkhyā skandhasaṃkhyāpi seti / trikoṭikam - syāt skandhasaṃkhyā nāyatanasaṃkhyā, rūpaskandhaḥ / syādāyatanasaṃkhyā na skandhasaṃkhyā, dharmāyatanam / syāt skandhasaṃkhyāyatanasaṃkhyā ca vijñānaskandho manaāyatanaṃ ca / anubhayasaṃkhyāyāḥ skandhāyataneṣvasaṃbhava eveti //
catuṣkoṭikaṃ yatra catasro 'pi koṭayo vyākriyante / tadyathā yaścakṣurindriyeṇa samanvāgataḥ śrotrendriyeṇāpi saḥ, yo vā śrotrendriyeṇa samanvāgataścakṣurindriyeṇāpi sa iti / catuṣkoṭikam - prathamā koṭirutpannāvihīnacakṣurbadhiraḥ / dvitīyotpannāvihīnaśrotro 'ndhaḥ / tṛtīyotpannāvihīnacakṣuḥśrotraḥ / caturthī tānākārān sthāpayitvā //
oṃkāritaṃ yatra praśne vyākaraṇamomiti kriyate evametadityabhyupagamyata ityarthaḥ / tadyathā ye 'nityāḥ sarve te saṃskārāḥ, ye vā saṃskārāḥ sarve te 'nityā iti pṛṣṭena omiti vyākartavyam //
prātikṣepikaṃ yatra neti pratikṣipyate / tadyathā skandhavinirmuktāḥ saṃskārāḥ katibhiḥ satyaiḥ saṃgṛhītā iti / prātikṣepikam - na santi skandhavinirmuktāḥ saṃskārā iti //
saṃpraśnaviniścayaḥ - aṣṭākāraḥ kāpadeśastadyathā ko nopalabhate / prajñāpāramitālābhī bodhisattvaḥ / kiṃ nopalabhate / grāhyalakṣaṇaṃ grāhakalakṣaṇaṃ ca / kena nopalabhate / prajñāpāramitayā / kasmai nopalabhate / sarvasattvaparitrāṇārthamanuttarāyai samyaksaṃbodhaye / kuto nopalabhate / buddhotpādārāgaṇataḥ saddharmaśravaṇato yoniśomanaskārato dharmānudharmapratipattitaśca / kasya nopalabhate / sarvadharmāṇām / kutra nopalabhate / adhimukticaryābhūmau yāvaddaśamyāṃ bodhisattvabhūmau / kativighaścānupalambhaḥ / ekādaśavidhaḥ - utpannaviruddhaḥ, anutpannaḥ, saṃmukhībhūtaḥ, hetuvalotpannaḥ, mitrabalotpannaḥ, sarvadharmānupalambhaḥ, śūnyatānupalambhaḥ, sāsmimānaḥ, nirasmimānaḥ, asaṃbhṛtasaṃbhārasya, [saṃbhṛtasaṃbhārasya] ca / ete cānupalambhā yat kiṃcidatītānāgatapratyutpannaṃ yāvadyadvā dūre yadvāntika ityetadanukramānusāreṇa draṣṭavyāḥ //
yathā kāpadeśa evaṃ yāpadeśaḥ / yo nopalabhate yadyena yasmai yato yasya yatra nopalabhate yāvadvividhaścānupalambha iti //
api khalu catvāro viniścayamārgā dūṣakādayaḥ / tatra dūṣakaḥ durākhyātasya parapakṣasyāsādhurayamiti pratiṣedhakaḥ / sādhakaḥ svākhyātasya svapakṣasya sādhurayamiti pratiṣṭhāpakaḥ / chedakaḥ pareṣāmutpannotpanneṣu saṃśayeṣu niścayadāyakaḥ / bodhakasteṣvartheṣu samūḍhānāṃ tadarthavyutpādakaḥ //
kṛtyānuṣṭhānaviniścayo laukikānāmanyonyaṃ jīvikopāyādisamarthanaprayojanam / avatāraviniścayastrayāṇāṃ yānānāṃ katamasminyāne 'vatareyamavatārayeyaṃ ceti vicāraṇā / adhimuktiviniścayaḥ śrutamayyā prajñayā yathādeśanaṃ saṃpratyayaḥ / yuktiviniścayaḥ cintāmayyā prajñayā paurvāparyeṇābhiprāyaparitulanam / sāṃkathyaviniścayo yathāśrutacintitānāṃ praśnapratipraśnakriyāyogenānyonyaṃ dharmasaṃbhogaḥ / prativedhaviniścayo darśanamārgastena satyaprativedhāt / viśuddhiviniścayo bhāvanāmārgastenāvaśeṣa kleśa viśoghanāt / abhinirhāraviniścayo viśeṣamārgastena vaiśeṣikaguṇābhinirhārāt / padaprabhedaviniścayo dvikatrikacatuṣkādiprakārābhinirhāramukhenāparyantā dharmadeśanā / anābhogābhogamātrasarvārthasiddhiviniścayastathāgataṃ jñānam, vinā pūrvābhogena sarveṣvartheṣvābhogasahakālamasaṃgāpratihatajñānadarśanapravṛtteḥ //
vādaviniścayo vādavādādhikaraṇādiṣu kauśalyam //
tatra sarvaṃ vacanaṃ vādaḥ / prakāraśo loke vādaḥ pravādaḥ / viruddhayorvādo vivādaḥ / apavādo garhito vādaḥ / anukūlo vādo 'nuvādaḥ sāṃkathyaviniścayaḥ / avagamāya vādo 'vavādaḥ //
[vādādhikaraṇam] atra vādaḥ kriyata iti kṛtvā / rājakulaṃ yatra rājā svayaṃ saṃnihitaḥ yuktakulaṃ yatra rājñādhiyuktāḥ sabhā vaṇik sabhādi / prāmāṇikāḥ sahāyakāḥ yeṣāṃ vacanaṃ vādiprativādinau na saṃśayataḥ / dharmārthakuśalāśca śramaṇabrāhmaṇā ye teṣu śāstreṣu granthataścārthataśca vyutpannabuddhayaḥ //
vādādhiṣṭhānaṃ yadadhiṣṭhāya vādaḥ kriyate tadyathā sādhyaṃ sādhanaṃ ca //
tatra svabhāvaḥ sādhya ātmasvabhāvo dharmasvabhāvaśca nāstīti vāstīti vā //
viśeṣaḥ sādhya ātmaviśeṣo dharmaviśeṣaśca sarvagato na sarvagato nityānityo rūpyarūpītyevamādibhiḥ prakāraiḥ //
pratijñā sādhyasya svarucitārthasya parasaṃprāpaṇavijñāpanā / sādhyagrahaṇaṃ yadi na kriyeta siddhasyāpi svapakṣasya pareṣāṃ deśanā pratijñā prasajyeta / svarucitārthagrahaṇaṃ na kriyeta parapakṣasyāpi sādhyasya vacanaṃ pratijñā prasajyeta / paragrahaṇaṃ na kriyeta ekākino 'pi tadvacanaṃ pratijñā prasajyeta / saṃprāpaṇagrahaṇaṃ na kriyeta kāyenāpi tadarthābhinayanaṃ pratijñā prasajyeta / vijñāpanāgrahaṇaṃ na kriyetāvijñāte 'pi tadarthe śrotṛbhiḥ pratijñā prasajyeta / yathokte tu vyavasthāne sarva ete doṣā na bhavanti, tasmādevamasyā vyavasthānaṃ veditavyam /
hetustasminneva sādhye 'pratītasyārthasya saṃpratyayanimittaṃ pratyakṣopalaṃbhānupalaṃbhasamākhyānama / saṃpratyayanimittārtha iha hetvartha iti darśayati / tathāhi pratyakṣānupalaṃbhādupalaṃbhādvetyanena samākhyānena tasmin sādhye 'pratītasyārthasya saṃpratyaya utpadyate / tena tatsamākhyātaṃ tannimittatvāddheturityucyate / pratyakṣopalaṃbhānupalaṃbhau punaḥ svabhāvaṃ liṅgaṃ cādhikṛtya veditavyau //
dṛṣṭānto dṛṣṭenāntenādṛṣṭasyāntasya samīkaraṇasamākhyānam, pratītena bhāgenāpratītasya bhāgasya pratyāyanāya samākhyānamityarthaḥ //
upanayaḥ śiṣṭatajjātīyataddharmopagamāya nayatvasamākhyānam / yathā sādhyo 'rthastribhiravayavaiḥ sādhitastathā śiṣṭānāmapi tajjātīyānāṃ sādhyānāṃ sādhitārthadharmopagamāya nayatvena samākhyānaṃ yuktyātideśa upanayaḥ //
nigamanaṃ niṣṭhāgamanasamākhyānam / yasmādevaṃ yuktyā sūpapannaṃ tasmāditthamevedamityetannigamanaṃ veditavyam //
eṣāṃ pratijñādīnāmidamudāharaṇamātraṃ pradarśyate // tadyathā
nairātmyavādinastadrūpe 'dhikaraṇe saprativādike nāstyātmeti vacanaṃ pratijñā //
skandhavijñaptau caturvidhadoṣopalaṃbhāditi hetuḥ / sa hyātmā prajñapyamānaḥ skandhalakṣaṇo vā prajñapyeta, skandheṣu vā, anyatra vā skandhebhyaḥ, askandhako vā / tadyadi skandhalakṣaṇastenāsvatantrāḥ skandhāḥ pratītyasamutpannā udagavyayadharmāṇastallakṣaṇa ātmānopapadyata iti doṣaḥ / atha skandheṣu tenānityaskandhāśrita ātmānityaḥ prāpnotīti doṣaḥ / athānyatra skandhebhyastena nirdehaka ātmā niṣprayojana iti doṣaḥ / athāskandhakastena prakṛtyaiva muktasya kevalino mokṣārthaprayatnavaiyarthyamiti doṣaḥ //
vartamāne 'tītaprajñaptivaditi dṛṣṭāntaḥ / taddhayatītaṃ vidyamānalakṣaṇatvena prajñapyamānaṃ vartamānalakṣaṇaṃ vā prajñapyeta, vartamāne vā anyatra vā vartamānāt vartamānanirapekṣaṃ vā / tadyadi vartamānalakṣaṇaṃ tena vartamānamutpannāniruddhatallakṣaṇamatītamutpannā niruddhātmakamiti doṣaḥ / atha vartamāne tenāniruddhe niruddhātmakasya saṃbandho na yujyata iti doṣaḥ / athānyatra vartamānāttena vartamānaṃ hitvā na kiṃcittadvastūpalabhyate yatra tatprajñapyata iti doṣaḥ / atha vartamānanirapekṣaṃ tenāsaṃskṛtamapyatītaṃ prāpnotīti doṣaḥ / taccātītaṃ bhraṣṭalakṣaṇatvāllakṣaṇato nāstīti siddham / ato 'nena vartamānaprajñaptau caturdoṣeṇa siddhenāsiddha ātmā nāstīti skandhaprajñaptau caturvidhadoṣopalaṃbhāt prasādhyate nāstīti //
evamātmaviparyāsaṃ pratiṣidhyaitayaiva yuktyā nityādayo 'pi na santītyatideśa upanayaḥ //
yasmādetadevaṃ tasmādanityāḥ pañca skandhāḥ yāvadanātmāna iti nigamanamiti //
pratyakṣaṃ svasatprakāśābhrānto 'rthaḥ / tatra svo 'rthastadyathā cakṣuṣo rūpam / sadgrahaṇaṃ ghaṭādidravyāṇāṃ loke pratyakṣasaṃmatānāṃ pratyakṣatvavyudāsārtha prajñaptimātratvāt / prakāśagrahaṇamāvṛtatvādibhiranupalabdhikāraṇairanābhāsagataviṣayavyudāsārtham / abhrāntagrahaṇamalātacakramāyāmarīcikādivyudāsārthamiti //
anumānaṃ pratyakṣaśiṣṭasaṃpratyayaḥ / pratyakṣādyadanyacchiṣṭamapratyakṣaṃ niyamena tatsahavarti prasiddhaṃ draṣṭuḥ pūrvaṃ tasya tatpratyakṣamīkṣamāṇasya tadanyasmin śiṣṭasaṃpratyaya utpadyate tenāpyatra bhavitavyametat sahavartineti tatpratyakṣapūrvakamanumānam / tadyathā dhūmaṃ paśyato 'gnāviti //
āptāgamastadubhayāviruddhopadeśaḥ / yatropadeśe tatpratyakṣamanumānaṃ ca sarvathā na virudhyete na vyabhicarataḥ sa āptāgamaḥ saṃpratyayitvāt //
vādālaṃkāro yena yukto vādī vādaṃ kurvāṇo 'tyarthaṃ śobhate / sa punaḥ svaparasamayajñatādiḥ / tatra svaparasamayajñatā svasiddhāntaṃ parasiddhāntaṃ cārabhya granthataścārthataśca paurvāparyeṇa nirantaraṃ vyutpattiparipākaḥ / vākkaraṇasaṃpat śabdavādino vakṣyamāṇakathādoṣaviparyayeṇānākulādivāditā / vaiśāradyamanekodāhārābhiniviṣṭavidvajjanasamāvarte 'pi bruvato nirāsthatā gatavyathatā / sthairyaṃ prativādino vacanāvasānamāgamayyātvaramāṇabhāṣitā / dākṣiṇyaṃ prakṛtibhadratā prāśnikaprativādicittānuvartitā //
Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.
