Tổ đình Ba La Mật366 Nguyễn Sinh Cung, TP. Huế
← Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST)Trang 1/3

Phạn tạng · Phạn bản GRETIL — chữ La-tinh (IAST) · Luận tạng

Abhidharmasamuccayabhāṣya

Thông tin
GRETIL — N. Tatia: Abhidharmasamuccayabhāṣyam. Patna 1976 (Tibetan Sanskrit Works Series, 17).CC BY-NC-SA 4.0

Abhidharmasamuccayabhāṣya

abhidharmasamuccayabhāṣyam

i [lakṣaṇasamuccayo nāma prathamaḥ samuccayaḥ]

oṃ namo ratnatrayāya /

kimarthamidaṃ śāstramārabdham / skandhādīnārabhya kati kasmādityevamādiṣu cintāsthāneṣu kauśalyakaraṇārtham / tathāhyanena kauśalyena dvividho 'nuśaṃso labhyate - manaskārānuśaṃsaṃḥ sāṃkathyaviniścayānuśaṃsaśca / tatra manaskārānuśaṃsaḥ śamathānukūlyādvipaśyanāvṛddhayānukūlyācca veditavyaḥ / śamathānukūlyaṃ punareṣu sthāneṣu kṛtakauśalasya niḥsaṃdehatayā yatheṣṭamālaṃbane aikāgrayayogena sukhaṃ cittasamādhānataḥ / vipaśyanāvṛddhayānu kūlyaṃ bahubhiḥ prakāraiḥ jñeyaparīkṣayā prajñāprakarṣagamanataḥ / sāṃkathyaviniścayānuśaṃsa eṣu sthāneṣu kuśalasya sarvapraśnavyākaraṇaśaktiyogādvaiśāradyapratilaṃbhato draṣṭavyaḥ //

pañcākārātmavastūdbhāvanatāmupādāyetyatracaturākāramātmano vastvityātmavastu / pañcamaṃ tvātmalakṣaṇameva vastvityātmavastviti veditavyam / saparigrahadehagrahaṇena bāhyasyādhyātmikasya ca rūpaskandhasya grahaṇaṃ veditavyam / vedanādīnāmupabhogāditvaṃ tallakṣaṇanirdeśe jñāpayiṣyate / tadāśrayātmasvavastu vijñānam, teṣāṃ saparigrahadehādīnāmāśrayamātmalakṣaṇaṃ vastvityarthaḥ / tathāhi loke prāyeṇa vijñāne ātmagrāhaḥ, śeṣeṣvātmīyagrāha iti //

dehaparigrahābhyāmiti cakṣu[rādī] ndriyaṣaṭkena rūpādiviṣayaṣaṭkena ca / ṣaḍākāro 'tīto vartamānaścopabhogo vijñānaṣaṭkam, tasya dhāraṇamāśrayālaṃbana bhāvataḥ / ityevaṃ taddhā raṇatvena dvādaśānāmindriyaviṣayāṇāṃ dhātutvam / (abhidh-s-bh 2) vijñānānāṃ punarupabhogalakṣaṇa dhāraṇatvena dhātutvaṃ veditavyam / yathātītapratyutpannāḥ cakṣurādaya upabhogalakṣaṇadhārakā naivamanāgatāḥ - 2 //

āyadvāramātratvādindriyārthamātragrahaṇena dvādaśaivāyatanāni vyavasthā pitāni, na tūpabhogalakṣaṇaṃ vijñānaṣaṭkamiti //

upādānaṃ chando rāgaśca / tatra chando 'bhilāṣaḥ, rāgo 'dhyavasānam / chandenānāgatamātmabhāvamabhilāṣamukhenopādatte, yenānāgatān skandhānabhinirvarttayati / rāgena vartamānamātmabhāvamadhyavasānamukhenopādatte, yena vartamānān skandhānna parityajati / tasmādetadeva dvayamupādānamityucyate / tatra skandhavannirdeśa iti / upādānena yuktāstasmātsopādānadharmā iti veditavyam //

sparśena rūpāṇāmanyathībhāvo veditavyaḥ / yā deśe ityabhi mukhapradeśe / idaṃ cedaṃ cetyasthiśaṃkalādikaṃ jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbam / evaṃ caivaṃ ceti varṇasaṃsthānabhedaiḥ citrīkārateti tathāsaṃjñā / śubhānāṃ karmaṇāṃ sukho 'nubhavaḥ phalavipākaḥ / aśubhānāṃ duḥkhaḥ / ubhayeṣāmaduḥkhāsukhaḥ / tathāhi śubhānāmaśubhānāṃ vā vipāka ālayavijñānaṃ nityamupekṣayaiva saṃprayuktaṃ bhavati / saiva cātropekṣā vipākaḥ / sukhaduḥkhayostu vipākajatvādvipākopacāraḥ / dṛṣṭaśrutatamavijñātānarthāniti dṛṣṭaṃ yacca kṣuṣānubhūtam, śrutaṃ yacchrotreṇānubhūtam, mataṃ yatsvayamabhyūhitamevaṃ caivaṃ ca bhavitavyamiti, vijñātaṃ yatpratyātmamanubhūtamiti / vyavaharatītyabhilāpaiḥ prāpa[ya]tītyarthaḥ // nānāvasthāsu ceti sukhaduḥkhādyāsu //

yena cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭavānityatītavijñānopabhogadhārakatvena dhātutva darśayati / paśyatīti vartamānavijñānopabhogadhārakatvena / yacca tasya cakṣuṣo bījamupacitamālayavijñānaṃ yata āyatyāṃ cakṣunirvartiṣyate, vaipākyaṃ ca yato nirvṛttam, tadapi dvividhaṃ bījaṃ cakṣurdhāturityucyate, cakṣuṣo hetutvāt / yaccakṣurdhātoḥ rūpe ādhipatyamiti rūpīndriyādhipatyena bāhyaviṣayanirvartanāt /

taddhātuvaddraṣṭavyaṃ tacca yathāyogamiti yena cakṣuṣā rūpāṇi drakṣyati yacca tadbījamityevamādi yojayitavyam //

catvāri ca mahābhūtānyupādāyeti / kathamupādāyarūpam / catvāri mahābhūtānyupādāya jananasaṃniśrayapratiṣṭhopastaṃbhopabṛṃhaṇahetutvena / jananādi hetutvaṃ punarbhūtānāmupādāyarūpe pañcavidhaṃ hetutvamadhikṛtya / utpattihetutvaṃ tairvinā tadanutpatteḥ / vṛttihetutvaṃ bhūtāni pratyākhyāyopādāyarūpasya pṛthagdeśāvaṣṭambhasāmarthyābhāvāt / anuvṛttihetutvaṃ bhūtavikāreṇa tatpratiṣṭhitopādāyarūpavikriyāgamanāt / sthitihetutvaṃ sadṛśotpattikāle bhūtairupādāyarūpasaṃtānasyānupacchedayogena saṃdhāraṇāt / upacayahetutvaṃ vṛttikāle bhūtairūpādāyarūpāpyāyanāditi /

nīlādīnāṃ pañcaviṃśatīnāṃ rūpāṇāṃ vyavasthānaṃ ṣaḍbhirākārairveditavyam / lakṣaṇataḥ saṃniveśato 'nugrahopaghātataḥ kriyāsaṃniśrayataḥ kriyālakṣaṇataḥ maṇḍanataśca caturṇā daśānāmaṣṭānāmekaikasya ca yathākramam / tatrābhyavakāśastadanyaprativārakaspraṣṭavyarahito yo deśaḥ / nabho yadupariṣṭānnīlaṃ dṛśyate //

śabdavyavasthānaṃ lakṣaṇato 'nugrahopaghātataḥ hetuprabhedato deśanāprabhedato vyavahāraprabhedataśca / lakṣaṇataḥ śrotrendriyagrāhyo yo 'rtha iti / deśanāprabhedato lokaprasiddhādayastrayaḥ / śeṣaṃ yathāyogaṃ veditavyam / tatropāttamahābhūtahetukastadyathā vākchabdaḥ / anupāttamahābhūtahetukastadyathā vṛkṣaśabdaḥ / tadubhayastadyathā hastamṛdaṅgaśabdaḥ / lokaprasiddho laukikabhāṣāsaṃgṛhītaḥ / siddhopanīta āryerdeśitaḥ / parikalpitastīrthyerdeśitaḥ / āryānāryavyāvahārikau tudṛṣṭādīnaṣṭau vyavahārānadhikṛtya veditavyau //

gandhavyavasthānaṃ svalakṣaṇato 'nugrahopaghātataḥ prabhedataśca // rasavyavasthānamapyevameva veditavyam // tatra sahajo gandhaścandanādonām, sāṃyogiko dhūpayuktyadīnām, pāriṇāmikaḥ pakvaphalādīnāmiti /

spraṣṭavyaikadeśavyavasthānamāmarśanata ātulanataḥ sparśanata āpīḍanataḥ saṃsargato dhātuvaiṣamyasāmyataśca / abvāyusaṃsargācchītam / (abhidh-s-bh 4) appṛthavīsaṃsargātpicchalam / viśrāmo balamūrjā ca dhātusāmyāt / ūrjā punarvaiśāradyaṃ veditavyam / tṛptirubhayathā / śeṣā jighatsādayo dhātuvaiṣamyādveditavyāḥ //

ābhisāṃkṣepikaṃ paramāṇurūpam / ābhyavakāśikaṃ tadeva yathoktaṃ tadanyaprativārakaspraṣṭavyarahitam / sāmādānikamavijñaptirūpam / parikalpitaṃ pratibimbarūpam / vaibhūtvikaṃ vimokṣadhyāyigocaraṃ yadrūpam /

vedanāskandhavyavasthānamāśrayataḥ svabhāvata āśrayasaṃkalanataḥ saṃkleśavyavadānataśca / tatra rūpāśrayasaṃkalanataḥ kāyikīvedanāvyavasthānam / arūpyāśrayasaṃkalanataścaitasikīvedanāvyavasthānam / saṃkleśataḥ sāmiṣādīnām, vyavadānato nirāmiṣādīnāṃ vyavasthānaṃ veditavyam / tattṛṣṇāviyukteti visaṃyuktā visaṃyogyānukūlā ca veditavyā //

avyavahārakuśalasyāśikṣitabhāṣatayā rūpe saṃjñā bhavati na tu rūpamiti / tasmādanimittasaṃjñetyucyate / animittadhātusamāpannasya rūpādisarvanimittāpagate 'nimitte nirvāṇe saṃjñānimittasaṃjñā / bhavāgrasamāpannasyāpaṭutvenālaṃbanānimittīkaraṇādanimittasaṃjñā / parīttaḥ kāmadhātuḥ nikṛṣṭa tvāt / mahadgato rūpadhātustata utkṛṣṭatvāt / apramāṇe ākāśa vijñānānantyāyatane 'paryantatvāt / tasmāttadālaṃbanāḥ saṃjñāḥ parīttādisaṃjñā veditavyāḥ /

vedanāsaṃjñāvarjyānāṃ sarveṣāṃ caitasikānāṃ cittaviprayuktānāṃ ca saṃskāraskandhalakṣaṇatve cetanāmātrasyaiva tannidaśe grahaṇaṃ tatpūrvakatvāditareṣāmiti kāraṇajñāpanārthamāha - yayā kuśalatvāya cetayata ityevamādi / tatra kuśalā vakṣyamāṇāḥ śraddhādayaḥ / saṃkleśā rāgādayaḥ kleśopakleśāḥ / avasthābhedataḥ cetanāpreritasaṃskārāvasyāsu prajñaptāḥ cittaviprayuktāḥ saṃskārāḥ //

cetanādīnāṃ caitasikānāṃ lakṣaṇataḥ karmataśca nirdeśo veditavyaḥ / tatra cetanāyāḥ cittābhisaṃskāro manaskarmeti lakṣaṇanirdeśaḥ / kuśalākuśalāvyākṛteṣu cittapreraṇakarmiketi karmanirdeśaḥ / tathāhi (abhidh-s-bh 5) yathābhisaṃskāraṃ kuśalādiṣu dharmeṣu cittasya pravṛttirbhavatīti / ālaṃbane cittadhāraṇaṃ tatraiva punaḥ punarāvarjanaṃ veditavyam / ata eva samādhilābhī mana(ḥ) saṃskāralābhītyucyate / vijñānotpattāvindriyasya sukhādivedanotpattyanukūlo yo vikārastadākāraḥ sparśo veditavyaḥ / tattadupasaṃhitā kartukāmateti darśanaśravaṇādisarvakriyecchāsaṃgrahārtham / yathāniścayaṃ dhāraṇā evametannānyathetyadhimuktiḥ / ata eva tatpradhāno 'nyaiḥ saṃhartu na śakyate saṃstutaṃ vastu pūrvānubhūtaṃ veditavyam / avikṣepakarmikatvaṃ punaḥ smṛterālaṃbanābhilapane sati cittāvikṣepatāmupādāya / cittasyaikāgratāvikṣepaḥ / jñānasaṃniśrayadānaṃ samāhitacittasya yathābhūtajñānāt / saṃśayavyāvartanaṃ prajñayā dharmān pravicinvato niścayalābhāt / astitve 'bhisaṃpratyayākārā śraddhā / guṇatve prasādākārā / śakyatve 'bhilāṣākārā, śakyaṃ mayā prāptuṃ niṣpādayituṃ veti / hryādayaḥ sugamatvānna vibhajyante / upapattiprātilambhikaṃ śrutacintāmayaṃ bhāvanāmayaṃ ca yathākramaṃ vipākāgamādhigamarūpaṃ veditavyam / pratisaṃkhyāprajñā dhairyasahitā / sthāmavānvīryavānutsāhī dṛḍhaparākramo 'nikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣvityevamādisūtrapadāni yathākramaṃ saṃnāhādiṣvabhyutsāhavastuṣu yojayitavyāni / paripūraṇaṃ yathā maulaṃ praveśaḥ / niṣpādanaṃ tasyaiva suparikarmakṛtatvam /

sarvāvaraṇaniṣkarṣaṇaṃ tadvaśenāśrayaparivṛttito draṣṭavyam / sarvakuśalabhāvanāyā vīryādipūrvakatvātteṣvapramādaprajñapti / sāsravā dharmā āsravā āsravasthānīyāśca viṣayā iha veditavyāḥ / cittasamatādibhirupekṣāyā ādimadhyāvasānāvasthā vyākhyātāḥ / tathāhyupekṣayā yuktaṃ cittaṃ layādiveṣamyābhāvādāditaḥ samam / tato 'nabhisaṃskāreṇa vahanātpraśaṭham / tataḥ saṃkleśāśaṅkābhāvādanābhogāvasthitamiti / a vihiṃsā pyadveṣāvyatirekāt prajñaptisatī veditavyā / duḥkhasaṃjananakarmaka iti tṛṣṇāvaśena pañcopādānaskandha nirvartanāt / asparśavihāra āghātacittasya duḥkhavihārāt / agauravaṃ guruṣu guṇavatsu ca stabdhatā / duḥkhotpattiḥ (abhidh-s-bh 6) punarbhavotpattirvedi tavyā / mithyāniścayairviparītaṃ jñānam / vicikitsā saṃśayaḥ / saṃkleśotpattiḥ rāgādikleśasamudācāraḥ / tatsaṃniśrayadānaṃ mūḍhasya sarvakleśapravṛtteriti / ratneṣu vimatirmārgasatye nirodhasatye ca yathāyogam / tayā kuśalapakṣe 'pravṛttiralabdhaniścayasyānārambhāt //

madhyamā pratipacchāśvatocchedagrāhavarjitaṃ pratītyasamutpādajñānam / śīlavrataṃ kudṛṣṭipūrvakaṃ veditavyama / śramavaiphalyaṃ tenāniryāṇāt / nāsti dattaṃ nāstīṣṭaṃ nāsti kṛtaṃ nāsti sucaritaṃ nāsti duścaritamityayaṃ hetvapavādaḥ / nāsti duścaritasucaritānāṃ karmaṇāṃ phalavipāka iti phalāpavādaḥ / nāstyayaṃ loko nāsti paraloko nāsti mātā nāsti pitā nāsti sattva upapāduka iti kriyāpavādaḥ, lokāntaragamanāgamanakriyāyā bījādhānakriyāyāḥ pratisaṃdhibandhakriyāyāścāpavādāt / na santi loke 'rhanta ityevamādi sadvastunāśanam / tadanyadyat kiṃcidviparītadarśanaṃ tanmithyāparikalpanaṃ veditavyam / kuśalamūlasamucchedo viśiṣṭāyā eva mithyādṛṣṭerna sarvasyāḥ /

pañcaskandhātmake jñeye ātmātmīyasvabhāvasamāropikā satkāyadṛṣṭiḥ / ātmanityānityaviśeṣasamāropikāntagrāhadṛṣṭiḥ / kudṛṣṭāvagratā samāropako dṛṣṭiparāmarśaḥ / tatraiva śuddhisamāropakaḥ śīlavrataparāmarśaḥ / ekā yadbhūyaseti mithyāvikalpikā yā nāvaśyamapavādikatvāt / lakṣaṇato dvābhyāmantagrāhamithyādṛṣṭibhyām, saparivārataḥ sarvābhyaḥ /

rūpādayo nātmā, tadvilakṣaṇatvāt na hi te ātmalakṣaṇā iti / na teṣvātmā, anityatādoṣāt / na hyāśrayābhāve āśritaṃ bhavatīti / na rūpavānātmā, asvātantryadoṣaprasaṅgāt / na tebhyo 'nyatrātmā, nirdehatādoṣāt / na hi vinā dehenā tmaparikalpa upalabhyata iti / asvātantryatādoṣaḥ teṣvavaśavartanāt / athaivaṃvidhamātmānaṃ (abhidh-s-bh 7) kaścitparikalpayet tathāpi nopapadyate 'rūpādika ātmā, ayatnato mokṣadoṣāt / dehādibandhanābhāve hi svarasenaiva mokṣaḥ syāditi //

rūpāmātmeti samanupaśyati vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānamātmeti samanupaśyatītyetāḥ pañcātmadṛṣṭayaḥ / śeṣāḥ pañcadaśātmīyadṛṣṭayaḥ //

rūpavān yāvadvijñānavāniti saṃbandhenātmīyatā, sā hi tatsaṃvandhāttadvān bhavatīti / ātmīyaṃ rūpaṃ yāvadvijñānamiti vaśavarttyātmīyatāmupādāya, yasya hi yadvaśena vartate dāne viniyoge vā tasya tadātmīyamityucyate / rūpe yāvadvijñāne ātmetyavinirbhāgavṛttyātmīyatā, ayamātmāeṣvanusṛto vistṛtaḥ prakṣipto 'ṅgāṅgānusārigata iti parikalpanāt //

anirūpitavastukatvaṃ punā rūpamityevamādilakṣaṇaṃ nirūpayata ātmadṛṣṭeranavakāśāt / tadyathā rajjuṃ sarpato gṛhṇāti kaścit sahasā, na punā rajjuriti nirūpayaṃstāṃ sarpato gṛhṇīyāditi //

krodhādayaḥ prajñaptisanto veditavyāḥ, pratighātādivyatirekeṇābhāvāt // tadūrdhvamiti krodhādūrdhvam / akṣāntirapakārāmarṣaṇam / dharmataiṣā yadavadyaṃ praticchādayataḥ kaukṛtyam, ataścāsparśavihāra iti / uccapragāḍhapāruṣyavacanaṃ paramarmaghaṭṭanayogena pratyakṣaravāditā / asaṃlekho mātsaryeṇānupayujyamānānāmapyupakaraṇānāṃ saṃnicayādveditavyaḥ / bhūtadoṣavimālanā anyenānyasya pratisaraṇaṃ veditavyam / samyagavavādalābhaparipanthakarmakatvaṃ yathābhūtamātmānamanāviṣkṛtyāvavādāyogyatvāt / dīrghāyuṣkalakṣaṇagrahaṇaṃ tadvikalpanādamaravitarkapūrvakaṃ jīvitamadotpatteḥ / anyatamānyatamā sāsravā saṃpattiḥ kulavalarūpamedhābuddhibhogaiśvaryādikā veditavyā / rāgāṃśikaṃ nāndīsaumanasyaṃ saṃkliṣṭo harṣaviśeṣaḥ / śubhanimittamanusarato rāgānukūlaṃ pūrvahasitaramitakrīḍitānusmaraṇāt cittasyānupaśamo veditavyaḥ kausīdyasaṃniśrayadānakarmakatvamaśraddadhānasya (abhidh-s-bh 8) prayogacchandābhāvāt / asaṃviditā kāyavākcittacaryābhikramapratikramādiṣu samyagapratyavekṣitatayā veditavyā / evaṃ hyasya karaṇīyākaraṇīyājñānā dāpattayo bhavantīti //

svabhāvavikṣepaḥ pañcavijñānakāyāḥ, prakṛtyaivādhyātmaṃ samādhātumaśakyatvāt / bahirdhāvikṣepaḥ śrutādikuśale prayuktasya tadālaṃbanādbahiḥ kāmaguṇeṣu cittagamanaṃ veditavyam / adhyātmavikṣepaḥ samādhiprayuktasyaiva taccyutikarau layauddhatyamāsvādanā ca / nimittavikṣepaḥ pare māṃ guṇavattayā saṃbhāvayiṣyantītyetannimittametadartha kuśalaprayuktasya śanaiḥ tatparihāṇito veditavyaḥ / dauṣṭhulya vikṣepo 'haṃkārādidauṣṭhulyavaśādutpannotpanneṣu sukhādiṣu vediteṣvahaṃ mama asmīti vā karaṇāt kuśalapakṣāpariśuddhito veditavyaḥ / āditastathodgrahaṇamudgrahaḥ / vyavakiraṇā tadūrdhvaṃ tena cittasaṃtānasya miśrībhāvaḥ / nimittīkāraḥ tasyaiva veditasya punaḥ punaścitrīkāro veditavyaḥ / manaskāravikṣepaḥ samāpattyantaraṃ vā samāpadyamānasya dhyānāntaraṃ vā saṃśrayataḥ pūrvasmāddhyutthānato veditavyaḥ / vairāgyaparipanthakarmaka ityupakleśātmakaṃ vikṣepamadhikṛtya //

middhanimittaṃ tadyathā daurbalyam, śramaḥ, kāyagauravaḥ, andhakāranimittasya manasikaraṇam, sarvārambhāṇāmadhyupekṣaṇam punaḥ punastatkālanidrābhyāsaḥ, mantrabalena parainidropasaṃhārastathā saṃvāhanādibhirveti / mohāṃśika iti samādhito viśeṣaṇārtham / kuśalā(di)bhāvavacanaṃ na tvavaśyaṃ mohātmaka iti kṛtvā / kāla iti rātryā madhyame yāme / akālastato 'nyaḥ / yuktaṃ kāle yathānujñam, akāle 'pi glānasya karmaṇyatārtha vā / ayuktastato 'nyaḥ / kṛtyātipattisaṃniśrayadānamupakleśātmakasya middhasya veditavyaḥ / anabhipretaṃ karaṇamabhipretapūrvikā sucaritaduścaritakriyā, anabhipretaṃ karaṇaṃ parairbalādavaṣṭabhya kāryamāṇasya kleśābhibhavādvā yathāyogaṃ veditavyam / mohāṃśika ityupakleśasaṃgṛhītaḥ / kāle yāvanna prativiramati, akāle tadūrdhvam / yuktaṃ sthāne, ayuktamasthāne / cetanāṃ vā niśritya prajñāṃ vetyanabhyūhābhyūhāvasthāyāṃ yathākramam / (abhidh-s-bh 9) paryeṣaṇākārā manaso 'bhijalpanā vitarkaḥ pratyavekṣaṇākārā manaso 'bhijalpanānuvicāra iti // tāveva vitarkavicārau saṃvadhyete, audārikasūkṣmavyavasthānādanayoḥ //

tadyathālobhasya lobhaprahāṇam, śraddhāyā āśraddhayaprahāṇam / rāgapratipakṣo vairāgyam, tasya paripanthakaraṇam, tasya tena tadutpattāvantarāyakaraṇāt / evaṃ krodhādīnāmapyupakleśānāṃ maitryādyātmīyaratipakṣāntarāyakaraṇaṃ veditavyam //

cittaviprayuktānāṃ saṃskārāṇāmadhiṣṭhānataḥ svabhāvataḥ prajñaptitaśca nirdeśo veditavyaḥ / asaṃjñisamāpattinirodhasamāpattī bhūmito 'pi niḥsaraṇavihārasaṃjñāpūrvakābhyāṃ manaskārābhyāmapi nirdiṣṭe / āsaṃjñikaṃ manaskāravarjyairebhireva / śeṣā adhiṣṭhānādibhistribhireva /

tatra kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāmityadhiṣṭhānanirdeśaḥ / ācayāpacaya iti svabhāvanirdeśaḥ / tathāhyācaye 'dhimātraiḥ śraddhādibhiḥ samanvāgata ityucyate / apacaye sati mṛdubhiriti / prāptiḥ pratilambhaḥ samāgama iti prajñaptiriti prajñaptinirdeśaḥ / evamanyeṣvapi yathāyogaṃ yojayitavyam //

śubhakṛtsnavītarāgasyeti tṛtīyadhyānavītarāgasya / uparyavītarāgasyeti caturthadhyānāvītarāgasya / niḥsaraṇasaṃjñāpūrvakeṇeti mokṣasaṃjñāpūrvakeṇa / asthāvarāṇāmiti pravṛttivijñānasaṅgṛhītānām / nirodha iti samāpatticittakṛtaḥ kālāntaramasthāvaracittacaittasamudācāranirodho āśrayasyāvasthāviśeṣo nirudhyate 'neneti kṛtvā / nirodhasamāpattāvuparyavītarāgasyetyavacanai bhavāgravīta rāgasyārhato 'pi tatsaṃbhavāt / tadekatyānāṃ ca sthāvarāṇāmiti kliṣṭamanaḥsaṃgṛhītānām / ete ca samāpattī bhūmitaḥ manaskārato 'dhiṣṭhānataḥ svabhāvataḥ prajñaptitaśca nirdeṣṭe āsaṃjñikaṃ manaskāravarjairebhireva / śeṣā adhiṣṭhānādibhistribhireva //

nikāyasabhāga ekajanmikaḥ skandhasaṃtānaḥ / sthitikālaniyama iyantaṃ kālamanenāsmin nikāyasabhāge 'vasthātavyaṃ varṣaśataṃ varṣasahasraṃ veti karmakṛtaḥ sāmarthyaviśeṣaḥ /

tasmistasmin sattvanikāya iti devamanuṣyādiṣu sattvajātiṣu / ātmabhāvasadṛśatāyāmityekajātīyatāyām /

bāhyasyāpi rūpasya jātimattve nikāyasabhāgamātragrahaṇaṃ sattvasaṃtāne lakṣaṇaprajñaptijñāpanārtham / bāhyaṃ hi rūpaṃ saṃvarttavivarttaprabhāvitamā dhyātmikāstu jātijarādiprabhāvitā iti / prabandhavināśo maraṇaṃ veditavyam / ete ca jātyādayo na pratikṣaṇaṃ veditavyāḥ kiṃtarhi prabandhāvasthāsviti /

svabhāvādhivacanaṃ cakṣuḥ śrotraṃ devo manuṣya ityevamādi / viśeṣādhivacanaṃ sarvasaṃskārā anityāḥ sarvasattvā mariṣyantītyevamādi / tadubhayāśrayeṣvi ti svabhāvaviśeṣādhivacanāśrayeṣvakṣareṣu a i u ityevamādiṣu / etāvacca sarvaṃ yaduta svabhāvo viśeṣastadubhayavyavahāraśca, tatsarvamebhiranuvyavahriyata iti / ata ete nāmapadavyañjanakāyā vyavasthāpitāḥ / paryāyākṣaraṇatāmupādāyeti yathā cakṣuścakṣurityetasmātparyāyādanyeṣvapi netrākṣinayanalocanādiṣu paryāyāntareṣu kṣarati, tairapi tatsaṃjñānāt / naivaṃ a ityetadakṣaraṃ a ityetaṃ paryāyaṃ mukttvā paryāyāntareṇa śakyate jñāpayitum, ataḥ paryāyākṣaraṇādakṣarāaṇi / kṣaraṇaṃ punargamanaṃ veditavyam //

prabandhānupacchede pravṛttivyavasthānamekasmin kṣaṇe vyavacchinne vā tadupacārābhāvāt hetuphalanānātvamiṣṭasya phalasya sucaritamaniṣṭasya duścaritamityevamādi / phalānāṃ pṛthak pṛthaganyonyahetukatvam / hetuphalasārūpyamanyatve 'pi yadyasya phalaṃ yujyate / tadyathā dānasya bhogasaṃpadityevamādi / ekaikasyaiva pravṛttirayugapatpravṛttirveditavyā / hetuphalasya prabandhena pravṛttau satyāṃ yattatra hetuphalamutpannaniruddhaṃ so 'tītaḥ kāla iti prajñapyate, yadanutpannaṃ so 'nāgataḥ kālaḥ, yadutpannāniruddhaṃ sa pratyutpannaḥ kāla iti / hetuphalasya digvyāptau deśopacāraḥ / rūpasaṃgṛhītaṃ cātra hetuphalaṃ veditavyamarūpiṇāṃ digvyāpanasāmarthyābhāvāt / pratyekaśo bhede saṃkhyetyabhinnaikātmakatve dvitrisaṃkhyādyanupapatteḥ / hetuphalapratyayānāṃ (abhidh-s-bh 11) samavadhānaṃ tadyathā vijñānākhyasya hi hetuphalasyendriyāparibhedo vipayābhāsagamanaṃ tajjñānaṃ manaskārapratyupasthānaṃ ceti / evamanyatrāpi yojitavyam //

ityevamete cittaviprayuktāḥ saṃskārāṇāṃ dharmāṇāmavasthāsu prajñapanātsarve prajñaptisanto veditavyāḥ / tatra kuśalākuśalādyācayāpacayāvasthāyāmekaḥ / cittacaitasikāpravṛttyavasthāyāṃ trayaḥ / sthityavasthāyāmekaḥ / sādṛśyāvasthāyāmekaḥ / lakṣaṇāvasthāyāṃ catvāraḥ / vyavahārāvasthāyāṃ trayaḥ / alābhāvasthāyāmekaḥ / hetuphalāvasthāyāṃ śeṣā iti / hetuphalaṃ punaratra sarva saṃskṛtaṃ veditavyam / tato 'nyasyotpādāddhetuḥ / anyatastadutpādāt phalamiti //

skandhādīnāṃ samudācāre tadbījaparipuṣṭirvāsanetyucyate / sarvabījakaṃ teṣāmeva skandhādīnāmutpattibījairyuktatvāt / ālīyante tasmin dharmā bījataḥ, sattvā vātmagrāheṇetyālayavijñānam / pūrvakarmanirmitatvāt vipākavijñānam / punaḥ punaḥ pratisaṃdhibandhe ātmabhāvopādānā dādānavijñānam / tatpunaretaccittamityucyate, sarvadharmavāsanācittatvāt //

tadetadālayavijñānamastīti kathaṃ vijñāyate / yasmāttena vinā

upāttamādi spaṣṭatvaṃ bījaṃ karma na yujyate / kāyiko 'nubhavo 'citte samāpattī cyutistathā //

etasyāścoddānagāthāyā vibhāgastadyathā viniścayasaṃgrahaṇyāma ṣṭābhirākārairālayavijñānasyāstitā pratyetavyā / tadyathāntareṇālayavijñānaṃ āśrayopādānāsaṃbhavataḥ ādipravṛtyasaṃbhavataḥ spaṣṭapravṛttyasaṃbhavato bījatvāsaṃbhavataḥ karmāsaṃbhavataḥ kāyikānubhavāsaṃbhavatācittakasamāpattyasaṃbhavato vijñānacyutyasaṃbhavataśca //

kena kāraṇenāśrayopādānaṃ na yujyate / āha pañcabhiḥ kāraṇaiḥ / tathāhi ālayavijñānaṃ pūrvasaṃskārahetukam / cakṣurādipravṛttivijñānaṃ punarvartamānapratyayahetukam / yathoktam indriyaviṣayamanaskāravaśādvijñānānāṃ pravṛttirbhavatīti vistareṇa / idaṃ prathamaṃ kāraṇam / api ca kuśalākuśalāḥ ṣaḍvijñānakāyā upalabhyante / idaṃ dvitīyaṃ kāraṇam / api ca ṣaṇṇāṃ vijñānakāyānāṃ sā jātirnopalabhyate yāvyākṛtavipākasaṃgṛhītā syāt / idaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam / api ca pratiniyatāśrayāḥ ṣaḍvijñānakāyāḥ pravartante, tatra yena yenāśrayeṇa yadvijñānaṃ pravartate tadeva tenopāttaṃ syādavaśiṣṭasyānupāttateti na yujyate, upāttatāpi na yujyate vijñānavirahitatayā / idaṃ caturtha kāraṇam / api ca punaḥ punarāśrayasyopādāna doṣaḥ prasajyate / tathāhi cakṣurvijñānamekadā pravartate ekadā na pravarttate evamavaśiṣṭāni / idaṃ pañcamaṃ kāraṇam / iti pūrvakarmapravarttamānapratyahetuto 'pi kuśalākuśalato 'pi tajjātyanupalaṃbhato 'pi pratiniyatāśrayato 'pi punaḥ punarupādānadoṣato 'pi na yujyate //

kena kāraṇenādipravṛttisaṃbhavo na yujyate / sa cetkaścidvadedyadyālaya vijñānamasti tena dvayoḥ vijñānayoḥ yugapatpravṛttirbhaviṣyati / sa idaṃ syādvacanīyaḥ - adoṣa eva bhavāndoṣasaṃjñī / tathāhi bhavatyeva dvayorvijñānayoryugapatpravṛttiḥ / tatkasya hetoḥ / tathāhyekatyasya yugapadradṣṭukāmasya yāvadvijñātukāmasyādita itaretaravijñānapravṛttirna yujyate / tathāhi tatra manaskāro 'pi nirviśiṣṭa indriyamapi viṣayo 'pi //

kena kāraṇenāsatyāṃ yugapadvijñānapravṛttau manovijñānasya cakṣurādivijñānasahānucarasya spaṣṭatvaṃ na saṃbhavati / tathāhi yasmin samaye 'tītamanubhūtaṃ viṣayaṃ samanusmarati tasmin samaye 'vispaṣṭo manovijñānapracāro bhavati na tu tathā vartamānaviṣayo manaḥpracāro 'vispaṣṭo bhavati / ato 'pi yugapatpravṛttirvā yujyate 'vispaṣṭatvaṃ vā manovijñānasya //

kena kāraṇena bījatvaṃ na saṃbhavati ṣaṇṇāṃ vijñānakāyānāmanyonyam / tathāhi kuśalānantaramakuśalamutpadyate, akuśalānantaraṃ kuśalam, tadubhayānantaramavyākṛtam, hīnadhātukānantaraṃ madhyadhātukam, madhyadhātukānantaraṃ praṇītadhātukam, evaṃ praṇītadhātukānantaraṃ yāvaddhīnadhātukam, sāsravānantaramanāsravam, anāsravānantaraṃ (abhidh-s-bh 13) sāsravam, laukikānantaraṃ lokottaram, lokottarānantaraṃ laukikam / na ca teṣāṃ tathā bījatvaṃ yujyate / dīrghakālasamucchinnāpi ca saṃtatiścireṇa kālena pravartate, tasmādapi na yujyate //

kena kāraṇenāsatyāṃ yugapadvijñānapravṛttau karma na saṃbhavati / tathāhi samāsataścaturvidhaṃ karma - bhājanavijñaptirāśrayavijñaptirahamiti vijñaptirviṣayavijñaptiśceti / etā vijñaptayaḥ kṣaṇe kṣaṇe yugapatpravartamānā upalabhyante / na caikasya vijñānasyaikasmin kṣaṇe idamevaṃrūpaṃ vyatibhinnaṃ karma yujyate //

kena kāraṇenāsatyālayavijñāne kāyiko 'nubhavo na yujyate / tathāhyekatyasya yoniśo vāyoniśo vā cintayato vānuvitarkayato vā samāhitacetaso vāsamāhitacetaso vā ye kāye kāyānubhavā utpadyante 'nekavidhā bahunānāprakārāste na bhaveyurupalabhyante ca / tasmādapyastyālayavijñānam //

kena kāraṇe nāsatyālayavijñāne 'cittā samāpattirna saṃbhavati / tathāhya saṃjñisamāpannasya vā nirodhasamāpannasya vā vijñānameva kāyādapakrāntaṃ syāt / nānapakrāntaṃ tataḥ kālakriyaiva bhavet / yathoktam bhagavatā - "vijñānaṃ cāsya kāyādanapakrāntaṃ bhavatī"ti //

kena kāraṇenāsatyālayavijñāne cyutirapi na yujyate / tathāhi cyavamānasya vijñāna mūrdhvadehaṃ vā śotikurvan vijahāti, adhodehaṃ vā / na ca manovijñānaṃ kadācinna pravartate / ato 'pyālayavijñānasyaiva dehopādāna kasya vigamāddehaśītatā upa[la]bhyate dehāpratisaṃvedanā ca / na tu manovijñānasya / ato 'pi na yujyate //

mano nirvacanata ālaṃbanataḥ saṃprayogataḥ pravṛttikālataśca nirdiṣṭaṃ veditavyam / mārgasaṃmukhībhāve tadabhāvaḥ, paramārthajñānasyātmadṛṣṭisamudācāreṇātyantavirodhāt / tadūrdhvamālayavijñānātpravṛttiḥ, śaikṣasyāprahīṇatvāt / asaṃjñisamāpattito (abhidh-s-bh 14) nirodhasamāpatteḥ śāntataratvaṃ tadasamudācārādeva veditavyam / samanantaraniruddhaṃ mano 'numatamiti kṛtvānantaraṃ matamityarthaḥ //

vijñānasyāśrayata ālaṃbanataḥ svabhāvataśca vyavasthānaṃ veditavyam //

dhātvāyatanānāṃ nāsti pṛthaglakṣaṇavyavasthānam, skandhanirdeśa eva cakṣurādīnāmuktalakṣaṇatvāt / tasmātskandhebhya eva niṣkṛṣya dhātavo vyavasthāpyante, dhātubhya āyatanāni //

yattu skandhairasaṃgṛhītamasaṃskṛtaṃ tadaṣṭadhāvyavasthāpya iti / tathatāyāstraividhyamāśrayaprakārabhedānna svabhāvabhedāditi veditavyam / ananyathīma vatā sadaiva bhāvanāṃ nirātmatayā draṣṭavyā / saṃkleśāpracāratāmupādāyeti tenālabanena saṃkleśavastunaḥ saṃkleśaśūnyīkaraṇāt / yadāpi saṃkliṣṭetyucyate tadāpyāgantukastatropakleśo veditavyaḥ / katamaḥ punarāgantukastatropakleśaḥ / anapoddhṛtagrāhyagrāhakabījasya paratantracittasya dvayākārā pravṛttiḥ / na dharmatā cittasya / prakṛtiprabhāsvarā hi sarvadharmāṇāṃ dharmateti / nimittāni rūpaṃ vedanā yāvadbodhiriti prapañcitāni, teṣāṃ tatropaśamādanimittam / bhūtaṃ yadaviparītam, tasya koṭiḥ paryantaḥ, nairātmyātpareṇa tattvāparyepaṇāt / ākāśaṃ rūpābhāva iti rūpasyava viparyayeṇābhāvalakṣaṇo yo dharmo manovijñānaviṣayastadākāśam / manovijñānaviṣayatva punaḥ dharmadhātvadhikāratvena veditavyam / rūpasyaivetyavadhāraṇādvedanādisādhāraṇāstathatāpratisaṃkhyāpratisaṃkhyāni[ro]dhānityatāḥ paryudāsyante / śaśavipāṇādīnāmatyantamabhāvo na teṣāṃ viparyayeṇa vijñāyate / yasmātta evātyantaṃ na saṃbhavantīti / te 'pi śaśaviṣāṇādayo nāsyaiva vidyamānasya rūpasya viparyayeṇa, (abhidh-s-bh 15) vedanādisādhāraṇatvāt / tasmādrūpasyaiva viparyayeṇetyucyate / abhāvalakṣaṇavacanena vedanādonāmarūpiṇāṃ paryudāsaḥ / na hi te 'bhāvalakṣaṇā iti / yo nirodho na ca visaṃyoga ityanuśayāsamuddhātāt / viparyayādvisaṃyogaḥ //

dvayamidaṃ prahātavyam - kleśāśca tadāśrayabhūtaṃ ca vastu veditam / tatpunarveditaṃ dvividham - vaikārikamavaikārikaṃ ca, sukhaduḥkhamaduḥkhāsukhaṃ ca yathākramam / tatra kleśaprahāṇāt pratisaṃkhyānirodhavyavasthānam / dvividhaveditaprahāṇādyathākramamāniñjyasya saṃjñāvedayitanirodhasya ca vyavasthānam / tatra kleśaprahāṇaṃ tatpakṣadauṣṭhulyāpagamādāśrayaparivṛttiḥ, veditaprahāṇaṃ tatpratipakṣabhūtāyāḥ samāpatterāvaraṇāpagamādāśrayaparivṛttiḥ / ata eva dvitīye dhyāne duḥkhanirodhasyāsaṃskṛtā[vya]vasthānam, vaikārikasya veditasyāśeṣamaprahāṇāt //

rūpaskandhena daśarūpiṇo dhātavaḥ saṃgṛhītāḥ, dharmadhātunā sa eva, mana āyatanena sapta vijñānadhātava ityevaṃ sarvadharmāstrayo bhavanti //

evaṃ vyavasthāpiteṣu skandhadhātvāyataneṣvānuṣaṃgikametadvayutpādyate //

cakṣuḥśrotraghrāṇānāṃ pratyekaṃ dvitve sati kathaṃ dhātūnāṃ naikaviṃśatitvam / yadyapi caiṣāṃ dvitvaṃ na tu dhātvantaratvam, lakṣaṇasādharmyeṇobhayoścakṣurlakṣaṇatvāt, kṛtyasādharmyeṇobhayoścakṣurvijñānakṛtyatvāt / evaṃ śrotraghrāṇayoryojyam / dvayordvayostu nirvṛttirāśrayaśobhārtham / evaṃ suvibhaktasamobhayapārśva āśrayaḥ śobhano nānyathā //

kimekaikameva cakṣurniśritya cakṣurvijñānamutpadyate nityamāhosviddva api / dve apītyucyate, spaṣṭagrahaṇāt / yathā dvayoścakṣuṣorunmiṣitayoḥ rūpagrahaṇaṃ spaṣṭaṃ bhavati na tathaikasminneveti / tadyathā ekasminnapavarake dvayoḥ pradīpayorekaṃ prabhāpratānaṃ spaṣṭataraṃ dvau pradīpau niśritya varttate / tadvadatrāpi nayo draṣṭavyaḥ //

ekaikenendriyadvāreṇa vicitraviṣayapratyupasthāne tatprakāreṣu kiṃ krameṇa vijñānānyutpadyante āhosyidyugapadekam / yugapadekameva vicitrākāraṃ vijñānaṃ veditavyam / jihvāsaṃprāpte kavaḍe jihvākāyavijñānayornityaṃ yugapadutpattirveditavyā //

śabdasyoccheditvānna deśāntareṣvaparāparotpattisaṃtānena deśāntaragamanamasti kiṃtarhi sakṛt / yathā svaprade śamavaṣṭabhya pradīpapratānavat śabdapratānasyotpādo draṣṭavyaḥ / yattvāsannatiraskṛtasya śabdasyāspaṣṭaṃ śravaṇaṃ bhavati tacchabdasya pratighātitvādāvaraṇasauṣiryasvalpoktito veditavyam //

ṣaṇṇāṃ vijñānānāṃ kati vijñānāni savikalpakāni katyavikalpakāni / tribhistāvadvikalpaiḥ manovijñānamekaṃ savikalpakam / trayo vikalpāḥsvabhāvavikalpo 'nusmaraṇavikalpo 'bhinirūpaṇāvikalpaśca / tatra svabhāvavikalpaḥ pratyutpanneṣu saṃskāreṣvanubhūyamāneṣu yaḥ svalakṣaṇākāro vikalpaḥ / anusmaraṇavikalpo yo 'nubhūtapūrvasaṃskārākāraḥ / abhinirūpaṇāvikalpo yo 'tītānāga tapratyutpanneṣu viparokṣeṣvabhyūhanākāro vikalpaḥ // api khalu sapta vikalpāḥ ālaṃbane svarasavāho vikalpaḥ sanimitto 'nimittaḥ paryeṣakaḥ pratyavekṣakaḥ kliṣṭo 'kliṣṭaśca vikalpaḥ / tatra ādyo vikalpaḥ pañca vijñānakāyāḥ, acitrayitvālaṃbanaṃ yathāsvaṃ viṣayeṣu svarasenaiva vahanāt / sanimittaḥ svabhāvānusmaraṇavikalpo vartamānātītaviṣayacitrīkaraṇāt / animitto 'nāgataviṣayo manorathākāro vikalpaḥ śeṣā abhinirūpaṇāvikalpasvabhāvā veditavyāḥ / tathāhyekadābhyūhamānaḥ paryeṣate, ekadā pratyavekṣate, ekadā kliṣṭo bhavati, ekadākliṣṭa iti //

yadā rūpādiprativijñaptikaṃ vijñānaṃ tatkena kāraṇena cakṣurādivijñānamityucyate na rūpādibhijñānamiti / pañcavidhavigrahopapatteḥ rūpādivacanānupapattiḥ / kathamiti / cakṣuṣi vijñānaṃ cakṣurvijñānam, āśrayadeśe vijñānotpattitaḥ, sati ca tasmistadbhāvāt / tathāhi sati cakṣuṣi cakṣurvijñānamavaśyamutpadyate anandhānāmanandhato 'ndhakārasyāpi darśanāt / na rūpe satyavaśyam, andhānāmadarśanāditi / cakṣuṣā vijñānaṃ cakṣuvijñānam, tadvaśenāvikṛte 'pi rūpe vijñānasya vikriyāgamanatvāt / tadyathā kāmalavyādhyupahatena (abhidh-s-bh 17) cakṣuṣā nīlādirūpeṣvapi pītadarśanameva bhavatīti / cakṣuṣo vijñānaṃ cakṣurvijñānam, vijñānabījānubandhāccakṣuṣastannirvṛtteḥ / cakṣuṣe vijñānam, tasmai hitāhi[ta]tvāt / tathāhi vijñānasaṃprayuktenānubhavenendriyasyānugraha upaghāto vā bhavati, na viṣayasyeti / cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānam, ubhayoḥ sattvasaṃkhyātatvāt na tvavaśyaṃ rūpasyeti //

kiṃ tāvaccakṣū rūpāṇi paśyatīti veditavyamatha vijñānam / naikaṃ nāparaṃ paśyatīti veditavyam, nirvyāpāratvāt dharmāṇām / sāmagrayāṃ tu satyāṃ darśanaprajñaptiḥ / api khalu ṣaḍbhirākāraiḥ cakṣuṣo rūpadarśane prādhānyaṃ veditavyaṃ na vijñānasya / katamaiḥ ṣaḍbhiḥ / utpattikāraṇa (ta)ḥ, cakṣuṣastadutpatteḥ / tatpadasthānataḥ, darśanasya cakṣurāśrayaṇāt / acalavṛttitaḥ, cakṣuṣo nityamekajātīyatvāt / svatantravṛttitaḥ, pratikṣaṇamutpattipratyayasāmagryanapekṣatvāt / śobhāvṛttitaḥ, tenāśrayaśobhanāt / āgamataḥ, "cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭve" ti vacanāt / etacca yathoktaṃ sarva vijñānasya na saṃbhavatīti / calavṛttitvaṃ tvasya bahuprakārotpattito veditavyam //

yathā dhātuṣvāyataneṣu cāsaṃskṛtaṃ vyavasthāpitamevaṃ kasmānna skandheṣvapi vyavasthāpitam / skandhārthāsaṃbhavāt / rūpādīnāmatītādiprakārābhisaṃkṣepeṇa rāśyarthaḥ skandhārtho nirdiṣṭaḥ / sa ca nityasya na saṃbhavatīti na skandheṣvasaṃskṛtavyavasthānam //

kena kāraṇena ta eva dharmā skandhadhātvāyatanamukhaiḥ pṛthagdeśitāḥ / vineyānāṃ samāsavyāsanirdeśakauśalyotpādanārtham / tathāhi skandhanirdeśe ye rūpavijñāne samāsena nirdiṣṭe te dhātvāyataneṣvekādaśadhā / saptadhā ca bhittvā vyāsena (abhidh-s-bh 18) nirdiṣṭe yathāyogam / ye tu tatra vedanādayo vyastāḥ te dhātvāyataneṣu dharmadhātvāyatanatvena samastā iti / api khalu lakṣaṇamātravyavasthānataḥ skandhanirdeśaḥ, grāhyagrāhakagrahaṇavyavasthānato dhātunirdeśaḥ, grahaṇāya dvārabhūtasya grāhyagrāhakamātrasya vyavasthānata āyatananirdeśo veditavyaḥ / samāptamānuṣaṃgikam //

ataḥ paraṃ mūlagranthasyaivārthanirdeśo draṣṭavyaḥ / arhataścaramaṃ cakṣuḥ parinirvāṇakāle paścimam / tatra dhātuḥ, cakṣurantarasyāhetutvāt / ārūpyopapannasya pṛthagjanasya cakṣurheturiti tataḥ pracyutya rūpiṇi dhātāvupapadyamānasya yasmādālayavijñānasaṃniviṣṭāccakṣurbījācca kṣurnirvartiṣyate, na tvāryasya punaranāgamanāditi // kāyadhāturna kāya ārūpyopapannasya pṛthagjanasya yaḥ kāyadhāturityetadatra vaktavyam, aṇḍagatādīnāṃ kāyasaṃbhavāt pranaṣṭakāyasya cājīvi[ta]svāditi // syānmanodhāturna mana ityatrāsaṃjñisamāpanna syāgrahaṇam, kliṣṭamanaḥsadbhāvāt //

jāto bhūtaḥ nirvṛtti vṛddhi cādhikṛtya yathākramam // ārūpyāvacareṇa manasārūpyāvacarān svabhūmikānanāsravāṃśca dharmān vijānātītyāryaśrāvakamadhikṛtya / bāhyakaḥ pṛthagjanaḥ svabhūmikāneva vijānātīti / iha dhārmikastu kaścitpūrvaśrutaparibhāvanāvaśādūrdhvabhūmikānapyālaṃbate tadutpādanārtham //

yathā rūpaṃ tathānubhava iti sukhādivedanīyādindriyārthadvayātsukhādivedanotpatteḥ / yathā vedayate tathā saṃjānīta iti yathānubhavaṃ nimittodgrahaṇāt / yathā saṃjānīte tathā cetayati yathāsaṃjñaṃ karmābhisaṃskaraṇāt / yathā cetayate tathā vijñānaṃ tatra tatropagaṃ bhavatīti yathābhisaṃskāraṃ viṣayeṣu gatyantareṣu ca vijñānapariṇāmāt //

yatra saṃkliśyate vyavadāyate ceti sendriye kāye / yenānubhaveneti sāmiṣanirāmiṣādyena yathākramam / yena nimittagrahaṇābhisaṃskāreṇetyayoniśo yoniśaśca pravṛttena / yatsaṃkliśyate vyavadāyate ceti cittadauṣṭhulyādauṣṭhulyopapattitaḥ //

ekādaśavidhāttṛṣṇāprakārādrūpādīnāmatītādiprakāravyavasthāna veditavyam / sā punaḥ apekṣātṛṣṇā abhinandanātṛṣṇā adhyavasānatṛṣṇā āmatṛṣṇā viṣayatṛṣṇā kāmatṛṣṇā samāpattitṛṣṇā duścaritaduḥkhatṛṣṇā sucaritasukhatṛṣṇā viprakṛṣṭatṛṣṇā sanikṛṣṭatṛṣṇā ca / asyāḥ tṛṣṇāyā ālaṃbanatvena yathākramamatītādayaḥ prakārā yojitavyāḥ / aparaḥ paryāyaḥ / utpannānutpannabhedato grāhakagrāhyabhedato bahirmukhāntarmukhabhedataḥ kliṣṭākliṣṭabhedato viprakṛṣṭasaṃnikṛṣṭabhedataśvātītādīni yathāyogaṃ veditavyāni / tatrotpannamatītaṃ pratyutpannaṃ ca / anutpannamanāgatam / vahirmukhamasamāhitabhūmikam / antarmukhaṃ samāhitabhūmikam / śiṣṭaḥ sugamatvānna vibhaktaḥ / duḥkhavaipulyalakṣaṇatāmupādāyeti rūpādisaṃniśrayeṇa jātthādiduḥkhapratānāt / saṃkleśabhārodvahanaṃ rūpādyāśritatvāt kleśādisaṃkleśasya / tadyathā loke yena śarīrapradeśena bhāra uhyate tatra skandhopacāro dṛṣṭaḥ, skandhena bhāramuddhahatīti //

sarvadharmabījārtha iti hetvarthamadhikṛtyālayavijñāne / kāryakāraṇabhāvadhāraṇamaṣṭādaśasu dhātuṣu ṣaṇṇāṃ vijñānadhātūnāmindriyārthadhātūnāṃ, ca yathākramam / sarvaprakāradharmasaṃgrahaṇena sūtrāntaranirdiṣṭānāṃ pṛthivīdhātvādīnāmanyeṣāmapi dhātūnāmeṣvevāṣṭādaśasu yathāyogaṃ saṃgrahaṇādveditavyam //

bījārthaḥ sarvaprakāradharmasaṃgrahārthaścāyatanārtho 'pi veditavyaḥ //

rūpādānāṃ phenapiṇḍo pamatvamasato riktataḥ tucchato 'sārataśca (abhidh-s-bh 20) khyānādveditavyam / eteṣāṃ punaḥ sūtrapadānāmartha ātmaśucisukhanityaviparyāsapratipakṣeṇa yathākramamanātmatāmupādāyetyevamādibhiḥ padarveditavyaḥ //

kathaṃ kati kimarthibhiriti praśnatrayavyavasthāpanaṃ lakṣaṇavastusaṃmohayoḥ samāropasya ca prahāṇārtham /

tatra kathaṃ dravyasaditi dravyasato lakṣaṇanirdeśena tatsaṃmohaḥ prahīyate / sarvāṇi dravyasantītyanena vastusaṃmohaḥ prahīyate ātmadravyābhiniveśatyājanārthamityanena samāropaḥ prahīyate / evamanyatrāpi yojyam / abhilāpanirapekṣa indriyagocarastadyathā rūpaṃ vedanetyevamādikaṃ nāmnācitrayitvā yasyārthasya grahaṇaṃ bhavati / tadanyanirapekṣastadyathārthāntaramanapekṣya yatra tadbuddhirbhavati / na yathā ghaṭādiṣu rūpādīnapekṣya ghaṭādibuddhiriti //

saṃkleśālaṃbanaṃ saṃvṛtisat saṃkleśavṛttyarthena / ātmā saṃkleśasya nimittamityabhiniveśatyājanārtham //

viśuddhaye ālaṃbanaṃ paramārthasat paramajñānagocarārthena / sarvāṇi ṣaramārthasantītiti tathatāvyatirekātsarvadharmāṇām //

yena saṃkliśyate vyavadāyate ceti rāgādibhiścetasikaiḥ śraddhādibhiśceti veditavyam / yā ca tatrāvastheti rūpacittacetasikāvasthāsu prajñaptāścittaviprayuktāḥ saṃskārāḥ / yacca vyavadānamityasaṃskṛtaṃ vyavadānaṃ veditavyam / tacca yathāyogam / punastrayodaśavidhasya vijñānasya yo viṣayaḥ tajjñeyamanena pradarśitam / tatpunaḥ śrutamayaṃ jñānaṃ cintāmayaṃ jñānaṃ laukikabhāvanāmayaṃ jñānaṃ paramārthajñānaṃ paracittajñānaṃ dharmajñānam anvayajñānaṃ duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānaṃ kṣayānutpādajñānaṃ mahāyānajñānaṃ ca / ete 'nye ca yathākramamadhimuktijñānādīni veditavyāni / tatra paracittajñānaṃ parātma jñānam, parātmacittaviṣayāt / dharmajñānamadharajñānam, satyeṣvādita (abhidh-s-bh 21) utpādāt / anvayajñānamūrdhvajñānam, dharmajñānādūrdhvamutpādāt / vidūṣaṇāyāsamutthāpanāyānutpāde jñāne niṣṭhāyāṃ mahārtheṣu jñānaṃ tadvidūṣaṇajñānaṃ yāvanmahārthajñānamiti yojayitavyam / mahārthatvaṃ punaḥ svaparārthatvāt //

tatra avikalpanataḥ pañcabhirvijñānakāyaiḥ / vikalpanataḥ manovijñānena / hetuta ālayavijñānam / pravṛttitastadanyadvijñānam nimittata indriyārthāḥ / naimittikato vijñānāni / vipakṣapratipakṣataḥ sarāgaṃ vigatarāgaṃ sadveṣaṃ vigatadveṣamityevamādi / sūkṣmaprabhedataḥ saptavidhadurvijñānavijñaptibhedāt / saptavidhādurvijñānā vijñāptistadyathā asaṃviditavijñaptiḥ bhājanavijñaptiḥ, sarvakālamaparicchinnākāratvāt citrākāravijñaptirekasyāneka ākāro vicitraśceti durvyavasthāpanādasyāḥ sūkṣmatvam / sahabhāvavijñaptirekakālotpannāti vijñānāni kathaṃ pṛthagyathāsvaṃ viṣayaṃ paricchindantīti durvyavasthāpanātsūkṣmatvam / sūkṣmatvamiti sarvatrādhikṛtaṃ veditavyam / vipakṣapratipakṣalaghuparivṛttivijñaptiḥ kathaṃ rāgādisamastabandhanaṃ cittaṃ tanmuhureva sakṛdvītarāgādikaṃ bhavatīti / vāsanāvijñaptiḥ kathaṃ karmabhiḥ samudācaradbhiḥ cittaṃ vāsyate, na ca tasmādanyā sā vāsanā, nāpi tanmātrameva, phaladānaṃ ca prati krameṇa vṛttilābha iti / pratisaṃdhivijñaptiḥ kathamanekaprakārātmabhāvanirvartakakarmaparibhāvitaṃ sadvijñānaṃ tathāpyaparisphuṭāyāṃ maraṇāvasthāyāṃ sahasā prabuddhayānyatarakarmavāsanāmanyatarasyāṃ gatau pratisaṃdhi vadhnānīti / muktavijñaptiḥ kathamarhataścittaṃ paramaṃ niṣprapañcaṃ dharmatāprāptaṃ saṃsārocitasarvaprakārasāśravacaryā samatikrāntamanenākāreṇa vartata iti durvyavasthāpanādasyāḥ sūkṣmatvaṃ veditavyam / draṣṭādigrahaṇena draṣṭā śrotā ghrātā svādayitā spraṣṭā vijñātā cetyeṣāṃ grahaṇaṃ veditavyam //

abhijñeyaṃ ṣaṇṇāmabhijñānāṃ viṣaya / gamanaviśeṣaprabhāvitatvādṛddhayabhijñāyāstadviṣayasya saṃkrāntito 'bhijñeyatvam / (abhidh-s-bh 22) sarāgādinimittajñānāccaritapraveśāt / atītajanmaparaṃparāgamanajñānādāgatitaḥ / anāgatotpattigamanajñānāt gatitaḥ / traidhātukanirmokṣopāyajñānānnisaraṇataḥ / sarvāṇyabhijñeyānyantyānāṃ tisṛṇāṃ savaṃviṣayatvāt /

tatra rūpīti rūpaṃ tasya dharmasyātmasvabhāvastasmādasau rūpī, na tu rūpāntareṇa yuktatvāt / yāvaduktaṃ syādrūpasvabhāva iti / bhūtāśrayato 'pīti rūpāntarayogādapi rūpitvamiti darśayati, upādāyarūpasya bhūtarūpeṇa yogādbhatarūpāṇāṃ ca parasparamiti / nāndīsamudaya iti nāndyeva yasya samudayastadrūpi, na tu yathā vedanādīnāṃ pūrvikā ca nāndo samudayaḥ, pratyutpannaśca sparśādiriti / sapradeśataḥ sāvayavatvāt / deśavyāptito dikṣu pratyāsparaṇāt / deśopadeśato 'muṣyāṃ diśīti vyavadeṣṭuṃ śakyatvāt deśagocarataḥ kasmiścitpradeśe sthitasyālaṃbanībhāvāt / dvayasamagocarataḥ sattvadvayasya kasmiścitpradeśe sthitasyālaṃ vanobhāvāt / dvayasamagocarataḥ sattvadvayasya samamālaṃ vanībhāvānna tvevamarūpiṇo yathātmānubhavaṃ paraiḥ parigrahītumaśakyatvāditi / saṃbandhataścakṣurvijñānā dīnāmapi paryāyeṇa rūpitvam, rūpīndriyasaṃbandhāt / anubandhata ārūpyāṇāṃ pṛthagjanānāṃ rūpabījānubandhāt / prarūpaṇato vitarkavicārāṇāmālaṃbanaprarūpaṇāt / vyābādhanataḥ pañcānāṃ skandhānāṃ pāṇyādisaṃsparśaiḥ śokādibhiśca yathāyogaṃ rūpaṇāt bādhanādityarthaḥ / saṃprāpaṇato deśanāyā arthanirūpaṇāt / saṃcayavyavasthānataḥ paramāṇorūrdhvarūpasya sāvayavavyavasthānāt / bahirmukhataḥ kāmāvacarasya rūpasya kāmaguṇatṛṣṇāsaṃbhūtatvāt / antarmukhato rūpāvacarasya rūpasya samāpatticittatṛṣṇāsaṃbhūtatvādata evāsya manomayatvaṃ veditavyam / āyatataḥ pṛthagjanasya pūrvāntāparāntayoḥ paryantavyavasthānābhāvāt / paricchinnataḥ śaikṣasya rūpasya paryantīkṛtasaṃsāratvāt / tatkālato 'śaikṣarūpasya pratyutatpannabhavamātrāvaśeṣāt / (abhidh-s-bh 23) nidarśanato buddhādirūpasya saṃdarśanamātratvādaniṣpannatāmupādāya // tatra sarvāṇi rūpīṇi vyāvādhanarūpitvena / yathāyogaṃ śeṣairveditavyam / bahirmukhatādayastu ṣaḍ rūpibhedā vedanādisādhāraṇā veditavyāḥ /

śiṣṭasya rūpivat prabheda iti / iti katham / yathā rūvitadātmato 'pīti vistareṇa rūpītyuktaṃ tathā sanidarśanatadātmato 'pi sanidarśanaṃ vistareṇa yojayitavyam / tatra sarvāṇi sanidarśanāni sarvanidarśanasaṃbandhādinārūpiṇāmapi sanidarśanatvāt //

āvṛṇotyāvri yata iti gamanapratibandhārthena / āvṛṇotītyetāvati vaktavye āvriyate ceti vacanaṃ prabhādirūpasya sapratighatvavyavasthāpanārtham / taddhyāvriyata eva nāvṛṇotītyeṣā tasya jātireṣa svabhāva ityarthaḥ / paramāṇorūrdhvamityekasya paramāṇorapratighatvāt / yanna samādhivaśavarti rūpamiti samādhivaśena vartamānasyāpratighatvāt samacittakadevatāvata / prakopapadasthānaṃ yatrāśraya ālaṃbane vā dveṣa utpadyate / anena ca sapratighārthena sarvāṇisapratighāni / yathāyogaṃ veti śeṣaiḥ //

āsravatadātmata āsravāṇāṃ sāsravatvamāsravasvabhāvena yuktatvāt / āsravasaṃbandhatastatsahabhuvāṃ citacaittānāṃ cakṣurādīnāṃ cāsravasaṃprayuktatvādāsrava [śraya]tvācca yathākramam / āsravabandhataḥ kuśalasāsravāṇāṃ tadvaśena punarbhavanirvartanāt / āsravānubandhato 'nyabhūmikānāmapyanyabhūmikāsravadauṣṭhulyāśrayatvāt / āsravānukūlyata iti kleśadauṣṭhulyānugatatve 'pi nirvedyabhāgīyānāmanāsravatvavyavasthāpanārtham, sarvabhavavaimukhyena (abhidh-s-bh 24) tatpratipakṣatvāt / āsravānvayato 'rhatāṃ skandhānāṃ paurvajānmikakleśasaṃbhūtatvāt // pañcaskandhāḥ sāsravāḥ / pañcadaśa ghātavo 'ntyāṃstrīn hitvā / daśāyatanānyantye dve hitvāḥ / trayāṇāṃ dhātūnāṃ dvayoścāyatanayoḥ pradeśaḥ saparivāramāryamārgamasaṃskṛtaṃ ca hitvā //

śastrādānādiraṇahetavo rāgādayo raṇāḥ / yāvanti sāsravāṇi tāvanti saraṇāṇītyevamādi tadānubaṃdhyārthena veditavyam //

punarbhavādhyavasānahetavo rāgādaya āmiṣam / kathaṃ dveṣasya - punarbhavādhyavasānahetutvam / vyāvadānikadharmadveṣeṇa punarbhavādhyavasānāt //

kāmaguṇādhyavasānahetavo rāgādayo gredhaḥ / kīdṛśena dveṣeṇa tadadhyavasānam / naiṣkramyadveṣeṇa //

kāmakāreṇa saṃmukhībhāvo vimukhībhāvaśca nāsaṃskṛtasya saṃbhavati nityatvāt / naivasaṃskṛtanāsaṃskṛtasya dvayāvyatirekādyaduktam - dvayamidaṃ saṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtaṃ ceti / tatkathaṃ dvayamevameva bhavatīti / kāmakārasaṃmukhībhāvārthena saṃskṛtameveti vaktavyam / karmakleśānabhisaṃskṛtatārthenāsaṃskṛtameveti / na dvayādvayatiricyate //

tatpratibhāsamiti traidhātukaparyāpannākāram, tathatādipratibhāsasyaikāntenānucitatvena lokottaratvāt / skandhānāmekadeśaṃ samyagjñānasaṃgṛhītaṃ lokottarapratibhāsāṃśca pṛṣṭhalabdhān sthāpayitvā / taccāsaṃskṛtaṃ ca sthāpayitvā trayāṇāṃ dhātūnāṃ dvayoścāyatanayoḥ pradeśo draṣṭavyaḥ //

traidhātukapratipakṣa āryamārgaḥ / sa punaḥ śrāvakapratyekabuddhānāṃ nityādicaturvidhaviparyāsapratipakṣatvādaviparyāsanirvikalpatayā nirvikalpaḥ / bodhisattvānāṃ rūpādisarvadharmaprapañcapratipakṣatvānniṣprapañcanirvikalpatayā nirvikalpaḥ / asaṃskṛtaṃ tu sarvavikalpāpasthānānnirvikalpaḥ /

ādyutpannaṃ pratisaṃdhikāle / prabandhotpannaṃ tata ūrdhvam / upacayotpannaṃ caturvidhenopacayena svapnāhārabrahmacaryasamāpattihetukena / āśrayatvotpannamadhyātmakamindriyam / vikārotpannaṃ sukhā divedanotpattau tadanukūla indriyapariṇāmaḥ / paripākotpannaṃ jīrṇāvastham / hānyutpannaṃ sugateścyutvādurgatāvutpadyamānasya / viśeṣotpannaṃ viparyayāt / prabhāsvarotpannaṃ krīḍāpramoṣakāṇāṃ manaḥpradūṣakāṇāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ rūpārūpyāvacarāṇāṃ ca devānāṃ pramodabāhulyādbhogeṣu vihāre ca svavaśavarttanādyathāyogam / aprabhāsvarotpannaṃ tadanyat / saṃkrāntyutpannaṃ gamanāvasthāyām / sabījotpannamarhataścaramān skandhān varjayitvā / abījotpannaṃ caramāḥ skandhāḥ / pratibimbavibhutvanidarśanotpannaṃ jñeyaṃ vastu sabhāgaṃ vaimokṣikaṃ tāthāgataṃ ca rūpaṃ yathākramam / paraṃparotpannaṃ janmaprabandhe / kṣaṇabhaṅgotpannaṃ pratikṣaṇaṃ saṃskārāṇāṃ lakṣaṇam / saṃyogaviyogotpannaṃ priyāpriyasaṃyogaviyogāvasthāyāṃ cittasya ca sarāgavigatarāgādyavasthāyām / avasthāntarotpannaṃ kalalādyavasthāsu vyādhyādyavasthāsu ca / cyutopapādotpannaṃ sattvalokaḥ / saṃvartavivartotpannaṃ bhājanalokaḥ / pūrvakālotpannaṃ pūrvakālabhavaḥ / maraṇakālotpannaṃ maraṇakālabhavaḥ / antarotpanamantarābhavaḥ / pratisaṃdhikālotpannamupapattibhavaḥ //

rūpasaṃskāraskandhaikadeśa itīndriyalakṣaṇaḥ saṃprayuktalakṣaṇaśca yathākramam / dharmadhātvāyatanaikadeśaḥ saṃprayuktasvabhāvaḥ / bhoktātmā iṣṭāniṣṭānāṃ viṣayāṇāmupalaṃbhārthena veditavyaḥ / aprāptagrāhakaṃ cakṣuḥ śrotraṃ manaśca / prāptagrāhakaṃ tadanyadindriyam / svalakṣaṇasya vartamānasya pratyekaṃ pratiniyatasya viṣayasya grāhakaṃ pañcendriyajam / svasāmānyalakṣaṇasya (abhidh-s-bh 26) sarvakālasya sarvasya viṣayasya grāhakaṃ ṣaṣṭhendriyajam // pratyayasāmagrayā vijñānasyotpattimadhikṛtya prajñaptyāṃ grāhakopacāro veditavyaḥ, na tu bhūtārthena vyāpāratvād dharmāṇāmiti /

yattāvadgrāhakaṃ grāhyamapi tat cakṣurādīnāmapi manovijñānena grāhyatvāt / grāhakagocara evetyavadhāraṇaṃ caitasikavyudāsārtham //

śrutacintāmayatadanudharmapratipattisaṃgṛhītasyābahirmukhatvam, niṣyandadharmahetukatvāt, tadvaśena nirvāṇādyālaṃbanato draṣṭavyam / niṣyandadharmaḥ punarbuddhādīnāmadhigamānvayā deśanā veditavyā / catvāro dhātavo ghrāṇavijñānadhāturgandhadhāturjihvāvijñānadhātuḥ rasadhātuśca / dve āyatane gandharasāyatane tadanyeṣāmekadeśaḥ kāmadhātusaṃgṛhītaḥ //

daśānāṃ dhātūnāmiti saptānāṃ vijñānadhātūnāṃ rūpaśabdadharmadhātūnāṃ ca / caturṇāmāyatanānāmiti rūpaśabdamanodharmāyatanānām //

hetuphalopayogata ityutpannatvānniruddhatvācca yathākramam / saṃkleśavyavadānakāritrasamatikrāntata iti pratyutpannarāgādiśraddhādivaccittasaṃkleśavyavadānasāmarthyābhāvāt / hetuparigrahavināśato vāsanāṃ sthāpayitvā vinaṣṭatvāt / phalasvalakṣaṇabhāvābhāvato vartamāne kāle tadāhitavāsanāsadbhāvāttadādhāyakadravyābhāvācca / smarasaṃkalpādīnāṃ nimittatvamālaṃbanamātra bhāvādaveditavyam / sarveṣāmekadeśo 'nāgatapratyutpannāsaṃskṛtavarjaḥ //

hetau satyanutpannata ityasaṃskṛtādviśeṣaṇārtham, taddhayanutpannamapi sanna hetumaditi / labdhasvalakṣaṇato 'nirvṛttasvabhāvatvāt / hetuphalānupayogatastadbījasyākṛtakṛtyatvāt tasya cānutpannatvāt //

hetuphalopayogānupayogataḥ punaranivartyatvādasthitatvācca / atītānāgataprabhāvananimittataḥ pratyutpannamadhiṣṭhāyātītānāgataprajñapteḥ / yattāmavasthāṃ (abhidh-s-bh 27) prāpsyati tadanāgatam / yatprāptaṃ tadatītamiti / kāritrapratyupasthānataścakṣurādīnāṃ vijñānāśrayādibhāvāt //

atītanirdeśādhikāreṇedamapi jñāpyate - kimartha bhagavatātītādīnyeva trīṇi kathāvastūni vyavasthāpitāni na nirvāṇamiti / nirvāṇasya pratyātmavedanīyatayā nirabhilāpyatāmupādāya kathayitumaśakyatvādityarthaḥ, dṛṣṭaśrutamatavijñātavyavahārāṇāṃ bhūtabhavyavartamānādhiṣṭhānatvāt /

daśānāṃ dhātūnāṃ vijñānadhātūnāṃ rūpaśabdadharmadhātūnāṃ ca / caturṇāmāyatanānāṃ rūpaśabdamanodharmāyatanānām / teṣveveti śraddhādiṣu / prakṛtyāpratisaṃkhyāyeti svarasena, vinā kalyāṇamitrādibalenetyarthaḥ / ruciḥ saṃtiṣṭhata iti na kevalaṃ rucirevopapattiprātilambhikā kiṃ tarhi saha taiḥ śraddhādibhiriti / kuśalasya bhāvanā sarve śrutamayādayaḥ kuśalā dharmāveditavyāḥ / svargāḍhyakulopapattiparigrahābhyāmabhyudayahetuṃ darśyati / vyavadānānukalyaparigraheṇa prāptihetumiti / vidūṣaṇāpratipakṣādayaḥ parastānnirdekṣyante /

tadanyaḥ kleśopakleśo duścaritasamutthāpaka iti sa punaryaḥ kāmā[va]caro 'naiḥsargikaḥ, naiḥsargikastu yo duścaritasamutthāpakaḥ so 'ku[śa]laḥ / tadanyo nivṛtāvyākṛto veditavyaḥ / hiṃsāpūrvakaṃ caityaṃ pratiṣṭhāpayati yatrorabhramahiṣādayo hanyante / kudṛṣṭipūrvakaṃ yatrānaśanādibhiḥ puṇyārthino varārthinaśca kliśyanta iti / ākṣepakaṃ vā paripūrakaṃ veti durgatimadhikṛtya / sugatau tu paripūrakameva, yenātropapanno dāridrayādikaṃ vyasanaṃ pratyanubhavati / kuśalāntarāyikā dharmā abhīkṣṇaṃ gaṇasaṃnipātādayaḥ //

aṣṭau dhātavaścakṣuḥ śrotraghrāṇājihvākāyagandharasaspraṣṭavyadhātavaḥ / aṣṭāvāyatanāni tānyeva / aduṣṭāprasannacitasyeti kuśalākuśalaviparyayaṃ darśa[ya]ti / taireva parigṛhītā iti tadākāratvena manojalpasukhavṛttatvāt / teṣāmevābhilāpavāsaneti nāma kāyādibhiścitavāsanāyatyāmabhilāpapravṛttaye / tatparigṛhīteścittacaitasikairdharmairyatsamutthāpitamityapraduṣṭāprasannacittasya nāmādyabhilāpākārai[ḥ] / akliṣṭākuśalacetaso yadyasya (abhidh-s-bh 28) na kliṣṭaṃ nāpi kuśalaṃ ceto bhavati, tata airyāpathikādyavyākṛtaṃ bhavatyanyathā kuśalākuśalaṃ yathāyogamiti / yathāpi tadapratisaṃkhyāyeti kuśalatvādviśepayati, akliṣṭacitta ityakuśalatvāt / pratisaṃkhyāya bhaiṣajyaṃ niṣevate sarvavyādhipratipakṣeṇārogyārtham / adhigamaniṣyandato 'vyākṛtaṃ nirmāṇacittaṃ sahajāmiti yaiścittacaitasikaiḥ vikrīḍanārthaṃ nirmāṇaṃ nirmemīyate / sattvahitārtha tu kuśalaṃ veditavyamiti // nidarśanataḥ kuśalādikaṃ yadbuddhādayo vineyārthavaśātsaṃdarśayanti / aku[śa]lasya kathaṃ saṃdarśanam / corādi nirmāya tadanyasattvabhīṣaṇārtha karacaraṇaśiraśchedādisaṃdarśanāt //

avītarāgasyeti pradeśavairāgyeṇāpyayuktasyāsamādhilābhina ityarthaḥ / itarathā hyanāgamyaṃ kāmapratisaṃyuktaṃ prāpnuyāt / saha samādhilābhāt prahāṇābhirativipakṣabhūtasya dauṣṭhu[lya]sya prahāṇāt pradeśavairāgyamastīti veditavyam / bāhyaṃ tviha rūpādikamavītarāgakarmādhipatyanirvṛttatvāt kāmapratisaṃyuktam / sarvasattvasādhāraṇakarmādhipatyasaṃbhūtavacanamavītarāgakarmaṇā rūpārūpyāvacareṣvapi vījino 'stitvāt / catvāro dhātavo gandharasaghrāṇajihvāvijñānadhātavaḥ / dve āyatane gandharasāyatane / tadanyeṣāmekadeśaḥ rūpārūpyāvacarānāsravavarjaḥ /

caturo dhātūn dve cāyatane sthāpayitvānantaroktāni / tadanyeṣāṃ skandhadhātvāyatanānāmekadeśaḥ kāmarūpyāvacarānāsravavarjyaḥ /

caturṇā skandhānāṃ vedanādīnām / trayāṇāṃ dhātūnāṃ manodharmamanovijñānadhātūnām / dvayorāyatanayormanodharmāyatanayoḥ / pradeśaḥ kāmarūpāvacarānāsravavarjyaḥ /

ekadeśavairāgyaṃ bhūmimadhikṛtya yāvadaṣṭamasya kleśaprakārasya prahāṇāt / sakalavairāgyaṃ nava [ma]sya prahāṇāt / satkāyavairāgyaṃ vā punaradhikṛtya śaikṣasyaikadeśavairāgyamaśaikṣasya sakalavairāgyaṃ veditavyam / prativedhavairāgyaṃ darśanamārgeṇa / upaghātavairāgyaṃ laukikena mārgeṇa / samuddhātavairāgyaṃ lokottareṇeti veditavyam / daśavairāgyāṇītyatra prātikūlyārtho vairāgyārtho veditavyo nāvaśyaṃ prahāṇārthaḥ / uccataraṃ sthānaṃ prāptavato nihīnesthāne ityuccataraṃ nagaraśraiṣṭhayādisthānaṃ prāptavato grāmamahattarādisthāne nihīne / bālānāṃ nirvāṇa iti tasya śāntatvājñānāt satkāyābhiṣvaṅgācca / pratilabdhadarśanamārgasya traidhātuka iti saṃskāraduḥkhatāṃ parijñātavataḥ sarvasāsrava[va]stunirvedāt / prakṛtyā vairāgyaṃ prakṛtivairāgyaṃ yāvatprahāṇena vairāgyaṃ prahāṇavairāgyamiti padavigrahajātirveditavyā //

mokṣaprayuktasya kuśalaṃ śaikṣamiti saṃbhṛtasaṃbhārāvasthāyāḥ prabhṛtimokṣārtha prayuktasya veditavyam / saṃbhṛtasaṃbhārāvasthā punarādhigāmikamokṣabhāgīyāvasthā veditavyā / daśānāṃ dhātūnāṃ vijñānarūpaśabdadharmadhātūnām / caturṇāmāyatanānāṃ rūpaśabdamanodharmāyatanānām /

śikṣāyāṃ niṣṭhāgatasyetyadhiśīlamadhicittamadhiprajñaṃ ca śikṣāyāṃ niṣṭhāgatasyārhata ityarthaḥ //

pṛthagjanasya kuśalādikamiti mokṣaprayuktavarjasya / sa hi śikṣāyā[ma]bhiśikṣaṇācchaikṣa ucyata iti / śaikṣasya kliṣṭāvyākṛtamityatra kliṣṭamakuśalaṃ nivṛtāvyākṛtaṃ ca yathāsaṃbhavam / avyākṛtaṃ punaranivṛtāvyākṛtaṃ veditavyam //

parikalpitā kliṣṭā dṛṣṭirasaddharmaśravaṇapūrvikā pañca daṣṭayaḥ / parikalpitagrahaṇaṃ sahajasatkāyāntagrāhadṛṣṭivyudāsārtham / antagrāhadṛṣṭiḥ kīdṛśī sahajā / ucchedadṛṣṭiryato 'bhisamayaprayuktasyottrāso bhavatyatha kastarhi me ātmeti / dṛṣṭisthānaṃ dṛṣṭisahabhuvo dharmāstadvījaṃ ca tathaiva vicikitsāsthānamapi veditavyam / ye ca dṛṣṭau vipratipannāḥ kleśopakleśā iti ye dṛṣṭimukhena pravṛttā tadālaṃbanāśca rāgādayaḥ / sarveṣāmekadeśo bhāvanāprahātavyānāsravavarjaḥ //

darśanaprahātavyāviparyayeṇa sāsravā iti parikalpitakliṣṭadṛṣṭayādikādanye sāsravā ityarthaḥ / atra punaḥ sāsravagrahaṇena nirvedhabhāgīyānāmapi grahaṇaṃ veditavyaṃ dauṣṭhulyānubandhārthena / sarveṣāmekadeśaḥ darśanaprahātavyānāsravavarjaḥ //

skandhānāmekadeśo 'prahātavyaḥ, lokottaro mārgastatpṛṣṭalabdhaśca / daśānāṃ [dhātūnāṃ caturṇā cāyatanānām (ekadeśa) iti] sa cā saṃskṛtaṃ ca / kīdṛśo rūpaśabdadhātū na prahātavyau / aśaikṣasya kuśala kāyavākkarmasvabhāvau /

avidyāpratyayāḥ saṃskārā ityevamādi / tatra asmin satīdaṃ bhavati nirīhapratyayotpattitāmupādāya / sati kevalaṃ pratyaye phalaṃ bhavati, na tu phalotpādanaṃ prati pratyayasya kācidīhetyarthaḥ / asyotpādādidamutpadyate anityapratyayotpattitāmupādāya, na hyanutpādikāraṇāt kiṃcidutpadyamānaṃ kārya siddhamiti kṛtvā / avidyāpratyayāḥ saṃskārā ityevamādi samarthapratyayotpattitāmupādāya nirīhakatvānityatve 'pi sati na yataḥ kutaścit pratyayāt sarvameva phalamutpadyate, kiṃtarhi samarthāt / tadyathāvidyātaḥ saṃskārā yāvajjātito jarāmaraṇamiti //

yānyavidyādīni dvādaśāṅgāni vibhaktāni tānyeva punaḥ samasya catvāryaṅgāni bhavantyākṣepā ṅgādīni / etāvacca pravṛttinirdeśe nirdeṣṭavyam yaduta hetukāle yenākṣipyate yaccākṣipyate phalakāle yenābhinirvartyate yaccābhinirvatyate tadetatsarvamebhiraṅgainirdiṣṭaṃ veditavyam / tatra ākṣepakāṅgamavidyāsaṃskārā vijñānaṃ ca, anāgatajanmābhinirvṛttaye satyeṣvajñānapūrvakeṇa karmaṇā cittavāsanārthena / ākṣiptāṅgaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā ca, tayā cittavāsanayā nāmarūpādīnā māyatyāṃ pūrvotarasaṃniśrayakrameṇābhinirvṛtaye bījapuṣṭitaḥ / abhinirvartakāṅgaṃ tṛṣṇā upādānaṃ bhavaśca, aprahīṇakāmādi tṛṣṇādivasena kāmādiṣu sucaritaduścaritaprakāraratipūrvakeṇa chandarāgeṇa sopādāne vijñāne sati maraṇāvasthāyāṃ phaladānaṃ prati chandarāgānurūpyāntarakarmavāsanābhimukhībhāvāt / abhinirvṛttyaṅgaṃ jātirjarāmaṇaṃ ca, tena prakāreṇa karmāntaravāsanābhimukhye satyanyatarasmin gatiyonyādibhedabhinne nikāyasabhāge yathākṣipte nāmarūpādinirvṛtteḥ / jātijarāmaraṇavacanaṃ saṃskṛtalakṣaṇatrayādhikāreṇodvejanārtham / (abhidh-s-bh 32) jarāmaraṇasyaikāṅgakaraṇaṃ vināpi jarāṃ maraṇasaṃbhavāt / na tvevaṃ jarāyujāyāṃ yonau vinā nāmarūpādibhiḥ ṣaḍāyatanādīnāṃ saṃbhava ityeṣāṃ pṛthagaṅgīkaraṇaṃ veditavyam //

aṅgapratya[yatvavya]vasthānaṃ caturaḥ pratyayānadhikṛtya / tatra tāvadavidyā saṃskārāṇāṃ pūrvotpannāvāsanato hetupratyayaḥ, tatparibhāvitasaṃtānotpannānāṃ karmaṇāṃ punarbhavābhisaṃskaraṇasāmarthyāt tatkālasamudācāriṇī / āvedhataḥ samanantarapratyayaḥ, tadākṣepakaviśeṣeṇa saṃskārasrotānupravṛtteḥ / manaskārata ālaṃbanapratyayaḥ, mūḍhāvasthāyā agratādibhirayoniśomanaskārālaṃbanībhāvāt / sahabhāvato 'dhipatipratyayaḥ, tadādhipatyena tatsaṃprayuktāyāścetanāyā viparītālaṃbanābhisaṃskaraṇāt /

avidyā bhave sattvān saṃmohayati, tadāvṛtteḥ pūrvāntāparāntamadhyāntānāṃ yathābhūtāparijñānāt / yata evaṃ vicikitsati - kiṃ nvahamabhūvamati[te] 'dhvanyāhosvinnābhūvamityevamādi / pratyayaśca bhavati saṃskārāṇām tadvaśena punarbhavikakarmopacayāt / saṃskārā gatiṣu sattvāna vibhajanti, karmavaśena sattvānāṃ gatyantaragamanavaicitryāt / pratyayāśca bhavanti vijñānasya vāsanāyāḥ, āyatyā nāmarūpābhinirvṛttaye bījapoṣaṇāt / vijñānaṃ karmabandhaṃ dhārayati, saskārā hitavāsanāsahotpatteḥ / pratyayaśca bhavati nāmarūpasya, mātuḥ kukṣau vijñānāvakrāntyā nāmarūpavivṛddhigamanāt / nāmarūpamātmabhāvaṃ sattvān grāhayati tannivṛttyā sattvānāṃ nikāyasabhāgāntarabha janāt / nāmarūpādīnāṃ ṣaḍāyatanādipratyayabhāvaḥ pūrvāṅgasaṃniśrayeṇottarāṅganirvṛttito draṣṭavyaḥ / ṣaḍāyatanamātmabhāvaparipūriṃ (abhidh-s-bh 33) ca sattvān grāhayati, tannivṛttāvindriyāntarāvaikalyāt / pratyayaśca bhavati sparśasya / sparśo viṣayopabhoge sattvān pravartayati, tanmukhena sukhavedanīyāditrividhaviṣayopabhogāt / pratyayaśca bhavati vedanāyāḥ / vedanā janmopabhoge ca sattvān pravartayati, tadadhiṣṭhāneneṣṭādikarmavipākopabhogāt / pratyayaśca bhavati tṛṣṇāyāḥ, tatsaṃprayogādyabhilāṣamukhena tṛṣṇotpatteḥ / tṛṣṇā janmani sattvānākarṣati, tadvaśena janmāntarasroto 'nupacchedāt / pratyayaśca bhavatyupādānasya, āsvādaprārthanāmukhena kāmādiṣu chandarāgapravṛtteḥ / upādānaṃ punarbhavādānāya sopādānaṃ ca sattvānāṃ vijñānaṃ karoti, narakādigativiśiṣṭapunarbhavapratisaṃdhaye karmavāsanāniyamāt / pratyayaśca bhavati bhavasya, tadvaśena saṃskāravāsanayovṛttilābhāt / bhavaḥ punarbhave sattvānabhimukhīkaroti, anantaragatyantarāvāhanāt pratyayaśca bhavati jāteḥ, tato nikāyasabhāgāntaranirvṛtteḥ / jātirnāmarūpādyānupūrvyā sattvānabhinirvartayati, uttarottarāvasthāntarāvāhanāt / pratyayaśca bhavati jarāmaraṇasya, jātau satyāṃ tatprabandhasyānyathātvavināśasaṃbhavāt / jarāmaraṇaṃ punaḥpunarvayaḥ pariṇāmena jīvitapariṇāmena ca sattvān yojayati, yauvanāyuṣovināśena yojanāt //

vijñānasya karma[saṃ]kleśasaṃgrahaṇaṃ saṃskāravāsanāprabhāvitatvādvijñānāṅgasyaḥ

niṣkartṛkārtha īśvarādikartṛrahitatvāt / sahetukārtho 'vidyādihetukatvāt / niḥsatvārthaḥ svayamanātmatvāt / paratantrārthaḥ pratyayādhīnatvāt / nirīhakārthaḥ pratyayānāṃ nirvyāpāratvāt / anityārtho 'śāśvatatvāt / kṣaṇikārtha utpattikālāt pareṇānavasthānāt / hetuphalaprabandhānupacchedārthaḥ kāraṇakṣaṇa nirodhasamakālaṃ kāryakṣaṇotpādāt / (abhidh-s-bh 34) anurūpahetuphalaparigrahārthaḥ sarvataḥ sarvasyāsaṃbhavāt / vicitrahetuphalārtho 'nekaikajātīyātkāraṇādekānekajātīyakāryotpatteḥ / pratiniyatahetuphalārthaḥ saṃtānāntarāphalanāt //

punarebhirevārthaḥ pratītyasamutpādasya pañcavidhaṃ gāmbhīrya veditavyam / hetugāmbhīrya viṣamahetvahetuvādapratipakṣena dvābhyāmarthābhyām / lakṣaṇagāmbhīrya nirātmakatayaikārthena / utpattigāmbhīrya pratyayebhyaḥ phalotpattāvapyatatkṛtatayā dvābhyāmarthābhyām / sthitigāmbhīryamavyavasthitānāṃ sthityābhāsanāddvābhyāmarthābhyām / pravṛttigāmbhīryaṃ hetuphalapravṛttidurvijñānatvāccaturbhirarthairiti //

antareṇa eva kartāraṃ karma kriyā cāsti tatphalopabhogaścetyayamatra karmaphalāvipraṇāśo veditavyaḥ //

na svayaṃkṛto dharmo 'nutpannasyābhāvādyenāsau kriyeta / na parakṛtaḥ pratyayānāmakartṛkatvāt / nobhayakṛta etenaiva kāraṇadvayena / nāsvayaṃkārāpa[ra]kārahetusamutpannaḥ hetupratyayānāṃ phalotpattau sāmarthyāt // aparaḥ paryāyaḥ / na svayaṃkṛtaḥ pratyayāpekṣaṇāt / na parakṛtaḥ satsvapi pratyayeṣu nirvījasyānutpādāt / nobhayakṛtastadubhayonirīhakatvāt / nāhetusamutpanno bījapratyayānāṃ śaktisadbhā[vā]diti / bhavati hyapi-

svabījatvānna parataḥ na svayaṃ tadapekṣaṇāt / niśceṣṭatvānna ca dvābhyāṃ tacchakternāpyahetutaḥ // iti /

na svayaṃ na parato dvividhakoṭipratikṣepe 'pi gambhīraḥ pratītyasamutpādaḥ syāt prāgeva yatra catasro 'pi koṭayaḥ pratikṣipyante, tasmādetasya paramagāmbhīrya veditavyam //

vijñānotpattiprabhedataścakṣuḥpratītyarūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānamityevamādi / vyutpattiprabhedataḥ satvalokamadhikṛtya, avidyāpratyayāḥ saṃskārā ityevamādi / bāhyavasyotpattiprabhedato bījaṃ pratītyāṅkuraḥ, aṅkuraṃ pratītya kāṇḍaḥ / tathā nāpatrapuṣpaphalāni yojyāni / saṃvartavivartaprabhedataḥ sarvasattvasādhāraṇakarmādhipatyaṃ pratītya mahāpṛthivyādīnāmutpādāt / āhāropastambhaprabhedataścatura āhārān pratītya traidhātuke satvānāmavasthānāt / iṣṭāniṣṭagativibhāgaprabhedataḥ sucaritaduścarite pratītya sugatidurgatigamanāt / viśuddhiprabhedato mokṣabhāgīyāni pratītya nirvedhabhāgīyotpattito yāvaddarśanabhāvanāmārgānupūrvyārhattvaprāptitaḥ, parato vā ghoṣaṃ pratītyādhyātmaṃ ca yoniśo manaskāraṃ samyagdṛṣṭistato yāvatsarvāsravakṣaya iti / prabhāvaprabhedato 'dhigamaṃ pratītyābhijñādayo vaiśeṣikā guṇā iti / ebhiḥ prabhedaivistareṇa saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpādo 'nusartavyaḥ //

[saṃ]kleśānulomapratiloma iti pravṛtyānupūrvīmadhikṛtya, avidyāpratyayāḥ saṃskārā ityevamādyanulomanirdeśaḥ / jarāmaraṇaṃjarāmara[ṇa]samudayo [jarāmaraṇanirodho] jarāmaraṇanirodhagāminī pratipaditi satyavyavasthānamadhikṛtya pratilomanirdeśo veditavyaḥ /

[vyavadānānulomapratilomata iti] tadyathāvidyānirodhāt saṃskāranirodha ityevamādi vyavadānānulomanirdeśaḥ / kasminnasati na jarāmaraṇaṃ bhavati kasya nirodhājjarāmaraṇanirodha iti pratilomanirdeśataḥ //

hetupratyaya ālayavijñānaṃ kuśalavāsanā ca sāsravānāsravāṇāṃ ca saṃskārāṇāṃ yathākramam / ālayavijñānaṃ punardvividham - vaipākikamābhisaṃskārikaṃ ca / tatra vaipākikamupapattiprātilambhikānāṃ hetupratyayaḥ / ābhisaṃskārikaṃ prāyogikānāmāyatyāṃ cālayavijñānāntarasya hetupratyayo draṣṭavyaḥ / ābhisaṃskārikaṃ punarālayavijñānaṃ tajjānmikapravṛttivijñānasamudācāravāsitaṃ veditavyam / kuśalavāsanā mokṣabhāgīyānāṃ vāsanā (abhidh-s-bh 36) draṣṭavyā / teṣāṃ lokottarābhyupagamaniṣyandadharmanaimittikatastadvāsanāyā lokottaradharmahetutvaṃ veditavyam //

api khalu svabhāvato 'pītyevamādinā ṣaḍḍhetavo hetupratyaya iti darśayati / tatra svabhāvataḥ prabhedataśca kāraṇahetorvyavasthānam / śeṣaiḥ padaiḥ yathākramaṃ sahabhūsaṃprayuktasabhāgasarvatragavipākahetūnāṃ vyavasthānaṃ veditavyam /

hetusvabhāvamadhikṛtya kāraṇahetuvyavasthānātsarvahetavaḥ kāraṇahetāvantarbhūtā veditavyāḥ / sahāyādiviśeṣaprabhāvanārtha tu pṛthagvyavasthānam /

kāraṇahetuprabhede vijñānasāmagrayādikaṃ yannirdiṣṭamudāharaṇamātraṃ taddraṣṭavyam, tayā diśānyasyāpi tajjātīyasyābhyūhanārtham / tatra utpattikāraṇaṃ tataḥ kāryasyābhūtvā prādurbhāvāt / sthitikāraṇamutpannasya prabandhānupacchedāt / dhṛtikāraṇaṃ pātapratibandhāt / prakāśanakāraṇamāvṛtasyābhivyañjanāt / vikārakāraṇaṃ tatsaṃtānasyānyathātvāpādanāt / viyogakāraṇaṃ saṃbandhasya dvaidhīkaraṇāt / pariṇatikāraṇaṃ tadavayavānāṃ deśāntarasaṃcaraṇāt / saṃpratyayakāraṇaṃ tena viparokṣānumānāt / saṃpratyāyanakāraṇaṃ tena samyaṅniścayāt / prāpaṇakāraṇaṃ tenādhigamāt / vyavahārakāraṇaṃ yathānāmadheyaṃ nimittodgrahaṇenābhiniviśyānuvyavaharaṇāt / apekṣākāraṇamanyatrecchotpattinimittatvāt / ākṣepakāraṇaṃ tadanvayāvasthāntaraparāparabhāvina āvedhakatvāt / ābhinirvṛttikāraṇamanantarabhāvino janakatvāt / parigrahakāraṇaṃ svabījotpādina upodvalatvāt / āvāhanakāraṇaṃ tadānukūlyenākarṣaṇāt / pratiniyamakāraṇaṃ bhinnasvabhāvatayānyonyaphalatvāt / sahakārikāraṇaṃ svakāryanirvartane (abhidh-s-bh 37) kāraṇāntarāpekṣaṇāt / virodhikāraṇaṃ vidhnakaraṇāt / avirodhikāraṇaṃ tadviparyayeṇa veditavyam //

tadyathā bhūtāni bhautikaṃ ceti yathāsaṃbhavaṃ na tvavaśyaṃ sarvatra saṃghāte catvāri mahābhūtāni bhavanti rūpādikaṃ vā bhautikam / ityato yadyatrāsti tattena sahotpadyate nānyonyaṃ vineti //

sahāyanaiyamyena sahabhūheturvyavasthāpitaḥ / bhūtāni bhautikaṃ cetyudāharaṇamātrametadveditavyam, cittacaitasikānāmanyonyamavinābhāvaniyamāt / yadyevaṃ saṃprayuktahetoḥ pṛthagvyavasthānaṃ na prāpnoti, cittacaitasikānāṃ sahabhūhetāvantarbhāvāt / yadyapyetadevaṃ tathāpyanyenārthena / ye dharmāḥ sahabhāvenālaṃbanaṃ pratipadyante nānyatama vaikalyena te saṃpratipattitaḥ saṃprayuktakaheturvyavasthāpyate, na sahabhāvamātreṇa, tadyathā cittai caitasikāśca //

pūrvabhāvitānāmiti pūrvābhyastānāṃ pūrvaṃ samudācaritānāmityarthaḥ / yā aparānte uttarottarā puṣṭataratamā pravṛttiriti taiḥ paripoṣitabījānāṃ tadanvayānāmanāgate kāle viśiṣṭotpattito draṣṭavyā / evamayaṃ sabhāgahetuḥ sadṛśānāṃ puṣṭinimittatvena vyavasthāpitaḥ //

sarvatragaheturna kevalaṃ sadṛśasyaiva puṣṭaye kiṃ tarhi yasya kasyacidrāgādeḥ kleśasyābhyāsena sarveṣāṃ dveṣādīnāṃ prabandhapuṣṭayā dṛḍhīkāro bhavatyato vandhanagāḍhīkaraṇānmokṣaprāptiparipanthārthenāsya vyavasthānaṃ veditavyam //

vipākahetuḥ punarāyatyāmekāntavisadṛśasyaivānivṛttāvyākṛtasyātmabhāvasaṃgra hītavyavipākasyākṣepakatvāt parigrahārthena vyavasthāpitaḥ / kuśalasāsravagrahaṇamanāsravāṇāṃ janmavirodhitvenānākṣepakatvāt //

nairantaryasamanantarato 'pīti nāvaśyaṃ kṣaṇanairantarya kiṃtarhi cittāntaranairantaryamapyatra nairantarya draṣṭavyam / itarathā hyacittikasamāpattau vyutthānacittasya samāpatticittaṃ na samanantarapratyayaḥ syāt / bhavati ca / tasmādekasmin saṃtāne paścimasya cittasya pūrvakaṃ cittaṃ cittāntareṇānantaritaṃ (abhidh-s-bh 38) samanantarapratyayaḥ / yathā cittamevaṃ caitasikā api veditavyāḥ / sabhāgavisabhāgacittacaittotpattisama[na]ntarato 'pīti kuśalāḥ cittacettāḥ kuśalānāṃ sabhāgānāmakuśalāvyākṛtānāṃ ca visabhāgānāmanantarotpannānāṃ samanantarapratyayaḥ / evaṃ kuśalāvyākṛtāḥ svānyaprakārāṇāṃ yojayitavyāḥ / tadyathā kāmāvacarā kāmāvacarāṇāṃ rūpārūpyāvacarānāsravāṇāṃ cānantarotpannānāṃ samanantarapratyayaḥ / evaṃ rūpāvacarādayo 'pi pṛthagpṛthagrūpāvacarādonāṃ kāmāvacarādīnāṃ cā[na]ntarotpannānāmiti yojayitavyam //

kiṃ khalu sarvasya cintasyānantaraṃ sarva cittamutpadyate, ahosvidasti pratiniyamaḥ / astītyucyate / avaitasya cittasyānantaramidaṃ cedaṃ ca cittamutpadyata ityucyamāne bahuvaktavyaṃ jāyate / tasmātsāmānyena cittotpattau lakṣaṇamātraṃ vyavasthāpyate / tadyathā daśabhirbalaiścittasyotpādo veditavyaḥ - paricayabalena chandabalena prayogabalena samāpattibalena ''vedhabalena hetubalena viṣayabalena smṛtibalena manaskārabalena pratisaṃdhibalena ca / paricayabalaṃ punastrividham - mṛdu madhyamadhimātraṃ ca / samāpattisthitivyutthānanimittānāmanupalakṣitatvānmṛdu / upalakṣitānāṃ svaparicitta tvānmadhyam / suparicitatopalakṣitatvādadhimātram / tatra mṛdunā paricayabalena dhyānārūpyāṇāma[nu]pūrvyasamāpattirveditavyā / madhyena vyutkrāntakasamāpattirekāntarikayogena / adhimātreṇa yatheṣṭaṃ sarvāṇi vā vyutkrāmyānulomaṃ pratilomaṃ ca samāpattirveditavyā / chandabalena dvitīyadhyānalābhī prathamaṃ dhyānaṃ samāpanno yadyākāṃkṣati dvitīyadhyānabhūmikaṃ vyutthānacittamāmukhīkarotyatha nā kāṃkṣati kāmāvacaraṃ kuśalamanivṛtāvyākṛtaṃ vā / evamanyatrāpi vistareṇa yojyam / prayogabalena kāmāvacarasya kuśalasyavānantaraṃ tatprathamato rūpāvacaraṃ cittamutpadyate / anāgamyasya kuśalasyānantaraṃ maulam / maulasya kuśalasyānantaraṃ dvitīyadhyānasamāpannakamityevamādi vistareṇa yāvadbhavāgrāt veditavyam / samāpattibalena śuddhakaṃ samāpannasya kadācicchuddhakamevotpadyate (abhidh-s-bh 39) kadācitkliṣṭam /

āvedhavalena samādhervyutthāya caratastāvatsamāhitabhūmikaṃ cittam[a]samāhitakṣaṇānantaravyatibhinnamanuvartate yāvattadvirodhikleśasamudācārātparihīṇa iti / tadvirodhi kleśasaṃprayuktasya punaścittasya hetvādibhiśca turbhirbalaiḥ samudācāro veditavyaḥ - tatra tāvaddhetubalena yadyavaśyaṃ bhūmiparihāṇisaṃvartanīyamāvaraṇaṃ pūrvamupacitaṃ bhavati, viṣayabalena yadi rāgādyutpatyanukūlaḥ śubhādinimittaḥ prabhāvotkaṭaviṣaya ābhāsasamāgato bhavati, smṛtivalena yadi smaraṇasaṃkalpairatītānviṣayān prapañcayati, manaskārabalena yadi mīmāṃsāmanaskāreṇānyatarānyataracchubhanimittaṃ manasikarotīti / pratisaṃdhibalena nava maraṇacittānyātmabhāvatṛṣṇāsaṃprayuktāni triṣu dhātuṣupratyekaṃ kāmarūpārūpyāvacarāṇi / tatra kāmadhātoścyutvā kāmadhātāveva pratisaṃdhi vadhnataḥ kāmāvacaramātmabhāvatṛṣṇāsaṃprayuktaṃ maraṇacittaṃ veditavyam / rūpārūpyadhātvoḥ pratisaṃdhi badhnato rūpārūpyāvacaram / tathā rūpārūpyadhātubhyāṃ cyutvā tatra vānyatra votpadyamānasya ṣaṭcittāni yojayitavyāni / sā punarātmabhāvatṛṣṇā sahajānirūpitālaṃbanānivṛtāvyākṛtā ca / ātmabhāvajātiścāsyāḥ prakārāparicchedenālaṃbanaṃ veditavyam / tadvaśenā[na]ntaraṃ pṛthagjanānāmantarābhavapratisaṃdhiḥ / āryāṇāmapyavītarāgāṇāṃ maraṇakāle yāvadaspaṣṭasaṃjñāvasthāṃ na gacchati tāvadasau tṛṣṇā samudācarati / te tvenāṃ paricchidya pratipakṣeṇābhinigṛhṇanti / vītarāgāṇāṃ tvāryāṇāṃ pratipakṣasya valīyastvānnaivāsau samudācaratyaprahīṇāpi satī / tadanuśayavaśena tu teṣāṃ pratisaṃdhiḥ /

antarābhavapratisaṃdhikṣaṇaḥ punarnityamanivṛtāvyākṛta eva vipākatvāt / tata ūrdhva kuśalo 'pyakuśalo (abhidh-s-bh 40) 'pyavyākṛto 'pi yathāsaṃbhavam, cyuticittaṃ sthāpayitvā / antarābhavacyuticittaṃ tu nityaṃ kliṣṭaṃ maraṇabhavavat / upapattipratisaṃdhiḥ punarnityamanivṛtāvyākṛta eveti veditavyam / bodhisattvānāṃ tu praṇidhānabalenopapadyamānānāṃ maraṇacittādikamekāntena sarva kuśalaṃ veditavyam / samāptaḥ samanantara pratyayaprasaṅgaḥ //

paricchinnaviṣayālaṃbanataḥ pañcānāṃ vijñānakāyānāmālaṃbanam, pratiniyataviṣayatvāt pañcānāṃ vijñānakāyānām / aparicchinnaviṣayālaṃbanataḥ manovijñānasyālaṃbanam, sarvadharmaviṣayatvānmanovijñānasya / acitrīkāraviṣayālaṃbanato 'vyutpannasaṃjñānāṃ manovijñānasyālaṃbanam, nāmato 'kṣarīkartumaśakyatvāt / citrīkāraviṣayālaṃbanatastadviparya[yā]dveditavyam / savastukaviṣayālaṃbanato dṛṣṭimasmimānaṃ tatsaṃprayuktāṃśca dharmān sthāpayitvā tadanyeṣāmālaṃbanam / avastukaviṣayālaṃbanataḥ sthāpitānāmālaṃbanam, ātmādhiṣṭhānatvāt / vastvālaṃbanato 'nāsravālaṃbanān visabhāgadhātubhūmisarvatragānanivāritavastukāṃścātītānāgatālaṃbanān sthāpayitvā tadanyeṣāmālaṃbanam / parikalpālaṃbanataḥ sthāpitānāmālaṃbanam, svaparikalpamātrālaṃbanāt / viparyastālaṃbanaṃ nityādyākārāṇām / aviparyastālaṃbanamanityādyākārāṇām / savyāghātālaṃbanamaprahīṇajñeyāvaraṇānām / avyāghātālaṃbanaṃ prahīṇajñeyāvaraṇānāmiti //

ālaṃbanapratyaye viniścayaḥ - lakṣaṇato 'pi prabhedato 'pi sthitito 'pi parijñānato 'pi prahāṇato 'pyālavanavyavasthānaṃ veditavyam //

kathaṃ lakṣaṇataḥ / yo 'rthastatpratibhāsānāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāmutpattinimittama, te cotpannāstadarthābhiniveśavyavahārapratyātmāvagamāya bhavanti tadālaṃbanalakṣaṇam //

kathaṃ prabhedataḥ / asadālaṃbanaṃ tadyathā viparyastānāṃ cittacaitasikānāmatītānāgatasvapnapratirbibamāyādyālaṃbanaṃ ca / sadālaṃbanaṃ tadanyeṣām / anālaṃbanamālaṃbanaṃ rūpaṃ cittaviprayuktā asaṃskṛtaṃ ca / sālaṃbanamālaṃbanaṃ cittacaitasikā dharmāḥ / samyaktvālaṃbanaṃ tadyathā kuśalam / (abhidh-s-bh 41) mithyātvālaṃbanaṃ tadyathā kliṣṭam / naivasamyakratvanamithyātvālaṃbanaṃ tadyathānivṛtāvyākṛtam / yoniśa ālaṃbanaṃ tadyathā kuśalānāṃ cittacaitasikānām / ayoniśa ālaṃbanaṃ tadyathā kliṣṭānām / naivayoniśonāyoniśastadvinirmuktānām / sabhāgamālaṃbanaṃ tadyathā kuśalādīnāṃ kuśalādīni svabhūmikānāṃ ca svabhūmikaṃ sāsravāṇāṃ ca sāsravamanāsravāṇāṃ cānāsravam / visabhāgamālaṃbanaṃ tadyathā kuśalādīnāmakuśalādīnyanyabhūmikānāṃ cānyabhūmikaṃ sāsravānāsravayoścānāsravasāsravam / nānātvamālaṃbanaṃ tadyathā savitarkavicārāṇāṃ cittacaitasikānām / ekatvamālaṃbanaṃ tadyathāvitarkāvicārāṇām / vibhūtyālaṃbanaṃ tadyathāsaṃjñikaprāyogikānāṃ cittacaitasikānāmākāśavijñānānantyāyatanikānāṃ ca / abhisaṃkṣiptaṃ sūkṣmamālaṃbanaṃ tadyathākiṃcanyāyatanikānām / paryantikaṃ sūkṣmamālaṃbanaṃ tadyathā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanikānām / kleśa ālaṃbanaṃ tenālaṃbyata iti kṛtvā / dharma ālaṃbanaṃ tadyathāryāṇāṃ nāmakāyapadakāyavyañjanakāyāḥ / artha ālaṃbanaṃ tadāśrito 'rthaḥ / parīttamālaṃbanaṃ tadyathā śrāvakayānam / vipulamālaṃbanaṃ tadyathā mahāyānam / nimittamālavanaṃ tadyathā śamathapragrahopekṣānimittāni / animittamālaṃbanaṃ tadyathā nirvāṇaṃ bhavāgrayaṃ ca / tattvamālaṃbanaṃ tadyathā tathatā ṣoḍaśānāṃ cākārāṇāṃ satyāni / vaihārikamālaṃbanaṃ tadyathā nirodhasamāpattiḥ / vaśavartyālaṃbanaṃ tadyathā vimokṣādīnāṃ sarvākārajñatāvasānānāṃ guṇānām / kṣaṇikamālaṃbanaṃ tadyathāśaikṣāṇāṃ tajjanmikameva / anuvartyālaṃbanaṃ tadyathā buddhabodhisattvānām //

kathaṃ sthititaḥ / ālaṃbanasyāpariniṣpattitastathā vyavasthāpanāt / caturbhiśca kāraṇairapariniṣpannamālaṃbanaṃ veditavyam - viruddhavijñānanimittatayā, (abhidh-s-bh 42) a[n]ālaṃbanavijñānopalabdhyā, yatnamantareṇāviparyāsaprasaṅgatayā, trividhajñānānuvartanatayā ca / tataśca grāhakasyāpyapariniṣpattiḥ / trividhaṃ jñānaṃ vaśitājñānaṃ vipaśyanājñāna nirvikalpajñānaṃ ca / tatra caturṇā kāraṇānāmudāharaṇāni /

pretatiryagmanuṣyāṇāṃ devānāṃ ca yathārha taḥ / tulyavastumanobhedādarthāniṣpattiriṣyate // v1

atītādau tathā svapne pratibiṃbadvaye 'pi ca / asannālaṃbanatvācca tadālaṃbanayogataḥ // v2

arthasyārthatvaniṣpattau jñānaṃ na syādakalpakam / tadabhāvācca buddhatvaprāptirnaivopapadyate // v3

bodhisattve vaśiprāpte 'dhimuktivaśādyataḥ / tathābhāvaḥ pṛthivyādau dhyāyināṃ copalabhyate // v4

niṣpannavicayasyeha dhīmataḥ samādhilābhinaḥ / sarvadharmamanaskāre tathārthakhyānato 'pi ca // v5

jñānacāre 'vikalpe hi sarvārthākhyānato 'pi ca / arthābhāvopagantavyo vijñaptestadabhāvataḥ // v6

kathaṃ parijñānataḥ / lakṣaṇaprabhedasthitīnāṃ yathābhūtajñānataḥ //

kathaṃ prahāṇataḥ / śrāvakayānamahāyānābhyāmāśrayaparivṛttitaḥ / śrāvakayānāśrayaparivṛttyā skandhadhātvāyatanālaṃbanebhyo vimokṣo na tu teṣu vibhutvalābhaḥ / mahāyānāśrayaparivṛttyā tūbhayamiti / samāpta ālaṃbanapratyaye yathāgranthaṃ viniścayaḥ /

pratiṣṭhādhipatitaḥ vāyumaṇḍalādīnyammaṇḍalādīnām, bhājanalokaḥ sattvalokasya, bhūtāni bhautikānām, indriyāṇi vijñānānāmityevamādi / āvedhādhipatitaḥ sarvasattvasādhāraṇaṃ karma bhājanalokasya, paurāṇaṃ sāsravakarma vipākasyetyevamādi sahabhāvādhipatitaḥ cittaṃ caitasānām, manaskāraḥ cittasya, sparśī vedanāyā ityevamādi / ataḥ paraṃ dvāviśati mindriyāṇyadhikṛtyādhipativyavasthānaṃ veditavyam / tatra viṣayādhipatitaḥ cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanaindriyānām, tadādhipatyena rūpādyabhinirvṛtteḥ / (abhidh-s-bh 43) prasavādhipatitaḥ strīpuruṣendriyayoḥ, tadādhipatyena garbhāvakramaṇāt / sthānādhipatito jīvitendriyasya, tadvaśena nikāyasabhāgasthānāt / phalopabhogādhipatitaḥ sukhaduḥkhasaumanasyopekṣendriyāṇām, tadadhiṣṭhāneneṣṭāniṣṭavipākapratisaṃvedanāt / laukikaviśudhyadhipatitaḥ śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyāṇām, taiḥ kleśaviṣkambhaṇāt / lokottaraviśudhyadhipatito 'nājñātamājñāsyāmīndriyasyājñendriyasyājñātāvīndriyasya ca vyavasthānaṃ veditavyam, tairanuśayasamudghātāditi //

vijñānāvirahitatatsādṛśyendriyaviṣayaprabandhotpattitaḥ sabhāgaṃ veditavyam, vijñānasahitasya vijñānasādṛśyenendriyasya viṣayeṣu prabandhenotpatteḥ vijñānavṛttisādṛśyārthena tadindriyaṃ sabhāgamityucyate / vijñānavirahitasvasādṛśyaprabandhotpattitastatsabhāgam, vijñānena viprayuktasyendriyasya svātmasādṛśyena prabandhotpattirindriyalakṣaṇasādṛśyārthena tatsabhāgaṃ veditavyam / rūpaskandhaikadeśaścakṣurādipañcendriyalakṣaṇaḥ / pañca rūpīṇi dhātvāyatanāni cakṣurādīnītyeva /

vedanotpattyāśrayarūpata iti yadrūpamāśritya vedanotpadyate tadupāttamityucyate / rūpaskandhaikadeśaḥ sādhiṣṭhānendriyasaṃgahītaḥ / pañca rūpīṇi dhātvāyatanāni cakṣurādīni / caturṇāṃ caikadeśaḥ rūpagandharasaspraṣṭavyānāmindriyāvinirbhāgī //

viṣayagrahaṇādhipatitaścakṣurādīnāṃ ṣaṇṇām, tadādhipatyena rūpādyālaṃbane cittacaitapravṛteḥ / kulaprabandhādhipatitaḥ strīpuruṣendriyayoḥ, tataḥ putrapautrādyanvayapravṛtteḥ / śeṣaṃ yathādhipatipratyaye nirdiṣṭaṃ tathānugantavyam / rūpaskandhaikadeśaścakṣuḥ śrotraghrāṇajihvākāyastrīpuruṣendriyalakṣaṇaḥ / saṃskāraskandhaikadeśo jīvitaśraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyalakṣaṇaḥ / dvādaśa dhātava indriyavijñānadhātavaḥ / ṣaḍāyatanānyādhyātmikāni / dharmadhātvāyatanaikadeśaśca jīvitendriyaṃ sukhādīni śraddhādāni pañca //

duḥkhā vedanā duḥkhātmikā satī svenaiva lakṣaṇena duḥkhaduḥkhatāḥ / tadutpattinimittabhūtāstvindriyārthāstatsaṃprayuktāśca duḥkhavedanīyatvādduḥkhaduḥkhatā draṣṭavyā //

sukhāyā vedanāyāstadvedanīyānāṃ ca dharmāṇāṃ vipariṇāmena daurmanasyotpādāt tadvipariṇatirvipariṇāmaduḥkhatā / tatra cānunayena cittasya vipariṇamanaṃ vipariṇāmaduḥkhatā veditavyā / yathoktamavadīrṇo vipariṇatena citteneti //

aduḥkhāsukhā vedanālayavijñānasaṃprayuktā tadvedanīyāśca saṃskārā duḥkhavipariṇāmaduḥkhatayodauṣṭhulyenānugatatvāttena duḥkhatādvayenāvinirmuktatvādekadā duḥkhāvasthāṃ bhajante ekadā sukhāvasthāṃ, na nityakālamaduḥkhāsukhāvasthā eva bhavanti / tasmādanityatānubandhārthenāyogakṣematvātsaṃskāraduḥkhatā veditavyā / skandhānām / trayāṇāṃ dhātūnāṃ manodharmamanovijñānadhātūnām / dvayoścāyatanayormanodharmāyatanayoḥ / ekadeśaṃ sthāpayitvānāsravalakṣaṇam, tadanyāni sarvāṇīti //

akuśalasya kuśalasāsravasya cāyatyā sasaṃprayogamālayavijñānaṃ vipākaḥ / atastena vipākena tadubhayaṃ savipākamityucyate / skandhānām / daśānāṃ dhātūnāṃ vijñānarūpaśabdadharma dhātūnām / caturṇā cāyatanānāṃ rūpaśabdamanodharmāyatanānām / ekadeśo 'vyākṛtānāsravavarjaḥ / ālayavijñānāttadanyattu cakṣurādikaṃ ca sukhaduḥkhādikaṃ ca tadvipākrajamityākhyāṃ labhate tato jātamiti kṛtvā /

pariṇatitaḥ pāriṇāmikaḥ kavaḍīkāra āhāraḥ, pariṇāmakāle indriyamahābhūtapoṣaṇāt / viṣayato vaiṣayikaḥ sparśāhāraḥ, iṣṭaviṣayā dhiṣṭhānena sparśenāśrayānugrahaṇāt / āśāta āśikaḥ manaḥ saṃcetanāhāraḥ, abhipretavastuprativaddhāśāvaśenāśrayānugrahaṇāt / upādānata aupādānikaḥ vijñānamāhāraḥ, ālayavijñānopādānavaśenātmabhā vopasthānāt / tathāhi tadviyukta āśrayaḥ pūtībhavatīti /

punaścatvāro 'pyāhārāḥ samasya caturbhiḥ prabhedairvyavasthāpyante / tadyathā aśuddhāśrayasthitikaḥ kāmāvacarāṇāṃ pṛthagjanānām, sakalabandhanatvāt / śuddhāśuddhāśrayasthitikaḥ śaikṣāṇāṃ rūpārūpyāvacarāṇāṃ ca pṛthagjanānām, sāvaśeṣavandhanatvāt / śuddhāśrayasthitiko 'rhatām, sarvabandhanavinirmuktatvāt / sthitisāṃdarśiko buddhānāṃ bodhisattvānāṃ ca mahāprabhāvaprāptānām, āhāravaśena sthitiriti saṃdarśanamātratvāt //

asaṃskṛtaikadeśaḥ niṣpannasvabhāvaḥ sottaramiti nirvāṇaṃ muktvā, tasya sarvadharmāgratvādiśuddhāyāśca tathatāyāstallakṣaṇatvāt //

samāsataḥ prabhedastrividhaḥ, trividhaṃ svabhāvamadhikṛtya pudgalanairātmyanayena veditavyaḥ / tatra parikalpitaḥ svabhāvaḥ skandhādīnyadhiṣṭhāyāvidyamāna ātmādisvabhāvo yaḥ parikalpitaḥ / paratantraḥ svabhāvastānyeva skandhādīni yatrāsāvātmadyabhūtavikalpaḥ pravṛttaḥ / pariniṣpannaḥ svabhāvo bhāvābhāvaviyuktalakṣaṇā hi tathatā, skandhādiṣvātmādyabhāvanairātmyāstitālakṣaṇatvāt //

lakṣaṇaprabhedo dharmāṇāṃ svabhāvamadhikṛtya, rūpaṃ vedanetyevamādi / prakāra[pra]bhedo viśeṣamadhikṛtya, dravyasantaḥ prajñaptisanta ityevamādi / āśrayaprabhedaḥ pratyātmabhāvaṃ skandhādīnāṃ nānātvamadhikṛtya /

saṃtatiprabheda ekasminapyātmabhāve skandhādīnāṃ pratilakṣaṇamanyathātvamadhikṛtya //

bahirmukhaprabhedo yadbhūyasā kāmāvacara iti bhūyograhaṇaṃ niṣpandadharmahetukaśrutacintāmayavyudāsārtham // samāptaḥ prabhedaḥ //

lakṣaṇasaṃgraheṇa rūpaskandho rūpaskandhenaiva saṃgṛhīto vistareṇa yāvaddharmāyatanaṃ dharmāyata[ne]naiva / dhātusaṃgraheṇa sarvāṇi skandhadhātvāyatanānyālayavijñānena saṃgṛhītāni, sarveṣāṃ tatra bījato 'stitvāt / jātisaṃgraheṇa skandhaiḥ rāśyādyarthayuktā rūpādayaḥ sarve saṃgṛhītā vilakṣaṇā apyanyonyaṃ svalakṣaṇenaikajātīyatvāt / evaṃ dhātubhiścāyatanaiścopabhogadhāraṇārthayuktā āyadvārārthayuktāścakṣurādayaḥ saṃgṛhītā veditavyāḥ / avasthāsaṃgraheṇa skandhā ekajātīyā api sukhādyavasthāṃ niyamayya sukhāvasthāḥ sukhāvasthaireva saṃgṛhītā na duḥkhādyavasthaiḥ / evaṃ duḥkhāvasthāduḥkhāsukhāvasthāśca tadavasthai[re]va saṃgṛhītāḥ / yathā skandhā evaṃ dhātava āyatanāni ca / sahāyasaṃgraheṇa rūpaskandhaḥ saha tadāśritairvedanādibhiḥ sahāyairgṛhyamāṇaḥ pañcabhiḥ skandhaiḥ saṃgṛhītaḥ / evaṃ vedanādayāpi pratyekaṃ saparivārā gṛhyamāṇāḥ pañcabhiḥ skandhaiḥ saṃgṛhītā bhavanti / tathā dhātava āyatanāni ca saparivārāṇi pratyekaṃ sarvardhātubhirāyataneśca saṃgṛhītāni veditavyāni / ekadeśasaṃgraheṇa śīlaskandho rūpaskandhaikadeśena saṃgṛhītaḥ / samādhiprajñāskandhau saṃskāraskandhaikadeśena / kāmavyāpādahiṃsādhātavo dharmadhātvekadeśena saṃgṛhītāḥ / ākāśānantyāyatanādīni manodharmāyatanaikadeśena saṃgṛhītāni / evaṃ kṛtvā yāvanto dharmāḥ skandhadhātvāyatanaiḥ saṃgṛhītāḥ sūtrāntareṣu teṣāmanyatamasaṃgraha ekadeśasaṃgraho veditavyaḥ / sakalasaṃgraheṇa duḥkhaskandhaḥ pañcabhirupādānaskandhaiḥ saṃgṛhītaḥ, kāmadhāturaṣṭādaśabhirdhātubhiḥ, asaṃjñi sattvāyatanaṃ daśabhirāyatanaṃgandharasāyatanavarjaiḥ saṃgṛhītam / evaṃ kṛtvā yāvanto dharmāḥ skandhadhātvāyatanaṃḥ saṃgṛhītāḥ sūtrāntareṣu teṣāmaśeṣataḥ saṃgrahaḥ sakalasaṃgraho veditavyaḥ / itaretarasaṃgraheṇa skandhāḥ pratyekaṃ dhātubhirāyatanaiśca saṃgṛhītāḥ, yathāyogamevaṃ dhātavaḥ skandhāyatanarāyatanāni skandhadhātubhiḥ saṃgṛhītāni [iti] vistareṇāvagantavyam //

saṃgrahalakṣaṇaṃ punarlokaprasiddhasaṃgrahānusāreṇa ṣaḍidvadhaṃ draṣṭavyam / tatpunaḥ katamat / padasthānasaṃgraho yathā jambūdvīpasaṃgṛhītā manuṣyāḥ, araṇyasaṃgṛhītā mṛgā iti loke ucyate tathehāpi cakṣurādibhiḥ cakṣurvijñānādīnāṃ saṃgraho veditavyaḥ / nibandhasaṃgraho yathā rajjvādinā kāṣṭhabhārādikasya tathā kāyena cakṣurādonāmindriyāṇām / tulyārthasaṃgraho yathā samānasarvaprayojanānāṃ visrambhiṇāṃ manuṣyāṇāṃ parasparaṃ tarthakālaṃbanapravṛttānāṃ saṃprayuktānāmānyonyam / upādānasaṃgraho yathā svāminā ātmīyataḥ parigrahītādīnā dāsādīnāṃ tathālayavijñānenātmabhāvasya / avisārasaṃgraho yathā ghaṭenodakasya tathā samādhinā tadanyeṣāṃ cittacaitasikānām / abhisaṃkṣepa[saṃ]graho yathā samudreṇa nadīnāṃ tathā rūpaskandhena cakṣurādonāmiti / tadatrābhisakṣapasaṃgrahamadhikṛtyakādaśavidhaḥ saṃgraho veditavyaḥ //

paramāṇudeśe sarveṣāṃ deśināmityekaparamāṇuparyāpannānāṃ rūpādīnāmavinirbhāgaḥ samānadeśatvena veditavyaḥ / paramāṇorūrdhva sarveṣāṃ deśināṃ miśrībhāvaḥ tadyathā kaluṣe pānīye appṛthivīparamāṇūnāṃ paramparam / deśināmeva samudāyināmanyonyaṃ samavadhānaṃ tadyathā bhittau mṛtpiṇḍena mṛtpiṇḍāntarasya / sahabhāvasaṃ[pra]yoga ekātmabhāve kṣaṇikānāṃ skandhādīnām / kṛtyānuṣṭhānasaṃprayoga ekasmin prayojane prayuktānāmanyonyam / saṃpratipattisaṃprayogaḥ parabhāvena na svabhāvena tadyathā cittaṃ cittāntareṇa na saṃprayujyate, vedanā vedanāntareṇetyavamādi / na viruddhayostadyathā rāgadveṣayoḥ kuśalākuśalayorvetyevamādi / na visadṛśakālayostadyathā vartamānānāgatayoratītavartamānayorvā / na visabhāgadhātubhūmikayostadyathā kāmāvacararūpāvacarayoḥ prathamadvitīyadhyānabhūmikayorvetyevamādi / sarvatragaḥ saṃpratipattisaṃprayoga vedanādīnāṃ ṣaṇṇāṃ sarvāsvavasthāsveṣāṃ vinānyonyamabhāvāt / ucitastadekatyānāṃ ca śaikṣāśaikṣāṇāmityekāntalaukikānāṃ kuśalānāmakuśalāvyākṛtānāṃ ca yathāsaṃbhavam / ādyataduttarāṇāmityapūrvajātīyatvena prathamakṣaṇotpannānāṃ dvitīyādikṣaṇotpannānāṃ ca lokottarāṇāmanucitatvajñāpanārtham //

samanvāgamo lakṣaṇataḥ pūrvavattadyathā kuśalādīnāṃ dharmāṇāmācayāpacaye prāptiḥ pratilambhaḥ samanvāgama iti prajñaptiḥ / bījasamanvāgama iti kāmadhātau jātau bhūtastraidhātukaiḥ kleśopakleśaiḥ samanvāgata ityavītarāgaṃ pṛthagjanamadhikṛtyaitadvaiditavyam / vītarāgastu tatrordhvaṃ vā jāto yato bhūmervītarāgastadbhūmikairasamanvāgataḥ samanvāgataśca, pratipakṣeṇopahatatvādasamuddhātitatvāccānuśayato yathākramam / upapattiprātilambhikaṃśca kuśalariti yatra jātastadbhūmikaireva / traidhātukapratipakṣalābhīti lokottaramārgalābhī / yasya yasya prakārasya pratipakṣa utpanna iti bhāvanāprahātavyasyādhimātrādeḥ kleśasya / tasya tasya bījasamanvāgamenāsamanvāgato 'nuśayataḥ samuddhātitatvāt / vaśitāsamanvāgamaḥ prāyogikānāṃ kuśalānāmiti śrutamayādīnāṃ satyapi bīje tadabhyāsakṛtāṃ tajjanmikīṃ bījapuṣṭimantareṇa saṃmukhīkartumaśakyatvāt / tadekatyānāṃ cāvyākṛtānāṃ śaṃlpasthānikanairmāṇikacittaprabhṛtīnām //

mokṣahetuvaikalyādātyantika eṣāṃ hetvasamanvāgama iti / mokṣaprāptihetvasamanvāgama ityarthaḥ / kaḥ punarmokṣaprāptihetuḥ / yasyaivaṃ tathatāyāṃ kleśadauṣṭhulyaṃ saṃniviṣṭaṃ bhavati tatsati pratipakṣānukūlapratyayalābhe śakyate samuddhātayitum, sa bhavyatā rthena heturityucyate / viparyayāddhetuvaikalyaṃ veditavyam //

ii satyaviniścayo nāma dvitīyaḥ samuccayaḥ

tatsattvajanmato janmādhiṣṭhānataśceti yaśca jāyate sattvalokaḥ, yatra ca jāyate bhājanaloke, tadubhayaṃ duḥkha mityuktaṃ bhavati / yaśca sattvaloko yaśca bhājanalokaḥ karmakleśajanitaḥ karmakleśādhipateya ityābhyāṃ tayoḥ sattvabhājanalokayorduḥkhatvakāraṇaṃ jñāpayati //

api khalu jātirduḥkhamityevamādi pūrvaṃ samasya duḥkhasatyalakṣaṇaṃ vyutpādyādhunā duḥkhasatyamārabhya sūtroktasya nirdeśasyārtha vibhaktumārabhate //

jātirduḥkhaṃ saṃvādaduḥkhatāṃ tadanyadukhasvāśrayatāṃ copādāyeti mātuḥ kukṣāvāmapakvāśayayorantarāle āsīnasya niṣkrāmato vā kukṣervividhāśucidravyāsaṃpīḍāṅgasaṃmardaduḥkhānubhavanārthena, jātau satyāṃ jarādiduḥkhābhyanuṣaṅgārthena ca yathākramam //

ṣaṭ samānānyaṣṭau bhavanti vipariṇatidukhaṃ tridhā kṛtvā //

jātyādibhirduḥkhaduḥkhatāparidīpanavacanaṃ duḥkhavedanīyadharmasvalakṣaṇārthena / priyavināmāvādinā vipariṇāmaduḥkhatāparidīpanavacanaṃ prāptāprāptasukhavedanīyadharmavipariṇatisvalakṣaṇārthena / pañcopādānaskandhā duḥkhamityanena (abhidh-s-bh 50) saṃskāraduḥkhatāparidīpanavacanaṃ dvayāvinirmokṣānityetā nubandhayogakṣemārthena //

jātirdukhamityevamādi saṃvṛtisatyena dukham, laukikajñānaviṣayatvāt / pañcopādānaskandhā duḥkhamiti paramārthasatyena dukham, saṃniveśatathatāmukhena lokottarajñānaviṣayatvāt //

duḥkhasāmānyalakṣaṇe yairākārairyogine duḥkhasatyaṃ vyavacārayanti, tadyathānityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataśca //

tatra dvādaśavidhena lakṣaṇenānityaṃ duḥkhasatyaṃ veditavyam / tatpuna rasallakṣaṇaṃ yathā nāsti sarvadā duḥkhasatyamā[tmā]tmoyasvabhāvamiti yo 'rthaḥ so 'rtho 'nityaṃ duḥkhasatyamiti / akārasya pratiṣedhārthatvāt nityaśabdasya ca sarvakālārthatvāditi / vināśalakṣaṇaṃ saṃskārāṇāṃ bhūtvābhāvaḥ / vipariṇatilakṣaṇaṃ prabandhāsādṛśyena pravṛttiḥ / viyogalakṣaṇaṃ tadavastheṣveva vastuṣu svabhāvavaśitvabhraṃśaḥ kvacitparaiḥ svīkaraṇamapi veditavyam / saṃnihitalakṣaṇaṃ yattadānīmevānubhūyamānānityatā / dharmatālakṣaṇaṃ yāmavaśyamanubhaviṣyati / kṣaṇalakṣaṇamātmalābhānantaramavaśyavināśitā / prabandhalakṣaṇamanādimati saṃsāre ājavaṃjavībhāvena vṛttiḥ / vyādhijarāmaraṇalakṣaṇaṃ dhātuvaiṣamyaṃ khalityādikaṃ sthitikālāvedhopayogaśca / cittacittākāravṛttilakṣaṇaṃ vipakṣapratipakṣāvasthānāvasthitatvam / bhogasaṃpattilakṣaṇaṃ sarvalaukikasamṛddho nāmanātyantikatayā durantatvam / bhājanasaṃvartavivartalakṣaṇaṃ mahāpṛthivyādināmagnyādibhiḥ punaḥ punarvināśa[ta] utpādataśca, agnyambuvāyusaṃvartanībhirdahanakledanaśoṣaṇātmikābhiryathākramam / prathamadvitīyatṛtīyadhyānasthānāvasāne lokasaṃniveśe saṃvṛtte tadūrdhvaṃ yānyavaśiṣyante dvitīyatṛtīyacaturthadhyānasyānāntarāṇi tāni tāsāṃ śīrṣāṇi veditavyāni / caturthadhyānabhūmikānāṃ tarhi vimānānāṃ kena saṃvartavivartaḥ / na kena cidbāhyena, taireva tu sarvairjāyamānaiḥ saha tāni vimānāni nirvartante cyavamānaiḥ saha (abhidh-s-bh 51) tāni nirudhyanta iti / sa eva teṣāṃ saṃvartavivarto veditavyaḥ / yaiḥ kalpasya niryāṇaṃ bhavatīti parisamāptirbhavatītyarthaḥ / eko 'ntarakalpo 'pakarṣaḥ vivartakāle ekānnaviṃśati[ta]maḥ / aṣṭādaśa utkarṣāpakarṣāḥ / tata ūrdhvameka utkarṣaḥ paścimaḥ / āyukṣayānmaraṇaṃ kālacyutimadhikṛtya yāvadākṣepamāyuṣaḥ parisamāptatvāt / puṇyakṣayādakālacyuti[madhikṛtya] samāpattyāsvādanatayā tadāyurākṣepakakarmabhāvanopadhātāt / karmakṣayātprabandhacyutimadhikṛtya, tasminnāyatane upapadyāparaparyāyavedanīyakarmaṇa upayuktatvādabhāvādvā tatra bhūyo 'nutpattito veditavyam //

aṣṭākāraṃ vā duḥkhamiti saṃbādhaduḥkhatādi / utpādāṃśikī anityatā abhūtvā bhāvaḥ, sa ca duḥkhapakṣyāṇāṃ saṃskārāṇāṃ bādhanātmakaḥ / iti tāmanityatāṃ pratītya duḥkhaduḥkhatā prajñāyate / vyayāṃśikī bhūtvābhāvaḥ, sa ca sukhapakṣyāṇāṃ saṃskārāṇāmanabhipretaḥ / iti tāṃ pratītya vipariṇāmaduḥkhatā prajñāyate / sadauṣṭhulyānāṃ saṃskārāṇāṃ prabandhenodayo 'pyanabhipretaḥ, vyayo 'pīti tadubhayāṃśikīmanityatāṃ pratītya saṃskāraduḥkhatā prajñāyate / saṃskārānityatāṃ saṃskāravipariṇāmatāṃ ca saṃdhāyoktam - mayā yatkiṃcidveditamidamatra duḥkhasyetyayamaduḥkhāsukhasya sukhasya ca veditasya duḥkha vacane 'bhisaṃdhirveditavyaḥ / duḥkhasya tu veditasya duḥkhatvena prasiddhatvālloke na tatra punarabhisaṃdhirucyata iti / yeṣu cānityeṣu saṃskāreṣu jātyādikaṃ prajñāyate [teṣām] anityatvāt duḥkhamityabhisaṃdhirveditavyaḥ / anyathā mārgo 'pyanityatvādduḥkhaṃ syāditi //

śūnyatālakṣaṇaṃ nityādilakṣaṇasyātmanaḥ saṃskārebhyo 'rthāntarabhūtasya teṣvabhāvaḥ / teṣāṃ ca saṃskārāṇāṃ nityakālaṃ tadrahitaprakṛtikalakṣaṇasya (abhidh-s-bh 52) nairātmyasya bhāvastadubhayaṃ śūnyatetyucyate / svabhāvaśūnyatā parikalpitaṃ svabhāvamu[pā]dāya, tasya svalakṣaṇenaivābhāvāt / tathābhāvaśūnyatā paratantraṃ svabhāvamupādāya, tasya yena yena prakāreṇa parikalpyate tena tena prakāreṇābhāvāt / prakṛtiśūnyatā pariniṣpannaṃ svabhāvamupādāya tasya śūnyatāprakṛtikatvāt //

anātmalakṣaṇaṃ punasteṣāmeva saṃskārāṇāmātmavādibhiḥ parikalpitenātmalakṣaṇenānātmalakṣaṇatā //

vināśādilakṣaṇānityatā prasiddhā, kṣaṇikalakṣaṇā tu na prasiddhā sarvasaṃskārāṇāmataḥ sā prasādhayitavyā / tatra cittacaitasikānāṃ kṣaṇikatvaṃ loke prasiddhamataḥ tenāprasiddhaṃ rūpasya kṣaṇikatvaṃ prasādhyate / kathamiti / cittopāttatāmupādāya, kṣaṇikena hi cittena kāya upātta / kenārthena / cittaikayogakṣematāmupādāya, tathāhi kāyaḥ savijñānaka eva samudāgacchati vijñānāpakrāntyā ca pūtībhavati / tasmāccittenaikayogakṣematvāttadivāsya kṣaṇikatvaṃ veditavyam / kiṃ ca cittāśrayatāmupādāya, cittasya hi [vi]kāreṇa kāyasya vikāro dṛśyate sukhaduḥkharāgadveṣādyavasthāsu / ataḥ pratikṣaṇaṃ vikāriṇaścetaso 'nuvidhānāt kāyasya kṣaṇikatvaṃ siddham / cittādhipatyasaṃbhūtatāmupādāya, cittasya hi sendriyaḥ kāya āśrayaḥ prasiddhaḥ, yasya ca ya utpatyāśrayo nāsau svavināśamantareṇa tasyāśrayībhavandṛṣṭaḥ / tadyathāgnyaṃkurādīnāmindhanabījādikaḥ / tasmātpratikṣaṇaṃ cittasyāśrayabhāvātpratikṣaṇameva vinaśyatīti siddham / cittasyādhipatyasaṃbhūtatāmupādāya, sarvaṃ hyādhyātmikabāhyaṃ rūpaṃ cittasyādhipatyena saṃbhavati / ataḥ kāraṇasya kṣaṇikatvātkāryasya kṣaṇikatvaṃ veditavyam, ye hetavo ye pratyayāḥ rūpasyātpādāya te 'pyanityāḥ, anityān khalu hetupratyayān pratītyotpannaṃ rūpaṃ kuto nityaṃ bhaviṣyatīti sūtrapadānusāreṇa / cittavaśavarttitāṃ copādāya, prabhāvaviśiṣṭasya ca cittasya (abhidh-s-bh 53) rūpaṃ vaśe vartate, tena yatheṣṭaṃ pariṇāmāt / ataḥ pratikṣaṇamanyathādhimokṣe satyanyathotpādātkṣaṇikatvasiddhiḥ / api khalu ante vikāropalabdhitāmupādāya, na hi pratikṣaṇaprakṛtivikāritāmantareṇākasmiko rūpasyānte vikāro yuktaḥ, sa copalabhyate / tasmātsvāsāṃtānikapratikṣaṇavikārābhivṛddhihetukatvādantyasya rūpavikārasya kṣaṇikaṃ rūpamiti siddham / utpannasya cānapekṣya pratyayaṃ svarasavināśitāmupādāya, sarvasyotpannasya vināśaḥ pratyayamanapekṣya svarasenaiva bhavati / ataḥ pratyayāntaranirapekṣo 'vaśyaṃbhāvī vināśa utpannamātrasyaiva bhāvasya na bhavati paścādbhatīti [na] kiṃcidviśeṣaṇamasti / tasmātsarveṇa vināśinotpannamātreṇa vinaṣṭamiti siddhaṃ kṣaṇikatvam //

ekapradeśāśrayibhāvārtha upādāyārthaḥ, bhūtadeśanirapekṣasya pṛthak svatantravṛttitāsāmārthyābhāvāt / asti samudāya ekabhautikastadyathā śuṣko mṛtpiṇḍaḥ / asti dvibhūtikaḥ sa evārdraḥ / asti tribhūtikaḥ sa evoṣṇaḥ / asti sarvabhūtikaḥ sa evārdra uṣṇaśca mṛtpiṇḍo gamanāvasthāyāmiti / asti samudāya ekopādāyarūpikastadyathā prabhā / dvyupādāyarūpikastadyathā śabdagandho vāyuḥ / tryupādāyarūpikastadyathā dhūmaḥ, tasya rūpagandhaspraṣṭavyaviśeṣaprabhāvitatvāt / spraṣṭavyaviśeṣaḥ punaratra laghutvaṃ veditavyam / caturupādāyarūpikastadyathā guḍapiṇḍaḥ / pañcopādāyarūpikastadyathā sa eva saśabdaḥ / itya[nya]trāpi yadyatropalabhyate bhūtaṃ bhautikaṃ vā tatra tadastīti veditavyaṃ nānyatra /

niḥśarīraḥ paramāṇuriti niḥsvabhāvo vyavasthānamātramityarthaḥ, apakarṣamaryādābhāvāt / buddhyā paryantabhedatastu paramāṇuvyavasthānaṃ buddhyā yāvānavayapāpakarṣaparyantaḥ śakyate prabhettuṃ tāvatā paramāṇuvyavasthānaṃ kriyate / kiṃ punaḥ kāraṇaṃ yadevaṃ niḥśarīro 'pi paramāṇurvyavasthāpyate / piṇḍasaṃjñāvibhā[va]natāmupādāya, avayavaśo hi buddhyā bhidyamāne rūpe sarvametadekaṃ rūpamiti piṇḍasaṃjñā vigacchati, yataḥ pudgalanairātmyapraveśasyānukūlyaṃ bhavatīti / (abhidh-s-bh 54) rūpadravyāpariniṣpattipraveśatāṃ copādāya, evaṃ hi buddhyā bhidyamānaṃ rūpaṃ na kiṃcidbhavatīti matvā rūpadravyasyāpariniṣpattiṃ praviśati, yato vijñaptimātrāvatāreṇa dharmanairātmyapraveśasyānukūlyaṃ bhavatīti //

vipuladuḥkhamasaṃlikhitaṃ kāmāvacaramanupacitakuśalamūlānām, sarvaduḥkhatāgatiyoniprabhāvitatvāt kāmadhātoranupacittakuśalamūlatvenānāvṛtaṃ sarvagatigamanatvācca yathākramaṃ tadvipulamasaṃlikhitaṃ ca veditavyam saṃlikhitaṃ tadevotpannamokṣabhāgīyānām, avaśyaṃ parinirvāṇaniyamāt / saṃlikhitāsaṃlikhitaṃ tadeva kāmāvacaraṃ duḥkhaṃ laukikavairāgyāvaropitakuśalamūlānām, duḥkhaduḥkhatādisamatikramaniyamitatvādanātyantikatvācca yathākramam / evaṃ madhyāsaṃlikhitādīni yathāyogaṃ yojayitavyāni / mahāsaṃlekhapratyupasthānamanekasattvasaṃtānikaduḥkhāpanayanapratyupasthānāt //

kuśalādicittasya maraṇamityātmasnehasaṃprayuktāccyuticittāpavargāvasthāmadhikṛtya veditavyam / manomaya upapādukatvena, cittamātrahetukatvāt / gandharvo gandhenārvaṇāt gandhānusāreṇo papattideśa[ga]manādityarthaḥ / paraṃ saptāhaṃ tiṣṭhatyantareṇa ca cyavate yadyupapattipratyayān labhate / atha na labhate saptāhātpareṇa cyutvā punarantarābhava eva nivartate / evaṃ yāva[t] saptakṛtvaḥ tataḥ pareṇa ekadā ca vyāvartate yadi tadavasthā syādyatropapattipratya[ya] / balavanta āmukhībhūtā bhavanti caturthadhyānalābhino 'rhattvābhimānino bhikṣostadbhūmikāntarābhavābhinirvṛttau mokṣāpavādi kamithyādṛṣṭipratilambhānnārakāntarābhavābhinirvṛttivat / tatrasthaśca karmopacinoti, pūrvāvedhavaśena kuśalādicetanāsamudācārāt / sabhāgāṃśca sattvānpaśyati yaiḥ saha pūrva tatkuśalamakuśalaṃ vā caritaṃ bhavati taiḥ saha vartamānamātmānaṃ svapna iva saṃjānīte / yatra cāsāvupapanno tatpūrvakālabhavākṛtirnirvartate / tata ūrdhvamindriyābhinirvṛttiryathā pratītyasamutpāda iti nāmarūpādyānupūrvyā / yathoktam -

kalalaṃ prathamaṃ bhavati kalalājjāyate 'rbudam / arbudājjāyate peśī peśīto jāyate dhanam //

ghanātpraśākhā jāyante keśalomanakhādayaḥ / indriyāṇi ca rūpīṇi vyañjanādyanupūrvaśaḥ //

samudayasatyaṃ yato duḥkhaṃ samudeti / tatpunaḥ katamat / kleśāḥ kleśādhipateyaṃ ca karma iti sāsravamityarthaḥ / yadyevaṃ kimartha bhagavatā tṛṣṇaiva samudayanirdeśe nirdiṣṭā / sarvatragatvena prādhānyāt / tṛṣṇā vastusarvatragā prāptāprāptasarvātmabhāvaviṣayavastuvyāpanāt / prāpte ātmabhāve tṛṣṇā, aprāpte paunarbhavikī / prāpteṣu viṣayeṣu [nandīrāgasahagatā / aprāpteṣu viṣayeṣu] tatratatrābhinandinī veditavyā / avasthāsarvatragā duḥkhaduḥkhatāditryavastheṣu saṃskāreṣvanuga[ta]tvāt / tatra duḥkhaduḥkhatāvastheṣu prāpteṣu viyogatṛṣṇā, aprāpteṣvasaṃyogatṛṣṇā / vipariṇāmaduḥkhatāvastheṣu aviyogatṛṣṇā saṃyogatṛṣṇā ca, prāptāprāptabhedāt / saṃskāraduḥkhatāvastheṣu saṃmohatṛṣṇā, kleśadauṣṭhulyaprabhāvitatvādaduḥkhāsukhavedanāprabhāvitatvācca / ālayavijñānaṃ viśeṣeṇa saṃskāraduḥkhatāvasthaṃ tatra cātmasaṃmohasukhena tṛṣṇā pravṛttā veditavyā / adhvasarvatragā triṣvapyadhvasvanugatatvāt / atīte tāvadadhvanyapekṣākāreṇānugatā, anāgate abhinandanākāreṇa, pratyutpanne adhyavasānākāreṇa / dhātusarvatrikā traidhātukaspharaṇātkāmarūpārūpyatṛṣṇābhiḥ / eṣaṇāsarvatrikā tayā kāmabhavamithyābrahmacaryaiṣaṇāt / kāmaiṣaṇayā kāmadhātoraparimucyamānastatraiva duḥkhaṃ nirvartayati / tathā bhavaiṣaṇayā rūpārūpyadhātvoḥ dukhaṃ nirvartayati / mithyābrahmacaryaiṣaṇayā saṃsārādaparimucyamānastatra saṃsaratīti / prakārasarvatrikā śāśvatocchedaprakārānugatatvādbhavavibhava tṛṣṇābhyām //

dṛṣṭeḥ prañcākāro bhedaḥ - satkāyadṛṣṭirantagrāhadṛṣṭimithyādṛṣṭiḥ dṛṣṭiparāmarśaḥ śīlavrataparāmarśa iti //

apraśāntalakṣaṇatā kleśānāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ veditavyam / sā punaḥ ṣaḍākārā tadyathā vikṣepāpraśāntatā viparyāsāpraśāntatā auddhatyāpraśāntatā styānamiddhāpraśāntatā pramādāpraśāntatālajjāpraśāntatā ca //

kleśānuśayaścāprahīṇo bhavatīti tatpakṣasya dauṣṭhulyasyāsamudghāti tatvāt / kleśasthānīyaśca dharma ābhāsagato bhavati raṃjanīyādiḥ / tatra cāyo niśomanaskāraḥ pratyavasthito bhavatīti tasminviṣaye śubhanimittādyudgrāhako rāgādyutpattyanukūlaḥ //

avidyā dṛṣṭivicikitsā ūrdhvabhūmyālaṃbanā api santi na punarāsāṃ sā bhūmiḥ sākṣādālaṃbanaṃ veditavyaṃ yathā svabhūmiḥ, tatparikalpamukhapravṛttatvāt tu tadālaṃbanavyavasthānaṃ veditavyam / tatrāvidyā ūrdhvabhūmyālaṃbanā yā dṛṣṭisaṃprayuktā / dṛṣṭiḥ satkāyadṛṣṭi sthāpayitvā, na hi parabhūmikān saṃskārānahamityabhiniviśamāno dṛṣṭa iti / ūrdhvabhūmikasya tu kleśasyādhobhūmirālaṃbanaṃ na bhavati, tato vītarāgatvāt / nirodhamārgālaṃbanasya tau nālaṃbanam, lokottareṇa jñānena tatpṛṣṭhalabdhena vā pratyātmavedanīyatvāt / tat parikalpitaṃ tvasyālaṃbanamiti vaktavye tatparikalpastvasyālaṃbanamiti vacanam, tadavyatirekātparikalpitasya //

rāgaḥ pratidhena na saṃ[pra]yujyate, ekāntaviruddhayorekatra vṛttyayogāt / vicikitsayāpi na saṃ[pra]yujyate, na hi vicikitsāvyavasthitabuddhiradhyavasyatīti / śiṣṭaistvasya mānādibhiraviruddhatvātsaṃprayogo veditavyaḥ / pratigho mānena dṛṣṭyā ca na saṃprayujyate, na hi yo yatra vastuni pratihatastena sa unnatiṃ gacchati tadvā saṃtīrayituṃ śaknotīti, evamanyadapi yojayitavyam // krodhādaya anyonyaṃ na saṃprayujyanta iti viruddhā viruddhairna saṃ[pra]yujyante / tadyathā rāgāṃśikāḥ pratighāṃsikaiḥ / aviruddhāstu kleśavadeva saṃprayujyanta iti (abhidh-s-bh 57) veditavyam / āhrīkyānapatrāpyaṃ sarvatrākuśale saṃprayujyate, svaparanirapekṣatāmantareṇākuśalasatsamudācārā saṃbhavāt / evaṃ styānādayaḥ sarvatra kliṣṭe yojayitavyāḥ, akarmaṇyādikamantareṇa kliṣṭatvā saṃbhavāditi //

yadyena prakāreṇa yasmin vastuni saṃprayojayati tannirdeśena saṃyojananirdeśo veditavyaḥ / kiṃ saṃyojayati / anunayasaṃyojanaṃ tāvattraidhātukarāgasvabhāvaṃ saṃyojayati / kena prakāreṇa saṃyojayati / tadvataḥ traidhātukānudvege satyakuśalasamudācarataḥ kuśalāsamudācarataśca / kasmin saṃyojayati / āyatyāṃ duḥkhābhinirvṛttau / evaṃ pratighasaṃyojanādiṣu yojayitavyaḥ / avidyāsaṃyojanena saṃprayukto duḥkhadharmān samudayadharmānnādhyavasyati, phalahetubhūtānsāsravānsaṃskārāstadādīnavāparijñānāt / dṛṣṭisaṃyojanena saṃprayukto mithyāni saraṇaṃ paryeṣata ityaha mokṣo mama mokṣo muktaśca nityo bhaviṣyāsyucchetsyāmi veti, na ca bauddhānāmasti mokṣa iti / parāmarśasaṃyojanena saṃ[pra]yukto mithyāniḥsaraṇopāyaṃ kalpayatyabhiniviśate, āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ hitvā satkāyadṛṣṭayā tatpūrvakeṇa ca śīlavratena śuddhipratyayanāt //

rāgādibandhanaivipariṇāmaduḥkhatādibandhanavacanaṃ sukhādivedanānuśayitatvāt / bāhyena hi bandhanena baddho dvayaṃ na labhate - gantuṃ ca na labhate, āsīno 'pi yatheṣṭamabhipretaceṣṭāyāṃ kāmakāraṃ na labhate / tatsādharmyeṇādhyātmikaṃ rāgādibandhanaṃ veditavyam //

kāmaiṣaṇāyā aviratasya kāmarāgapratighānuśayāvanuśayā te, tanmukhena tayoḥ puṣṭigamanāt / mithyā mokṣaṃ mokṣopāyaṃ ca santīrayantīti yathākramaṃ tisṛbhirdṛṣṭibhirdvābhyāṃ ca parāmarśābhyāṃ yathā saṃyojaneṣūktamiti //

ṣaḍ rāgādīn kleśān sthāpayitvā tadanyaḥ kliṣṭaścaitasikaḥ saṃskāraskandhaḥ krodhādiko veditavyaḥ /

kuśalapakṣāntarāyāya yogināṃ punaḥpunarudvegena cittaṃ paryavanahyantīti paryavasthānāni / kuśalapakṣaḥ punaryathākālaṃ śamathapragrahopekṣānimittabhāvanā tatsaṃniśrayaśca brahmacaryādiśuddhisaṃgṛhītaṃ śīlam / tatra śamathakāle styānamiddhamantarāyaṃ karoti, ādhyātmaṃ saṃkṣepāvāhanāt / pragrahakāle auddhatyakaukṛtyam, bahirdhā vikṣepāvāhanāt / upekṣākāle īrṣyāmātsaryam, tadvataḥ parātmasaṃpattyamarśagrahamukhena muhurmuhuścittakaṃpanāt / śīlaviśuddhikāle āhvīkyānapatrāpyam, tadubhayavataḥ sarvathāpattisthāneṣvalajjanāditi //

saṃkleśavyavadānaguṇavaiguṇyārthena yathākramamoghayogavyavasthānaṃ veditavyam / āśritāśrayasaṃbandhayogeneti dṛṣṭayaugha āśritaḥ, avidyaugha āśrayaḥ, saṃmohe sati mokṣatadupāyaviparītaṃ saṃtīraṇāt //

dṛṣṭiśīlavratopādānābhyāṃ tīrthyā anyonyaṃ vivadanti, tatrānekamatyāt / ātmavādopādāne[na] tvanyonyaṃ na vivadanti, ātmano 'stitvaṃ prati sarveṣāṃ matasāmyāt / ātmavādopādānena tīrthyāihadhārmikaiḥ sārddhaṃ vivadanti, eṣāṃ nairātmyavāditvāt //

abhidhyādayaḥ kāyagranthā iti na rūpakāyasyaite granthā veditavyāḥ kiṃtarhi samāhitacittasvabhāvasya kāyasya parigranthārthena granthāḥ / pṛthagdṛṣṭisaṃniśrayeṇedameva satyaṃ moghamanyadityabhiniviśya jñeyaṃ saṃtīrayatāmayoniśo jñeyasaṃtīraṇahetoḥ cittaṃ vikṣipyate / kuto vikṣipyate / samāhitacittasya yathābhūtajñānadarśanataḥ //

kuśalapakṣasyāsaṃprakhyānāya cittaṃ nivṛṇvantīti nivaraṇāni kuśalapravṛtterantarāyaṃ kurvantītyarthaḥ / kāmacchandaṃ pravrajyābhiraterantarāyaṃ karoti, viṣayopabhogābhilāṣamukhena tatra tatrābhiramaṇāt / vyāpādaścodanāyāṃ samyakpratipatteḥ, sabrahmacāribhiḥ śikṣāsthāneṣu codyamānasya (abhidh-s-bh 59) vyāpannacittatayāsamyakśaikṣaṇāt / styānamiddhamoddhatyakaukṛtyaṃ ca śamathapragrahayoḥ, pūrvavatsaṃkṣepavikṣepāvāhanādibhiḥ / vicikitsā upekṣāyām, niścaya mantareṇābhyupekṣitumaśakyatvāt //

pratipakṣalāṃgarlaidurbhedārthena khilavyavasthānaṃ veditavyam, janmāntarābhyāsena khilībhūtatvāt //

dauḥśīlyāśucisaṃbhāvanānimittatvānmalāḥ //

punaḥ punaḥ saṃsāre jātijarāmaraṇayogena nidhnantīti nighāḥ //

bhavabhogeṣu ratneṣu ca tṛṣṇāvicikatsāmukhenānupraviśya todanācchalyāḥ //

bahūpakaraṇaparigraheṇa sakiṃcanaṃ kṛtvā bhayādibhiryojanāt kiṃcanāḥ //

prāṇātipātādyakuśalacaryāvāhanādduścaritāni / lobhadveṣamohānāmevākuśalamūlatvena vyavasthānam, ebhirmukhaiḥ sattvānāṃ duścaritacaraṇāt / tatrāmiṣakiṃcitkahetoḥ bhogārthino lobhena duścaritaṃ caranti / apakāranimittaparikalpahetoḥ parāparādhāmarṣiṇo dveṣeṇa, mithyādharmābhiniveśahetoḥ viparītadarśino mohena duścaritaṃ caranti yājñikādaya iti //

cittavisāraṃ srutaṃ kurvantītyāsravāḥ //

kāyikacaitasikavighātakaratvādvighātāḥ //

ayoniśonimittamanuvyañjanaṃ ca grāhayitvā kāyaṃ cittaṃ ca paridahantīti paridāhāḥ //

rūpādike vastuni ratyadhyavasānaṃ kārayitvā tadvipariṇāme śokādibhiḥ sattvānāyāsantītyu pāyāsāḥ //

raṇayanti śastrādānādibhiriti raṇāḥ //

adharmarāgādimahāparidāhakaratvāt jvarā iva jvarā veditavyāḥ // tatrādharmarāgaḥ yo 'kuśaleṣu karmapatheṇānurāgaḥ / viṣamalobho 'nyāyenādharmeṇa viṣayaparyaṣṭiḥ / mithyādharmo durākhyāto dharmavinayo veditavyaḥ //

jātimūlaka saṃskārataruvanaṃ saṃjānayantīti vanasāḥ //

kāyasāpekṣāditayā kuśalaprayogavibandhanādvibandhāḥ / kāyasāpekṣatādīni punaḥ pañca cetovinibandhānadhikṛtya //

rāgo viṣaye dṛṣṭau ca vipratipanna iti bhāvanāprahātavyo darśanaprahātavyaśca yathākramam / śubhatāmātrālaṃbanatvādrāgasya yo 'pi sattveṣu rāgaḥ so 'pi viṣayamukhenaiva vipratipanno veditavyaḥ / evaṃ pratikūlamātrālaṃbanatvāt pratighasya sattveṣvapi pravartamāno viṣayamukhenaiva vipratipanno veditavyaḥ // mānaḥ sattveṣu dṛṣṭau ca [vi]pratipannaḥ hīnādasmi śreyānityevamādyākārapravṛttatvātsatveṣu vipratipanno veditavyaḥ / satkāyāntagrāhamithyādṛṣṭayo jñeye vipratipannāḥ samāropāpavādamukhena yathāyogam / śīlavrataparāmarśādiḥ dṛṣṭau vipratipannaḥ dṛṣṭidoṣeṇaiva śīlavratasya śuddhitaḥ parāmarśanāt / vicikitsā pratipakṣe vipratipannā satyeṣu buddhirdvaghāpādanāt / te duḥkhasamudayayordaśāpi kleśā nidānaṃ bhavanti / tau ca teṣāṃ padasthānam / ataste tannidānapadasthānato vipratipannā ityucyante / nirodhe mārge cottrāsasaṃjananato vipratipannāḥ kleśavaśātsaṃsāre 'bhiratasya vyavadānataḥ prapātasaṃjñātrāsāt / viparītakalpanataśca nirodhe mārge ca vipratipannā draṣṭavyāḥ, tīrthyairanyathā parikalpya tatra [vi]pratipatteḥ //

kāmāvacaro rāgaḥ pañcavijñānakāyikaḥ sukhena saṃprayujyate / manovijñānakāyikaḥ saumanasyena / sarva upekṣayāprabandhoparatikāle / duḥkhadaurmanasyābhyāṃ tu na saṃprayujyate, harṣākārapravṛttatvāt //

pratigho duḥkhena saṃprayujyate pañcavijñānakāyikaḥ, ṣaṣṭho daurmanasyena, sarva upekṣayā pūrvavat sukhasaumanasyābhyāṃ na saṃprayujyate, dainyākārapravṛttatvāt //

mānaḥ kāmadhatau sukhena na saṃprayujyate, pañcavijñānakāyikābhāvāt / prathamadvitīyayostarhi dhyānayoḥ kathaṃ sukhena saṃprayujyate / manobhūmikena sukhena / (abhidh-s-bh 61) kathaṃ tatra manobhūmikaṃ sukham / yattaducyate prītisukhamiti, yathoktam - "prītiḥ katamā / yā parivṛttāśrayasya parivṛttivijñānāśritā cittatuṣṭiḥ cittaudvilyaṃ cittaharṣaḥ cittakalpatā sātaṃ veditaṃ vedanāgatam / sukhaṃ katamat / yatparivṛttāśrayasyālayavijñānāśrita āśrayānugrahata āśrayahlādaḥ sātaṃ veditaṃ vedanāgatamiti /" tadetaduktaṃ bhavati / sukhā vedanā prathamadvitīyayordhyānayorutpadyamānā yena cittacaitakalāpena saṃprayujyate taṃ ca harṣākāreṇa prīṇayati, āśrayaṃ cālayavijñānasvabhāvaṃ prasrabdhisukhena hlādayati / atastadubhayakṛtyakaratvādubhayathaivāsyā vyavasthānaṃ veditavyaṃ prītiḥ sukhaṃ ceti / tasmāttayā saṃprayujyamāno mānaḥ sukhena saumanasyena ca saṃprayujyata ityucyate /

mithyādṛṣṭiḥ kāmadhātau daurmanasyena saumanasyena ca saṃprayujyate, sukṛtaduṣkṛtakāriṇāṃ tadvaiphalyadarśanenādhṛtiharṣotpādāt / sukhaduḥkhābhyāṃ na saṃprayujyate, manobhūmikatvāt sarvasyā dṛṣṭeḥ //

vicikitsā kāmadhātau saumanasyena na saṃprayujyate, aniścitacittasya nairvṛttyamantareṇa saumanasyābhāvāt / rūpadhātau vicikitsottaradhyāyināmapi prītisukhaṃ samādhivalādhānenānuvartata eveti tatra sukhasaumanasyābhyāmapi saṃprayujyate //

āveṇikāyā apyavidyāyā eṣa eva nayo draṣṭavyaḥ sukhasaumanasyābhyāṃ saṃprayogāsaṃprayogamārabhya //

sarvakleśā upekṣayā saṃprayujyante audāsīnyamāgamyāstagamanatāmupādāyeti kleśapravandhasya mandataratamatāgamanenoparatavegasyoparamaṇādante 'vaśyamaudāsīnyamukhenopekṣāyāḥ saṃprayogo veditavyaḥ //

rūpadhātau caturvijñānakāyikastatra ghrāṇajihvāvijñānābhāvāt / mānādayo manovijñānakāyikā eva, paritulanatāmukhapravṛttitvāt / mānasyaikadeśapravṛttitvaṃ kenacidevāṃśenonnatigamanāt //

kāmadhatau daśa dukhadarśanaprahātavyā iti ye tatra tannidānapadasthānato vipratipannāḥ / evaṃ samudayādiṣu yathāyogaṃ vipratipannāstaddarśanaprahātavyā iti veditavyāḥ / kiṃ khalu ye yadālaṃbanāste tatra (abhidh-s-bh 62) vipratipannā iti veditavyāḥ / nāvaśyam, anāsravālaṃbanānāṃ sāsrave vastunyanuśayāditi / rūpadhātau pratidhābhāvānnava eva duḥkhādidarśanaprahātavyā veditavyāḥ / evamārūpyadhātau / sahajā satkāyadṛṣṭiḥ kā bhāvanāprahātavyā / yāmadhiṣṭhāyotpannadarśanamārgasyāpyāryaśrāvakasyāsmimānaḥ samudācarati / yathoktam - "nāhamāyuṣmandāsakemān pañcopādānaskandhānātmata [ā]tmīyato vā samanupaśyāmyapi tvasti me eṣu pañcasūpādānaskandheṣvasmīti māno 'smīti chando 'smītyanuśayo 'prahīṇo 'parijñāto 'nirodhito 'vāntīkṛta iti /" yathā kliṣṭasya dhātrīcailasyoṣādibhiḥ sudhautasya nirmalasyāpi satastadadhivāsanākṛtaṃ gandhamātramanuvartate yattatsugandhadravyaparibhāvanayā bhūyo 'pyapanetavyaṃ bhavatyevameva darśanamārgeṇa prahīṇaparikalpitasatkāyadṛṣṭimalasyāpyāryaśrāvakasya pūrvābhiniveśābhyāsakṛtamaparicchinnavastukamātmadarśanamanuvartate yattatpunarmārgabhāvanayā prahātavyaṃ bhavatīti / antagrāhadṛṣṭiḥ sahajocchedadṛṣṭisaṃgṛhītā veditavyā, yayā nirvāṇāt pratyudāvartate mānasaṃ paritrasanamupādāyātha kastarhi me ātmeti / rāgādayo bhāvanāprahātavyā dṛṣṭipakṣān muktvā //

tannidānavastuparijñānaṃ kleśānuśayaścāprahīṇo bhavatyevamādi pūrvavat / svabhāvaparijñānaṃ kleśa eṣa utpannaḥ cittasaṃkleśātmaka iti / ādīnavaparijñānamātmāvyāvādhāya saṃvartate paravyābādhāyobhayavyā[bā]dhāya, dṛṣṭadhāmikamavadyaṃ prasavati sāṃparāyikaṃ dṛṣṭadharmasāṃparāyikamavadyaṃ prasavati tajjaṃ caitasikaṃ duḥkhadaurmanasyaṃ pratisaṃvedayata ityevaṃ tribhiḥ prakāraiḥ parijñāyotpannaḥ kleśo 'nadhivāsanayogena parivarjyate / anutpannasya tvanutpādāya mārgo bhāvyate //

asaṃbhinnālaṃbanena manaskāreṇeti miśrālaṃbanena sarvadharmasāmānya lakṣaṇākāreṇetyarthaḥ / yadi sarvadharmā anātmana iti nairātmyajñānenaiva kleśaprahāṇaṃ bhavatyanityādyākārāḥ kimarthamupadiśyante / na te kleśaprahāṇārthaṃ kiṃtarhyanātmākāraparikarmārtham / anityākāraṃ hi niḥsṛtyānātmākāraḥ / yathoktam - "yadanityaṃ taddukhaṃ yaddukhaṃ tadanātmeti" / ata evānātmākārasyānuttaryavyavasthānam / ānuttaryāṇyārabhya trīṇyānuttaryāṇi - jñānānuttaryaṃ (abhidh-s-bh 63) pratipadānuttaryaṃ vimuktyānuttaryaṃ ca / tatra jñānānuttaryaṃ nairātmyajñānam, tataḥ pareṇa jñānāntarāparyeṣaṇā[t] / pratipadānuttarya sukhā kṣiprābhijñā, tasyāḥ sarvapratipadagratvāt / vimuktyānuttarya maśaikṣākopyā ca vimuktiḥ, sarvavimuktiprativiśiṣṭatvāt / etāni ca trīṇyānuttaryāṇi yathākramaṃ darśanabhāvanāniṣṭhāmārgānadhikṛtya veditavyāni //

upalabdhikarma cakṣurādīnāṃ rūpadarśanādi / kāritrakarma pṛthivyādīnāṃ dhāraṇādi yadvā yasya svalakṣaṇakṛtyam / tadyathā rūpaṇā rūpasyetyevamādi / vyavasāyakarmābhisaṃdhipūrvakaṃ kāyādikarma / pariṇatikarma suvarṇakārādīnāmalaṃkārādi / prāptikarmāryamārgādīnāṃ nirvāṇādhigamādi // asmiṃstvarthe yadbhūyasyā vyavasā karmābhipretamiti prāptikāritrakarmaṇorapi saṃbhavāt //

kāyādikarma karmapathā iti sūtrānusāreṇa yathāpradhānaṃ nirdeśo veditavyaḥ, tatprayogādīnāpi kāyādikarmāntarbhāvāt / trayaścatvārastrayaśca karmapathā yathākramaṃ kāyavāṅmanaḥkarmalakṣaṇā veditavyāḥ // prāṇātipātādīnāṃ vastu sattvasaṃkhyātamasattvasaṃkhyātaṃ vā yathāyogaṃ yadadhiṣṭhāya prāṇātipātādayaḥ pravartante / āśayastatra vastuni tatsaṃjñāśayastatkarmapathakriyecchāśayaśca / prayogastatkriyāyai svayaṃ parairvā kāyavāṅmanobhirārambhaḥ / kleśaḥ lobhadveṣamohā yathāyogaṃ samastavyastāḥ / niṣṭhāgamanaṃ tena tena prayogeṇa tasya tasya karmaṇaḥ paripūraṇaṃ tatkālamūrdhvakālaṃ vā // tatra prāṇātipātasya vastu sattvaḥ / āśayastatra tatsaṃjñino vadhābhiprāyaḥ / prayogo vadho yatpraharaṇādibhiḥ / kleśo lobhādikaḥ / niṣṭhāgamanaṃ tasya prāṇinastena prayogeṇānantaraṃ praścādvā maraṇam // adattādānādonāṃ vastu ca niṣṭhāgamanaṃ ca nirdhekṣyāmaḥ / śeṣaṃ yathāyogaṃ yojayitavyam / adattādānasya vastu paraparigṛhītaṃ sattvasaṃkhyātamasattvasaṃkhyātaṃ vā / niṣṭhāgamanaṃ tatsvīkaraṇam / kāmamithyācārasya vastvagamyā strī gamyā vānaṅgādeśākāle vamātrāyuktābhyāṃ ca sarvaśca pumānnapuṃsakaṃ ca / niṣṭhāgamanaṃ dvayadvayasamāpattiḥ / mṛṣāvādasya vastu dṛṣṭaṃ śrutaṃ mataṃ vijñātamadṛṣṭamaśrutamamatamavijñātaṃ ca / (abhidh-s-bh 64) āśayo 'nyathāvatkukāmatā / niṣṭhāgamanaṃ parṣatprativādivijñāpanam / paiśunyasya vastu samagravyagrāḥ sattvāḥ / āśayasteṣāmeva bhedāpratisaṃdhānābhiprāyaḥ / niṣṭhāgamanaṃ bhedyavijñāpanam / pāruṣyasya vastvāghātanimittabhūtāḥ sattvāḥ / niṣṭhāgamanaṃ pārūṣāṇām / saṃbhinnapralāpasya vastvanarthopasaṃgṛhītārthaḥ / niṣṭhāgamanaṃ tasya bhāṣaṇam / abhidhyāyā vastu parakīyaṃ vittopakaraṇam / āśayastatra tatsaṃjñinastathāruciḥ / prayogastatsvīkaraṇasaṃpradhāraṇam / niṣṭhāgamanaṃ tatsvīkaraṇaniścayaḥ / vyāpādasya vastvāghātanimittabhūtāḥ sattvāḥ / niṣṭhāgamanaṃ prahanananiścayaḥ / mithyādṛṣṭervastu sannarthaḥ / āśayaḥ satyatatsaṃjñinastathāruciḥ / niṣṭhāgamanamapavādaniścayaḥ //

parājñaptisaṃcetanīyatā yathā kaścidanicchannapi parairbalādājñāpyamano 'bhisaṃghāyākuśalamācarati / parasaṃjñaptisaṃcetanīyatā yathā kaścidanicchanniva paraiḥ saṃjñāpyamānaḥ samādāpyamāno hitametaditi grāhyamāṇo 'bhisaṃghāyā kuśalamācarati / avijñāya saṃcetanīyatā yathā kaścidguṇadoṣānabhijño 'nabhiniviṣṭaḥ yadṛcchayābhisaṃdhāyākuśalamācarati / mūlābhiniveśasaṃceta nīyatā yathā kaścidkuśalamūlaiḥ lobhādibhirabhibhūta āviṣṭacittastīvreṇābhiniveśenābhisaṃghāyākuśalamācarati / viparyāsasaṃcetanīyatā yathā kaściddharmakāmo viṣamahetudṛṣṭirāyatyāmiṣṭaphalārthamabhisaṃdhāyākuśalamācarati / tatra pūrvikābhistisṛbhiḥ saṃcetanīyatābhiḥ kṛtamapi karma naivopacīyate yato 'sya nāvaśyaṃ vipākaḥ pratisaṃvedanīyaḥ / paścimābhyāṃ tu saṃcetanīyābhyāṃ yadi kṛtaṃ bhavatyupacitaṃ cāvaśyamevāsya vipākaḥ pratisaṃvedyate / upacayo vāsanāvṛddhirityālayavijñāne vipākabīja paripoṣaṇaṃ veditavyam //

karmakriyāniyamaḥ pūrvakarmabhireva niyamya vipākasaṃtatirāviddhā bhavati / yadasmin janmanyanenedaṃ karma karaṇīyamiti sa tamavadhimalaṃghayitvā tatkarma karoti, yasyākaraṇāya pratibandhaṃ buddhā api bhagavanto na samarthāḥ kartum yathāhetuniyamanaṃ phalasaṃtānapariṇāmāditi / vipākapratisaṃvedanāniyamaḥ saṃcetanīyasya karmaṇaḥ pūrvavat / avasthāniyame dṛṣṭadharmavedanīyādibhiravasthāpi niyamitā bhavatīti / yathānena vipākena dṛṣṭe dharme bhavitavyamanenopapadyānenāparasmin paryāya iti //

akuśalānāṃ karmapathānāṃ mṛdumadhyādhi mātrāṇāṃ vipākaphalaṃ tiryakpretanarakeṣu veditavyam / niṣyandaphalamapāyebhyaścyutvā manuṣyeṣūpapannānaṃ pratyekaṃ prāṇātipātādattādānādyānurūpyeṇātmabhāvaparigrahayorvipattiḥ / tadyathālpāyuṣkatā dāridrayamityevamādi yathāyogam / adhipatiphalaṃ pratyekaṃ tadānurūpyeṇaiva bāhyānāṃ bhāvānāṃ [sa]syādīnāṃ vipattiḥ / tadyathā prāṇātipātasyādhipatyenālpaujaso bhavantyevamādi //

yathāsūtram - "sarvairdaśabhirakuśalaiḥ karmapathairāsevitairbhāvitairbahulīkṛtairnarakeṣūpapadyate / tadeṣāṃ vipākaphalam / sa cedicchatvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatām, prāṇātipātenālpāyurbhavati adattādānena bhogavyasanī bhavati / kāmamithyācāreṇa sasapatnadāraḥ / mṛṣāvādenābhyākhyānabahulaḥ / paiśūnyena mitrabhedo 'sya bhavati / pāruṣyeṇāmanojñaśabdaśravaṇaṃ bhavati / saṃbhinnapralāpenānādeyavākyaḥ / abhidhyayā tīvrarāgaḥ / vyāpādena tīvradveṣaḥ / mithyādṛṣṭyā tīvramohaḥ, tasyā mohabhūyastvāt / idameṣāṃ niṣyandaphalam / prāṇātipātenātyāsevitena bāhyābhāvā alpaujaso bhavanti / adattādānenāśanirajobahulāḥ / kāmamithyācāreṇa rajo 'vakīrṇāḥ / mṛṣāvādena dugandhāḥ / paśūnyenotkūlanikūlāḥ / pārūṣyeṇoṣarajaṅgalāḥ pratikrusṭāḥ pāpabhūmayaḥ / saṃbhinnapralāpena viṣamartupariṇāmāḥ / abhidhyayā sūkṣmaphalāḥ / vyāpādena kaṭukaphalāḥ / mithyādṛṣṭayālpaphalā aphalā vā / idameṣāmadhipatiphalam //"

daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ vipākaphalaṃ devamanuṣyeṣu / niṣyandaphalaṃ teṣveva pratyekamānurūpyeṇātmabhāvaparigrahasaṃpattiḥ /

yathākuśalānāṃ karmapathānāṃ vipākaphalādi triphalā vasthānaṃ kṛtam, evaṃ kuśalādīnāṃ karmapathānāṃ sāsravāṇāṃ devamanuṣyeṣu trīṇi phalāni yathāyogaṃ yojayitavyāni //

ekena karmaṇā ekamātmabhāvamākṣipati, ekena karma[kṣa]ṇenaikajanmikasyaiva vipākasya bījapoṣaṇāt / ekenānekamākṣipati, tenaivānekajanmikavipākabījapoṣaṇāt / anekenaikamākṣipati, bahubhiḥ karmakṣaṇaiḥ tasyaivaikasya punaḥ punaḥ bījapoṣaṇāt / anekenānekamākṣipati, bahubhiranyonyāpekṣayā janmaparaṃparābījapoṣaṇāditi //

kena kāraṇena rūpārūpyapratisaṃyuktaṃ kuśalamānijyamityucyate / yathā kāmāvacaramanyagatikamapi paripūrakaṃ kuśalamūlamanyatra vipākaṃ prayacchati, naivaṃ rūpyārūpyāvacaram, bhūminaiyamyena phaladānāt / ato vipākadānaṃ pratyakampanārthenānijyamuktaṃ samāhitabhūmikatvāccākampanārthe[ne]ti //

phalavipākasaṃmūḍhasyāpuṇyāḥ saṃskārāḥ saṃbhavanti, teṣāmekāntakliṣṭatvenāvidyāsāṃnidhye sati phalavipākābhisaṃpratyayākārāyāḥ samyagdṛṣṭeranavakāśāt / tattvārthasaṃmūḍhasya puṇyāniṃjyāstattvārtha ucyate catvāryāryasatyāni / tatra saṃmohaḥ kuśalacittānāmapyadṛṣṭasatyānāmanuśayato 'nubuddho bhavati yadvaśena te duḥkhatastraidhātukasya yathābhūtamaparijñānāt punarbhavahetubhūtān puṇyānijyasaṃskārānutthāpayanti / na tvevaṃ dṛṣṭasatyāstattvārthasaṃmohābhāvāt / ataste taddhetukā ityucyante //

prāṇātipātasya lobhena prayogo māṃsikādīnām / dveṣeṇaiva vairaniryātanakāmānām / mohena yājñikādīnām / dveṣeṇaiva niṣṭhā nirghṛṇatāmantareṇa parasattvavipādanāsaṃbhavāt / evaṃ pāruṣyādīnāṃ yathāyogaṃ yojayitavyam / (abhidh-s-bh 67) abhidhyādīnāṃ kathaṃ lobhādibhiḥ prayogaḥ / tatrābhidhyākarmapathaḥ paravittopakaraṇasvīkaraṇaniścaya ityuktam / tadyadi tenaiva vittopakaraṇenārthī bhava[ti] tatsvīkaraṇāyābhisaṃskarotyato 'sya lobhena prayogo vyavasthāpyate / atha maivāsya bhūdityevaṃ dveṣeṇa / atha parasvīkaraṇe na kaściddoṣa iti mohena prayogo veditavyaḥ / evamanyadapi yojayitavyam //

anyonyādhipateyamapi karma sādhāraṇaṃ veditavyaṃ yadvaśātsattvā anyonyaṃ citacaittapariṇāmanimittaṃ bhavantīti //

vaipakṣikāt karmaṇaḥ prātipakṣikai karma bala[va]ddraṣṭavyam, pratipakṣabalenākṣiptasyāpi vipakṣaphalasyānyathātvāpādanāt / sarvaṃ ca kuśalaṃ karma saṃcetanīyaṃ pratipakṣabalikasyākuśalād balavaddraṣṭavyam / pratipakṣabaladurbalasya tvakuśalaṃ kuśalādbalavat / sarvaṃ cāviśeṣeṇa kuśalākuśalaṃ niyatavipākamārya mārgeṇāprahīṇaṃ balavadityucyate / kāmapratisaṃyuktamakuśalaṃ prakṛtyā balavat, kleśopakleśādibahuparivāratvāt / yadyapi pūrvābhyastaṃ tadapi balavat, saṃtatestena bhāvitatvāt / yadapi padasthaṃ paripūrṇavayasām, tīvrābhiniveśaprasādakaraṇāt / yadapyasādhyamaparinirvāṇadharmakāṇām, pratipakṣeṇānuddhāryatvāt / kṣetrato 'pi mātṛbadhādikam / cittābhisaṃskārato 'pi mahābodhipraṇidhānādikaṃ balavatkarma veditavyam / punarnavabhirākārairbalavatkarma veditavyam / tadyathā kṣetrato yadi guṇavaddakṣiṇīyaṃ kṣetraṃ bhavati / vastuno yadi praṇītaṃ prabhūtaṃ deyavastu bhavati / svabhāvato dānācchīlaṃ śīlādbhāvanetyevamādiḥ / āśrayataḥ puṇyānāṃ kartā yadi vītarāgo bhavati / manaskārato yadi tīvraprasādasahagato manaskāro bhavati / āśayato yadi nirvāṇāśayo bhavati / sahāyato yadi tadanyapuṇyakriyāvastuparigṛhītaṃ bhavati / bahulīkārataḥ yadi paunaḥ punyena kṛtaṃ bhavatyanuvitarkitaṃ vā / bāhujanyato yadi svayaṃ ca kṛtaṃ bhavatyanyaiśca kāritamiti //

ya evaṃ vadet - yathā yathāyaṃ puruṣapudgalaḥ karma karotyupacinoti tathā tathā vipākaṃ pratisaṃvedayata ityevaṃ sati brahmacaryavāso na bhavatyavakāśaśca (abhidh-s-bh 68) na prajñāyate samyagduḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai / kathaṃ kṛtvā brahmacaryavāso na bhavati / tīvrakleśasya pratisaṃkhyāya sahaduḥkhena sahadaurmanasyena śīlaparipālanāt / yadi tadvipākastathaiva sahaduḥkhena sahadaurmanasyenānubhūyeta vṛthā tatparipālanaṃ syāt / pāradārikaprabhṛtīnāṃ ca sahasukhena sahasaumanasyena dauḥśīlyakaraṇādyadi tadvipākastathaivānubhūyeta vṛthā tadviratiḥ syādityevaṃ kṛtvā brahmacaryavāso na bhavati // kathamavakāśaśca na prajñāyate samyagduḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai / ata eva tadupaniṣadbhatasya brahmacaryavāsasya duḥkhavipākatvāditi / evaṃ ca kṛtvā sukhasahagatasya karmaṇaḥ sukhasahagata eva vipāko duḥkhasahagatasya duḥkhasahagato 'duḥkhāsukhasahagatasya tatsahagata eveti niyamaḥ pratiṣiddhaḥ // atra yastvevaṃ yathāvedanīyaṃ yathāvedanīyamityevamādinā sukhasahagatasya kuśalākuśalasya yathāyogamāyatyāṃ sukhaduḥkhāduḥkhāsukhavedanīyasya sukhādiko vipāko 'nujñātaḥ / evaṃ duḥkhāduḥkhāsukhasahagatasya sukhādivedanīyasya sukhādiko vipāko 'nujñāyata iti //

pravrajitasya saṃvaraḥ pañcavidho bhikṣusaṃvaro yāvacchāmaṇerīsaṃvara iti / sa duścaritavivekacaritaṃ kāmavivekacaritaṃ ca pudgalamadhikṛtya vyavasthāpitaḥ / tathāhi sa tādṛśaḥ śaknoti yāvajjīvaṃ prāṇātipātāda brahmacaryācca virantumiti / upāsakopāsikāsaṃvaro duścaritaviveka caritamadhikṛtya no tu kāmavivekacaritam / ataḥ evāsya yāvajjīvaṃ kāmamithyā cāraviratirvyavasthāpyate nābrahmacaryaviratiriti / upavāsasaṃvaro naiva duścaritavivekacaritaṃ na kāmavivekacaritam / ata evāsyāhorātrika upavāsasaṃvaraḥ prajñaptaḥ, śanaistadubhayābhyasanārthamiti / yathā paṇḍapaṇḍakānāṃ bhikṣubhikṣuṇī pakṣopāsanāyogyatvādupāsakatvapratiṣedhaḥ, evamubhayavyañjanānāmapi strīpuruṣakleśasamudācāreṇobhayapakṣopāsanāyogyateti na te pṛthaguktāḥ / dhyānasaṃvaro dauḥśīlyasamutthāpakānāṃ lobhādīnāṃ kāmāvacarāṇāṃ kleśopakleśānāṃ viṣkambhaṇapratipakṣeṇa bījopaghāte sati pradeśavairāgyeṇāpi kāmebhyo vītarāgasya yā tasmādauḥśīlyādviratiḥ / yāvattṛtīyadhyānavītarāgasya dūrībhāvapratipakṣeṇa teṣāmeva dauḥśīlyasamutthāpakānāṃ sutarāṃ bījopaghāto veditavyaḥ / caturthadhyānavītarāgasya tvārūpyeṣu rūpābhāvāccholasaṃvarāvyavasthānaṃ veditavyam //

aurabhrikā ye paśūn hatvā tadvikrayeṇa jīvikāṃ kalpayanti / evaṃ kaukkuṭikādayo yathāsaṃbhavaṃ yojayitavyāḥ / nāgabandhakā araṇyāt hastino vaddhvā da[ma]yanti / nāgamaṇḍalikā ye sarpānādāya tatkrīḍanairjīvanti / mūtrakā ye parān paiśunyenopahatva jīvanti / abhijanmato vā tatkarmasamādānato veti tatkulīnasyānyakulīnasya ca yathākramam / kāyavākprayogapūrvakaḥ tatkarmādhyācāraniścayo 'saṃvara ityucyate /

yathoktasaṃvarāsaṃvaravinirmuktasya dānapriyavacanādikaṃ khaṭacapeṭādikaṃ ca karma navasaṃvaronāsaṃvara ityucyate //

dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma yatra janmani kṛtaṃ tatraiva yadvipacyate / upapadyavedanīyaṃ yadanantare janmani, tadyathā pañcānantaryāṇi karmāṇi / yasya tāvadekamevānantarya tasya tadvipāko 'nantaraṃ yuktaḥ, yasyedānīṃ saṃbahulāni tasya kathaṃ tadvipākapratisaṃvedanā / sarveṣāṃ yugapadvipākaḥ pratisaṃvidyate, tathāhyanekānantaryakāriṇa āśrayaḥ sukumārataro nirvartate, kāraṇāśca bahutīvravicitrā yadvaśādbhūyasīṃ vedanāṃ pratyanubhavati //

ārambhaṃ ca pratyetāni dṛṣṭadharmavedanīyādīni vyavasthāpyante, na tanmātravedanīyatāmadhikṛtya / yasya tatraiva janmani vipāko vipaktumārabhate taddṛṣṭadharmavedanīyam / yasyānantare janmanyārabhate tadupapadyavedanīyam / yasyānantaraṃ janma laghayitvārabhate tadaparaparyāyavedanīyamityevaṃ ca kṛtvā hācittāvadāne - "ānantaryasya karmaṇo narake punaḥpunaścyutyupapādena vipākapratisaṃvedanam" - anulomitaṃ bhavatīti //

kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākaṃ karmākuśalam, kliṣṭatvādaniṣṭavipākatvācca //

viparyayācchuklaṃ śuklavipākaṃ traidhātukaṃ kuśalam //

kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākaṃ yatkāmapratisaṃyuktaṃ vipākaṃ vyāmiśraṃ kuśalākuśalamityarthaḥ / kathamekaṃ kuśalaṃ bhavatyakuśalaṃ ca / nātra (abhidh-s-bh 70) pravṛttikṣaṇanaiyamyenocyate tadevobhayamityapi tu sahāśayaprayogeṇaikaṃ karmetyayamatrābhi saṃdhirvedivyaḥ / tayośca kṛṣṇaśuklatāṃ pratyanyonyāsādṛśye satyekaṃ karma kṛṣṇaśuklaṃ vyavasthāpyate / tatrāśayataḥ kṛṣṇaṃ prayogataḥ śuklaṃ yathāpi kaścitparān vañcayitukāmasteṣāṃ saṃpratyayananimittaṃ bhāvena dānāni dadāti yāvatpravrajatyapi / prayogataḥ kṛṣṇamāśayataḥ śuklaṃ yathāpi kaścitputraṃ vā śiṣyaṃ vāhitānnivārayitukāmo hite ca niyojayitukāmo 'nukampācittaḥ kāyena vācā vā paruṣayā tasminkāle saṃkliśyate //

akṛṣṇaśuklāvipākaṃ karma karmakṣayāya saṃvartate prayogānantaryamārgeṣvanāsravaṃ karmaprayogamārgānantaryamārgāṇāṃ prahāṇapratipakṣatvāt / tatrākṛṣṇaṃ kleśamalābhāvāt / śuklamekāntavyavadānatvāt / avipākaṃ saṃsāravirodhitvāt / karmakṣayāya saṃvartate 'syaiva kṛṣṇādikasya trividhasya sāsravasya karmaṇastenānāsraveṇa karmaṇā vipākadānavāsanāsamudghātāt //

aviśeṣeṇa ca sarvasyānāsravasya karmaṇaḥ paripanthamānukūlyaṃ svabhāvamadhikṛtya vaṃkadoṣakaṣāyāṇāṃ śauceyānāṃ mauneyānāṃ ca yathākramaṃ vyavasthānaṃ veditavyam //

tatra vaṃkamṛjukamārgasyāṣṭāṅgasyotpattyāvaraṇabhūtaṃ kāyavāṅmanaḥkarma / doṣo yena kāyādikarmaṇā dūṣite saṃtāne tattādṛśamāvaraṇabhūtaṃ karmotpadyate / kaṣāyāḥ tīrthikadṛṣṭisaṃniśritaṃ kāyādi karma, buddhaśāsanaprasādavipakṣeṇāśraddhyakāluṣyaparigṛhītatvāt / aparaḥ paryāyaḥ - śāśvatocchedānupatitaṃ madhyamāpratipadvirodhārthena vaṃkam / apavādadṛṣṭiparigṛhītaṃ vyavadānavyavasthānapradveṣārthena doṣaḥ / satkāyadṛṣṭiparigṛhītaṃ nairātmyatattvadarśanaprativaddhārthena kaṣāya iti //

śauceyāni suviśuddhaśīlasaṃgṛhītamṛjudṛṣṭisaṃgṛhītaṃ ca yatkāyavāṅmanaḥkarma, śīladṛṣṭivipattimalavarjitatvāt / mauneyāni śaikṣāśaikṣāṇāṃ yadanāsravaṃ kāyavāṅmanaḥkarma munīnāṃ tatkarmeti kṛtvā / dānasaṃpadamadhikṛtya dānaṃ dātā bhaviṣyatītyanenābhīkṣṇadānatāṃ darśayati, tacchīlatayā punaḥ punardānāt / śramaṇebhyo brāhmaṇebhya ityevamādināpakṣapātadānatām, aviśeṣeṇa sarvārthibhyo dānāta / (abhidh-s-bh 71) annapānamityevamādinecchāparipūraṇadānatām, yathābhiprāyaṃ sarvopakaraṇavastuparityāgāt / muktatyāgaḥ pratatapāṇirvyavasargarato yāyajūkastyāgasaṃpanno dānasaṃvibhāgarata ityebhiḥ padairyathākramamaniśritadānatādayo veditavyāḥ / aniśritadānatā punarbhavabhogāpariṇāmitatvena veditavyā // deyasaṃpadamadhikṛtyotthānavīryādhigatairityanenānabhidrugdhadeyavastutāṃ darśayati / abhidrugdhaṃ hyanutthānabīryādhigataṃ bhavati, svasthāne sthitvā paranikṣepā[pa]lapanena pratilabdhatvāt / bāhubalopārjitairityanenāparāpahṛtadeyavastutām / parebhyo hyapahṛtaṃ na bāhubalopārjitaṃ bhavati, taiḥ kṛcchreṇa vividhairūpāyairarjitasyāpaharaṇāt / svedamalāpakṣiptairityanenākuthitavimaladeyavastutām, svedamalābhyāmapakṣiptatvādujjhitatvādityarthaḥ / dhārmikairityanena kalpikadeyavastutām, śastraviṣamadyādyakalpikavastuvivarjitatvāt / dharmalabdhairityanena dharmārjitadeyavastutāṃ darśayati, tulākūlādimithyājīva parivarjanenopārjitatvāt //

śīlaṃ samādāyākhaṇḍanena tadyogācchīlavān bhavati / mokṣaṃ prati yaḥ saṃvaraḥ sa prātimokṣasaṃvaraḥ / sa hi saṃsārānniryāṇāya bhavati / ācārasaṃpannaḥ sadbhiragarhiteryāpathāditvāt / gocarasaṃpannaḥ pañcāgocaraparivarjanāt / pañca bhikṣoragocarāḥ - ghoṣo veśaḥ pānāgāraṃ rājakulaṃ caṇḍālakaṭhinameva pañcamam / prajñaptisāvadyeṣvapi prakṛtisāvadyeṣviva tīvreṇa gauraveṇa śikṣaṇādaṇumātreṣvavadyeṣu bhayadarśī bhavati / samantāt paripūrṇa śikṣāmādāya śikṣate śikṣāpadeṣvityucyate //

ataḥ paraṃ śīlamārabhya yadbhagavatā sūtrāntareṣu nirdiṣṭaṃ kāyena saṃvṛto bhavatītyevamādi tasyārtha ucyate / tatra kāyena vācā saṃvṛto bhavati saṃprajanyaparigṛhītatayā yathanujñātamabhikramapratikramādiṣu buddhipūrvaṃ samyagvartanāt / (abhidh-s-bh 72) kāyavāksaṃpattyā saṃpannaḥ āpattyanadhyāpannatayā śīlāvipādanāt / pariśuddhakāyavākasamudācāraḥ samādhisaṃniśrayatayā samādhibalena dauḥśīlyamaladūrīkaraṇāt / kuśala[kāya]vāksamudācāraḥ kliṣṭavitarkāvyavakīrṇatayaikāntaśubhatvāt / anavadyakāyavāksamudācāro bhavabhogāpariṇāmitatvena sadbhiḥ praśastatvāt / avyābadhyakāyavāksamudācāra ātmotkarṣaṇādibhiḥ pareṣāmavajñāduḥkhasaṃvāsenāghaṭṭanāt / ānulomikakāyavāksamudācāro nirvāṇānuprāptyanukūlatayāryamārgāvāhanāt / anucchavikakāyavāksamudācāraḥ svadoṣaguṇāviṣkambhaṇachādanārtham / aupayikakāyavāksamudācāraḥ sabrahmacāryupagrahaṇaśīlatayopagamanārhatvāt / pratirūpakāyavāksamudācāro guruṣu gurusthānīyeṣu ca nihitamānatayā yathārhamupacaraṇāt / pradakṣiṇakāyavāksamudācāro 'vavāde pradakṣiṇagrāhitayāsvayaṃdṛṣṭiparāmarśatvāt / ataptakāyavāksamudācāraḥ kaṣṭatapolūhādhimuktivivarjitatayānātmatapatvāt / ananutāpyakāyavāksamudācāraḥ samutsṛṣṭān bhogān karmāntāṃścārabhyāvipratisāritayā paścāttāpābhāvāt / avipratisārakāyavāksamudācāraḥ kuśalapakṣamārabhyālpamātreṇāsaṃtuṣṭasyā vipratisāritayā yāvacchakyaṃ saṃpādanāt //

karma svakameṣāṃ ta ime karmasvakāḥ / kathaṃ punasteṣāṃ karma svakaṃ bhavati / svayaṃkṛtakarmavipākapratisaṃvedanatāmupādāya, taddhi nāma svakamityucyate yatparairasādhāraṇamiti / karmāṇi dāyāya eṣāṃ ta ime karmadāyādāḥ / kathaṃ karmaṇāṃ dāyādatvam / tasyāṃ svayaṃkṛtavipākapratisaṃvedanāyāṃ kuśalākuśalānāṃ karmaṇāmanyonyadāyādatāmupādāya yathāsvamiṣṭāniṣṭaphalasaṃvibhajanāt / te punaḥ svakṛtakarmeṣṭāniṣṭavipākapratisaṃvedinaḥ sattvāḥ kuta āditaḥ saṃbhūtāḥ kimahetukā āhosvit prakṛtīśvarādihetukā ityāha karmayonīyāḥ / karmeveṣāmahetuviṣamahetuvarjito yoniḥ sattvānāṃ saṃbhavāyetyarthaḥ / evaṃ tāvatpravṛttimārabhya nivṛttimapyārabhya karmapratisaraṇāḥ, sāsravakarmaprahāṇāyānāsravakarmasaṃśrayaṇāt karmaivaiṣāṃ pratisaraṇaṃ bhavatīti //

yaduktamacintyaḥ sattvānāṃ karmavipāka iti na sarvaiḥ prakāraiḥ [a] sāvacintyo veditavyaḥ / kathaṃ tarhi cintyaḥ kathamacintyaḥ / (abhidh-s-bh 73) kuśalākuśalasyeṣṭāniṣṭo vipākaḥ sugatidurgatyoriti cintyaḥ, śakyatvāt samyagdṛṣṭyādiguṇāvāhanācca / anena karmaṇā sattvānāmātmabhāvasya varṇasaṃsthānādiprakārabhedavaicitryamityacintyaḥ, aśakyatvāt sarvajñādanyasyonmādādidoṣābāhanācca / tadeva karmasthānādibhiracintyam / [tatra sthānaṃ] yatra pradeśe sthitvā yatkarma kṛtvā grāme vā nagare vetyādi / vastu yadadhiṣṭhānaṃ sattvasaṃkhyātamasattvasaṃkhyātaṃ vā / hetuḥ kuśalākuśalādeḥ kuśalākuśalamūlāniyathāyogam / vipākastadevātmabhāvavaicitryam / bāhyabhāvavaicitryābhinirvartakaṃ karmācintyam, kīdṛśena khalu karmaṇā kaṇṭakādīnāṃ taikṣṇādikaṃ kṛtamiti lokacintā nantarbhūtatvāt / maṇimantrauṣadhimuṣṭiyogapratisaṃyuktaṃ karmācintyam / tatra maṇi[prati]saṃyuktaṃ candrakāntādīnāmudakakṣaraṇādi / mantrapratisaṃyuktaṃ tadabhimantritānāmadāhādi / auṣadhipratisaṃyuktaṃ tayā gṛhītayānturdhātādi / muṣṭiyogapratisaṃyuktaṃ tena tena muṣṭiyogena jvarāpagamādi / sarva ca yogināṃ prabhāvakarmācintyam / katham / te cittaprabhāvena mahāpṛthivī kampayantyākāśena votpatantītyevamādi / bodhisattvānāṃ vaśitābhiryat kriyate karma tadacintyam / tadyathā āyurvaśitayā bodhisattvā āyuḥsaṃskārānadhiṣṭhā ya yāvadicchanti tiṣṭhanti / cittavaśitayā yathecchaṃ samādhīn samāpadyante pariṣkāravaśitayāprameyamanardheyamupakaraṇavarṣa sattvānāṃ varṣanti /

karmavaśitayānyadhātu bhūmigatiyonyavasthāvedanīyāni karmāṇyanyathā pariṇāmayanti / upapattivaśitayā dhyānairapi vihṛtyāparihīṇā eva kāmadhātāvupapadyante / adhimuktivaśitayā pṛthavyādīnavāditvenādhimucyante / praṇidhānavaśitayā yatheṣṭaṃ svaparārthasaṃpattikarāṇyasaṃkhyeyāni mahāpraṇidhānānyabhinirha[ra]nti / ṛddhivaśitayā sattvānāmāvaja nārthamaprameyamṛddhipratihārya saṃdarśa[ya]nti / jñānavaśitayā dharmārthaniruktipratibhānānāṃ prakarṣaparyantaṃ gacchanti / dharmavaśitayā yathārhaṃ yāvat sarvasatvānāmanyānyairnāmapadavyaṃjanakāryaḥ sūtrādīn dharmān vyavasthāpya yugapaccittaparitoṣaṇe samarthā bhavantīti //

buddhānāṃ buddhakṛtyānuṣṭhānakarmācintyam / katham / anābhogapratigatā dharmadhātvekarasatāprāptā sarve buddhā bhagavantaḥ sattvānāṃ yathā yadā yāvatkṛtyamanuṣṭhātavyaṃ tatsarvamanutiṣṭhanti evaṃ buddhānāṃ buddhaviṣayo 'cintyaḥ //

punarbhavasya vāsanāyā āhārakaṃ kāraṇamiti hetuḥ / upacitavāsanānāṃ sattvanāṃ devādisatvanikāye tadākṛtiprakṛtisādṛśyena samasyodayasya kāraṇamiti samudayam / pratyātmaṃsaṃtānanaiyabhyena gatiyonyādisarvaprakāraiḥ prakarṣeṇa yāvadbhavāgragatasyodbhavasya kāraṇamiti prabhavaḥ / apūrvasyānyasyātmabhāvasya prāptau pūrvātmabhāvātyayena kāraṇamiti pratyayaḥ //

saṃskārāṇāmuparamātsa nirodho 'nyaḥ syāttadasaṃvadhyamāno 'rthāntarabhūtaḥ syāt / athānanyaḥ syātsaṃkleśalakṣaṇaḥ syāt / ata eva nobhayo nānubhayaśca / prapañcaḥ punarasminnarthe 'yoniśaścintyetyamārgeṇānyāyenānayena cintyetyarthaḥ, anyathā cintayitavye 'nyathācintanā[t] / kathaṃ punaścintyaḥ / śāntaḥ praṇīta ityevamādibhiḥ prakāraiḥ //

niralaṃkāraḥ prajñāviktānāṃ vidyādivaiśeṣikaguṇālaṃkārābhāvāt //

paryāyato 'śeṣaprahāṇamityuddeśaḥ, śeṣo nirdeśaḥ / ata eva tatpariśiṣṭāni padānyupādāyetyucyate, taistasya nirdeśāt / kathaṃ kṛtvāśeṣa prahāṇam / paryavasthānānuśayaprahāṇāt / tatra pratiniḥsargaḥ paryavasthānaprahāṇamadhikṛtya, utpannasya parivarjanāt / vyantībhāvo 'nuśayaprahāṇam, mūlābhāve 'tyantamanutpādāt / tatpunardarśanabhāvanāmārgapratipakṣabhedāddvidhā vyavasthāpyate - kṣayo virāga iti / tatra darśanamārgeṇa virāgatāmadhikṛtya kṣayaḥ, alpamātrāvaśiṣṭatvāt kleśarāśeḥ / bhāvanāmārgeṇa virāgaḥ, tasya bhūmivairāgyagamanapravibhāvitatvāt / tadubhayavisaṃyoge punaḥ satyāyatyāṃ ca duḥkhaṃ nirudhyate, anutpattidharmatāpādanāt / dṛṣṭe ca dharme daurmanasyaṃ vyupaśāmyati, asamudācārāt / atastatphalabhūtasya duḥkhasya prahāṇamadhikṛtyāha - nirodho vyupaśama iti / pūrvakarma kleśasamudāgatānāṃ tu sattvānāṃ svarasenaivoparama[ma]dhikṛtyāha - astaṃgama iti / evaṃ kṛtvāśeṣaprahāṇaṃ nirdiṣṭaṃ veditavyam //

asaṃskṛtamutpādavyayasthityanyathātvābhāvātsaṃskṛtaviparyayeṇa / durdṛśamāryasyaivaikasya prajñā cakṣuṣo gocaratvāt / acalaṃ narakādigatyasaṃcāreṇa sthiratvāt / anataṃ kāmarūpārūpyatṛṣṇābhāvena bhaveṣvanamanāt / amṛtaṃ maraṇāśrayaskandhābhāvāt / anāsravamāsravābhāvāt / layanaṃ vimukti prītisukhasaṃniśrayatvāt / dvīpaṃ saṃsāramahārṇave sthalabhūtatvāt / trāṇaṃ tatprāptau jātyādisarvopadravāpagamanāt / śaraṇaṃ tatkṛtāśayaprayogayoravandhatvasya padasthānatayāśrayaṇī[ya]tvāt / parāyaṇaṃ paramasyāryatvasyāgamanāya padasthānatvādārhatyatvaprāptyupāyālaṃbanatvādityarthaḥ / acyutam[a]jātatvena bhraṃsāsaṃbhavāt / nirjvaraṃ sarvecchāvighātasaṃtāpābhāvāt / niṣparidāhaṃ śokādisarvaparidāhapratiprasrabdhyā śītalatvāt / kṣemaṃ vyādhijarāmaraṇabhayarahitārya vihārāśrayatvāt / śivaṃ sarvakuśaladharmāśrayatvāt / sauvarṇakaṃ lokottarasukhavastutvā[t] / svastyayanaṃ sukhena prayogeṇa tatpprāptaye ālaṃbanabhavāt / ārogyaṃ kleśādyāvaraṇarogarahitatvāt / āniñjyaṃ sarvaviṣayaprapañcavikṣeparahitatvāt / nirvāṇaṃ rūpādisaṃjñāpaga[ma]sya śāntasukhavihārasyālaṃbanatvāt //

punarnirodhasatyamārabhyājātādayaḥ paryāyāḥ duḥkhalakṣaṇaviparyayārthena veditavyāḥ / dukhaṃ hi tatra tatra sattvanikāye pratisaṃdhibandhena jāyate / tata uttarakālamātmabhāvaparipūryā vardhate / tacca duḥkhaṃ pūrvakarmakleśāvedhena kṛtam / tacca vartamānaṃ duḥkhaṃ karmakleśānāṃ cānyabhavasaṃskaraṇe padasthānaṃ bhavati / tato 'vyucchedayogena punarbhavasya saṃtatyutpādo bhavati / atastadviparyayeṇa duḥkhanirodha āryasatyaṃ yathākramamajātamabhūtamakṛtamasamutpannaṃ veditavyam /

api khalu nirodhasatyamadhikṛtya / śāntalakṣaṇaṃ (abhidh-s-bh 76) saṃskāraduḥkhatayāpraśāntalakṣaṇānāmupādānaskandhānāṃ visaṃyogamadhikṛtya / praṇītalakṣaṇaṃ kleśaduḥkhavisaṃyogāt svayaṃ śucisukhasvabhāvatāmadhikṛtya / niḥsaraṇalakṣaṇaṃ nityahitasvabhāvatāmadhikṛtya, apunarāvartanāt kṣematvācca yathākramaṃ hitaṃ kuśalamiti śakyatvāt //

mārgasatyaṃ yena dukhaṃ parijānīta ityevamādi, satyeṣvasya kṛtyādhikāreṇa lakṣaṇanirdeśo veditavyaḥ / pañcavidho mārga iti prabhedādhikāreṇa / pañcaprabhedaḥ saparivāramārgasatyādhikārādveditavyam //

tatra saṃbhāramārgaḥ śīlādiko yasya paripūrṇatvāduṣmagatādyānupūrvyā satyadarśanāya tadāvaraṇaprahāṇāya ca saṃtānasya yogyatāṃ pratilabhata iti / yadvā punaranyadaupaniṣadaṃ kuśalamityavipratisārādikaṃ veditavyam //

uṣmagataṃ pratyātmaṃ satyeṣvālokalabdhaḥ samādhiḥ prajñā sasaṃyoga iti samāhitena cittena satyādhipateyasya sūtrādikasya dharmasya manojalpasya mukhairarthasaṃprakhyāne sati śamathaśca vipaśyanā coṣmagatamiti veditavyam // tadvṛddhirmūrdhānastadupari vyavasthāpanārthena / kṣāntirekadeśapraviṣṭānusṛtaḥ samādhiriti / kathamekadeśapraviṣṭo bhavati / ekāntena grāhyabhāvalakṣaṇāt / kathamekadeśānumṛtaḥ grāhakābhāvaprativedhānukūlyāvasthānāt / laukiko 'gradharmo yadantaramādito lokottaro mārgaḥ //

darśanamārgo laukikāgradharmānantaraṃ nirvikalpaśamathavipaśyanālakṣaṇo veditavyaḥ / samasamālaṃbyālaṃbanajñānamapi taditi tena grāhya grāhakābhāvatathatāprativeghāt / pratyātmamapanīta sattvasaṃketadharmasaṃketa sarvato 'panītobhayasaṃketālaṃbanadharmajñānamapi taditi / kathaṃ pratyātmamapanītasattvasaṃketālaṃbanadharmajñānam / tena sva[sa]ntāne ātmanimittāvikalpanāt / kathaṃ pratyātmamapanītadharmasaṃketālaṃbanadharmajñānam / tena svasaṃtāna eva rūpādidharmanimittāvikalpanāt / kathaṃ sarvato 'panītobhayasaṃketālaṃbanadharmajñānam / sarvatrāviśeṣeṇātma dharmanimittāvikalpa[nā]diti //

prabhedaśaḥ punardarśanamārgaḥ satyeṣu ṣoḍaśadharmānvayakṣāntijñānāni / tatra duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ prayogamārge duḥkhasatyādhikārikasūtrādidharmavicāraṇājñānaṃ yoniśo manaskārasaṃgṛhītamadhipati kṛtvā svasaṃtānikaduḥkhasatye tattathatāpratyakṣānubhāvino lokottarā prajñā samyagdṛṣṭisvabhāvotpadyate yayā duḥkhadarśanaprahātavyāṃstraidhātukānaṣṭāviṃśatimanuśayān prajahāti / tasmāducyate duḥkhe dharmajñānakṣāntiriti / tayā kṣāntyā duḥkhadarśanaprahātavyakleśaprahāṇāt parivartita āśraye tadanantaraṃ yena jñānena tāmāśrayaparivṛtti pratyanubhavati tadduḥkhe dharmajñānamityucyate / etaccobhayamādyaṃ kṣāntijñānamanvayaḥ sarveṣāṃ śaikṣāśaikṣāṇāmāryadharmāṇām, tatasteṣāṃ samudāgamāt / atastadālaṃbyānvaya eṣa āryadharmāṇāmiti pratyātmaṃ pratyakṣānubhāvinyanāsravā prajñā duḥkhe anvayajñānakṣānti / tāmanvayajñānakṣāntiṃ yena jñānena pratyanubhavati tadanvayajñānamityucyate / lokottarasya hi mārgasya dvayaṃ viṣayaḥ - tathatā samyagjñānaṃ ca / tatra dharmajñānapakṣasya mārgasya tathatā viṣayaḥ / anvayajñānapakṣasya samyagjñānam / ata idamucyate - dharmajñānakṣāntijñānairgrāhyāvabodhaḥ, anvayakṣāntijñānairgrāhakāvabodha iti / yo bhagavatā ṣaṣṭho '[ni]mittavihārī pudgala ākhyātaḥ sa eteṣu kṣāntijñāneṣu vartamāno veditavyaḥ, sarvanimittānupalaṃbhāt / ta ete kṣānti[jñāna]saṃgṛhītāḥ ṣoḍaśa cittakṣaṇā darśanamārgaḥ, tairadṛṣṭapūrvāṇāmāryasa tyānāṃ pratyekaṃ caturbhirdarśanāt / na cātra bhāvasyābhatvā prādurbhāvamātraṃ cittakṣaṇo veditavyaḥ / kiṃ tarhi yāvatā jñeye jñānātpatteḥ parisamāptirbhavati / tadyathā duḥkhaṃ parijñeyamityekaścittalakṣaṇaḥ / evaṃ samudayaḥ prahātavya ityevamādiḥ / yaccaitaddarśanamārgamārabhya vistareṇa vipaṃcittaṃ vyavasthānamātraṃ tatsarvaṃ veditavyam, pratyātmameva vedanīyatvāt lokottarāyā avasthāyāḥ //

sarvaṃ hi mārgasatyaṃ caturbhiḥ prakārairanugantavyam - vyavasthānato vikalpanato 'nubhavataḥ paripūritaśca / tatra vyavasthānata, yathāsvamadhigamaniṣṭhāprāptā śrāvakādayastatpṛṣṭhalabdhena jñānena pareṣāṃ prāpaṇanimittaṃ nāmapadavyañjanakāyaiḥ mārgasatyaṃ vyavasthāpayanti, ityapi satyeṣu kṣāntayo jñānānī tyevamādi / vikalpanataḥ, abhisamayaprayuktā laukikena yathāvyavasthānaṃ vikalpayato yadabhyasya nti / anubhavataḥ, tathābhyasyanto yāmādito (abhidh-s-bh 78) darśanamārgākhyāṃ lokottarāṃ niṣprapañcāvasthāṃ pratyātmamanubhavanti paripūritaḥ tadūrdhva yāmāśrayaparivṛttiṃ paripūrya [yā]vadadhigamaniṣṭhāṃ prāpnuvanti / te punaradhigamaniṣṭhāprāptāstatpṛṣṭhalabdhena jñānena mārgasatyaṃ vyavasthāpayanti / ityevamādi tacca[tu]rākāraṃ mārgacakraṃ punaḥ punaranyonyāśrayeṇa pravartata iti veditavyam //

yaduktaṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurutpadyata iti taddarśanamārgamadhikṛtyoktam, tatprathamataḥ satyeṣvāryaprajñācakṣuḥsvabhāvatvāt / tatra dharmakṣāntibhirvirajaḥ, tābhiḥ kleśarajaḥprahāṇāt / dharmajñānairvigatamalam, teṣāṃ prahāṇatadāvaraṇamalāśrayotpādāt / punaranayoreva kṣāntijñānāvasthayoryathākramaṃ parijñayā prahāṇena ca mārgasya viśuddhatāmadhikṛtya virajo vigatamalaṃ veditavyam //

dṛṣṭetyevamādyāpi darśanamārgamevādhikṛtya veditavyam, vineyānāṃ satyābhisamayānantaraṃ vacanāt / tatra dharmakṣāntibhirdṛṣṭadharmāḥ, tābhistattvaprativedhāt / dharmajñānaiḥ prāptadharmāḥ, tairāśrayaparivṛttisākṣātkaraṇāt / anvayakṣāntibhirviditadharmāḥ, tābhirāryadharmānvaya eṣa iti tadubhayasaṃvedanāt / anvayajñānaiḥ paryavagāḍhadharmāḥ, tairyāvajjñeyaṃ parisamāpanāt / sarvaistīrṇakāṃkṣaḥ sarvaiḥ kṣāntijñānaiḥ, lokottareṇa mārgeṇa phalādhigame sati dīrgharātramabhikāṃkṣite svādhigame 'saṃdehāt / tīrṇavicikitsaḥ paridhigame sarvairiti vartate, parādhigame tadavasthasyānyeṣāmapi viśeṣādhigamaṃ prati vimatyabhāvāt / aparapratyayo mārgabhāvanāyāṃ paropadeśamantareṇāpi svayaṃkuśalatvāt / ananyaneyo 'vetya prasādapratilabhena śāstuḥ śāsane 'nyatīrthyairjanmāntare 'pyahāryatvāt / dharmeṣu vaiśāradyaprāpto 'dhigamamārabhya paripraśnadharmeṣu pāpecchābhimānikavadavalīnacittatābhāvāt //

bhāvanāmārgo laukiko mārgaḥ / tatra laukiko mārgo dhyānā[nyā]rūpyāśca / (abhidh-s-bh 79) te punardhyānārūpyāḥ saṃkleśato vyavadānato vyavasthānato viśuddhitaśca veditavyāḥ //

kathaṃ saṃkleśataḥ / catvāryavyākṛtamūlāni tṛṣṇā dṛṣṭirmāno 'vidyā ca, taiḥ saṃkliṣṭacittānāṃ kliṣṭadhyānamukhena rūpārūpyāvacarasarvanivṛtāvyākṛtakleśopakleśāvartanāt / tatra tṛṣṇayāsvādasaṃkleśena saṃkliśyate, prasrabdhisukhāsvādāt / dṛṣṭyā dṛṣṭyuttaradhyāyitayā saṃkliśyate, dhyānaṃ niścitya pūrvāntakalpādidṛṣṭisamutthāpanāt / mānena mānottara dhyāyitayā saṃkliśyate, tena viśeṣādhigamenonnatigamanāt / avidyayā vicikitsottaradhyāyitayā saṃkliśyate, tattvā prativedhena mokṣakāmasya tasminviśeṣādhigame mokṣo na mokṣa iti vicikitsotpādanāt //

kathaṃ vyavadānataḥ / śuddhakā dhyānārūpyā laukikā api kuśalatvātparyavasthānamalāpagatatvena vyavadātā ityucyante //

kathaṃ vyavasthānataḥ / dhyānānāṃ tāvaccaturdhā vyavasthānam, aṅgasamāpattimātrāsaṃjñākaraṇabhedāt / ārūpyāṇāṃ tridhāṅgavarjaiḥ //

kiṃ punaradhikṛtya dhyāneṣu / vitarkādaya evāṅgatvena vyavasthāpitāḥ satsvanyeṣu dharmeṣu / tāvadbhiḥ pratipakṣānuśaṃsatadubhayāśrayāṅgaparisamāpteḥ / prathame tāvaddhyāne vitarko vicāraśca pratipakṣāṅgam, tābhyāṃ kāmavyāpādavihiṃsāvitarkādiprahāṇāt / prītiḥ sukhaṃ cānuśaṃsāṅgam, vitarkavicārābhyāṃ pratipakṣite vipakṣe tadvivekajaprītisukhalābhāt / cittaikāgratā tadubhayaniśrayāṅgam, samādhisaṃniśrayabalena vitarkādipravṛtteriti / tathā dvitīye dhyāne 'dhyātmasaṃprasādaḥ pratipakṣāṅgam, tena vitarkavicārapratipakṣaṇāt / prītisukhe cittaikāgratā ca śeṣe aṅge pūrvavat / tṛtīye dhyāne upekṣā smṛtiḥ saṃprajanyaśca pratipakṣāṅgam, taiḥ prītipratipakṣaṇāt / sukhaṃ cittaikāgratā ca śeṣe aṅge (abhidh-s-bh 80) yathākramam / caturthe dhyāne upekṣāpariśuddhiḥ smṛtipariśuddhiśca pratipakṣāṅgam, tābhyāṃ sukhapratipakṣaṇāt / aduḥkhāsukhā vedanānuśaṃsāṅgam / cittaikāgratā tadubhayāṅgamiti //

Nguồn: Bản Phạn còn sót, từ GRETIL (ĐH Göttingen) — trọn phần Phật giáo: kinh Đại thừa · luận · luật · mật giáo · kinh A-hàm · thí dụ · tán ca · thi ca. Bản Devanāgarī là phép CHUYỂN TỰ TẠI MÁY từ bản IAST, không phải bản GRETIL phát hành. Giấy phép và ấn bản in gốc ghi ở từng bài, thuộc về người nhập liệu và nhà xuất bản đứng tên; phần lớn là CC BY-NC-SA. Gói này phát hành trên GitHub cho người dùng app, để nghiên cứu và đối chiếu, không nhằm mục đích thương mại. Ai muốn gỡ bài của mình khỏi gói xin báo, sẽ gỡ ngay.