शार्दूलकर्णावदान [= अवदान 33 of the दिव्यावदान]

उ13.17च्द्/.प्रदक्षिण^समाचारां कन्यां भार्या^अर्थम् आवहेत्//

उ13.18अब्/.ऊरू जङ्घे च पार्श्वे च तथा विक्रमः संस्थितः/

उ13.18च्द्/.रक्त^अन्ते विपुले नेत्रे सा कन्या सुखमेधते//

उ13.19अब्/.मृग^अक्षी मृग^जङ्घा च मृग^ग्रीवा मृग^उदरी/

उ13.19च्द्/.युक्त^नामा तु या नारी राजानम् उपतिष्ठिते//

उ13.20अब्/.यस्य^अग्र^ललिताः केशा मुखं च परिमण्डलं/

उ13.20च्द्/.नाभिः प्रदक्षिण^आवर्ता सा कन्या कुल^वर्धिनी//

उ13.21अब्/.न^अतिदीर्घा न^अतिह्रस्वा सुप्रतिष्ठ^तनु^त्वचा/

उ13.21च्द्/.सुख^संस्पर्श^केश^अग्रा सौभाग्यं न^अतिवर्तते//

उ13.22अब्/.कान्त^जिह्वा तु या नारी रक्त^उष्ठी प्रिय^भाषिणी/

उ13.22च्द्/.तादृशीं वरयेत् प्राज्ञो गृह^अर्थं सुखमेधिनीं//

उ13.23अब्/.नील^उत्पल^सुवर्ण^आभा दीर्घ^अङ्गुलि तला तु या/

उ13.23च्द्/.सहस्राणां बहूनां तु स्वामिनी सा भविष्यति//

उ13.24अब्/.धन^धान्यैः समायुक्तां आयुषा यशसा श्रिया/

उ13.24च्द्/.कन्यां लक्षण^सम्पन्नां प्राप्य वर्धति मानवः//

उ13.25अब्/.कीर्तितास् तु मया धन्या मङ्गल्य^लक्षणाः स्त्रियः/

उ13.25च्द्/.अप्रशस्तं प्रवक्ष्यामि यथा^उद्देशेन लक्षणं//

उ13.26अब्/.ऊर्ध्व^प्रेक्षी अधःप्रेक्षी या च तिर्यक् च प्रेक्षिणी/

उ13.26च्द्/.उद्भ्रान्ता विपुलाक्षी च वर्जनीया विचक्षणैः//

उ13.27अब्/.भिन्न^अग्रशतिका रूक्षाः केशआ यस्याः प्रलम्भिकाः//

उ13.27च्द्/.चित्र^अवली चित्र^गात्रा भवति काम^चारिणी//

उ13.28अब्/.कामुका पिङ्गला च^एव गौरी चैव^अतिकालिका/

उ13.28च्द्/.अतिदीर्घा अतिह्रस्वा वर्जनीय विचक्षणैः//

उ13.29अब्/.यस्य^अस्त्रीणि प्रलम्बन्ति ललाटम् उदरं स्फिचौ/(p.190)

उ13.29च्द्/.त्रींश् च सा पुरुषान् हन्ति देवरं श्वशुरं पतिं//

उ13.30अब्/.पार्श्वतो रोम^राजी तु विनता च कटिर् भवेत्/

उ13.30च्द्/.दीर्घम् आयुर् अवाप्नोति दीर्घ^कालं च दुःखिता//

उ13.31अब्/.काक^जङ्घा च या नारी रक्त^अक्षी वर्धस्वरा/

उ13.31च्द्/.निःसुखा च निराशा च वर्जिता नष्ट^बान्धवा//

उ13.32अब्/.अतिस्थूल^उदरं यस्याः प्रलम्बो निम्र^सन्निभः/

उ13.32च्द्/.अत्यन्तम् अवशा नारी बहु^पुत्रा सुदुःखिता//

उ13.33अब्/.या तु सर्व^समाचारा मृद्^वङ्गी समतां गता/

उ13.33च्द्/.सर्वैः समैर् गुणैर् युक्ता विज्ञेया काम^चारिणी//

उ13.34अब्/.यस्या रोम^चिते जङ्घे मुखं च परिमण्डलं/

उ13.34च्द्/.पुत्रं वा भ्रातरं वा^अपि जारम् इच्छति तादृशी//

उ13.35अब्/.यस्या बाहु^प्रकोष्ठौ द्वौ रोम^राजी^समावृतौ/

उ13.35च्द्/.उत्तरोष्ठे च रोमाणि सा तु भक्षयते पतिं//

उ13.36अब्/.यस्य हस्तौ च पादाउ च छिद्रौ दन्त^अन्तराणि च/

उ13.36च्द्/.पतिना^उपार्जितं द्रव्यं न तस्या रमते गृहे//

उ13.37अब्/.तस्यास् तु व्रजमानायाः स्फुटन्ते पर्व^सन्धयः/

उ13.37च्द्/.सा ज्ञेया दुःख^बहुला सुखं नैव^अधिगच्छति//

उ13.38अब्/.यस्याः कनिष्ठिका पादे भूमिं न स्पृशते +अङ्गुलिः/

उ13.38च्द्/.कौमारं सा पतिं स्यक्त्वा आत्मनः कुरुते प्रियं//

उ13.39अब्/.अनामाङ्गुलिः पादस्य महीं न स्पृशते +अङ्गुलिः/

उ13.39च्द्/.न सा रमति कौमारं बन्धकीत्वेन जीवति//

उ13.40अब्/.यस्याः प्रदेशिनी पादे +अङ्गुल्ष्ठं समतिक्रमेत्/

उ13.40च्द्/.कुमारी कुरुते जारं यौवनस्था विशेषतः//

उ13.41अब्/.आवर्तः पृष्ठतो यस्या नाभी सा च^अनुबन्धति/(p.191)

उ13.41च्द्/.न सा रमति कौमारं द्वितीयं लभते पतिं//

उ13.42अब्/.विकृता स्थिरजाला च रूक्ष^गण्ड^शिरोरुहा/

उ13.42च्द्/.अपि राज^कुले जाता दासीत्वम् अधिगच्छति//

उ13.43अब्/.यस्यास् तु हसमानाया गण्डे जायति कूपकं/

उ13.43च्द्/.अग्निकार्ये +अपि सा गत्वा क्षिप्रं दोषं करिष्यति//

उ13.44अब्/.सम^असम^गता सुभ्रूर् गण्ड^आवर्ता च य भवेत्/

उ13.44च्द्/.प्रलम्भोष्ठी तु या नारी नैकत्र रमते चिरं//

उ13.45अब्/.लम्ब^उदरी स्थूलशिरा रक्त^अक्षी पिङ्गल^आनना/

उ13.45च्द्/.अष्टौ भक्षयते वीरान् नवमे तिष्ठते चिरं//

उ13.46अब्/.न देविका न नदिका न च दैवत^नामिका/

उ13.46च्द्/.वृक्ष^गुल्म^सनामा च वर्जयीया विचक्षणैः//

उ13.47अब्/.नक्षत्र^नामा या नारी या च गोत्र^सनामिका/

उ13.47च्द्/.सुगुप्ता रक्षिता वा^अपि मनसा पापाम् आचरेत्//

उ13.48अब्/.दारान् विवर्जयेद् एतान् या मया परिकीर्तिताः/

उ13.48च्द्/.प्रशस्ता यास् तु पूर्वोक्तास् तादृशीयान् नरः सदा//

उ13.49अब्/.पद्म^अङ्कुश^स्वस्तिक^वर्धमानैश् चक्र^ध्वजाभ्यां कलशेन पाणौ//

उ13.49च्द्/.शङ्ख^आतपत्र^उत्तम^लक्षणैश् च सम्पत्तये साधु भवन्ति कन्याः//

उ13.50/.अयं भोः पुष्करसारिन् कन्या^लक्षणं नाम^अध्यायः/

उ13.51/.अथ खलु भोः पुष्करसारिन् वस्त्र^अध्यायं व्याखास्यामि/ तच् छ्रूयतां/ अथ किं/ कथयतु भगवान् त्रिशङ्कुः//

उ14 वस्त्र^अध्यायः (p.192)

उ14.1अब्/.कृत्तिकासु दहत्य् अग्निर् अर्थ^लाभाय रोहिणी/

उ14.1च्द्/.मृगशिरा मूषीदंशा आर्द्रा प्राण^विनाशिनी//

उ14.2अब्/.पुनर्वसुश् च धन्या स्यात् पुष्ये वै वस्त्रवान् भवेत्/

उ14.2च्द्/.अश्लेषासु भवेन् मोषः श्मशानं मघया व्रजेत्//

उ14.3अब्/.फाल्गुनीसु भवेद् विद्या उत्तरासु च वस्त्रवान्/

उ14.3च्द्/.हस्तासु हस्त^कर्माणि चित्रायां गमनं ध्रुवं//

उ14.4अब्/.स्वात्यां च शोभनं वस्त्रं विशाखा प्रिय^दर्शनं/

उ14.4च्द्/.बहु^वस्त्रा च^अनुराधा ज्येष्ठा वस्त्र^विनाश्नी//

उ14.5अब्/.मूलेन क्लेदयेद् वास आषाढा रोग^सम्भवा/

उ14.5च्द्/.उत्तरा मृष्ट^भोजी स्याच् छ्रवणे चक्षुषो रुजं//

उ14.6अब्/.धनिष्ठा धान्य^बहुला विद्याच् छतभिषे भयं/

उ14.6च्द्/.पूर्वभाद्रपदे तोयं पुत्र^लाभाय च^उत्तरा//

उ14.7अब्/.रेवती धन^लाभाय अश्विनी वस्त्र^लाभदा/

उ14.7च्द्/.भरणी च भय^आकीर्णा चौर^गम्या च सा भवेत्//

उ14.8/.अयं भोः पुष्करसारिन् वस्त्र^अध्यायः/

उ14.8/.अथ खलु भोः पुष्करसारिन् लुङ्गाध्यायं प्रवक्ष्यामि/ तच् छ्रूयतां/ अथ किं/कथयतु भगवान् त्रिशङ्कुः//

उ15 लुङ्गाध्यायः (p.193)

उ15.1अब्/.कुत्र^उत्पन्ना इमे बीजाः (?) शस्यानां च यवादयः/

उ15.1च्द्/.यैर् इदं ध्रियते विश्वं कृत्स्नं स्थावर^जङ्गमं//

उ15.2अब्/.वापयेत् तु कथं बीजं लाङ्गलं योजयेत् कथं/

उ15.2च्द्/.केषु नक्षत्र^योगेषु तिथि^योगेषु केषु च//

उ15.3अब्/.शारदं वा^अथ ग्रैष्मं तु कस्मिन् मासे तु वापयेत्/

उ15.3च्द्/.निमित्तं कति शस्यन्ते कानि वा परिवर्जयेत्/

u15.3ef/.kasya vā dāpayed dhūpaṃ kena mantreṇa dāpayet//

उ15.4अब्/.प्रदक्षिण^समावृत्ता यदि लुङ्गा प्रजायते/

उ15.4च्द्/.तदा नाग^मुखी लुङ्गा दहति चित्र^मुख्य् अपि//

उ15.5अब्/.दर्भ^सूची^मुखी वा^अपि कारणं तत्र को भवेत्/

उ15.5च्द्/.कति सौभिक्षिका लुङ्गः कति दौर्भिक्षिकाः स्मृताः/

u15.5ef/.kati varṇāḥ samākhyātāḥ kati varṇā nidarśitāḥ//

उ15.6अब्/.नष्ट^अपनष्ट^बीजस्य वर्षति यदि वासवः/

उ15.6च्द्/.निर्घातो वा भवेत् तीव्रो +अथवा^अपि मेदिनी चलेत्//

उ15.7अब्/.शस्यं फलस्य किं तत्र निमित्तम् उपलक्षयेत्/

उ15.7च्द्/.सर्वम् एतत् समासेन श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः//

उ15.8अब्/.पुष्करसारिणो ब्राह्मणस्य वचनं श्रूत्वा त्रिशङ्कु^मातङ्ग^अधिपतिर् इदं वचनम् अब्रवीत्/

उ15.9अब्/.पुरा देव^असुरर् नागैर् यक्ष^राक्षस^किन्नरैः/

उ15.9च्द्/.सागराद् अमृतं दृष्टं मन्थिते तु समुद्भवं//

उ15.10अब्/.अमृते भक्ष्यमाणे तु भागं प्रार्थितवान् द्विजः/(p.194)

उ15.10च्द्/.ततो दत्ताः सुरैर् भागा अमृताद् दशविन्दवः//

उ15.11अब्/.तत उत्पन्ना इमे बीजा भुवि लोक^सुख^आवहाः/

उ15.11च्द्/.यव^ब्रीहि^तिलाश् च^एव गोधूमा मुद्ग^माषकाः//

उ15.12अब्/.श्यामकं सप्तमं विद्याद् इक्षुश् च^अष्टमकः स्मृतः/

उ15.12च्द्/.शेषास् तु सङ्गता जाता बहवः शस्य^जातयः//

उ15.13अब्/.हरितकेषु सर्वेषु ये च^अन्ये सत्त्व^जातयः/

उ15.13च्द्/.परितो नवमो विन्दुः सर्व^देहे +अमृतो +अभवत्/

u15.13ef/.mūleṣu ca^eva sarveṣu vindur ekaḥ prapātitaḥ//

उ15.14अब्/.आषाढे शुक्ल^पक्षे +अस्य व्रीहि^धान्यानि वापयेत्/

उ15.14च्द्/.शारद^आदीनि सर्वाणि मासे भाद्रपदे तथा//

उ15.15अब्/.कार्त्तिके मार्गशीर्षे वा ग्रीआम धान्यानि वापयेत्/

उ15.15च्द्/.पञ्चभ्यां शुक्ल^सप्तम्यां षष्ठ्याम् एकादशीषु च//

उ15.16अब्/.त्रयोदश्यां द्वितीयायां तथा हि नवमीषु च/

उ15.16च्द्/.विशेषतस् तु निम्नेषु सर्व^बीजानि ह्य् उत्सृजेत्//

उ15.17अब्/.भरणी पुष्य^मूलेषु हस्त^अशिवनी^मघासु च/

उ15.17च्द्/.कृत्तिकासु विशाखासु विशेषेण तु शारदं//

उ15.18अब्/.सौम्ये मैत्रे +अनुराधे च धनिष्ठा^श्रवणासु च/

उ15.18च्द्/.उत्सर्गः सर्व^बीजानाम् उत्तरेषु प्रशस्यते/

u15.18ef/.varjayej janma^nakṣatraṃ saṃgrahaṃ ca vivarhayet//

उ15.19अब्/.ग्राम^क्षेत्रे च यद् बीजं गृहे च गृह^देवता/

उ15.19च्द्/.निमित्तम् उपलक्षेत मङ्गलानि शुभानि च//

उ15.20अब्/.ब्राह्मणं क्षत्रियं कन्याम् अर्चिष्मन्तं च पावकं/(p.195)

उ15.20च्द्/.वारण^इन्द्रं वृषं च^एव हयं वा स्वभ्यलंकृतं//

उ15.21अब्/.पूर्ण^कुम्भं ध्वजं छत्रम् आमामांसं सुरां तथा/

उ15.21च्द्/.उद्धृतां धारणीं च^एव बद्धम् एक^पशुं दधि//

उ15.22अब्/.चक्र^आरूढं च शकटं काक^आरूढां च सूकरीं/

उ15.22च्द्/.परस्य^आरोपणं दृष्ट्वा सस्य^सम्पत्तिम् आदिशेत्//

उ15.23अब्/.सर्वे दक्षिणतो धन्याः पुरश् च मृग^पक्षिणः/

उ15.23च्द्/.दशनं शुख^पुष्पाणां फलानं च^एव शस्यते//

उ15.24अब्/.अजो वा वामतः शस्यो जम्बुकश् च प्रशस्यते/

उ15.24च्द्/.विकृतं कुब्ज^कुष्ठिं च मुखं श्मश्रुधरं तथा//

उ15.25अब्/.नरं निर्भर्त्सितं दीनं शोकार्तं व्याधि^पीडितं/

उ15.25च्द्/.वराह^वृन्दं सर्पं च गर्दभं भार^हीनकं/

u15.25ef/.dṛṣṭvā nivartayed bījaṃ punar grāmaṃ praveśayet//

उ15.26अब्/.तिलस्य बहु(?) पूर्णस्य भाण्डे स्याद् वपनम् तथा/

उ15.26च्द्/.श्रूत्वा ह्य् एतानि व्रजतां सस्य^सम्पत्तिम् आदिशेत्//

उ15.27अब्/.राशिस्थं ग्रथितं धौतं स्वस्थमं कुरितं तथा/

उ15.27च्द्/.श्रूत्वा संमार्जितं च^एव इत्य् आशुकृतिनं विदुः//

उ15.28अब्/.श्रूत्वा म्लानं च शुष्कं च मन्द^वृष्टिं च निर्दिशेत्/

उ15.28च्द्/.श्रूत्वा निवर्तयेद् बीजं पुनर् ग्रामं प्रवेशयेत्//

उ15.29अब्/.नीयमानं च यद् बीजं वर्षते यदि वासवः/

उ15.29च्द्/.स्वयम् एव तु तच् छस्यं कामं कालेन भुज्यते//

उ15.30अब्/.नीयमानं च यद् बीजं कम्पते यदि मेदिनी/

उ15.30च्द्/.भ्रम्यते कर्षकः स्थानान् न तच् छक्यं तु वापितुं//

उ15.31अब्/.नीयमानस्य बीजस्य निर्घातो दारुणो भवेत्/(p.196)

उ15.31च्द्/.स्वामिनो मरणं क्षिप्रं शस्य^पालस्य निर्दिशेत्//

उ15.32अब्/.अथ वा व्याकुलं कुर्याद् राज^दण्ड^निकृन्तति/

उ15.32च्द्/.दृष्ट्वा निवर्तयेद् बीजं पुनर् ग्रामं निवेशयेत्//

उ15.33अब्/.ब्राह्मणेभ्यो यथा^शक्ति दत्वा तु संप्रयोजयेत्/

उ15.33च्द्/.कृत्वा सुविपुलां वेदीं दर्भान् आस्तीर्य सर्वतः/

उ15.34अब्/.समिद्भिर् अग्निं प्रज्वाल्य जुहुयाद् घृत^सर्षपं/

उ15.34च्द्/.वेद^शान्तिं जपेत् पूर्वं शस्याशान्तिम् अतः प्रं/

उ15.35अब्/.जयेत् पाराशरं पूर्वं प्रियतं वाचयेद् द्विजैः/

उ15.35च्द्/.प्रथमं प्राङ्मुखं बीजं प्रक्षिपेद् उत्तरे +अथ वा//

उ15.36अब्/.पिपीलिका यदा क्षेत्रे बीजं कुर्वन्ति सङ्चयं/

उ15.36च्द्/.सुवृष्टिं च सुभिक्षं च सर्व^सस्येषु सम्पदा/

उ15.37अब्/.हरन्ति चेत् तृणाद् बीजं तृणे शस्य^अपहा अपि/

उ15.37च्द्/.प्रस्परं च हिंसन्ति धान्यं च निधनं व्रजेत्//

उ15.38अब्/.स्थलेषु सञ्चयं दृष्ट्वा महा^वृष्टिं विनिर्दिशेत्/

उ15.38च्द्/.दृष्ट्वा तु सञ्चयं निम्ने +अनावृष्टिं च निर्दिशेत्//

उ15.39अब्/.यदा तु प्रोषितं बीजं सप्त^रात्रेण जायते/

उ15.39च्द्/.सुवृष्टिं च सुभिक्षं च सर्व^शस्येषु सम्पदा//

उ15.40अब्/.यदा तु प्रोषितं बीजम् अर्ध^मासेन जायते/

उ15.40च्द्/.अल्पं निष्पद्यते शस्यं दुर्भिक्षं च^अत्र जायते//

उ15.41अब्/.त्रि^रात्राच् चतूरात्राद् वा यदि लुङ्गः प्रजायते/

उ15.41च्द्/.अतिवृष्टिर् भवेत् तत्र पर^चक्र^भयं विदुः//

उ15.42अब्/.लुङ्गस्य तु ये पादाः पञ्च सप्त नवा तथा/

उ15.42च्द्/.सुवृष्टिं च सुभिक्षं च सर्व^सस्येषु सम्पदा//

उ15.43अब्/.स्याल् लुङ्गस्य तु ये पादाश् चत्वारोष्टपदा^अथ वा/(p.197)

उ15.43च्द्/.अल्पं निष्पद्यते शस्यं दुर्भिक्षं च^अत्र निर्दिशेत्//

उ15.44अब्/.लुङ्गस्य यदि पादास् तु दृश्यन्ते द्वादश क्वचित्/

उ15.44च्द्/.क्वचिन् निष्पद्यते शस्यं द्रुभिक्षं क्वचिद् आदिशेत्/

u15.44ef/.vāma^āvartāḥ pradṛśyante durbhikṣaṃ tatra nirdiśet//

उ15.45अब्/.यदा पूर्व^मूखी लुङ्गा क्षेमं वृष्टिं च निर्दिशेत्/

उ15.45च्द्/.यदा पश्चान् मुखी लुङ्गा अतिवृष्टिं च निर्देशेत्//

उ15.46अब्/.क्षेमं सुभिक्षं चैव^अत्र यदा लुङ्ग^उत्तरामुखी

उ15.46च्द्/.हरिताल^सुवर्ण^आभा भद्र^शोचिर् इव^उत्थिता//

उ15.47अब्/.दर्भ^सूची^मुखी च^अपि दृश्यते यत्र कुत्रचित्/

उ15.47च्द्/.क्वचिन् निष्पद्यते शस्यं दुर्भिक्षं तत्र निर्दिशेत्//

उ15.48अब्/.यदा नाग^मुखी लुङ्गा दृश्यते यत्र वा कव्चित्/

उ15.48च्द्/.क्वचिन् निश्यद्यते शस्यं दुर्भिक्षं च^अत्र निर्दिशेत्/

u15.48ef/.tatra^aśani^bhayaṃ ca^api bhayaṃ meghān na saṃśayaḥ//

उ15.49अब्/.कृषि^मूलम् इदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरं/

उ15.49च्द्/.न^अस्ति कृषि^समावृत्तिः स्वयम् उक्तं स्वयम्भुवा//

उ15.50अब्/.नाकृषेर् धर्मम् आप्नोति नाकृषेः सुखम् आप्नुयात्/

उ15.50च्द्/.धर्मम् अर्थं तथा कामं सर्वं प्राप्नोति कर्षकः//

उ15.51अब्/.इति लुङ्गाध्यायः//

उ15.52अब्/.पुनर् अपि पुष्करसारी ब्राह्मणस् त्रिशङ्कुं मातङ्ग^अधिपतिम् एतद् अवोचत्/

उ15.53अब्/.कथं पृथिव्यां नागाश् च केन वा विनिवारिताः/(p.198)

उ15.53च्द्/.कुतो मूल^समुत्थानं निर्घातः कुत्र जायते//

उ15.54अब्/.कुतश् च^अभ्राणि जायन्ते नाना^वर्णा दिशो दश/ उ15.54च्द्/.कस्य^एष महतः शब्दः श्रूयते दुन्दुभिस् वरः//

उ15.55अब्/.को हि सृजति दुर्भिक्षं सुभिक्षं च^एव प्राणिनां/

उ15.55च्द्/.कस् तत्र स मुनि^श्रेष्ठो नाम गोत्रं ब्रवीहि मे//

उ15.56अब्/.दैवतानि च मे ब्रूहि विधानानि स्वयम्भुवः/

उ15.56च्द्/.यज्ञं च यज्ञ^भागं च होतव्यश् च यथा बलिः//

उ15.57अब्/.पृथिव्यां दैवतं ब्रूहि आश्रमे दैवतं ब्रूहि/

उ15.57च्द्/.देवे तु दैवतं ब्रूहि केन देवो सा कल्पिता//

उ15.58अब्/.पात्रस्य दैवतं ब्रूहि पूर्ण^कुम्भस्य दैवतं/

उ15.58च्द्/.करके दैवतं ब्रूहि तथा स्थाल्यां च दैवतं//

उ15.59अब्/.शस्यस्य दैवतं ब्रूहि शस्य^पालस्य दैवतं/

उ15.59च्द्/.वायु^स्कन्धैश् च कतिभिः शुक्रो वेगं प्रमुञ्चति//

उ15.60अब्/.अथ त्रिशङ्कुर् मातङ्ग^अधिपतिर् ब्राह्मणं पुष्करसारिणम् एतद् अवोचत्/

उ15.61अब्/.पृथिवी वा वायुर् आकाशम् अपो ज्योतिश् च पञ्चमं/

उ15.61च्द्/.तत्र संवर्तते पिण्डं ततो मेघः प्रवर्तते//

उ15.62अब्/.एष व्याप्नोति च^आकाशं वायुना जन्यते घनः/

उ15.62च्द्/.आदित्य^रश्मयो वारि समुद्रस्य नभस्^तले//

उ15.63अब्/.तज्जलं नाग^संक्षिप्तं ततो वरुण^संक्षयः/

उ15.63च्द्/.वायुर् नभो गर्जयते अग्निर् विद्योतते दिशः//

उ15.64अब्/.मरुता क्षिप्यते पिण्डं सन्निपातश् च गर्जते/(p.199)

उ15.64च्द्/.विरोधनं तु वायोश् च अग्नश् च अनिलस्य च//

उ15.65अब्/.आकाशे वर्तते पिण्डं पश्चात् पतति मेदिनीं/

उ15.65च्द्/.यद् ग्रहाणाम् अधिपतिर् नक्षत्र^ज्योतिषाम् अपि/

u15.65ef/.tato māruta^saṃsargāt parjanyam api varṣati//

उ15.66अब्/.वर्षते शैल^शिखरे यत्र संप्रस्थितो जनः/

उ15.66च्द्/.यत्र सत्यं च धर्मश् च हविर्मेघश् च वर्तते//

उ15.67अब्/.तत्र बीजानि रोहन्ति अन्न^पानं समृध्यति/

उ15.67च्द्/.एवं पिण्डाशनिराद्या ततो वाताशनी स्मृता/

u15.67ef/.dantāśanī tṛtīyā tu aśanis tu caturthikā//

उ15.68अब्/.पञ्चमी क्रिमयः प्रोक्ताः षष्ठी तु शलभास् तथा/

उ15.68च्द्/.सप्तमी स्याद् अनावृष्टिर् अतिवृष्ठिस् तथाष्टमी//

उ15.69/.नवमी सम्बरः प्रोक्ता इत्य् आह भगवाम्स् त्रिशङ्कुः/

उ15.70अब्/.एतास्त्व् अशन्यो व्याख्यातास् तासां वै देवताः शृणु/

उ15.70च्द्/.पिण्डाशनी ब्रह्मसृष्टा एषा ज्येष्ठाद्यदेवता//

उ15.71अब्/.दन्ताशनी तु सैन्यानां ग्रहा वाताशनी स्मृता/

उ15.71च्द्/.अदेश ................... देवताः//

उ15.72अब्/.शलभाः केतुदैवत्या आदित्या दितिदेवताः/

उ15.72च्द्/.संसकाम् अतिवर्षस्य अनावृष्टेस् तु ज्योति[षः}/

उ15.73अब्/.[सम्ब]रस्य तु पर्जन्यम् आख्याताः नव देवताः/

उ15.73च्द्/.अशन्या देवताः प्रोक्ता आकाश^गमन^अर्थं बोधत//

उ15.74अब्/.पूर्वम् अधीन्द्र^दैवत्यं दक्षिणो यम^दैवतं/

उ15.74च्द्/.वरुणं पश्चिमे विद्याद् उत्तरे धनदः स्मृतः/(p.200)

u15.74ef/..... tyā daivataṃ vizṇur āśramaṃ viśva^daivataṃ//

उ15.75अब्/.समिहा^दैवता देवास् तेभ्यो देवी प्रकल्पिता/

उ15.75च्द्/.समिधा^दैवता ..........तो ऽग्नि^हुताशनं//

उ15.76अब्/.वेद्यां तु दैवतं ......... कारादित्य^दैवतं/

उ15.76च्द्/.पात्रस्य देवता धर्मः पूर्ण^कुम्भे जनार्दनः//

उ15.77अब्/.चरुं चेति ...........धूप^स्थानस्य ज्योतिषः/

उ15.77च्द्/.शस्य ....... शस्य^पालो महा^मतिः/

u15.77ef/.vāyu^skandhaiś caturbhis tu śukro vegaṃ pramuñcati//

उ15.78अब्/.अत्र मध्ये पृथिव्याय आश्रमो विश्व^दैवतः/

उ15.78च्द्/.तस्मिन् देशे ...... यस्मिन् प्रीतो वृष^ध्वजः//

उ15.79अब्/.अत्य् आह भगवांस् त्रिशङ्कुः/ पुनर् अपि पुष्करसारी ब्राह्मणस् त्रिशङ्कुम् एवम् आह/

उ15.80अब्/.किम् अर्थम् आश्रमे नित्यं हूयते हव्य^वाहनः/

उ15.80च्द्/.तृण^काष्ठानि संहृत्य मेघं दृष्ट्वा समुत्थितं//

उ15.81अब्/.अति .......... न्यते अग्निं सुदारुणं/

उ15.81च्द्/.सर्व^लोक^हित^अर्थाय ध्यात्वा दिव्येन चक्षुषा/

u15.81ef/.praśamec ca samāsena tad bhava^arthaṃ tu ..... //

उ15.82/.एवम् उक्ते त्रिशङ्कुर् मातङ्ग^अधिपतिर् ब्राह्मणं पुष्करसारिणम् एतद् अवोचत्/

उ16 धूमिकाध्यायः (p.201)

उ16.1अब्/.पुरा हि खाण्डव^द्वीपम् अर्जुनेन महा^आत्मना/

उ16.1च्द्/................ ज्वलितं जात^वेदसा//

उ16.2अब्/................ प्रसन्न^मानान् निधि^गतं/

उ16.2च्द्/.तत्र दग्धा अनेका हि नागाः कोटी^सहस्रशः//

उ16.3अब्/.पुरा महा^उरगगणा यक्ष^राक्षस^पन्नगाः/

उ16.3च्द्/.पाद^हीनाः कृताः केचिद् वाहु^हीनाः कृतापरे//

उ16.4अब्/.वैकल्यं कर्ण^नासाभ्यां कृतं चैव^अक्षिपातनं/

उ16.4च्द्/.तदा^प्रभृति भूतानां दृष्टं वै त्रासितं मनः//

उ16.5अब्/.अग्निना तापिताः केचिद् वाणैर् अन्ये च सूदिताः/

उ16.5च्द्/.वाचाटकेन^अपि पुरा काद्रवेयाः प्रपातिताः//

उ16.6अब्/.आचषा हवि^गन्धेन मुह्यमाना नभोन्तरे/

उ16.6च्द्/.तद्विहीनाः पतन्त्य् अन्ये गुह्यका धरणी^तले//

उ16.7अब्/.सहाम्पतिस् तु नाम्ना स शस्य^काले तदाश्रमे/

उ16.7च्द्/.शस्य^पालैस् तु सततम् होतव्यो हव्य^वाहनः//

उ16.8अब्/.गृह^मेधी ज्वालयेद् अग्निं निर्मले +अपि नभोन्तरे/

उ16.8च्द्/.दिग्^भागेषु च भूतानां तेषाम् अर्थं दिने दिने//

उ16.9अब्/.जाग्रतम् सततं वह्निम् आश्रमस्थो +अपि धारयेत्/

उ16.9च्द्/.मेघं दृष्ट्वा विशेषेण ज्वालितव्यो हुताशनः//

उ16.10अब्/.सधूम्लं ज्वलितं दृष्ट्वा दीप्यमानं तु पावकं/

उ16.10च्द्/.भयम् आपतते तेषां नाग^सैन्यं विमुह्यते//

उ16.11अब्/.अग्निं परिचरतो +अस्य शस्य^पालस्य च^आश्रमे/

उ16.11च्द्/.अग्निना हूयमानेन सिध्यते सर्व^कर्म च//

उ16.12/.अयं भोः पुष्करसारिन् धूमिकाध्यायः/

उ16.13/.अथ खलु भोः पुष्करसारिन् तिथि^कर्म^निर्देशं नाम^अध्यायं व्याख्यास्यामि/ तच् छ्रूयतां/ अथ किं/ कथयतु भगवांस् त्रिशङ्कुः/

उ17 तिथि^कर्म^निर्देशः (p.202)

उ17.1अब्/.नन्दां प्रतिपदाम् आहुः प्रशस्तां सर्व^क्रमसु/

उ17.1च्द्/.विज्ञानस्य समारम्भे प्रवासे च विगर्हिता//

उ17.2अब्/.द्वितीया कथिता भद्रा शस्ता भूषण^कर्मसु/

उ17.2च्द्/.जया तृतीया व्याख्याता प्रशस्ता जय^कर्मसु//

उ17.3अब्/.चतुर्थी कथिता रिक्ता ग्राम^सैन्य^वधे हिता/

उ17.3च्द्/.चौर्य^अभिचार^कूट^अग्निदाह^गोरस^साधने//

उ17.4अब्/.पूर्णा तु पञ्चमी ज्ञेया चिकित्सा^गमन^अध्वसु/

उ17.4च्द्/.दान^अध्ययन^शिल्पेषु व्यायामे च प्रशस्यते//

उ17.5अब्/.ज्येति संज्ञिता षष्ठी गर्हिता +अध्वसु शस्यते/

उ17.5च्द्/.गृहे क्षेत्रे विवाहे वा +अवाह^कर्मसु मित्र^इति//

उ17.6अब्/.भद्रा च सप्तमी ख्याता श्रेष्ठा सा सौकृते +अध्वनि/

उ17.6च्द्/.नृपाणां शासने छत्रे शय्यानां करणेषु च//

उ17.7अब्/.महा^बल^अष्टमी सा च प्रयोज्या परिरक्षणे/

उ17.7च्द्/.भय^मन्दर^बद्धेषु योगेषु हरणेषु च//

उ17.8अब्/.अग्रसेना तु नवमी तस्यां कुर्याद् रिपु^क्षयं/

उ17.8च्द्/.तथा विषघ्न^अवस्कन्द^विद्या^बन्ध^वध^क्रियाः//

उ17.9अब्/.सुधर्मा दशमी शस्ता शास्त्र^आरम्भे धनोद्यते/

उ17.9च्द्/.शान्ति^स्वस्त्ययन^आरम्भे दान^यज्ञ^उद्यतेषु च//

उ17.10अब्/.एकादशी पुनर्मान्या स्त्रीषु च मांस^मद्ययोः/

उ17.10च्द्/.कारयेन् नगरं गुप्तं विवाहं शास्त्र^कर्म च//

उ17.11अब्/.यशेति द्वादशीम्म् आहुर् वैरे +अध्वनि च गर्हिता/

उ17.11च्द्/.विवाहे च गिरौ क्षेत्रे गृह^क्रमसु पूजिता//

उ17.12अब्/.जया त्रयोदशी साध्वी मण्डलेषु च योषितां/(p.203)

उ17.12च्द्/.कन्या^वरण^वाणिज्य^विवाह^आदिषु च^इष्यते//

उ17.13अब्/.उग्रा चतुर्दशी तु स्यात् कारयेद् अभिचारकं/

उ17.13च्द्/.वध^बन्ध^प्रयोगांश् च पूर्वं च प्रहरेद् अपि//

उ17.14अब्/.सिद्धा पञ्चदशी साध्वी देवता^अग्नि^विधौ हिता/

उ17.14च्द्/.गो^संग्रह^वृष^उत्सर्ग^बलि^जप्य^व्रतेषु च//

उ17.15अब्/.नन्द^आदीनां क्रिया पूर्वे षष्ठ्य्^आदीनां तु मध्यमे/

उ17.15च्द्/.सुनन्दायाश् च संध्याभिर् दिनरात्र्योः प्रसिध्यते//

उ17.16/.अयं भोः पुष्करसारिन् तिथि^कर्म^निर्देशो नाम^अध्यायः/ उ17.17/.अपि च महा^ब्राह्मण इदं पूर्व^निवास^अनुस्मृति^ज्ञान^साक्षात् क्रियायां विद्यायां चित्तम् अभिनिर्णयामि निवर्तयामि/ अनेक^विध^पूर्व^निवासं समनुस्मरमि/

उ17.18/.स्यात् ते ब्राह्मण काक्षा वा विमतिर् वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मा देवानां प्रवरो +अभूत्/ न ह्य् एवं द्रष्टव्यं/ अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन ब्रह्मा देवानां प्रवरो +अभूवं/ सो +अहं ततश् च्युतः समान इन्द्रः कौशिको +अभूवं/ ततश् च्युतः समानो +अरणेमिर् गौतमो +अभूवं/ ततश् च्युतः समानः श्वेतकेतुर् नाम महर्षिर् अभूवं/ ततश् च्युतः समानः शुक^पण्डितो +अभूवं/ मया ते तदा ब्राह्मण चत्वारो वेदा विभक्ताः/

उ17.19/.(p.204)तद् यथा पुष्यो बहवृचानां पंक्तिश् छन्दोगानां/ एक^विंशति^चरणा अध्वर्यवः/ क्रतुर् अर्थ^वणिकानां/ स्यात् तव ब्राह्मण काङ्क्षा वा विमतिर् वा अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन वसुर् नाम महर्षिर् अभूत्/ न ह्य् एवं द्रष्टव्यं/ अहम् एव स तेन कालेन तेन समयेन वसुर् नाम महर्षिर् अभूवं/ मया सा तक्षकवधूकायाः कपिला नाम माणिविका दुहिता +असादिता भार्या^अर्थाय/ सो +अहं तत्र संरक्त^चित्त ऋद्ध्या भ्रष्टो ध्यानेभ्यो वञ्चितः परिहीनः/ सो +अहम् आत्मानं जुगुप्समानस् तस्यां वेलायाम् इमां गाथां बभाषे/ ओं भुभुवः स्वः/ तत्सवितुर् वरेण्यं भर्गा देवस्य धीमहि/ धियो यो नः प्रचोदयात्/

उ17.20/.सो +अहं ब्राह्मण त्वां ब्रवीमि सामान्य^संज्ञा मात्रकम् इदं लोकस्य ब्राह्मण इति वा क्षत्रिय इति वा वैश्य इति वा शूद्र इति वा/ एकम् एव^इदं सर्वं सर्वम् इदम् एकं/ पुत्राय मे शार्दूलकर्णाय प्रकृतिं दुहितरम् अनुप्रयच्छ भार्या^अर्थाय/ यावतकं कुल^शुल्कं मन्यसे तावतकम् अनुप्रदास्यामि/ इदं च वचनं पुनः श्रूत्वा त्रिशङ्कोर् मातङ्ग^राजस्य ब्राह्मणः पुष्क्रसारी इदम् अवोचत्/

उ17.21अब्/.भगवान् श्रोत्रियः श्रेष्ठस् त्वत्तो भूयान् न विद्यते/

उ17.21च्द्/.स^देवकेषु लोकेषु महा^ब्रह्मासमो भवान्//

उ17.22अब्/.पुत्राय ते भोः प्रकृतिं ददामि (p.205) शीलेन रूपेण गुणैर् उपेतः/

उ17.22च्द्/.शार्दूलकर्णः प्रकृतिस् तु भद्रा उभौ रमेतां रुचितं मम^इदं/

उ17.23/.तत्र तानि पञ्च^मात्राणि माणवक^शतानि उच्चैः शब्दानि प्रोचुर् महा^शब्दानि/ मा त्वं भो उपाध्याय विद्यमानेषु ब्राह्मणेषु चाण्डालेन सार्धं सम्बन्धं रोचय/ न^अर्हसि भो उपाध्याय विद्यमानेषु ब्राह्मणेषु चाण्डालेन सार्धं सम्बन्धं कर्तुम्/

उ17.24/.अथ ब्राह्मणः पुष्करसारी तेषां निदानं निदाय शब्दं संस्थाप्य निपत्य श्लोकेन^एतान् अर्थान् अभाषत/

उ17.25अब्/.एवम् एतद् यथा ह्य् एष त्रिशङ्कुर् भाषते गिरं/

उ17.25च्द्/.तत्वं ह्य् अवितथं भूतं सत्यम् नित्यं तथा ध्रुवं//

उ17.26/.अथ ब्राह्मणः पुष्करसारी तेषां माणवकानां तं महान्तं शब्दं संस्थाप्य (p.206) त्रिशङ्कुं मातङ्ग^राजम् इदम् अवोचत्/ अयं भोस् त्रिशङ्को ब्रह्मणा सहापतिना चातुर्महा^भौतिको महा^पुरुषः प्रज्ञप्तः/ यस्य/

उ17.27अब्/.शिरः सतारं गगनम् आकाशम् उदरं तथा/

उ17.27च्द्/.पर्वताश् च^अप्य् उभाव् ऊरू पादौ च धरणी^तलं//

उ17.28अब्/.सूर्या^चन्द्रमसौ नेत्रे रोम तृण^वनस्पती/

उ17.28च्द्/.सागराश् च^अप्य् अमेध्यं वै नद्यो सूत्र^स्रवो +अस्य तु//

उ17.29अब्/.अश्रूणि वर्षणं चारस्य एष ब्रह्मा सहापतिः/

उ17.29च्द्/.भवांस् तु परम^ज्ञो +असि तन् मे ब्रूहि यथा तथा//

उ17.30/.इह भोस् त्रिशङ्को किम् आह स्वलक्षणं ब्रह्मणः प्रत्यवेक्षस्व/ पित्रा च मात्रा च कृतानि कर्माणि भवन्ति/ अश्वस्तना स्तेन वञ्चिताः/

उ17.31अब्/.गच्छन्ति सत्त्वा बहु^गर्भ^योनिं न च^एव कश्चिन् मनुजो ह्य् अयोनिः/

उ17.31च्द्/.समस्त जातौ प्रचरन्ति सत्त्वा न मारुताज् जायते कश्चिद् एव//

उ17.32अब्/.स्वभाव^भाव्यं ह्य् अवगच्छ लोके के ब्राह्मण^क्षत्रिय^वैश्य^शूद्राः/

उ17.32च्द्/.सर्वत्र काणाः कुणिनश् च खञ्जाः कुष्ठी किलासी ह्य् अपस्मारिणो ऽपि//

उ17.33अब्/.कृष्णाश् च गौराश् च तथा^एव श्यामाः सत्त्वाः प्रजा ह्य् अन्यतमे विशिष्टाः/(p.207)

उ17.33च्द्/.सह^अस्थि^चर्माः सनखाः समांसा दुःखी सुखी मूत्र^पुरीष^युक्ताः/

u17.33ef/.na ca^indriyāṇāṃ praviviktir asti tasmān na varṇāś caturo bhavanti//

उ17.34अब्/.मन्त्रैर् हि यदि लभ्येत स्वर्गं तु गमनं द्विजः/

उ17.34च्द्/.कृष्ण^शुक्लानि कर्माणि भवेयुर् निष्फलानि हि/

u17.34ef/.yasmāt kṛṣṇāni śuklāni karmāṇi saphalāni hi/

उ17.34घ्/.पच्यमानानि दृश्यन्ते गतिष्व् एतानि पञ्च^सु//

उ17.35/.मानवक^शतेषु स तत्र विनिहतो महा^यशसा त्रिशङ्कुना पुष्करसारी ब्राह्मणो +अब्रवीत्/ ब्राह्मणो +असौ मातङ्ग^राजो हि त्रिशङ्कुर् नाम/ भवान् हि ब्रह्मा इन्द्रश् च कौशिकः/ त्वम् अरणेमिश् च गौतमः/ त्वं श्वेतकेतुश् च शुक^पण्डितः/ वेदः समाख्यातस् त्वया चतुर्धा/ भगवान् वसूराज^र्षिर् महा^यशा भगवान्/

उ17.36अब्/.ज्ञानेन हि त्वं परमेण युक्तः स्वषु शास्त्रेषु भवान् कृतार्थः/

उ17.36च्द्/.श्रेष्ठो विशिष्टो परमो +असि लोके भवान् हि विद्या^चरणेन युक्तः//

उ17.37अब्/.ददामि ते +अहं प्रकृतिं ममामलां शीलेन रूपेण गुणैर् उपेतः/

उ17.37च्द्/.शार्दूलकर्णः प्रकृतिश् च भद्रा उभौ रमेतं रुचितं मम^इदं//

उ17.38अब्/.प्रगृह्य भृङ्गारम् उदक^प्रपूर्णम् आवर्जितो ब्राह्मणो हृष्ट^चित्तः/(p.208)

उ17.38च्द्/.अनुप्रदासीद् उदकेन कन्यकां शार्दूलकर्णस्य इयम् अस्तु भार्या//

उ17.39/.उदग्रचित्त आसीन् मातङ्ग^राजः/

उ17.40अब्/.कृत्वा निवेशं स तदात्मजस्य गत्वा^आश्रमे +असौ नगरं यशस्वी/

उ17.40च्द्/.धर्मेण वै कारयति स्वराज्यं क्षेमं सुभिक्षं च सदा^उत्सव^आद्यं // इति/

उ17.41/.स्याद् भिक्षवो युष्माकं काङ्क्षा वा विमतिर् वा विचिकित्सा वा/ अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन त्रिशङ्कुर् नाम मातङ्ग^राजो +अभूवं/ स्याद् एवं च भिक्षवो युस्माकम् अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन शार्दूलकर्णा नाम मातङ्ग^राज^कुमारो +अभूत्/ नैव द्रष्टव्यं/ एष स आनन्दो भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन शार्दूलकर्णा नाम मातङ्ग^राज^कुमारो +अभूत्/ स्याद् एवं युष्माकम् अन्यः स तेन कालेन तेन समयेन पुष्करसारी नाम ब्राह्मणो +अभूत्/ नैव द्रष्टव्यं/ एष शारद्वतीपुत्रो भिक्षुः स तेन कालेन तेन समयेन पुष्करसारी नाम ब्राह्मणो +अभूत्/ न^अन्या सा तेन कालेन तेन समयेन पुष्करसारिणो ब्राह्मणस्य प्रकृतिर् नाम माणविका दुहिता^अभूत्/ न^एवं द्रष्टव्यं/ एषा सा प्रकृतिर् भिक्षुणी तेन कालेन तेन समयेन पुष्करसारिणो ब्राह्मणस्य प्रकृतिर् नाम माणविका दुहिता^अभूत्/ सा एतर्हि (p.209) तेन^एव स्नेहेन तेन^एव प्रेम्णा +अनन्दं भिक्षुं गच्छन्तम् अनुगच्छति तिष्ठन्तम् अनुतिष्ठति/ यद् यद् एव कुलं पिण्डाय प्रविशति तत्र तत्र^एव द्वारे तूष्णीं भूता +अस्थात्/

उ17.42/.अथ खलु भगवान् एतस्मिन् निदाने एतस्मिन् प्रकरणे तस्यां वेलायाम् इमां गाथाम् अभाषत/

उ17.43अब्/.पूर्वकेण निवासेन प्रत्युत्पन्नेन तेन च/

उ17.43च्द्/.एतेन जायते प्रेम चन्द्रस्य कुमुदे यथा//

उ17.44/.तस्मात् तर्हि भिक्षवो +अनभिसमितानां चतुर्णाम् आर्य^सत्यानाम् अभिसमयाय, अधिमात्रं वीर्यं तीव्र^च्छन्दो वीर्यं शब्दापयामि/ उत्साह उन्नतिर् अप्रतिवाणिः स्मृत्या संप्रजन्येन अप्रमादतो योगः चरणीयः/ द्रुतम् एषां चतुर्णा दुःखस्य^आर्य^सत्यस्य दुःख^समुदयन्य निरोधस्य निरोध^गामिन्याः प्रतिपद आर्य^सत्यस्य अमीषां चतुर्णाम् आर्य^सत्यानाम् अनभिसमितानाम् अभिसमयाय^अधिमात्रं तीव्र^च्छन्दो वीर्यं व्यायाम उत्साह उन्नतिर् अप्रतिवाणिः स्मृत्या संप्रजन्येन^अप्रमादतो योगः करणीयः/

उ17.45/.(p.210) अस्मिंश् च खलु पुनर् धर्म^पर्याये भाष्यमाणे भिक्षूणां षष्टि^मात्राणाम् अनुपादायास्रवेभ्यश् चित्तानि विमुक्तानि/ संबहुलानां श्रावकाणां ब्रह्मणां गृहपतीनं च विरजस्कं विगत^मलं धर्म^चक्षुर् उदपादि विशुद्धं/

उ17.46/.इदम् अवोचद् भगवान्/ आत्त^मनसस् ते भिक्षवो भगवतो भाषितम् अभ्यनन्दन्/ इति श्रीदिव्यावदाने शार्दूलकर्णावदानं/

एन्द्