प्रमाणवार्त्तिकटीका

3 /// त्* / यथोक्तविधिना संबन्धिरूप एवेति / न स्वरूपेणाभिधीयते / तस्मान् नाभावत् संबन्धे ऽपि प्रसंग इति / अभावो यथा बुद्ध्या विषयीक्रियत इति / वाच्यः प्रसक्तो नैवं संबन्धे ऽपि वाच्यत्वम् इत्य् अर्थः / अभावो हि स्वेन रूपेण बुद्ध्या विषयीक्रियते शब्देनापि तथैवाभिधीयते / संबन्ध ///

4 /// प्य् अभिधीयते / संबन्धिरूपापन्नस्यैव विषयीकरणाहाभिन्नाच / तथा चाह असत्वभूतः संबन्धो रूपं तस्य न गृह्यते नाभिधानं स्वरूपेण संबन्धस्यास्ति किञ्चिन्नेति / तस्मात् स्थितम् एतद् विकल्पविषयो ऽवश्यं वाच्य इति / ततश् च यदि नास्ति संबन्ध इति मतिस् तदा तत्प्रभवो ऽपि शब्दः प्रवर्तत एव तथा चाभावविषयः .. ///

5 /// .ईकरणं नेष्यते / तदा नेह घट इत्य् अत्र कस्य निषेधो न तावद् देशादेस् तस्य सत्वात्* / न संबन्धस्य तदभावस्याग्रहणाद् इति यत्किञ्चिद् एतत्* / अपि चाभावम् अभिधेयं यो ब्रूते तं ब्रुवाणं प्रत्य् अयम् अभावनभिधानवादी अभावो न वाच्य इति / प्रतिविदधत्* / अब्रुवाणः कथं प्रतिविदध्यात्* / न ह्य् अभावशब्दम् अनुच्चारयता तस्यावाच्य .. ///

6 /// .. .. /// .. .. .. .. .. .. .. + + + .. .. + + .. नेनैवाभावशब्देन तस्योक्तः .. .. .. .. स्यात्* / कथंचन स्याद् अभावस्यैवानभ्युपगमात्* / अभावो नैवास्ति तेनासत्वाद् अवचनम् अभावस्येति चेद् आह / अथाभावम् एवेत्यादि / तेनेत्य् अभावस्यासंबन्धेन / इदानीम् इति अभावस्यासत्वे / तद् एवाभावो नास्तीति वचनं कथं अभावो नास्तीत्य् अस्यैवाभावशब्दस्य प्रयोगो न स्यात्* / कथंचन स्यात् / क .. ///

7 /// .. .. .. रपरिकल्पितस्याभावस्य प्रतिषेध इति चेद् इष्टस् तावद् अभावविषयः / शब्दः तस्मात् कथंचिद् अभावव्यवहारं प्रवर्तयता अवश्यम् अभावविषया ज्ञानशब्दा एष्टव्या / यत् पुनर् एतद् उक्तं अर्थनिषेधे सति / अनर्थकशब्दाप्रयोगात् कारणान् निर्विषयस्य नञो ऽप्रयोग इत्य् अत्रोत्तरं वक्ष्यते / अनादिवासनोद्भूतविक ///

प् प्रमाणवार्त्तिकटीका र्1 /// त्* / स्वभावाभावाद् अभावस्य रूपाभिधायिनः / स्वभावाब्भिधायिनः शब्दा नाशङ्क्या एव यतस् ते शब्दा अभावविषयाः व्यवच्छेदस्यान्यापोहस्य वाचकाः सिद्धा एव / वस्तुनि वृत्तिर् व्यापारो येषां शब्दानां तेषां किं रूपम् अभिधेयं विधिरूपेण वस्त्व् अभिधेयम् आहोस्विद् भ्. ///

2 /// .. .. .. त्तव्यस्य विषयीकर्तव्यस्य रूपस्य वस्तुस्वभावस्य तद्भावे तस्य रूपस्य सत्तायम्म् अभावायोगात्* / तस्य रूपस्य भावस् तद्भावः / स एव लक्षणं यस्य भावस्य स तथोक्तः अयम् एव स मुख्यो विवेको ऽन्यापोहो यः सर्वभावविरहः / तस्य विवेकस्य तथाभावख्यापिन इति विवेकरूपाभि .. ///

3 /// ..ंबन्धः / ते शब्दा विकल्पाश् च एकं व्यावृत्तिसमाश्रयभूतं वस्तुप्रतिसरणम् अधिष्ठानं येषां शब्दानां विकल्पानाञ् च ते तथोक्ताः / तथा ह्य् अकृतकव्यवच्छेदेन यद् एव वस्तु कृतकशब्दस्य विकल्पस्य वाधिष्ठानं / तद् एवानित्यानात्मादिशाब्दानां विकल्पानाञ् च / ते तथाभूता अपि भिन्नविषया एवेति संबन्धः / कस्माद् यथास्वम् इत्यादि / या व्यावृत्तिर् यतो .. .. ///

4 /// त्यत्वलक्षणस्य व्यवच्छेदस्य नित्य इत्यादि / तेषां यथास्वं अवधीनां भेदास् तैर् भेदैर् उपकल्पिता नचिता अनित्यत्वादीनां विवेकानां भेदाः परस्परं विशेषास् तैर् भेदैः भिन्नेष्व् इव विवेकेषु विकल्पबुद्धौ प्रतिभात्सु / प्रतिभासमानेषु तेषां शब्दानां विकल्पानां चोपलयनात्* / यथाक्रमं वाचकत्वेन ग्राहकत्वेन चोपश्लेषात्* / .. ///

5 /// स्यैव साध्यसाधनभावे ऽपि न साध्यसाधनयोः संसर्ग एकत्वं ततश् च यद् उक्तं स्वभावे साध्ये प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुः स्याद् इति स दोषो नास्तीत्य् आह / तं नेत्यादि / तद् इति तस्मात्* / स चायं स्वभाव इति संबन्धः / हेतुत्वेनापदिश्यमान उच्यमान उपाधिभेदापेक्षो विशेषणभेदापेक्ष उच्यते / केवलो वेत्य् उपाध्यन .. ///

6 /// अनित्यत्वे साध्ये कृतकत्वम् उपाधिभेदापेक्षम्* तदनपेक्षं तु सत्वं / अपेक्षितेत्यादिनोपाधिभेदापेक्षित्वं कृतकत्वस्याह / वस्तुभूतायाः असिद्धेः परस्य हेत्वभिमतस्य जननशक्तिर् एव परव्यापारः / अन्वयव्यतिरेकानुविधानम् एव चापेक्षा / स्वभावनिष्पत्तौ स्वभावनिष्पत्तिनिमित्तम् अपेक्षितः / परव्यापारो येन भावे .. .. ///

7 /// ः / स्वभावाभिधायिन्य् अपि सती परोपाधिर् इत्य् अन्यविशेषणम् एनं स्वभावम् आक्सिपति / एतेनेति कृतकत्वस्योपाधिभेदापेक्षप्रतिपादनेन / प्रत्ययानां काराणां भेदः प्रत्ययभेदस् तेन भेत्तुं शीलं यस्य स तथा / तद्भावः प्रत्ययभेदभेदित्वं / स्थानप्रयत्नादिकारणभेदेन हि भिद्यते शब्दः / आदिशब्दात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादयो व्याख्याताः / एते ऽपि हेतु .. ///

8 /// इति / एवम् इत्यादिनोपसंहारः / क्वचिद् इति प्रयोगे / उपाधिभेद .. .. .. पेक्षं / अत एव सामान्येन हेतुफलभावेन पदद्वयं अनित्य एव साध्ये यथा सत्वं / स्वभावभूतश् चासौ धर्मविशेषश् चेति विग्रहः / तस्य परिग्रहेण क्वचित् स्वभावो हेतुर् उच्यते इति प्रकृतं / यथा तत्रैवेति अनित्यत्वे साध्ये 9 /// ः / स्वभावभूतो ऽपि धर्मविशेषत्वेन प्रतीयते / प्रादुर्भावस्य धर्मविशेषत्वेन प्रतीतेः / न तु सत्तावच् छुद्धस्य स्वभावमात्रस्य प्रतीतिः / व्1 /// .. भावभूतो ऽपि धर्मविशेषत्वेन प्रतीयते / प्रादुर्भावस्य धर्मविसेषत्वेन प्रतीतेः / न तु सत्तावच् छुद्दस्य स्वभावमात्रस्य प्रतीतिः / अयम् अप्य् उपाध्यपेक्ष एव स्वभावो द्रष्टव्यः / कृतकत्वादौ परभूत उपाधिर् इह त्व् आत्मभू एव धर्मविशेष इत्य् एतावान् भेदः / अनया दिशेति / उपाध्यपेक्षहेतुप्रविभागदिसा / धर्मी सामान्येन सिद्धो विशेषेण / 2 /// साध्येति न्यायः तत्र यदि सत्ताख्यः स्वभावः सत्तास्वभावः / सत्वम् इ .इ + .. .. कृतकत्वादिको ऽपि स्वभावस् तन्निवृत्यर्थं / सत्ताग्रहणं व्यतिरिक्तापि सत्ता कैश्चिद् इष्टेति स्वभावग्रहणं / आत्मभूता सत्तेत्य् अर्थः / सत्तास्वभावश् चेत्* हेतुः न सत्ता साध्यते / कथं साध्यापि स्यात्* / अथ मतं सत्तासामान्ये साध्ये सिद्धसाध्यता स्याद् अतः सत्ताविशेषः साध्यस् तस्मिंश् च साध्ये ///

3 /// .. .. दृष्टान्तः / स्याद् अतो न सत्ता साध्यते / तदा हेताव् अपि सत्वे विशेषस्यानन्वयात् साधनशून्यो दृष्टान्तः स्यात्* तद् आहानन्वयो हीत्यादि / भेदानां विशेषाणां व्याहतो दुष्टः / हेतुसाधयोर् इति सप्तमीद्विवचनं / हेतौ साध्ये चेत्य् अर्थः / अन्यत्र चानात्मादौ / तद् इति सत्वं / किलशब्दो ऽनभिमतद्योतकः एवं प्रसाध्यमानम् इति अस्ति प्रधानम् इत्यादिना प्रधानादि ///

4 /// साधयितुं शक्यते / कस्मात् तस्य विशेषस्यानन्वयात्* / यथाहेत्य् आचार्यदिङ्नागः / अस्ति प्रधानं इत्य् अन्नेन प्रधान{म् इत्य् अनेन प्रधा} स्वलक्षणम् एव साध्यत इति यत् सांख्येनोक्तं तत् प्रमाणस्यानुमानस्य विषयाज्ञानात्* / सामान्यविषयं ह्य् अनुमानं न स्वलक्षण[योगेन} विषयं / व्याहन्यते दुष्यति किं तर्हि हेताव् अपि / तुल्यदोषत्वात्* / तद् एवाह न हेतुर् इत्यादि / .. .. ///

5 /// .. .इत्य् आह तत इत्यादि / ततो ऽसाधारणाद् धेतोः / भावः सत्ता सा उपादानं विशेषणं यस्य धर्मिणः स तथा / मात्रशब्दो ऽवधारणे / सत्ताविशेषणमात्र इत्यः / एवंभूते साध्ये सामान्यधर्मिणि सांख्यस्य न कश्चिद् अर्थः सिद्धः स्यात्* / त्रैगुण्यादिलक्षणस्यासिद्धेः तद् एवं स्व .. क्ष्यासिद्ध्या साधनं वैफल्यम् उक्तं / परस्यापी .. ///

6 /// .. म् इति सामान्यमात्रं / अनेन सिद्धसाध्यतोक्ता / अथ वा न कश्चिद् अर्थः सिद्धः स्यात्* / अनिषिद्धं च तादृशं ह्यर्थे चशब्दः यस्मात् तादृशम् अनिषिद्धम् अतः सिद्धसाध्यतादोषान् न कश्चिद् अर्थः सिद्धः / स्याद् इति / न सर्वथेत्यादिना व्याचष्टे / सत्तासाधन इति सात्तासिद्धौ / भावमात्रविशेषण इति सत्तामात्रविशेषणः / अनिर्दिष्टः विशेषो यस्य्. ///

7 /// .. / किं तु स वादी तथा सामान्येन नास्ति कश्चिद् इति / कञ्चनास्य धर्मिणो भेदं विशेषम् अपरामृष्यानुपादाय अनेनेति वादिना उपात्तभेद इत्य् अपात्तविशेषः त्रिगुणात्मको नित्य इत्यादिना उपात्तभेदे साध्ये ऽस्मिन् प्रधानादिके धर्मिणि / भवेद् धेतुर् अनन्वयः / नास्य साध्यविशेषेण द्षृटान्ते ऽन्वयो ऽस्तीत्य् अनन्वयः / साध्यशून्यो दृष्टान्त इति ///

8 /// .. .. .. क इति सुखदुःखमोहात्मकः / तथाभूतो ऽप्य् एको ऽनवयवः / परेणेष्यते अन्यो वेति कर्तृत्वादियुक्तः यथाकथंचिद् अपीति यथोक्तैर् धर्मैः समस्तैर् व्यस्तैर् वा विशेषितः तत्स्वभाव इति यथोक्तविशेषणविशिष्टस्वभावः / स च धर्मी तथे 9 /// .. .. ति सत्तामात्रे विवादाभावात्* /

q pramāṇavārttikaṭīkā r1 /// vikalpena sattāyām uktaḥ / tathā hi ādhāraviseṣeṇa kenacid aviśeṣitam agnyādisattāmātram* sādhyam ādhāraviśiṣṭaṃ vā / ādye pakṣe siddhasādhyatā / yad āha tatrāpītyādi / yatrāpīty agnyādike sādhye / dvitīye pakṣe sādhyaśūnyo dṛṣṭāntaḥ syād āha viśiṣṭetyādi / viśiṣṭa ādhāro yatrāgnyādikaṃ sā .. ///

2 /// .. भिमतस्य सपक्षे ऽनन्वयाद् असिद्धिः न ह्य् आधारान्तरसंबन्धो ऽग्निर् आधारान्तरे वर्तते / नेत्याद्य् आचार्यः न वै स आधारः साध्यधर्मित्वेनाभिमतस् तम् अग्न्यादिकं विशेषीकरोति यत्र धूमस् तत्राग्निसामान्यम् अस्ति चात्र धूमस् तस्मायत्राप्य् अग्न्य्सामान्यम् इत्य् एवं सामान्यस्यैव प्रतीतेः यद्य् आधारेण न विशेषीक्रियते / कथं तर्हि पक्षस्य धर्म इत्य् एवं विशे .. ///

3 /// .. .. .. स्तस्य व्यवच्छेदेन विशेषणात्* पक्षस्य धर्म एवेति न तु पक्षस्यैव धर्मेत्य् उक्तं प्राक्* पक्षधर्मस् तदङ्शेन व्याप्त इत्य् अस्य श्लोकस्य विवरणे वक्ष्यते च चतुर्थे परिच्छेदे / तस्माद् इत्य् उपसंहारः / तत्रेति प्रदेशादौ / तदयोगव्यवच्छेनेति तस्मिन् प्रदेशादौ धर्मिणि साध्यधर्मस्यायोगव्यवच्छेदेन / ततश् च सामान्यस्य साधनान् ना ///

4 /// .. वः / प्रधानादिके ऽपि धर्मिणि अयोगव्यवच्छेदेन सत्तामात्रं साध्यम् इति चेद् आह न तथेहापीति / क्वचिद् इति प्रधानादिके धर्मिणि कस्मात् प्रधानादिशब्दवाच्यस्यैवार्थस्य त्रैगुण्यादिलक्षणस्याभावात्* / निर्विशेषणैव सा सत्ता / विशेषणभूतस्याधारस्याभावात्* / कथम् इत्यादि परः / सत्वज्ञेयत्वादयो बहवो ध .. ///

5 /// धर्मत्वेनेष्टैः सो ऽपि प्रधानादिः सिद्ध एव तस्मिन् सत्तासामान्यं साध्यते / अत्रापि ज्ञेयादिरूपेण धर्मी कल्प्यमानो न तावत् सुखाद्यात्मकः एको नित्यत्वादिभिर् विशेषैः सिद्धः शक्यते कल्पयितुम्* / तस्यैवं विशेषस्य साध्यत्वात्* / तस्माद् अनेन किञ्चिज् ज्ञेयम् अस्तीति साध्यं त .. ///

6 /// निर्विशेषणम् अस्तीत्य् अस्मिन्न् अर्थे सिद्धे ऽपि सति प्रधानादेः सिद्धिर् अस्तु नैवेति यावत्* / न हि ज्ञेयसत्तामात्रे विवादस् तद् एवाह तथापीति नैवाभिमतं / किञ्चित् सिद्धं स्याद् इत्य् अर्थः / अन्यत्रेति अग्निर् अत्र धूमाद् इत्यादिके प्रयोगे त ///

व्1 /// .. विरहिणेति तेन प्रदेशेनायोगस् तेन विरहः प्रदेशेनायोग इत्य् अर्थः / सो ऽस्ति यस्य सामान्यस्य तत् तथोक्तं विशिष्टप्रदेशसंबन्धिनेति यावत्* / अन्वयो न सिद्ध एव विशिष्टप्रदेशसंबन्धिनः / सामान्यस्यान्यत्रावृत्तेः नेत्यादिना परिहरति / न वै कश्चि ///

2 /// .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. + + .. नान्तरीयकाग्न्यविनाभावी दर्शनीयः कीदृशेन वाक्येनेत्य् आह यत्रेत्यादि / यत्र क्वचिद् धूमस् तत्राग्निर् इति / स धूमस् तथेति सर्वोपसंहारव्याप्तिदर्शनेन / अग्निमात्रेण व्याप्तः सिद्धो यत्रैव प्रदेशे धर्मिणि स्वयं स्वेन धूमरूपेण निराकृतभ्रान्तिकारणेन दृश्यते तत्रैव प्र ///

3 /// .. नुमेयप्रतीतौ साध्यनिर्देशेन न किञ्चित् प्रयोजनं / तेन विनापि साध्यसिद्धेः तद् एवाह तत्रेत्यादि / तत्र सामान्यधर्मिणि लिङ्गस्य दर्शनं तस्याख्यानमात्रात् साध्यधर्मिणं लिङ्गस्य यः संबन्धो ऽन्वयव्यतिरेकलक्षणस् तस्य चाख्यानमात्रात्* / इष्टस्य साध्यस्य सिद्धेः यतश् च साध्यधर्मिणो न निर्देशस् तदा तदनिर्देशे च कथं तद्विशिष्टेन धर्मवि .. ///

4 /// .आद् अयं धूमो ऽग्निना साध्यधर्मेणाविनाभावी सिद्धो यत्र प्रदेशे दृश्यते तत्रार्थाद् एवाग्निस् तेन प्रदेशेनायोगं व्यवच्छिनत्ति / अग्निमन्तं प्रदेशं साधयतीति यावत्* / इति हेतोः स प्रदेशस् तथेत्य् अग्निमत्वेन साध्य उच्यते / प्रमाणव्यापारपृष्टभावितया / न पुनस् तथोपन्यासपूर्वकः विशिष्टप्रदेशसंबन्ध्यग्नि .. .. .. ///

5 /// .. .. .. .. .. .. त्* / अथ पुनः पक्षोपन्यासपूर्वक एवान्वयस् तत्पूर्वकत्वे वा पाक्षोपन्यासपूर्वकत्वे वान्वयस्य न्यायप्राप्ते कः प्रतिज्ञां साधनाद् अपाकरोति / पक्षनिर्देशस्यापि तदानीं साधनत्वात्* / न चैवं तस्मात् स्थितम् एतत्* / पक्षम् अनुपदर्शयैव साधयधर्मसामान्येन लिङ्गस्य व्याप्तिः / कथनी .. .. .. .. चार्यदिङ्नागस्य्. ///

6 /// त्य् आह / तथा चेत्यादि / लिङ्गस्य धूमादेर् अव्यभिचारस् तु साध्यधर्मेण / अन्यत्रेति विशिष्टधर्मिसंबन्धत्यागेनान्यस्मिन्न् अपरामृष्टाधारविशेषे धर्मिमात्रे / अन्ये तु साध्यधर्मिणो ऽन्यत्र दृष्टान्तधर्मिणीति व्याचक्षते / त ///

र् प्रमाणवार्त्तिकटीका र्1 /// .. न दर्शितं लिङ्गं तत्र विवादाश्रये धर्मिणि / प्रसिद्धं निश्चितं तद्युक्तं तेन व्यापकेन धर्मेण युक्तं साध्यधर्मिणं गमयिष्यतीति / तस्माद् इत्यादिनोपसंहारः / यत् तूक्तं यथा सत्तायां साध्यायां अनन्वयो दोषः / तथा हेताव् अपीति तत्रोत्तरं अपरामृष्टेत्यादि / अपरामृ .. ///

2 /// सत्तामात्रस्य हेतोर् अन्वयो दृष्ट्यान्तधर्मिणि वृत्तिर् न विहन्यते / किंभूतस्य साध्यस्य वस्तुमात्रे साधने क्रियमाणे इत्य् आह तन्मात्रव्यापिनः सत्तामात्रव्यापिनः साधनेत्यादिना व्याचष्टे / वस्तुमात्रव्यापिनि साध्यधर्मे स्वभावविशेषापरिग्रहेण साधने पुनः सत्वे क्रियमाणे नान्वयव्याघातः न साधनशून्यो दृष्टा ///

3 /// .. त्वमात्रस्य हेतुत्वेनाश्रयणे ऽपीत्य् अर्थः / न पुनः साध्यत्वे सत्ताया विशेषानाश्रयः कस्मात् सत्तामात्रे साध्ये साधनवैफल्यात्* / सत्तायां साध्यमुखेन दोषम् उक्त्वा साधनमुखेनाह / अपि चेत्यादि / सत्तायां साध्यायां हेतुर् भावधर्मो वा उपादीयेत / भावाभावधर्मो वा एकान्तेनैव धर्. .. .. तत्रासिद्धे प्रधाना .. ///

4 /// .. स्य स सत्वे साध्ये व्यभिचारी अनैकान्तिकः / यो ऽप्य् अभावस्य धर्मः स सत्वे साध्ये विरुद्धो सत्वस्यैव साधनात्* / यस्याश् च सत्तायां साध्यायाम् असिद्धादिदोषाद् धेतुर् एव नास्ति सा सत्ता साध्यते कथं तद्धेतुर् इति सत्तासाधनहेतुः त्रय अवयवा यस्या दोषजातेर् दोषप्रकृतेः सा त्रयि तां यथासंभवं नाति ///

5 /// .. दिनैतद् एव विभजते / भावधर्मो हि हेतुर् उपादीयमानस् तत्कार्यात्मको वा स्यात् तत्स्वभावभूतो वा न तावद् आद्यः पक्षः कार्यकारणभावस्यैवासिद्धेः / कारणविशेषेण हि कार्यकारणभावः प्रत्यक्षानुपलंभसाधनः स च प्रधाने नास्ति कार्यव्यतिरेकलक्षणो ऽपि कार्यकारणभावः कारणम्. ///

6 /// .. स्वभावतया भावधर्मो हेतुर् उच्यते / स कथम् असिधसत्ताके प्रधानादौ स्यात्* / यस्माद् यो हि वादी भावधर्मं हेतुं तत्र प्रधानादाव् इच्छति स कथं प्रधानादिकं भावं नेच्छेत्* / भावस्वभावस्यैव तद्धर्मत्वात्* / कथं तर्हि स्वभावस्यायं धर्म इति व्यतिरेकेण कथ्यत इति चेद् आह / स्वभाव एव हीत्यादि / कया ///

7 /// .. क्षिप्तभेदान्तरत्वेन धर्मिणं व्यवस्थाप्य पुनस् तम् एव प्रतिक्षिप्तभेदान्तरतया धर्मत्वेन व्य्वस्थाप्य तथाकृतसंकेतेन शब्देन व्यतिरेकीव भिन्नरूप इव धर्मिणः / सकाशात्* ज्ञातृवाञ्छेतुरोधेन निर्दिश्यते / एतच् च प्राग् एव निञ्ञीतम् इत्य् आह / न हीत्यादि / उक्तम् एतद् भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपौ तयोर् द्वयोर् इत्यादिना ///

8 /// ऽप्य् अभावधर्मः स्य्. + + .. .. भयधर्मो हेतुः स्याद् इत्य् आह / अनाश्रितेत्यादि / एतद् आह / यदि विधिना भावात्मकं धर्मम् अङ्गीकृत्याभावस्योच्येत / एकप्रतिषेधेन वा तद्विपरीतवस्तुभागात्मकं व्1 /// द् विरोधस् तच् च नास्ति यतो व्यति + + + .. .यार्थप्रतिषेधमात्रस्य धर्मत्वेन कल्पितस्याभावे ऽप्य् अविरोधात्* / तत्र व्यतिरेकग्रहणेन विधिमुखोपात्तं धर्मम् अपनयति मात्रग्रहणेन प्रतिषेधोपायलभ्यं वस्तुभागात्मकं / व्यतिरेकमात्रम् एव कस्माद् भवतीत्य् आह / अपर्युदासेनेति प्रतिषेधोपसर्जनो हि विधिः पर्युदा ///

2 /// नाश्रितवस्तुन इति यत्रान्याव्यवच्छेदेन + स्त्व् आश्रीयते स पर्युदासस्य विषयो न चेह वस्तु किञ्चिद् आश्रितं तद् एव व्यवच्छेदमात्रम् आह नेत्यादि / न भवति मूर्त इत्य् अमूर्तत्वं मूर्तप्रतिषेधलक्षणम् अभावे ऽपि स्यान् निरुपाख्यस्येत्यादि / अयं भावः प्रतिषेधो हि निवृत्तिः / सा च क्रिया न च क्रियाश्रयम् अन्तरेण क्रिया युज्यते / तस्माद् अभावो न प्रति ///

3 /// .. त्य् अभिप्रायः / ननु सन्त्य् अभावे ऽपि शब्दा इत्य् अत्रान्तरे निरुपाख्यस्यापि प्रतिषेधविषयत्वं प्रतिपादितम् एव सत्यं किंतु निर्विषयस्य नञो ऽप्रयोगाद् इत्य् अनेन पूर्वपक्षेणोक्तम् इदं तु क्रियाकारकसंबन्धद्वारेणेति विशेषः / यदि न प्रतिषेधविषयता निरुपाख्यस्य तत् किम् इदानीं निरुपाख्यं विधिविषयो ऽस्तु त .. ///

4 /// षयः प्रतिषेधविषय एव / कस्माद् विधीत्यादि / विधेर् या निवृत्तिः स एव प्रतिषेधो विधिप्रतिषेधाभ्याम् अपरस्याभावात्* न च निवृत्तिर् नाम काचिद् वस्तुभूता क्रियास्ति येनाभावेषु न स्यात्* / तद् एतद् अनन्तरोक्तं व्यवच्छेदमात्रं द्वयोर् अपि भावाभावयोः संभवत् सत्वे साध्ये गमकत्वं कथम् आत्मसात् कुर्यात्* यस्माद् वि .. ///

5 /// त्र शंका तस्या व्यवच्छेदेन सत्वे च साध्ये विपक्षो ऽसत्वं न चोभयधर्मस्य हेतोर् विपक्षाद् असतो व्यावृत्तिर् अस्ति स च वादी स्ववाचा स्ववचनेन सत्तासाधनस्य हेतोर् उभयधर्मतां ब्रुवाणः / सतो ऽन्यत्रापि असत्य् अप्य् उभयधर्मस्य हेतोर् वृत्तिं भाषते / एवं ह्य् अस्योभयधर्मत्वं स्याद् यदि सति चासति + वर्तेत / सत्ताया .. ///

6 /// .. .. .. ..ं .. .. तुं सत्तायां वदतो ऽस्य वादिनो विरुद्धो हेतुः स्यात्* / सत्वविपरीतस्यासत्वस्य साधनात्* कः पुनर् अभावस्यैव धर्मो भवतीत्य् आह / भावमात्रेत्यादि / यो हि वस्तुमात्रव्यापी अर्थक्रियाकारित्वकृतकत्वादिलक्षणो ऽर्थः / तस्य व्यवच्छेदो नियमेनाभावस्यैव धर्मः / सर्वभावनिषेधस्याभाव एव भा .. ///

7 /// .. .. .. / अभाव एवेत्यादिना विपक्ष एव सत्वम्+ / तद् इति तस्मात्* अयं यथाविभक्तस् त्रिप्रकारो ऽपि हेतुः सत्तासाधने सत्तासिद्धौ यथाविभक्ताद् धेतुत्रयान् न दान्या गतिर् अस्ति / साधनत्वे लिङ्गत्वे / अस्याः सत्तायाः सामान्येनानुपात्तविशेषत्वेन सिद्धसत्ताके पक्षे धर्मिणि .. ///

स् प्रमाणवार्त्तिकटीका र्1 /// .. .. .. .. तेनासिद्धतादोषः परिहृतः / विरुद्धत्वं अनिकान्तिकत्वं च परिहरन् आह / तेन चेत्यादि / तेन साध्याधर्मेण लिङ्गस्य व्याप्तिः / कथञ्चिद् इत्य् अन्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन वा यदि निश्चीयते न विरोधव्यभिचारौ / न विरुद्धम् अनैकान्तिकत्वं वा / नायं प्रसंगः सत्ता ///

2 /// .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. समाश्रये वा पक्षधर्मत्वे वा अनिश्चिते सति / तत्स्वभावतया निश्चितव्याप्तिधर्मिसमाश्रयस्वभावतया यो गमको ऽभिमतो न स कश्चिद् गमकः / अत एव हेतोः / स्वधर्मेण स्वेन साध्यधर्मेण व्याप्तो हेतुः / पक्षधर्मिणि सिद्धस्वभावो वाच्यः / निश्चितत्रैरूप्य्. वाच्य इत्य् अर्थः ///

3 /// .. .. .. .. .. .. .. .. ..* उपलंभयन्* प्रदीपः स एवंभूतः कदाचिद् घटाद्युदरान्तर्वर्ती तद्रूपाप्रतिपत्तौ / सत्यां स्वाम् अर्थक्रियां स्तम्भादिप्रकाशनलक्षणं न हि करोति यादृशो गमकः स्वभावस् तथोक्तं गम्यस् तर्हि कीदृश इत्य् आह / व्यापकस् तस्येत्यादि / यो ऽसौ गमको व्याप्यः स्वभावस् तस्य व्यापको निश्चितो व्य्. ///

4 /// धर्मो गम्यः / कीदृशस् तस्य गमकत्वेनाभिमतस्य व्यापकत्वेन निश्चितः कथं पुनर् व्यापकत्वेन निश्चितो भवतीत्य् आह / तद्धर्मनिश्चयाद् एवेति / तस्य धर्मस्य गमकधर्मतया स्वभावतया निश्चयः / तद्धर्मनिश्चयः साध्यस्य साधनस्वभावतया निश्चयाद् एवेत्य् अर्थः / इयतानुवर्त्यानुवर्त्तकभाव उक्तः / निर्वर्.. ///

5 /// ः स्वयन्निवृत्तौ सत्यां तस्य व्याप्यस्य निवर्त्तकः तस्येत्यादिना व्याचष्टे / अयं व्यापको धर्मः स्वयं निवर्त्तमानः तस्य व्याप्यस्य निवर्त्तक इति संबन्धः / किं कारणं यस्माद् एवं ह्य् अस्यायं साध्यो धर्मो व्यापकः सिद्धो भवति / यद्य् अस्य व्यापकस्याभावे त्याप्यो न भवेत्* / तद् इति वाक्योपन्यासे / अनेनेत्य् अनन्तरोक्तेनानुवर्त्यानुव .. ///

6 /// पीति साधर्म्यवतो वैधर्म्यवतश् च साधनप्रयोगस्य यथाक्रमं गमकलक्षणं साध्यसाधकत्वलक्षणम् उक्तं वेदितव्यम्* / तद् एव प्रयोगद्वैविध्यम् आह / द्विविधो हीत्यादि / यथाहुर् एक इति नैयायिकाः साधर्म्यवान् एव हि प्रयोगो ऽन्वयी वैधर्म्यवांश् च व्यतिरेकी / ननु चान्यथान्वयव्यतिरेकिणो व्यवस्थापितो यस्य विपक्षाभावां नास्ति व्यतिरेकः केवलं सपक्ष एव सत्वं सो ऽन्ययी यस्य तु विपक्षाद् एकान्तेन व्यव्. ..ः सपक्षाभावा .. .. .. .. /// .. न्वयस्यायोगात्* अन्वयम् अन्तरेण व्यतिरे ///

7 /// .. गभेदाद् अन्वयी व्यतिरेकी चेति कथ्यते / इति / वस्तुबलात् तैर् अप्य् अङ्गीकर्तव्यं / एतद् एव साधयन्न् आह नानयोर् इत्यादि / अनयोर् इत्य् अन्वयव्यतिरेकिणोर् हेत्वो वस्तुतः स्वरूपतो न कश्चिद् भेदो द्वयोर् अप्य् अन्वयव्यतिरेकवत्वात्* अन्यत्र प्रयोगभेदाद् इति / ताव् एवान्वयव्यतिरेकौ कदाचिद् अन्वयवता प्रयोगेन प्रतिपा ///

8 /// वति प्रयोगे साधर्म्यम् एव प्रतीयते वैधर्म्यवति च वैधर्म्यम् एव ततो .. .. .. .. .. दाप्य् अस्तीति चेत् तन् न यस्मात् साधर्म्येणापि हि प्रयोगे ऽर्थात् सामर्थ्यात् साध्यविपक्षाद् धेतोर् व्यावृत्तिर् वैधर्म्यं तस्य गतिस् तद् एव सामर्थ्यम् आहासतीत्यादि / तस्मिन्न् इति वैधर्म्ये एवं हि साध्येन हेतुर् व्याप्तः स्याद् यदि साध्यविपक्षा 9 /// .. .. योगो वैधर्म्यशब्देनोक्तस् तस्मिन्न् अन्वयगतिः कथम् इत्य् आहासतीत्यादि / व्1 /// .य्. .. .. तुर् व्याप्तः स्याद् एवं तन्निवृत्या निवर्तेत / एतच् च व्यतिरेकिहेतुचिन्तायां विस्तरेण वक्ष्यामः / अनित्यत्वे यथा कार्यम् इति अनित्य एव कृतकत्वम् इत्य् अर्थः / एतच् चान्वयिन उदाहरणं / अकार्यं विनाशिनीति / कृतकत्वाभावो कार्यं विनाश्यभावश् चाविनाशी तेनायम् अर्थो भवति अविनाशि विनाशाभावे सति अकार्यं कृत .. ///

2 /// त्यादि / अनयोर् इत्य् अन्वयिव्यतिरेकिणोः / यत्किंचिद् इति सर्वोप + + + + व्याप्तिकथनं ततश् चार्थान् नित्याद् व्यावृतिः कृतकत्वस्येति व्यतिरेकगतिः / एवं हि सर्वं कृतकम् अनित्यं स्याद् यदि न किंचिन् नित्यं भवेत्* यस्य नित्यम् एव नास्ति तस्य कथं ततो व्यतिरेक इति चेत्* तदा संदेह एव नास्ति तदभावात् तत्रावृत्तेः .. .. ///

3 /// .. .. शंक्याह कृतकत्वस्येत्यादि शब्दस्य च / कृतकत्वे कथित इति अनित्यत्वेन व्याप्तं कृतकत्वं यदा शब्दे कथितं तत्र नियमेन स्वं व्यापकं सन्निधापयतीति सामर्थ्याद् एवानित्यः शब्द इति भवति / तस्मान् नावश्यम् इत्यादि / अवश्यं न निर्देश इति संबन्धः / इहेति साधर्म्यप्रयोगे / अविधर्म्यवन्तं प्रयोगम् आह / व्यतिरेक्य् अपी ///

4 /// .. ..ं .. .इ .. .इनीत्य् अस्य विवरणं / कृतकश् च शब्द इति पक्षधर्मकथनं / इहापि न प्रतिज्ञावचनं / यस्मात् सिद्धतत्स्वभावतया सिद्धानित्यस्वभावतया करणभूतया तदभाव इति अनित्यत्वाभावे सति न भवतः कृतकत्वस्य शब्दे च भावख्यातौ सत्वप्रकाशने कृतकश् च शब्द इत्य् एवं कृते तदात्मनः सत ///

5 /// .. .. .. .. त्यः शब्द इति सिद्धेः पूर्ववद् इति साधर्म्यप्रयोगात्* / नन्व् अनित्यत्वाभावे कृतकत्वं न भवतीति प्रयोगे वैधर्म्यमात्रम् उक्तम् अन्वयो नोक्त इत्य् आहान्वयस् त्व् इत्यादि / अन्वयम् अन्तरेण वैधर्म्यस्यानुपपत्तिर् अर्थापत्तिः ताम् एव न हीत्यादिनाह / अतदात्मनियतस्येति अनित्यस्वभा ///

6 /// .. .. .. .. नियतस्यैव तन्निवृत्तौ निवृत्तिर् इति यावत्* / यत एवं तस्मान् नियमं तादात्म्यलक्षणं प्रतिबन्धं / प्रमाणेन प्रसाध्य साध्यनिवृत्त्या हेतोर् निवृत्तिर् वक्तव्या / ननु साध्यनिवृत्त्या निवृत्तिः कथ्यते नियमस्यैव प्रसाधनाय प्रमाणान्तरेण चेन् नियमः प्रसाधितः किं निष्फलेन निवृत्तिवच .. ///

7 /// .. प्रसाध्य पश्चान् निवृत्तिर् अभिधीयेत / अत्रैको ब्रुवतो यत् तावद् उच्यते नियमप्रदर्शनाय निवृत्तिवचनम् इति तन् न यतो निवृत्तिवचनं विपक्षप्रचाराशंकानिवृत्त्यर्थं न तु तेन संबन्धः कथ्यते / साध्याभावे हेत्वभावस्य शब्दात् प्रतीतेः / अन्यद् एव तादात्म्यम् अन्यद् विपक्षासत्वं अस्ति कश्चिद् अविद्व ///

8 /// .. .. .इ .. .. .. .. .. ..ः प्रमाणेन सिद्धः तस्मात् तन्निवृत्त्या निवर्तत इति सा चेत् सिध्यतीति नियमम् इत्य् उत्तरकालभाविनीति वृत्तिः तदात्मनियमं .. .. .. .. .. .. त्वम् इत्य् अर्थः /

त् प्रमाणवार्त्तिकटीका र्1 /// न्ये .. न्यथा व्याचक्षते साध्य एव साधनस्य भावे नियमः / प्रसाध्य शब्दश् चार्थाद् आक्षेपवचनस् तेनायम् अर्थस् तस्मान् नियमं प्रसाध्य / नियमम् अर्थाद् आक्षिप्य निवृत्तिर् वक्तव्येति तथाभूतेन वचनेन निवृत्तिर् वक्तव्या या सामर्थ्यान् नियमम् आक्षिपतीति अतत् एवाह सा चे .. ///

2 /// .. तेन वचनेन प्रकाश्यते / तदात्मनियमं साध्यात्मनियमम् अर्थाद् उक्तिसामर्थ्याद् आक्षिपति इति हेतोः सिद्धो ऽन्वयः / कथम् इत्यादि / परो हि कृतकं विनाशनियतम् इच्छत्य् एव कालान्तरस्थापिनं तु तेनायं प्रश्नार्थः / कृतक उत्पादानन्तरविनाशित्वेनावश्यम् अनित्य इति / कथम् अवगन्तव्यं कालान्तरं ///

3 /// ..ः कृतक उत्पादानन्तरविनाशीत्य् उच्यते च सिध्यतु नाम कृतकत्वाद् अनित्यत्वं क्षणिकत्वं न सिध्यतीति उत्तरम् आह यस्माद् इत्यादि / स्वभावाद् इति स्वस्य कृतकरूपस्य भावाद् उत्पादाद् एवानुबन्धिता कृतकस्वभावनिष्पत्ताव् एवानित्यतास्वभावनिष्पत्तेर् इत्य् अर्थः / तद्भाव इत्य् अनित्यत्वभा .. ///

4 /// .. .. तोर् विनश्वराणाम् अनित्यस्वभावानां भावाद् उत्पादात्* एतच् च स्वभावाद् अनुबन्धितेत्य् अस्य विवरणं यत एवं तस्माद् इत्यादि / प्रकृत्यैवेत्य् स्वभावेनैव यदि तु सहेतुको विनाशः ततो ऽवश्यं भावी न स्यात्* तद् एव दर्शयन्न् आह सापेक्षाणाम् इत्यादि / तस्मान् निरपेक्षो भावो विनाशे चशब्दो ऽवधारण्. ///

5 /// .. त्यता स्या .. षां विनाशकारणम् असन्निहितम्* बाहुल्याद् विनाशकारणानां न क्वचिद् असन्निधानम् इति चेद् आह येनेत्यादि / येनेति यस्मात्* / तद्धेतोर् इति विनाशहेतोः / तेषाम् अपि विनाशकारणानां नावश्यं सन्निधानम् इति संबन्धः / कस्मात् स्वप्रत्ययाधीनसन्निधित्वात्* स्वकारणाय तु सन्निधानत्वात्* न च विना .. ///

6 /// .. विनाशहेतोर् असन्निधानात् कश्चिन् न विनश्येद् अपि / स .. .. हेतुसन्निधानेन नियतो विनाशो यतो न ह्य् अवश्यं हेतवः फलवन्तः विनाशाख्यकार्यवन्तः / कस्माद् वैकल्येत्यादि सहकारिसन्निधानवैकल्यं / विरुद्धोपनिपातः प्रतिबन्धः / एतेनेति सापेक्षस्य नावश्यंभावित्वे इन् मर्गिन् (line 8) /// नाशहेतूनां नाशस्य लिङ्गत्वेन ये हे .. .. + + + + + + न्ते तेषां / कस्मात् कार्याव्यवस्थितेः नाशहेतोर् नाशस्वभावकार्योत्पत्तिनियमाभावात्* / केषां पुनर् वादिनाम् अयं प्रसंग इत्य् आह हेयुम .. त्यादि / हेतुमन्तं 7 /// .. / तद् इत्यादिनोपसंहारः / तद् इति तस्मात्* / + + + + + .इ .. शस्यायं भावः / कृतको ऽनपेक्षस् तद्भावं प्रति / विनाशभावं प्रति / व्1 /// .इनाशभावनियतः / अनेन साधनफलं / असंभव + + + + + .. .. अन्त्यायाः सामग्र्याः सा तथोक्ता / का पुनर् संभवत्प्रतिबन्धेत्य् आह सकलेति / सहकारिप्रत्ययेन सन्तानपरिणामेन च परिपूरणेत्य् अर्थः / अनेन दृष्टान्त उक्तः / प्रयोगस् तु / ये यद्भावं प्रत्य् अनपेक्षास् ते तद्भावनियतास् तद्यथासंभवत्प्रतिबन्धाकारण .. ///

2 /// वो विनाश इति स्वभावहेतुः / नन्व् इत्यादिनानेकान्तम् आशंकते / क्वचित् कार्ये ऽनपेक्षाणाम् अपि केषांचित् कारणानां नावश्यं तद्भाव इति यत्रानपेक्षास् तद्भावनियमो नास्तीत्य् अर्थः / क्व पुनर् एतद् इत्य् आह भूमीत्यादि / सा हि कार्यजनने ऽनपेक्षा तथाभूतायां सत्याम् अपि कदाचित् प्रतिबन्धकाले ऽङ्कुरानुत्पत्तेः / एतच् च सन्तान ///

3 /// .. नेकान्तस् त .. यथोक्तायां सामग्र्या सन्तानपरिणामो ऽपेक्षत्वात् कार्योत्पादनस्य ततो ऽनपेक्षत्वाद् इत्य् अस्य हेतोस् तत्रावृत्तिः कृतकस्याप्य् अस्ति विनाशं प्रति कालान्तरप्रतीक्षा ततो हेतुर् असिद्ध इत्य् आह नैवम् इत्यादि कृतकस्य भावस्य नाशे काचित् कालान्तरापेक्षा / यदि हि स्यात् स्वभावस्याविशेषात् प्राग्वत् पश्चाद् पि न .इ ///

4 /// णामापेक्षत्वम् अतो व्यभिचार एव हेतोर् इत्य् आह तत्रापीत्यादि / न भूमिबीजादय एकस्वभावाः पश्चाद् इव प्राग् अपि कार्योत्पादप्रसंगात्* किंतूत्तरोत्तरपरिणामेन भिन्नाः / तत्रेति तस्यां सन्तानपरिणामेन भिन्नायां सामग्र्याम्* / अन्ते भावा अन्त्या पश्चाद् उत्पन्ना सामग्री या कार्योत्पादने क्ष ///

5 /// .. अनन्तरोक्ता सामग्री परिणामेषु मध्ये / पूर्वस् तर्हि परिणामः किमर्थः कथं वा कारणम् इत्य् उच्यत इत्य् आह अन्यस् त्व् इत्यादि / तस्माज् जनकाभिमताद् अन्त्यात् परिणामाद् अन्यः ततो ऽन्यः परो ऽप्य् अस्तीत्य् आह / पूर्व इति तदर्थ इति समर्थक्षणार्थः / अतश् च कारणकारणत्वाद् उपचारेण कारणव्यपदेश इ .. ///

6 /// दृष्टान्त इत्य् आह न चेत्यादि / ताम् इत्य् अन्त्यां सामग्रीम्* / तत्रेति कार्ये जन्ये एकत्र भाव इति कारणभूते ऽन्त्ये क्षणे विकारस्योत्पत्तौ वा तस्यान्त्यस्य क्षणस्य एकत्वहानेः पूर्वस्य प्रच्युतेर् विकाराख्यस्य च द्वितीयस्योत्पत्तेः / ततश् च नासाव् अन्त्यः स्यात्* अथ मा भूद् एष दोष इति त .. ///

7 /// .. .. .. .. .आरण्. .. .. क्षणसंगृहीतस्य तदुत्पादनं कार्योत्पादनं प्रति वैगुण्यम् अकुर्वाणस्य

उ प्रमाणवार्त्तिकटीका र्1 /// .. .कार्ये शाल्यङ्कुरे जन्ये / कस्मात् तदुत्पत्तिप्रत्ययानां भूम्युदकादीनां कदाचित् तत्रापि यवबीजादौ सन्निधानात्* / ते निरपेक्षा अपि न शाल्यङ्कुरं जनयन्ति / ततस् तदवस्थो ऽनेकान्त इति / कथम् इति सिद्धान्तवादी / सापेक्षा एवेत्य् अर्थः एषाम् इति ///

2 /// .. त्. संबन्धः / तत्स्वभावापेक्षा इति शाल्यङ्कुरोत्पादनस्वभावापेक्षाः / तथा च न हेतोस् तत्र वृत्तिर् इति नानेकान्तः / एवं तर्हीति परः / उपाध्यपेक्षं शुद्धं च हेतुद्वयम् अप्य् अधिकृत्याह कृतकानां केषांचित् सतां वेति तत्रापि केषांचिद् इति संबन्धः / स एव स्वभावो नास्ति यो नश्वरः / प्रतिक्ष ///

3 /// .. श्वरस्वभावापेक्षत्वात्* न विनश्वराः / अनेनानपेक्षत्वाद् इत्य् एतस्य हेतोर् असिद्धताम् आह / शालिबीजेत्यादिना परिहरति आदिशब्दाद् यवबीजादीनां स स्वभाव इति अभिमतेतरकार्यजननाजननस्वभावः / स्वहेतोर् इति कृत्वा यो यवबीजादिर् न तद्धेतुः स शालिबीजहेतुर् यस्य हेतुर् न भवतीत्य् . ///

4 /// कत्वेन्. v. .. वाद् धेतुप्रविभाग एव नास्तीति यो मन्यते तं प्रत्य् आह नियतशक्तिश् चेत्यादि / नियता प्रविभक्ता शक्तिर् आत्मातिशयलक्षणा यस्य स नियतशक्तिः / स हेतुर् इति शालियवबीजजननः / न हि भूतभौतिकत्वं नाम किंचिद् एकं रूपम् इष्यते प्रत्यक्षप्रतीतश् च हेतुप्रविभाग इत्य् आह .. .. ///

5 /// नेना .इ .इ .. त इत्य् आह न चेत्यादि अर्थानां पदार्थानां स्वभावनियम इति प्रविभक्तस्वभावत्वम्* / आकस्मिक इत्य् अहेतुकः कस्मान् न युक्त इत्य् आह / अनपेक्षस्येत्यादि / हेतुनिरपेक्षस्य क्वचिद् एव देशे न सर्वत्र क्वचित् काले न सर्वदा क्वचिद् द्रव्ये यवभीजादौ न सर्वत्रेति / यो ऽयं .. ///

6 /// .आद् देशा .. ..म् अपेक्ष्य भवन्* हेतुमान् इति गम्यते / एतावन्मात्रनिबन्धनत्वाद् धेतुमत्वव्यवहारस्येति स्वभावहेतुः / यथा शलिबीजादीनां हेतुभेदात् स्वभावनियमः तथात्रात्रापि कृतकेषु सत्सु वा नियमहेतुर् वक्तव्यो यतो नियामकाद् धेतोर् इमे कृतकाः सन्तो वा केचिन् नश्वरात्मनो जाता नान्ये ///

7 /// .. येषां ते सर्वजन्मानः / कारणमात्राद् उत्पन्न .. .. विशेषेण नाशसिद्धेर् इत्य् अर्थः / एतच् च परप्रतीतम् एव कालान्तरविनाशं गृहीत्वोक्तम् इति प्रत्येतव्यम्* / न तु प्रतिक्षणविनाशं तस्यैव साधयितुं प्रस्तुतत्वात्* कालान्तरेणापि तु विनाशे सिद्धे / तस्य नश्वरात्मा सिध्यति अन्यथा प्राग्वत् पश्चाद् अपि ///

8 /// भावात्* तस्माद् अनश्वरात्मानं हेतुं जनयतीतीच्छता सर्वकालस्थापिनं जनयतीत्य् अङ्गीकर्तव्यम्* / तथाभूतं च कृतकं वस्तु नास्ति सर्वस्य कालान्तरेण व्1 /// वद् बुद्धीन्द्रियदेहाः प्रवाहच्छेदि .. उपलभ्यन्ते .. .. श्. .. वृक्षादयः पर्वतादयो ऽपि तदाश्रितवृक्षादिविनाशाद् विनश्यन्त्य् एवान्यथाश्रितविनाशाभावात्* / तज्जातीयतयान्ये ऽपि अन्तशो विज्ञानकार्यस्यापि कदाचिद् अनुत्पादाद् वज्रादेर् अपि विनाशः सिद्धः / न हेतुकृतो नश्वरानश्वर्विभागः .. .. .. .. ///

2 /// .. जन्मिस्वभावः स एव नास्तीति नश्वरः / एतद् उक्तं भवति ज .. एव कस्यचित् तादृशं येन कश्चिन् नश्वरो भवति अपरो नेति न वै जन्म नाशिस्वभावस्य हेतुः / न हि जन्म नाम किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति येन नाशिस्वभावं कंचित् कुर्यात्* स्वभाव एव हि पदार्थानां जन्म तस्यैव हेतुप्रविभागो निरूप्यते .. .. ///

3 /// .. .. .. + .आशसिद्धिः नापि जन्म नाशिस्वभावस्य हेतुस् तस्मान् नात्र कृतकेषु सत्सु वा हेतोर् विनश्वराविनश्वरजनकत्वेन स्वभावविभागः तदभावाद् धेतुप्रविभागाभावात् फलस्य कृतकस्य सतो वा नश्वरानश्वरत्वेन विभागो नास्तीति असमानं यवबीजादिना / कृतकत्वापेक्ष .. .. ///

4 /// .. .. .. .. .. .. .. .. तस्याभ्युपगतत्वात्* नैतद् अस्त्य् अकृतकस्य सत्वायोगात्* सर्वं हि सत्वं देशकालवस्तुप्रतिनियतं अहेतुत्वे तन्नियमायोगात्* परमाणूनाम् अणुमनसश् च मूर्तिमत्वाद् देशनियमः परेणाङ्गीकृतः तत्कृतोपकाराभावे ऽस्मिन् देशे परमाणुर् नान्यस्मिन्* तथा .. ///

5 /// .. .. .. .. .. .. तस्माद् इत्यादिना ये यद्भावं प्रत्य् अनपेक्षा इत्यादेः प्रयोगस्यार्थम् उपसंहरति सेयं विनाशस्य निरपेक्षता क्वचिद् वस्तुनि कदाचित् काले विनाशस्य यो भावस् तेन विरोधिनी किं करोति / तदभावं तस्य केचित् कदाचिच् च विनाशभावस्याभावं स्वभावेन सत्तया साधयति ///

6 /// .. ण .. .. .. + + + + + + + त्. यस्मिन् काले भवति यत्र वा द्रव्ये तं कालं द्रव्यं चापेक्षत इति निरपेक्ष एव न स्याद् इत्य् उक्तं प्राक्* / स तर्हीति परः / नेत्य् अचार्यः / सत्ताया यो हेतुभावस् तस्माद् एव तथोत्पत्तेः नश्वरस्वभावोत्पत्तेः / एतद् एव स्पष्टयन्न् आह सतो हीत्यादि / .. ///

7 /// श्चित् कारणाद् भाव उत्पाद इति चेत्* अयम् अभिप्रायो न सर्वस्य सतः कारणायत्तता / केचिद् धि सन्तः कूटस्थनित्या एव दिक्कालपरमाण्वादयः ततश् च सत्वाद् इत्य् अस्य हेतोस् तैर् एवानेकान्त इति / आकस्मिकीत्य् अहेतुका .. ///

व् प्रमाणवार्त्तिकटीका र्1 /// .. .. .. .. .. .. कस्माद् व्यवसायफलत्वान् निश्चयफलत्वात् प्रंआणानां प्रत्यक्षम् अपि हि प्रमाणं सर्वाकारग्रहणे ऽपि येष्व् एवाकारेषु निश्चयम् आ .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. + + + न्. चेय्. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ///

2 /// परिच्छेदो यस्य चेतस इति विग्रहः / संशये सत्य् अवश्यं न प्रवर्तितव्यम् इत्य् एवं निश्चितं चेतो न करोतीत्य् अर्थः / संशयाद् अपि क्वचिल् लोकस्य कृषीवलादेः प्रवृत्तेः कथं तर्ह्य् अप्रवृत्तिफलत्वेनास्याः प्रामाण्यम् उक्तम् इत्य् अत आह / तथात्वे तद् इ + + + .. .. .. ///

3 /// .. .य्. .. .. .र्. .. सेयम् अदृश्यविषयानुपलब्धिर् अप्रवृत्तिफलाप्रोक्ता / लिङ्गातिशयभाविनीति लिङ्गम् अनुपलब्धिस् तस्यातिशयो विशेष उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येति / तस्य भावः सत्वम्* / तद् यस्याम् अस्ति सा तथोक्ता / लिङ्गविशेषणवतीत्य् अर्थः / उपलब्धिलक्षण + + + + + + + यावत्* / ///

4 /// प्राप्तस्येत्य् अस्माद् विशेषणाद् उत्पद्यते / अत्रेत्यादिना व्याचष्टे / अतेत्य् असद्व्यवहारे / यथोदाहृता प्राग् इति / असज्ज्ञानफला काचिद् धेतुभेदव्यपेक्षयेत्यादिना / यत् पुनर् उक्तम् अप्रमाणम् अनुपलब्धिर् इति / नाविशेषेण बोद्धव्यं किंतु स्वभावेत्यादि / देशादिविप्रकर्ष .. भावः ज्ञापकं लिङ्गं तयो ///

5 /// साध्ये नस्ति प्रामाण्यम् इति स्वभावाज्ञानं प्रत्यक्षनिवृत्तिः / ज्ञापकाज्ञानम् अनुमाननिवृत्तिः / अदृश्यविषयायाः प्रत्यक्षानुमाननिवृत्तेर् अयं न्याय उदाहृत इति समुदायार्थः / यस्येत्यादिना व्याचष्टे / यस्य कस्यचिद् अर्थस्य विप्रकृष्टस्य स्वभावः प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते देशादिविप्रकर्षात्* कारणात्* स स्वभावः / तद् अनु ///

6 /// .. त्यक्षनिवृत्तिमात्रेणासन् नाम यथोक्तं प्राग् इति न च तथा विप्रक्षृटेषु स्वसामर्थ्योपादानाज् ज्ञानोत्पादनशक्तिर् अस्तीत्यादिना स्वभावाज्ञानस्येत्य् एतद् व्याख्याय / ज्ञापकाज्ञानस्येत्य् एतद् व्याख्यातुकाम आह यो ऽपीत्यादि / ज्ञापकस्येत्य् अस्य विवरणं लिङ्गस्येति / अतीन्द्रियः प्रतिक्षिप्यते ऽर्थः / सर्वथैव यथा नास्ति विरक्तं ///

7 /// .. वा प्रतिक्षिप्यते / अत्र विशेषः प्रतिक्षिप्यते न धर्मिसत्तामात्रं यथा नास्ति दानेत्यादि / दानं च हिंसाविरतिश् चेति द्वन्द्वः / तद्विषयाश् चेतनास् तथोक्ता दानचेतनानां हिंसाविरतिचेतनां चेत्य् अर्थः / अभ्युदयहेतुता विशिष्टानागतफलहेतुता / अत्र चेतनानां न स्वरूपं प्रतिक्षिप्यते ता .. .. .. ///

8 /// .. चेतनानां प्रत्यक्षत्वाद् अभ्युदयहेतुता / तदात्मभूता प्रत्यक्षैव तत् कुत इयं भ्रान्तिर् इत्य् आह / प्रत्यक्षे ऽप्य् अर्थ इत्यादि / प्रत्यक्षे ऽप्य् अर्थे विपर्यस्त इत्य् अनेन संबन्धः / अपवदेतापि प्रतिक्षिपेद् अपि / व्1 /// .त्. इत्य् आहातत्फलेत्यादि / अतत्फला अनभ्युदयफला ये दृष्टास् चेतनाविशेषाः / अव्याकृताः / तैः साधर्म्यात्* साधर्म्यम् एव कथम् इति चेद् आह / फलस्यानन्तर्याभावाद् इति या अन्या अतत्फलाश् चेतनाः याश् च तत्फलाः / उभयत्र तत्फलस्यानन्तर्यं न दृश्यते / न तावतेति फलस्यानन्तर्यद ///

2 /// .. त् कालान्तरेणोत्तरोत्तरावस्थापरिणामलक्षणेन व्यवहितानां फलानां दर्शनात्* मूषिका चालर्कश् चेति द्वन्द्वः / अलर्क उन्मत्तः श्वा / मूषिकालर्कयोर् दंशकृतं यद्विषं तस्मात् पूर्वम् अदृष्ट्वा विकारात् कालान्तरेण मूर्च्छादिलक्षणस्य विकारस्य दर्शनात्* मूषिकाविषादौ पश्चाद् विकारदर्शनाद् युक्तं तत्फलसामर्थ्यानुमान्. ///

3 /// सत्वम् एव न्याय्यम् इत्य् आह / तद् इत्यादि / तत्र दनादिचेतनाभ्य आयत्यां फलभावे विरोधाभावाद् बाधकप्रमाणाभावात्* अत्र फलदानसामर्थ्याभावे साध्ये ऽनुपलब्धिमात्रम् अप्रमाणं यदि बाधकं प्रमाणं नास्तीत्य् अप्रतिक्षेपो भावे ऽस्तित्वे किं प्रमाणं नैवास्ति प्रमाणं अतः सत्तानिश्चयो ऽपि न युक्त इति सत्यम् अत एव बाधकसा ///

4 /// .. .. .. इति विरक्तचित्तसर्वज्ञत्वे भवेद् वा प्रमाणम् इत्य् अप्रतिक्षेपः / तच् च संभवत् प्रमाणं द्वितीये परिच्छेदे ऽभिधायिष्यते / स्याद् एतद् यदि हिंसाविरतिचेतनानाम् अभ्युदयहेतुतालक्षणः स्वभावो ऽस्ति तदा तासु गृह्यमाणासु सो ऽपि गृह्येत न च गृह्यते / न च यस्मिन् गृह्यमाणे य .. गृह्यते / स तस्य स्वभाव्. ///

5 /// दृश्यते ततो ऽर्थक्रियाया अकरणाद् असत्वम् इत्य् एतद् बाधकं भविष्यतीत्य् आह तद् अत्रेत्यादि / तद् इति वाक्योपन्यासे / अत्रेति निर्धारणे एषु प्रक्रान्तेषु विप्रकृष्टेषु अर्थेषु मध्ये केषांचिद् अर्थानां स्वभावानां वेति .. .. .इ .. .. .. ..ः / तथापि .. ///

6 /// .. तवाभावात् तद्विषयस्यानुभवस्य यथागृहीतस्वरूपनिश्चयोत्पादनसामर्थ्याभावात्* केषांचिद् अर्थानां स्वभावादिविप्रकृष्टानां कार्यं ज्ञापकं तस्याभावाद् भवेज् ज्ञापकासिद्धिः / कार्यस्यैव कस्माद् अभाव इत्य् आह / कारणानाम् इत्यादि / न हि कार .. + + + + मात्म .. ///

7 /// अर्वाग्दर्शनाविषयभूतायाः कारणात्* / नेयतेति यथोक्तज्ञापकाभावमात्रेण / तदभाव इत्य् अतीन्द्रियानां देवताविशेषादीनां स्वभावविशेषाणां .. .. .. .. .. .. .. .. .. भावः / प्रत्यक्षानुमाननि .. .इ .. .. .. ///

8 /// .. .. .. .इ क्वचिद् दर्शनमान्द्या दृष्टः स्वभावो न निश्चीयते ///

w pramāṇavārttikaṭīkā r1 /// .. yathā viṣādidravyaṃ abhyāsād evaṃ dānādicetanāsv api āvirbhūtaprakāśānāṃ yogināṃ yoginām abhivvyaktiḥ saṃbhāvyatāṃ yogisiddhau ca saṃbhavat pramāṇaṃ vakṣyāmaḥ / tathā keṣāṃcid anārabdhakāryāṇāṃ bījādīnāṃ kālāntareṇa kāryābhinirvṛttir dṛśyate / evaṃ atīndriyeṣv api saṃbhāvyatāṃ / tathā hi piśācādayaḥ keṣu .. ///

2 /// .. नासत्तासाधनं नापि कार्यानुपलंभः / कारणानुपलम्भस् तु तत्राप्य् अभावसाधनम् इत्य् आह / कार्ये त्व् इत्यादि / कार्ये तु स्वभावादिविप्रकर्षिण्य् अपि कारकाज्ञानं कारणानुपलब्धिर् अभावस्य साधनम् एव स्वभावेत्यादिना व्याचष्टे / विप्रकृष्टविषयस्य स्वभावस्याभावे साध्ये स्वभावानुपलम्भ एवाप्रमाण्. ///

3 /// .. पलम्भ एव निश्चेतुम् अशक्यः / स्वभावादिविरकर्षिणां केनचित् सह कार्यकारणभावस्यैवानिश्चयात्* सत्यम् एतत् किंतु सनुद्दिष्टविषयस्याभावमात्रस्य प्रप्तिपत्तौ शक्यते / एतावद् वक्तुं कारणम् अन्तरेण कार्यं स्वभावादिविप्रक्षृटम् अप्य् अवश्यं न भवतीति / इयता लेशेनास्योपन्यासः / अत एव सा ///

4 /// .. नुद्दिष्टविषयो ऽपि शक्यते व्यवस्थापयितुं / नन्व् इत्यादि परः / अग्नेर् विनाशे ऽपि वासगृहादौ धूमस्य दर्शनात्* तथा चासत्य् अपि कारणे कार्यं दृष्टम् इति व्यभिचारः / असति कारणे कार्यं न स्याद् इत्य् अनेन वाक्येन कारणस्थितिकालभाविकार्यं / यावत् कारणसत्ता तावत् कार्यसत्तेत्य् अर्थः / एवं न ब्रूमो येन का ///

5 /// संगः स्यात्* / कारणात् सकृदुत्पन्नस्य कार्यस्य कारणनाशे ऽपि कालान्तरम् अव्स्थानात्* / किं तर्ह्य् अनेन वाक्येनोच्यत इत्य् आह हेतुरहितेत्यादि / यद्य् अप्य् अयं ग्रन्थेन च तथेत्यादि ग्रन्थेन व्यवहितः तथाप्य् अर्थ .. ///

व्1 /// ः कारणे नष्टे कार्यस्य स्थानम् एव नास्तीति कुतो व्यभिचाराशंका / तथा हि यो ऽग्निजन्यो धूमक्षणस् तस्याग्नौ विनष्टे नास्त्यवस्थानं / यतो यस्मिन् क्षणे द्वितीये अग्निजन्यस्य धूमक्षणस्य सत्ता तस्मिन्न् एव कारणभूतो ऽग्निक्षणो विनष्टस् तदनन्तरं च तृतीये क्षणे धूमक्षणो ऽपि विनष्ट इति कु ///

2 /// ग्निहेतुकस् तद् एव दर्शयन्न् आह न च तथेत्यादि / तथा स्थायीति नष्टे ऽप्य् आद्ये कारणे कालान्तरस्थायी तदुपादानः पूर्वनिरुद्धहेतूपादानः कथं तर्हि पस्चात् यो ऽपि धूमो ऽग्निहेतुक इत्य् उच्यत इत्य् आह / पारंपर्येत्यादि / आद्यं तावद् धूमक्षणं वह्निर् एव जनयति स धूमक्षणो ऽपरं सो ऽप्य् अपर .. ///

3 /// .. .. .. .. मतो जननात्* / तत्कार्यव्यपदेशः / तस्याद्यस्य कारणस्य पश्चात्यम् अपि कार्यम् इत्य् एवं व्यपदेशः / यद्य् अस्य हेतोः कथंचित् प्रमाणेनाभावः सिध्येत्* तदा तत्फलं तस्य प्रतिषेध्यमानस्य हेतोः फलं नास्तीति निश्चियते / तदभावः प्रतीयेत हेतुना यदि केनचिद् इत्य् अस्यैव वक्ष्यमानस्य .. ///

4 /// .य्. .. अनुद्दिष्टविषये तु नैवम् अपेक्ष्यते / यदि कारणं न भवेत् कार्यम् अप्य् अवश्यं न भवेद् धेतुरहिताया भावोत्पत्तेर् असंभावाद् इत्य् एतावन्मात्रस्य प्रतिपादनात् तच् चानन्तरं एवोक्तम् इति स्वभावेत्यादि / अर्थस्येति व्यापकस्य स्वभावे लिङ्गिन्य् असत्वेन साध्ये स्वभावानुपलम्भश् च व्यापकानुपलम्भ ///

5 /// स्वभाव एवेत्यादिना व्याचष्टे / किंचिद् इति व्यापकानुपलम्भः / यदि अनुपलभ्यमानो व्यापकः स्वभावो ऽस्य निषेध्याभिमतस्य व्याप्यस्य सिद्धः स्यात्* तदा भवेत् प्रमाणं यथा वृक्षत्वं व्यापकं सि .. ///

x pramāṇavārttikaṭīkā r1 /// .. vaḥ pratīyeta hetunā kenacit svabhāvānupalaṃbhākhyena yadītyādinārtham āha yady asya kārakasyābhāvaḥ sidhyed iti saṃbandhaḥ / vyāpakasya ca svabhāvasyābhāvaḥ kutaścid gamakād dhetor iti upalabdhilakṣaṇaprāptānupalambhāt* sa eva hi pratiṣedhe ga .. .. .. .. .. .. .. .. .. ///

2 /// .. .. .. .. .. .. .. द्ध्. कारकव्यापकयोर् अभावासिद्धौ निवर्त्ये ऽपि कार्ये व्याप्ये च संशयात्* / एतच् चोद्दिष्टविषयस्याभावस्य साधने द्रष्टव्यं यथोक्तं प्राक्* / यदि स्वभावाभावे साध्ये तदनुपलम्भ एवाप्रमाणाम् उच्यते कथम् इदानीं भावस्य घटादेः स्वयम् अनुपलब्धेर् अभावसिद्धिः / उत्तरम् आह दृश्यस्ये .. ///

इन् मर्गिन् (line 7) /// न स्वभावाविप्रकर्षम् आह / तस्यैवंविधस्य भावस्यानुपलब्धस्य सतः भावाभावः सत्ताया अभावः प्रतीत्यते / कदा दर्शनाभावकारणासंभवे सति दर्शनाभावस्य कारनं कारणान्तराणां 3 /// तस्यासंभवे सति उपलम्भप्रत्ययान्तरसाकल्ये सतीत्य् अर्थः / भावो हीत्यादिना व्याचष्टे / आत्मानं भावयति बोधयतीति भावः / स्वभावाद्यविप्रकृष्टः स्वभावविशेषः / स यदि भवेद् यथास्वं ग्राहकेण कारणेन यस्य यद् ग्राहकम् इन्द्रियं तेनोपलभ्य एव भवेत्* एतेन दृश्यस्येत्य् एतद् व्याख्यातं स यथोक्तो ///

4 /// षु व्यवधानादिष्व् आदिशब्दाद् वैकल्यप्रतिबन्धादिषु असत्सूपलम्भप्रत्ययेषु सत्स्व् इति यावत्* / उपलभ्यत एव नान्यथा / तथाभूतो ऽनुपलब्धस् त्व् असन्न् इति निश्चीयते किं कारणं तादृशः सतः उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य सतः / उपलम्भाव्यभिचारात्* य एवायं स्वभावस्याभावं निश्चये दृश्यस्य दर्शनेत्यादिनोक्तो ऽयम् एव हेतुर् वे ///

5 /// .. ध्ये विरुद्धस्य चेत्यादि चशब्दो भिन्नक्रमः तद्विरुद्धोपलब्धौ चेति द्रष्टव्यः यस्याभावः साध्यस् तेन यो विरुद्धस् तेन यो विरुद्धस् तस्योपलब्धौ च स्याद् असत्तायाः प्रतिषेध्याभावस्य निश्चयः किं कारनं विरुद्धस्य भावस्य भावे सत्तायां तद्भावबाधनात्* / तस्य निषेध्याभिमतस्य सत्ताबाधनात्* द्रव्योः सहानवस्थानाद् इति यावत्* / यो हीत्यादिना / व्याचष्टे / यो हि भावो येन .. .. ///

6 /// .. .. .. .. .. .. .. .. .इ .. .. इत्य् आह तदुपादानयोर् इत्यादि तयोर् विरुद्धयोर् य उपादाने तयोर् अन्योन्यं परस्परं / द्वैगुण्यं तस्याश्रयत्वेन शीतोपादानम् उष्णोपादानवैगुण्यस्याश्रय इतरच् चेतरस्येत्य् अर्थः / तेन कारणेन विरुद्धयोः शीतोष्णकार्ययोर् एकत्र युगपदारम्भविरोधात्* / तयोर् अनन्तरोक्तेन प्रकारे ///

व्1 /// ब्धिप्रभेदे / न शीतः स्पर्शो ऽत्राग्नेर् इत्यादि / यद्य् अप्य् अत्रानुपलब्धिर् इति न श्रुतिस् तथापीदं स्वभावविरुद्धाख्यं लिङ्गम् अनुपलब्धेः सकाशान् न पृथग् उच्यते / किं कारणं तत एवानुपलम्भाद् विरोधगतेः विरोधाच् चाभावसाधनात्* विरुद्धो हि कथं निश्चीयेत / यदि तदुपलंभे प्रतियोगिनो ऽनुपल ///

2 /// पलब्धेर् अभावासिद्धेर् इत्य् अर्थाद् विरुद्धवि .. ने ऽनुपलब्धिर् एव प्रयु .. .. .. .इति / भवतु नामैवंविधायाया दृश्यविषया अनुपलब्धेः सकाशाद् अभावगतिर् अतश् चेयं प्रमाणं सा पुनः कथम् अनुमानं किंतु प्रमाणान्तरम् एवेति भावः / कथं वा न स्याद् इत्य् आचार्यः / दृष्टान्तानपेक्षणाद् इति परः / दृष्टान्तापेक्षं ह्य् अनुमानम् अन्वयव्यतिरेकव .. ///

3 /// .. .. .. .. मानं दृष्टान्तानपेक्षताम् एद्व न हीत्यादिना प्राह / अस्याम् इत्य् अनुपलब्धौ किं न निरुपाख्यम् इत्यादि आचार्यः दृष्टान्त एवेत्य् अर्थः / तद् असद् इत्यादि परः / तद् व्योमकुसुमादि असद् इति कथं केन प्रमाणेनावगन्तव्यं येनैवं स्यात्* / अनुपलअब्धेर् लिङ्गाद् अभावे साध्ये दृष्टान्तः स्याद् इत्य् अर्थः / अनुपलब्धेर् एव लिङ्गाद् व्योमकुसुमा ///

4 /// .इद्यते दृष्टान्तो यस्या असत्तासिद्धेर् इति विग्रहः / अथात्राप्य् अपरो दृष्टान्तस् तस्या व्योमकुसुमाद्यसत्तासिद्धेः सदृष्टान्तत्वे वानवस्थाप्रसंगः / तत्राप्य् अपरो दृष्टान्तस् तत्राप्य् अपरो ऽपीति कृत्वा / तथा चानवस्थायां सत्यां एकस्यापि सिद्धाव् अप्रतिपत्तिः / सर्वत्र तस्माद् अनवस्थादोषपरिहारार्थं निरुपाख्य ///

5 /// .. लब्धिलक्षणप्राप्तस्य अनुपलब्धेर् इत्यादाव् अपि प्रयोगे दृष्टान्तानपेक्षणाद् अननुमानम् अनुपलब्धिः / शृण्वन्न् अपीत्य् आचार्यः / सकृद् उक्तं यथा स्वभावानुपलब्धौ नाभावः साध्यते किंतु अभावव्यवहार इति तच्छृण्वन्न् अपि / मूर्खस्य त्रीणि नामानि देवो दिव्यः प्रजयतिर् इत्य् अतो देवानां मूर्खाणां प्रि .. ///

6 /// ..म् एवासद्व्यवहारं साध्यं दर्शयन्न् आह / निमित्तं हीत्यादि / दृश्यस्यानुपलब्धिर् उपलभ्यानुपलब्धिः / सा निमित्तं कारणं सद्व्यवहाराणां सानुपलब्धिः स्वसन्निधानाद् आत्मना सन्निधानात्* / स्वनिमित्तान्* स्वम् अनुपलब्धिरूप .. ///