स्फुटार्था अभिधर्मकोशव्याख्या

यशोमित्र: स्फुटार्था अभिधर्मकोशव्याख्या

स्फुटार्था अभिधर्मकोशव्याख्या

इ

(धातुनिर्देशो नाम प्रथमं कोशस्थानम्)

[तिब्. 1ब्] नमो मारबलप्रमथनाय.

महाबलो ज्ञानसमाधिदन्तो यः पञ्जरं जन्ममयं विदार्य । विवेश निर्वृत्यटवीं प्रशान्तां तं शास्तृनागं शिरसा नमामि. ॥

परमार्थशास्त्रकृत्या कुर्वाणं शास्तृकृत्यम् इव लोके । यं बुद्धिमताम् अग्र्यं द्वितीयम् इव बुद्धम् इत्य् आहुः. ॥

तेन वसुबंधुनाम्ना भविष्यपरमार्थबन्धुना जगतः । अभिधर्मप्रत्यासः कृतो ऽयम् अभिधर्मकोशाख्यः. ॥

अभिधर्मभाष्यसागरसमुद्धृतस्यास्य शास्त्ररत्नस्य । व्याख्या मया कृतेयं यथार्थनामा स्फुटार्थेति. ॥

गुणमतिवसुमित्राद्यैर् व्याख्याकारैः पदार्थविवृतिर् या । सुकृता [तिब्. 2अ] साभिमता मे लिखिता च तथायम् अर्थ इति. ॥

सिद्धान्तार्थापसृता क्वचित्क्वचिद् या तु तैः कृता व्याख्या । ताम् उद्भाव्य यथावद् विहितेह मयान्यथा व्याख्या. ॥

अभिधर्मविभाषायां कृतश्रमा ये ऽभिधर्मकोशे च । प्रविचार्यताम् इयं तैर् व्याख्या युक्ता न वा युक्ता. ॥

युक्ता चेद् ग्राह्येयं न एएद् अपोह्यान्यथा विधातव्या । न हि विषमे ऽर्थे स्खलितुं न संभवेन् मादृशां बुद्धिः. ॥

यः सर्वथा सर्वहतान्धकारः संसारपंकाज् जगद् उज्जहार तस्मै नमस्कृत्य यथार्थशास्त्रे शास्त्रं प्रवक्ष्याम्य् अभिधर्मकोशम्.

इत्य् अस्य श्लोकस्यार्थं विवृण्वान आचार्य आह. शात्रं प्रणेतुकामः स्वस्य (अभिध्-क्-व्य् 2) शास्तुर् माहात्म्यज्ञापनार्थं गुणाख्यानपूर्वकं तस्मै नमस्कारम् आरभत इति. शास्त्रम् अभिधर्मकोशं प्रणेतुकामः कर्तुकामः स्वस्य षास्तुर् आत्मीयस्य शास्तुः. स हि भगवान् आचार्यस्यात्मीयः शास्ता. तच्छासनप्रतिपन्नत्वात्. [तिब्. 2ब्] तेन वा शास्त्रा महाकरुणापरतन्त्रेण सकलो लोकः स्वत्वेन परिगृहीतः. तस्माद् आचार्यस्यापि स्वत्वेन गृहीतस्य स भगवान् स्वः शास्ता भवति. माहात्म्यज्ञापनार्थम् इति. महात्मत्वं माहात्म्यं स्वपरार्थप्रतिपत्तिसम्पत् तज्ज्ञापनार्थं तदवबोधार्थम्. गुणाख्यानपूर्वकं गुणकथनपूर्वकं तस्मै नमस्कारम् आरभते तस्मै प्रणामं करोतीत्य् अर्थः. अतीतकालत्वाद् आरब्धवान् इति वक्तव्ये वर्तमानकाले पदप्रयोगो ऽद्यापि नमस्कारारम्भाभिप्रायात्. शिष्यपरंपरया वा नमस्कारारंभाविरामात्. शब्दशास्त्रे ऽपीदृश एव शब्दप्रयोगो दृश्यते. अथ शब्दानुशासनम्. अथेत्य् अयं शब्दो ऽधिकारार्थः प्रयुज्यत इति. गुणाख्यानमात्रेण माहात्म्यावबोधो न नमस्कारेणेति चेत्. न. तस्य तत्सूचकत्वात्. नमस्कारेण हि माहात्म्यं सूच्यते. अथ वा गुणाख्यानेनैव माहात्म्यं ज्ञाप्यते न नमस्कारेण. नमस्कारारम्भस् तु स्वपुण्यप्रसवार्थम्. सदाचारनुवृत्तिप्रदर्शनार्थं वा. कृताभिमतदेवतापूजास्तुतिनमस्कारा हि सन्तः क्रियाम् आरभन्त इति सताम् आचारात्. तत्र माहात्म्यज्ञापनं किमर्थम् इत्य् आचक्ष्महे. तद्गौरवोत्पादनार्थम्. गौरवोत्पादनं पुनस् तत्प्रवचनसत्कृत्यश्रवणार्थम्. सत्कृत्यश्रवणं क्रमेण श्रुतचिन्ताभावनामयप्रज्ञोत्पादनार्थम्. तदुत्पाद् अनं क्लेशप्रहाणार्थम्. तत् पुनः सर्वदुःखोपशमलक्षणनिर्वाणप्रापणार्थम् [तिब्. 3अ] इति प्रयोजननिष्ठा. माहात्म्यज्ञापनं त्व् एकम् आचार्येण प्रयोजनम् उक्तं साक्षात्प्रयोजनत्वात्. तदितराणि त्व् अभ्यूहितुं शक्यानीति नोक्तानि. य इति बुद्धं भगवंतम् अधिकृत्याहेति. सामान्यशब्दो ऽपि यच्छब्दो विहितविशेषणत्वात् विशेषवृत्तिर् भवति. तद्यथा य एषां ब्राह्मणानां गौरः शुक्रवासाः स एवशर्मेति. तद्वद् इहापि.

यः सर्वथा सर्वहतान्धकारः संसारपङ्काज् जगद् उज्जहार तस्मै नमस्कृत्येति

बुद्ध एव भगवति यच्छब्दो वर्तते. न हि बुद्धाद् अन्य एवं गुणविशिष्टः संभवतीति अतो व्याचष्टे. य इति बुद्धं भगवन्तम् अधिकृत्याहेति. बुद्ध इति कर्तरि क्तविधानं. बुद्धेर् विकसनाद् बुद्धः. विबुद्ध इत्य् अर्थः. विबुद्धं पद्मम् इति यथा. अथ याविद्यानिद्राद्वयापगमाद् बुद्धः प्रबुद्ध इत्य् अर्थः. प्रबुद्धपुरुष इति यथा. कर्मकर्तरि क्तविधानम् (अभिध्-क्-व्य् 3) इत्य् अपरे. स्वयं बुध्यत इति बुद्ध इत्य् अर्थः. कर्मण्य् अपि क्तविधानम् अप्य् अदोषं पश्यामः. सर्वगुणसंपत्संपन्नतया सर्वदोषविनिर्मुक्ततया च बुद्धैर् अन्यैर् वा बुद्धो ज्ञात इत्य् अर्थः. भगवन्तम् इति द्वितीयपदोपादानम् अनादरसंभावनानिवृत्त्यर्थं. निरुपपदानाम् अभिधानानां हि लोके अनादरो दृश्यते. एवदत्त इति. विनयविभाषाकारास् तु चतुष्कोटिकां कुर्वन्ति. अस्ति बुद्धो न भगवान्. प्रत्येकबुद्धः स्वयंभुत्वाद् बुद्ध इति शक्यते वक्तुम्. न तु भगवान्. अपरिपूर्णदानादिसंभारत्वात्. यो हि माहात्म्यवान् स भगवान् उच्यते. अस्ति भगवान् न बुद्धः. चरमभविको बोधिसत्त्वः परिपूर्णदानादिपारमितत्वात् [तिब्. 3ब्] अनभिसंबुद्धत्वाच् च. अस्त्य् उभयथा बुद्धो भगवान्. अस्ति नोभयथा एतान् आकारान् स्थापयित्वेति. अतो बुद्धं भगवन्तम् इत्य् उभयविशेषणम्. हतम् अस्यान्धकारम् अनेन वेति हतान्धकारः. षष्ठीबहुव्रीहौ मार्गेण हतम् इति कर्तृभूतो मार्गो अध्याहार्यः. तृतीयाबहुव्रीहौ तु मार्गेणेति करणम् अध्याहार्यम्. अपर आह. विग्रहद्वयप्रदर्शनं हन हिंसागत्योर् इति हन्त्यर्थद्वयपरिग्रहार्थम्. यदा हतम् अस्यान्धकारम् इति विग्रहम्. तदा गत्यर्थो हन्तिर् गृह्यते. गतम् अस्यान्धकारम् इत्य्

अर्थः. यदा पुनस् तृतीयाबहुव्रीहिः. तदा हिंसार्थो हन्तिर् गृह्यते. हिंसितम् अनेनान्धकारम् इत्य् अर्थः. एवम् उत्तरयोः पदयोर् ऐकपद्यं कृत्वा पश्चात् सप्तमीतत्पुरुषं करोति. सर्वस्मिन् हतान्धकारः सर्वहतान्धकार इति. तथा च सति हतशब्दो ऽत्र न पूर्वं निपतति. सप्तमीसमासस् त्व् इह केन लक्षणेन भवतीति चिन्त्यम्. सप्तमी शौण्डैर् इति समासः. हतान्धकारशब्दः शौण्दादिषु पठ्यते. शौण्डादीनाम् आकृतीकृतत्वात् तत्रास्यानुप्रवेशो ऽवगन्तव्यः. सप्तमीति योगविभागाद् वा. उत्सर्गेण वा समासः. सह सुपेति सुब् इति वर्तमाने सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते. यत्रेष्टम् इति अकृतलक्षणो वा तत्पुरुषो मयूरव्यंसकादिषु द्रष्टव्य इत्य् अनेन वा कथम् उपसर्जनीभूतम् अन्धकारं सर्वस्मिन्न् इत्य् अनेनभिसंबध्यते. सत्यं नान्धकारम् अनेनभिसंबध्यते. अन्धकारघातस् त्व् अनेनाभिसंबध्यते. येन ह्य् अन्धकारघातेन योगाद् भगवान् हतान्धकारः. स तस्यान्धकारघातः सर्वाधारो ऽवगन्तव्यः. यथा अक्षेषु धूर्त इति. येन धौर्त्यलक्षणेन गुणेन योगात्. असौ धूर्तः सो ऽक्षाधारः. एवम् इहाप्य् अवगन्तव्यम्. अन्यथापि चेह संभवन्तं समासं पश्यामः. सर्वस्मिन् हतं सर्वहतम्. सर्वेण प्रकारेण सर्वहतं सर्वथा सर्वहतम्. सर्वथा सर्वहतम् अस्यान्धकारम् अनेन वेति सर्वथा सर्वहतान्धकारः. एवं हतशब्दस्यान्धकारेण सामानाधिकरण्यम् (अभिध्-क्-व्य् 4). न च पूर्वनिपात इति. सर्वेण प्रकारेणेति क्लिष्टाक्लिष्टान्धकारविगमतः. सर्वस्मिन् ज्ञेये द्वादशायतनलक्षणे. सर्वं सर्वम् इति ब्राह्मण यावद् एव द्वादशायतनानीति सूत्रे वचनात्. किम् अत्र शार्वरं तमो

ऽन्धकारशब्देनोच्यते. नेत्य् आह. अज्ञानं हि भूतार्थदर्शनप्रतिबन्धाद् अन्धकारम् इत्य् अवगन्तव्यम्. अन्धकारशब्दो हि नैशे तमसि प्रसिद्धः. अन्धम् इव जनं करोतीति अन्धकारः. सद्भूतघटपटादिरूपदर्शनप्रतिबन्धात्. तत्साधर्म्यात् अज्ञानम् [तिब्. 4अ] अप्य् अन्धकाराख्यं लभते. भूतार्थदुःखादिसत्यदर्शनप्रतिबन्धात्. तच् चेति तद् अज्ञानम्. प्रतिपक्शलाभेनेति आर्यमार्गलाभेन. विपक्षः क्लेशः विपक्षप्रतिघाताय पक्षः प्रतिपक्ष इति कृत्वा. अथ वा ज्ञानं अनास्रवम् अज्ञानप्रतिपक्षः तस्य लाभेन. अत्यन्तं सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये पुणरनुत्पत्तिधमत्वात् हतम् असमुदाचारप्रहाणीकृतम् इत्य् अर्थः. अतो ऽसाव् इति भगवान्. प्रत्येकबुद्धश्रावका अप्य् अभ्यर्हितवात् प्रत्येकबुद्धशब्दः पूर्वनिपातः. कामम् इत्य् अनुज्ञायाम्. न तु सर्वथेति. अक्लिष्टसंमोहानत्यन्तविगमात्. ननु च सर्वं सास्रववस्तु श्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् अपि बुद्धवत् प्रहीणम्. किम् इदम् उएयते. क्लिष्टसंमोहस्य तेषाम् अत्यन्तविगम इति. तथा ह्य् उक्तम्. नाहम् एकधर्मम् अप्य् अनभिज्ञाय अपरिज्ञाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामीति. तथा नाहम् एकधर्मम् अप्य् अपरिज्ञायाप्रहाय दुःखस्यान्तक्रियां वदामीति. तस्माच् छ्रावकप्रत्येकबुद्धानाम् अपि तद् अक्लिष्टम् अज्ञानं चक्षुरादिवच् छन्दरागप्रहाणात् प्रहीणम् एव. अन्यथा हि श्रावकप्रत्येकबुद्धानां दुःखान्तक्रिया न भवेत्. सतम् अस्त्य् एतद् एवम्. प्रहीणम् एव तेषां क्लिष्टवद् अक्लिष्टम् अप्य् अज्ञानं. तत् तु तेषां चक्षुरादिवत् प्रहीणम् अपि समुदाचरति. बुद्धस्य तु प्रहीणं सन् न समुदाचरति. अत एव च विशेषितं पुनरनुत्पत्तिधर्मत्वात् हतम् [तिब्. 4ब्] इति. अन्यथा तत्

सर्वथा सर्वत्र ज्ञेये प्रहीणम् इत्य् एवावक्ष्यत्. ये तु व्याचक्षते श्रावकप्रत्येकबुद्धानां क्लिष्टसंमोहमात्रविगमात् संक्लेशविनिवृत्तिर् इति. तद् अपव्याख्यानम् एषां यथोक्तम् इति प्रत्याचक्ष्यते. तथा ह्य् एषाम् इति विस्तरः. तथा हीति यस्माद् इत्य् अर्थः. अथ वा तथेति यथा न सर्वथा तथेति. हिशब्दो हेतौ. एषाम् इति श्रावकप्रत्येकबुद्धानां. बुद्धधर्मेष्व् आवेणिकादिषु. अतिविप्रकृष्टदेशकालेषु चार्थेषु अतिविप्रकृष्टदेशेषु अतिविप्रकृष्टकालेषु च. अनन्तप्रभेदेषु चाबुद्धधर्मस्वभावेष्व् अपि रूपादिष्व् अर्थेषु. भवत्य् एवाक्लिष्टम् अज्ञानं समुदाचरत्य् एव तद् इत्य् अर्थः. तत्र ये बुद्धधर्मा आवेणिकादयः. तेषु स्वभावपरमसूक्ष्मगम्भीरत्वाद् बुद्धाद् अन्येषाम् अज्ञानम्. यथोक्तं. जानीषे (अभिध्-क्-व्य् 5) त्वं शारिपुत्र तथागतस्य शीलस्कन्धं समाधिस्कन्धं प्रज्ञास्कन्धं विमुक्तिस्कन्धं विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धम् इति भगवता पृष्टेन स्थविरशारद्वतीपुत्रेणोक्तम्. नो हीदं भगवन्न् इति. ये त्व् अन्ये ऽर्था रूपिणः परमाणुसंचिताः. ते अतिविप्रकृष्टदेशा यदि भवन्ति. ये ऽप्य् अविज्ञप्त्यरूपिणः. ते ऽपि यद्य् अतिविप्रकृष्टदेशाधारत्वात् अतिविप्रकृष्टदेशा भवन्ति. तेष्व् अपि तेषाम् अज्ञानम् अनेकलोकधात्वन्तरितदेशत्वात्. श्रूयते हि स्थविरमौद्गल्यायनस्य अतिविप्रकृष्टदेशमारीचीलोकधातुजातस्वमातृदेशपरिज्ञानम्. अतिविप्रकृष्तकालेष्व् अप्य् अतीतेषु अनागतेषु वा तेष्व् अर्थेष्व् अतिबहुकल्पान्तरान्तरितविनाशप्रादुर्भावत्वात् [तिब्. 5अ] तेषां भवत्य् एवाज्ञानम्. श्रूयते हि स्थविरशारिपुत्रेण मोक्षभागीयकुशलमूलादर्शनात् प्रव्रज्यापेक्षपुरुषप्रत्याख्यानम्. भगवता तु तस्य मोक्षभागीयं दृष्टम्

उक्तं च

मोक्षबीजम् अहं ह्य् अस्य सुसूक्ष्मम् उपलक्षये धातुपाषाणविवरे निलीनम् इव कांचनम्

इति. स च पुरुषः प्रव्राजित इति. अनन्तप्रभेदेष्व् इति. धातुगतियोन्युपपत्त्यादिप्रभेदे दुर्बोधेष्व् अर्थेषु. तेषाम् अज्ञानं भवत्य् एव. तथा ह्य् आह.

सर्वाकारं कारणम् एकस्य मयूरचन्द्रकस्यापि नासर्वज्ञैर् ज्ञेयं सर्वज्ञबलं हि तज्ज्ञानम्

इति. तान्य् एतानि चत्वार्य् अज्ञानकारणानि भवन्ति. तेषां क्वचिद् एकं क्वचिद् द्वे क्वचित् त्रीणि क्वचित् चत्वास्रीति संभवतो योज्यानि. इत्य् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पद् इति विस्तरः. आत्महिताय प्रतिपत्तिः आत्महितप्रतिपत्तिः. आत्महितप्रतिपत्तेः सम्पत् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पत् फलनिष्पत्तिर् इत्य् अर्थः. सा चेयं संपत् ज्ञानप्रहाणसंपत्स्वभावा वेदितव्या. परहितप्रतिपत्तिसंपद् अपि तथैव चर्चनीया. अपरे व्याचक्षते. आत्महितप्रतिपत्तिर् आत्महितप्रतिपादनम्. आत्महितोपग्रह इत्य् अर्थः. तस्याः सम्पत् आत्महितप्रतिपत्तिसम्पत्. एवं परहितप्रतिपत्तिसंपद् अपि व्याख्येया. सा पुनः सर्वदुःखोपशमनिर्वाणपरिप्रापणस्वभावा.

संसारपङ्काज् जगद् उज्जहारेति

वचनात्. संसरणं संसार [तिब्. 5ब्] आजवंजवीभावः जन्ममरणपरंपरेत्य् अर्थः. अथ वा संसरन्त्य् अस्मिन् सत्त्वा इति संसारस् त्रैधातुकम्. संसारः पङ्क इव संसारपङ्कः पंकसाधर्म्यात्. अत आह. संसारो हि जगदासङ्गस्थानत्वाद् दुरुत्तरत्वाच् च पङ्कभूत इति. पङ्को हि लोके अवसादात्मकत्वात् आसङ्गस्य स्थानम्. अत एव च दुरुत्तरः. चंचलत्वाद् वा पराश्रयोत्तरणीयत्वाद् (अभिध्-क्-व्य् 6) वा दुरुत्तरः. संसारो ऽपि हि तृष्णाभिष्यन्दितत्वाद् आसङ्गस्थानम्. दुरुत्तरश् च तस्माद् एव दृष्टिविचिकित्साविस्पन्दितेन. बुद्धापाश्रयोत्तरणीयत्वेन वा दुरुत्तरः. तत्रावमग्नं तादात्म्यनुप्रवेशतः समुदायावयवरूपतो वा. जगत् सत्त्वलोकम् अत्राणम् अनाक्रन्दम् अनुकम्पमानः करुणायमानो भगवान् सद्धर्मदेशनाहस्तप्रदानैः. सद्धर्मदेशना एव हस्ताः. तेषां प्रदानानि. उत्तारणीयबहुत्वाद् बहुवचनं. तैर् यथाभव्यं अभ्युद्धृतवान्. यथाभव्यम् इति अनुच्यमानम् अपि गम्यते लोके तथा दृष्टत्वात्. तद्यथा ब्राह्मणान् आनीय भोजयामासेत्य् उक्ते. ये तत्र भोजयितुं शक्ता ग्रामे नगरे वा संनिहिताह्. तान् एव भोजयामासेति गम्यते. सर्वलोकब्राह्मणानां भोजयितुम् अशक्यत्वात्. एवम् इहापि यो जनो भव्यो ऽभ्युद्धर्तुम्. तम् एवभ्युद्धृतवान् इति. अतो यथाभव्यम् इति व्याचष्टे.

तस्मै नमस्कृत्येति

शिरसा प्रणिपत्य क्रियास्पदीभूतत्वान् नमःशब्दस्य प्रणिपत्यार्थो नमस्कृत्यशब्दो भवति. प्रणिपातश् च लोके शिरसा प्रतीत इति शिरसेत्य् आह. वाङ्मनोनमस्कारो ऽपि अत्रनुक्तसिद्धो गुणाख्यानपूर्वकत्वात् मनस्कर्मपूर्वकत्वाच् च कायकर्मणः. तस्मै इति किंलक्षणेयं चतुर्थी. अत्र बहवो व्याख्यानकारा मुह्यन्ति. आचार्यगुणमतिस् तच्छिष्यश् चाचार्यवसुमित्र आहतुः. नमःशब्दयोगे चतुर्थी. नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच् चेति. तद् एतद् अयुक्तम्. स्वतन्त्रस्य नमःशब्दस्य योगे सा चतुर्थी भवति. अस्वतन्त्रश् चायं नमःशब्दः क्रियास्पदीभूतत्वात्. अत एव चानेनैवाचार्येण व्याख्यायुक्तौ

नमस्कृत्य मुनिं मूर्ध्नेति

कर्मलक्षणा द्वितीया प्रयुक्ता. तस्मान् न नमःशब्दयोगे चतुर्थीति. द्वितीयायाः स्थाने चतुर्थी प्रयुक्तेत्य् अपरे. तद् इदम् एषाम् इच्छामात्रम्. न हि लक्षणम् अस्यास्तीति. केन तर्हीयं चतुर्थी. संप्रदानलक्षणेयं चतुर्थीति व्याचक्ष्महे. कथं संप्रदानसंज्ञा. कर्मणा यम् अभिप्रैति. स संप्रदानम् इति. चूर्णिकारेण कर्मशब्द उभयथा वर्ण्यते. पारिभाषिकं कर्म लौकिकं चेति. तत्र यदा कर्तुर् ईप्सिततमं कर्मेति पारिभाषिकं कर्माश्रीयते. तदा कर्तुर् ईप्सिततमेन यम् अभिप्रैति. स संप्रदानसंज्ञो भवति. ब्राह्मणाय गां प्रयच्छतीति. एतत् सिद्धं भवति. यदा तु कर्म क्रियेति लौकिकं कर्माश्रीयते. तदा क्रियया यम् अभिप्रैति. स संप्रदानसंज्ञो भवतीति. तद् एतत् सिद्धं भवति. युद्धाय संनह्यति. पत्ये शेत इति. संनहनक्रियया युद्धम् अभिप्रैति कर्ता. शयनक्रियया पतिम् इति. (अभिध्-क्-व्य् 7) युद्धादीनाम् सम्प्रदानसंज्ञा सिद्धा भवति. तथेहपि नमस्कारक्रियया शास्तारम् अभिप्रैति आचार्यः. तस्माच् छास्तरि संप्रदानसंज्ञा. संप्रदानसंज्ञायां सत्यां संप्रदाने चतुर्थी ऽति चतुर्थी भवति. एवं च कृत्वा

पूर्वं प्रणम्य वदतां प्रवराय शास्त्रे. । प्रमाणभूताय जगद्धितैषिणे प्रणम्य शास्त्रे सुगताय तायिन. ।

इत्येवमादीनि काव्यशास्त्रान्तरोक्तानि शब्दरूपाणि सुनीतानि भवन्ति. यदि तर्हि संप्रदानसंज्ञैवेष्यते.

नमस्कृत्य मुनिं मूर्ध्नेति.

अत्र द्वितीया न प्राप्नोति. नैष दोषः. विवक्षातः कारकाणि भवन्ति. यदा कर्मविवक्षा. तदा द्वितीया. यदा संप्रदानविवक्षा. तदा चतुर्थी ऽति उभयम् अपि सिद्धं भवति.

[तिब्. 5ब्] यथार्थशास्त्र

इति. शास्त्र् इति औणादिकः शब्दः. तृन्तृचौ शंसिक्षादिभ्यः संज्ञायां चानिटाव् इति तृन्प्रत्ययान्तो ऽनिट् शास्तेति भवति. ननु च संज्ञायां शास्तेति भवति. न चेयं संज्ञा. संज्ञैवेयम्. द्विविधा हि संज्ञा विशेषसंज्ञा सामान्यसंज्ञा च. विशेषसन्ज्ञा एवदत्तो यज्ञदत्त इति. सामान्यसंज्ञा मातापितेत्येवमादिका. मात्रादयो ऽपि हि तत्र संज्ञायाम् एव निपात्यन्ते. नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृमातृपितृदुहितृ इति. तेन यथा सर्वासां मातॄणाम् इयं संज्ञा मातेति. सर्वेषां च पितॄणां पितेति. एवं सर्वेषां च शास्तॄणाम् इयं संज्ञा शास्तेति. स तु शास्ता द्विविधो भवति. अयथार्थो यथार्थश् च. [तिब्. 6अ] अयथार्थश् च पूरणादिः. यथार्थश् च तथागत इति. अतो विशिनष्टि यथार्थम् अविपरीतं शास्तीति यथार्थशास्ता. एतच् च विशेषणं परहितप्रतिपत्त्युपायसूचनार्थम्. अत एवाह. परहितप्रतिपत्त्युपायम् अस्याविष्करोतीत्येवमादि. न त्व् ऋद्धिवरप्रदानप्रभावेनेति प्रभावशब्दः प्रत्येकम् अभिसंबध्यते. ऋद्धिप्रभावेन वरप्रदानप्रभावेनेति. ऋद्धिप्रभावस् तद्यथा विष्णोर् विश्वरूपसंदर्शनम्. वरप्रदानप्रभावस् तद्यथा महेश्वरो वरं प्रयच्छतीति प्रवादः. अथ वा त्रिपदो द्वंद्वः. ऋद्धिश् च वरप्रदानं च प्रभावश् चेति. प्रभावः शक्तिविशेषः. ननु च बुद्धा अपि कदाचित् ऋद्धिप्रातिहार्यं विनेयानाम् उपदर्शयन्ति. अस्त्य् एतद् एवम्. अपि त्व् आवर्जनमात्रं तु तेषां. अनुशासनीप्रातिहार्येण तु रागादिप्रतिपक्षभावनाक्रमेण संसारोत्तरणं भवति. किं करिष्यतीति प्रश्नः.

नमस्कृत्येति.

(अभिध्-क्-व्य् 8) क्त्वाविधेः क्रियान्तरपेक्षत्वात्. समानकर्तृकयोर् हि पूर्वकाले क्त्वाविधिर् भवति.

शास्त्रं प्रवक्ष्यामीति.

अर्थविशेषाभिद्योतको नामसमूहः शास्त्रं. क्षणिकत्वात् समुहानुपपत्तिर् इति चेत्. न. तद्ग्राहकबुद्धिरूपसमूहकल्पनात्. शिष्यशासनाच् छास्त्रम् इति. [तिब्. 6ब्] किं शास्त्रम् इति किं नामधेयम् इत्य् अभिप्रायः.

(i.2अब्) अभिधर्मकोशम्

इत्य् अस्य निर्वचनं वक्ष्यते. आस्तां तावद् एतत्.

अवयवार्थावबोधपूर्वकः समुदायार्थावबोधः इत्य् अवयवार्थं तावत् पृच्छति. को ऽयम् अभिधर्मो नामेति. 1.

प्रज्ञामला सानुचराभिधर्म

इति. धर्मप्रविचयकाले प्रज्ञा प्रधानम् इति मुख्यवृत्त्या प्रज्ञाग्रहणम्.

अमलेत्य्

अनास्रवा. मलानाम् आस्रवपर्यायत्वात्.

सानुचरेति

सपरिवारा. राज्ञा समं चरन्न् अपि भृत्यो राजानुचर इत्य् उच्यते. तदनुवृत्तिकारित्वात्. तथेहापि समकालं चरन्तो ऽपि तत्सहभुवो धर्मा अनुचरा एवोच्यन्ते. के पुनस् ते. चित्तचैत्ताः अनास्रवसंवरो जात्यादयश् च चित्तविप्रयुक्ता इति. ननु च चित्तं चैत्तेभ्यः प्रधानम्. तथा हि चित्तस्य इमे चित्ते वा भवाश् चैत्ता इति. तेन प्रज्ञैव चित्तस्य परिवारो ऽर्हति. न तु चित्तं प्रज्ञायाः चैतसिकत्वात् अस्त्य् एतत्. अपि तु धर्मप्रविचयकाले प्रज्ञा चैत्तस्यापि सर्वस्य कलापस्य राजायते. क्वचित् कश्चिद् धर्मः प्राधान्यम् आस्कन्दति. तद्यथा अभिसंप्रत्ययकाले श्रद्धेत्येवमादि. अनास्रवः पञ्चस्कन्धक इति. अनास्रवसंवरस् तस्मिन् कलापे रूपस्कन्धः. या वेदना. स वेदनास्कन्धः. या संज्ञा. स संज्ञास्कन्धः. चेतनादिजात्यादयः संस्कारस्कन्धः. [तिब्. 7अ] विज्ञानं चात्र विज्ञानस्कन्धः. एष तावद् इति. तावच्छब्दः क्रमार्थः. पारमार्थिक इति. परमार्थ एव पारमार्थिकः. परमार्थे वा भवः पारमार्थिकः. परमार्थेन वा दीव्यति चरतीति वा पारमार्थिकः. सांकेतिकस् तु सांव्यवहारिकः.

तद्प्राप्तये यापि चेति

प्रज्ञा सानुचरा सो ऽभिधर्म इति चात्राधिकृतम्. तस्या अनास्रवायाः प्रज्ञायाः प्राप्त्यर्थं साक्षात् पारंपर्येण वा या श्रुतमयी चिन्तामयी च भावनामयी च प्रज्ञा सास्रवा या चोपपत्तिप्रतिलम्भिका सानुचरा. सापि सांकेतिको ऽभिधर्मः. तत्र श्रुतप्रयोगजा श्रुतमयी. युक्तिनिध्यानप्रयोगजा चिन्तामयी. (अभिध्-क्-व्य् 9) भावनाप्रयोगजा भावनामयी. उपपत्तिप्रतिलम्भजा उपपत्तिप्रतिलम्भिका. उपपत्तिप्रतिलम्भो ऽस्यास्तीति. अत इनिठनाव् इति ठन्विधानान् न वृद्धिः. श्रुतचिन्तामय्य् उपपत्तिप्रतिलम्भिका भावनामयी चारूप्यावचरी चतुःस्कन्धको ऽभिधर्मः अनुपरिवर्तकरूपभावात्. रूपावचरी तु ध्यानसंवरसद्भावात् पंचस्कन्धको ऽभिधर्मः.

यच् च शास्त्रम्

इति अभिधर्मशास्त्रम् अभिप्रेतं. तत् तु सानुचरं न सानुचरम् इति व्याख्याभेदः. केचित् तावत् अचित्तचैतसिककलापरूपत्वात्.

सानुचरम्.

इति नानुवर्तयन्ति. जात्यादिसंभवात् केचिद् अनुवर्तयन्ति. एकस्कन्धको ह्य् असाव् अभिधर्मः. द्विस्कन्धको वा. तस्य च जात्यादयः सन्तीति. अन्ये तु व्याचक्षते शास्त्रम् इति [तिब्. 7ब्] ज्ञानप्रस्थानं. तस्य शरीरभूतस्य षट् पादाः. प्रकरणपादः विज्ञानकायः हर्मस्कन्धः प्रज्ञप्तिशास्त्रं हातुकायः संगीतिपर्याय इत्य् अतस् तद् अपि शास्त्रं सानुचरम् एव पारंपर्येण पारमार्थिकाभिधर्मप्राप्तये सांकेतिको ऽभिधर्म इत्य् उच्यते. उपपत्तिप्रतिलम्भिका हि प्रज्ञा शास्त्रश्रवणात् तदर्थम् अनुसरति. तस्याः श्रुतमयी श्रुतमय्याश् चिन्तामयी चिन्तामय्याः सास्रवा भावनामयी तस्या अनास्रवा प्रज्ञा जायत इति अनुक्रमः. तद् अयम् इति. तद् इति वाक्योपन्यासे. अयम् इति स्वलक्षणधारणत्वेन निरुक्तः पारमार्थिकः सांकेतिको ऽभिधर्मः. प्ररमार्थधर्मम् इति. परमस्य ज्ञानस्यार्थः परमार्थः. परमो वार्थः परमार्थः सर्वधर्माग्रत्वात् परमार्थः. परमार्थश् चासौ धर्मश् च परमार्थधर्मः. धर्मलक्षणं वेति. स्वसामान्यलक्षणं खक्खटलक्षणः पृथिवीधातुर् अनित्यं दुःखम् इत्येवमादि. तत् प्रत्यभिमुखः प्रतिलम्भाय प्रतिवेधाय अवबोधाय वा अभिमुखो धर्मः अभिधर्मः. कुगतिप्रादय इति तत्पुरुषसमासः. ननु च लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्य इति अव्ययीभावः प्राप्नोति. यदा ह्य् अभिर् लक्षणेन सह समस्यते. तदाव्ययीभावः. तद्यथा अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति. शलभपतनं अग्निना लक्ष्यते. सो ऽग्निर् अस्य लक्षणं. न त्व् अयं धर्मो ऽन्यस्य लक्षणम्. किं तर्हि. लक्ष्यः. स्वयम् एवाभिमुख्यात्. शास्त्राख्यो ऽपि सांकेतिको ऽभिधर्मः प्रापणायाभिद्योतनाय वा निर्वाणं धर्मलक्षणं वा प्रत्य् उपनिषद्भावेनाभिमुखः. किमंग पारमार्थिक इत्य् अतस् तत्पुरुषसमासेनाभिधर्म इति सिद्धं भवति.

(i.2च्द्) उक्तो ऽभिधर्म इति. स्वभावप्रभेदनिर्वचनतो अवयवार्थो ऽवबुद्धः. (अभिध्-क्-व्य् 10) समुदायार्थस् तु न तावद् इत्य् अतः समुदायार्थं पृच्छति. इदं तु शास्त्रं कथम् अभिधर्मकोशम् इति.

तस्यार्थतो ऽस्मिन्न्.

इति. तस्याभिधर्मसंज्ञकस्य शास्त्रस्यानन्तरोक्तत्वात् ग्रहणं.

अर्थत

इति न व्यञ्जनत इति. अर्थतो ऽयम्

अनुप्रवेशो

[तिब्. 8अ] न साकल्येन. तस्माद् यथाप्रधानम् इत्य् अव्ययीभावः. अन्तर्भूतः प्रविष्ट इति. एतच् छास्त्रं मदीयं तस्यार्थस्य कोशस्थानीयं भवति. कोशसदृशं. एतस्मिन्न् अर्थे षष्ठीतत्पुरुषसमासः. अभिधर्मस्य कोशो ऽभिधर्मकोश इति. यत्र ह्य् असिः प्रविशति. स तस्य कोशः. अथ वा सो ऽभिधर्मो ज्ञानप्रस्थानादिर् एतस्य मदीयस्य शास्त्रस्याश्रयभूतः. ततो ह्य् आर्षाद् अभिधर्माद् एतन् मदीयं शास्त्रं निराकृष्टम्. अर्थत इत्य् अधिकृतम्. अतः स एवास्याभिधर्मः कोश इति. एतस्मिन्न् अर्थे बहुव्रीहिसमासः. अभिधर्मः कोशो ऽस्येति अभिदर्मकोशः. यतो ह्य् असिर् निराकृष्यते. स तस्य कोश इति. एतच् छास्त्रम् अभिधर्मकोशम् इति. समुदायार्थो ऽप्य् अस्यावगमित इति सूचयति.

(i.3) किमर्थं पुनर् अभिधर्मोपदेशः किं प्रयोजनम् इत्य् अर्थः. सप्रयोजनस्य हि शास्त्रस्य प्रत्यासः साधुर् भवेत्. न निःप्रयोजनस्य. केन चायं प्रथमत उपदिष्टः. केन चायम् अभिधर्म आदितो देशितः. आप्तोपदिष्टस्य हि शास्त्रस्य प्रत्यासो ऽर्हरूपः स्याद् इत्य् अभिप्रायः. प्रथमत इति विशेषणम्. भदन्तकात्यायनीपुत्रादीनां पिण्डीकरणेन पश्चाद् उपदेशस्य सिद्धत्वात्. प्रथमत उपदेशे हि विवादः. यत इति विस्तरः. यतः कारणात्. आचार्यः शास्त्रकारः. अभिधर्मकोशं प्रत्यासशास्त्रं वक्तुं प्रणेतुम् आद्रियते. आदरम् करोतीत्य् अर्थः. एवं कृते प्रश्नद्वये अभिधर्मशास्त्रस्य सप्रयोजनताम् आप्तोपदेशतां च प्रदर्शयन्न् आह. 2.

धर्माणां प्रविचय

इति विस्तरः.

[तिब्. 8ब्] यतो

विना धर्मप्रविचयेन रूपं वेदना अनित्यं दुःखम् इत्येवमाकारेण.

नास्ति क्लेशोपशमाभ्युपायः.

अन्य इति वाक्यशेषः. स एव तु क्लेशोपशमाभ्युपाय इति अर्थाद् आपन्नं भवति. तद्यथा नाहारेण विना प्राणसंधारणोपाय इत्य् उक्ते स एवाहारः प्राणसंधारणोपाय इत्य् अर्थाद् आपन्नं भवति. तद्वद् एतत्. यदि क्लेशोपशमो (अभिध्-क्-व्य् 11) न स्यात् किं स्याद् इति. अत आह.

क्लेशैश् च भ्रमति भवर्णवे ऽत्र लोक

इति. अनेन क्लेशोपशमस्यावश्यकर्तव्यतां दर्शयति. भवः संसार इत्य् एकार्थः. भव एवार्णवो भवार्णवः. मज्जनस्थानसाधर्म्यात् समुद्रकल्पो भवः. एतस्मिन् भवार्णवे अत्र. प्रत्यक्षीकृतपञ्चोपादानस्कन्धलक्षणव्यतिरिक्तभवप्रतिषेधार्थम् अत्रग्रहणम्. अत्र लोको भ्रमति तादात्म्यावस्थानात्. तादात्म्यवस्थानतो ऽपि हि अधिकरणनिर्देशो दृश्यते. तद्यथा अन्यपादपानुपयोगेन पलाशेष्व् आरामः स्थित इति. वृत्तौ तु हेत्वर्थतां तृतीयायाः सूचयता हेतुमण्णिचा हेत्वर्थ उक्तः. क्लेशाश् च लोकं भ्रमयन्तीति. अत इत्य् उद्दिष्टहेतुप्रत्याम्नायः. यत एवम्. अत उद्दिष्टो ऽभिधर्म इत्य् अर्थः. धर्मप्रविचयः क्लेशोपशमोपायो नान्यो धर्म इत्य् अभिधर्मोपदेशकः संबन्ध इत्य् अत उक्तं

तद्धेतोर्

इति. स एव हेतुस् तद्धेतुः. तस्य तस्माद् वा

तद्धेतोर्

इति. तस्य धर्मप्रविचयस्यार्थे ऽभिधर्मोपदेशहेतुको धर्मप्रविचयः. कथं नामे धर्मप्रविचयः स्याद् इत्य् अभिधर्म उपदिष्टः शास्त्रा बुद्धेन. [तिब्. 9अ] अत एव. न हि विनाभिधर्मोपदेशेन शिष्यः शक्तो धर्मान् प्रविचयितुम् इति.

उदित

इति वदेर् निष्ठायां कृतसंप्रसारणस्यैतद् रूपम्. न तु इण उत्पूर्वस् यार्थायोगात्. उदित इत्य् उक्तः उपदिष्ट इत्य् एकार्थः.

किलेति.

किलशब्दः पराभिप्रायं द्योतयति. आभिधार्मिकाणाम् एतन् मतं. न त्व् अस्माकं सौत्रान्तिकानाम् इति भावः. श्रूयन्ते ह्य् अभिधर्मशास्त्राणां कर्तारः. तद्यथा ज्ञानप्रस्थानस्य आर्यकात्यायनीपुत्रः कर्ता. प्रकरणपादस्य स्थविरवसुमित्रः. विज्ञानकायस्य स्थविरदेवशर्मा. हर्मस्कन्धस्य आर्यशारिपुत्रः. प्रज्ञप्तिशास्त्रस्य आर्यमौद्गल्यायनः. हातुकायस्य पूर्णः. संगीतिपर्यायस्य महाकौष्ठिलः. कः सौत्रान्तिकार्थः. ये सूत्रप्रामाणिका न शास्त्रप्रामाणिकाः. ते सौत्रान्तिकाः. यदि न शास्त्रप्रामाणिकाः कथं तेषां पिटकत्रयव्यवस्था. सूत्रपिटको विनयपिटको ऽभिधर्मपिटक इति. सूत्रे ऽपि ह्य् अभिधर्मपिटकः पठ्यते. त्रैपिटको भिक्षुर् इति नैष दोषः. सूत्रविशेषा एव ह्य् अर्थविनिश्चयादयो ऽभिधर्मसंज्ञाः (अभिध्-क्-व्य् 12) येषु धर्मलक्षणं वर्ण्यते. एतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थम् आहुः. स तु प्रकीर्ण उक्तो भगवतेति विस्तरः. यथा स्थविरहर्मत्रातेन उदाना

अनित्या बत संस्कारा

इत्येवमादिका विनेयवशात् तत्रतत्र सूत्र उक्ता वर्गीकृता एकस्थीकृताः. एवम् अभिधर्मो ऽपि धर्मलक्षणोपदेशस्वरूपो विनेयवशात् तत्रतत्र भगवतोक्तः [तिब्. 9ब्] स्थविरकात्यायनीपुत्रप्रभृतिभिर् ज्ञानप्रस्थानादिषु पिण्डीकृत्य स्थापित इति आहुर् वैभाषिकाः. विभाषया दीव्यन्ति चरन्ति वा वैभाषिकाः. विभाषां वा विदन्ति वैभाषिकाः. उक्थादिप्रक्षेपाट् ठक्. 3.

(i.4-6) सास्रवानास्रवा धर्मा

इति. सह आस्रवैः सास्रवाः. न सन्त्य् आस्रवा एष्व् इति अनास्रवाः. सास्रवाश् चानास्रवाश् चेति समासः. स्वसामान्यलक्षणधारणाद् धर्मः. एष सर्वधर्माणां समासनिर्देश इति. एतावन्तो धर्मा यद् उत सास्रवाश् चानास्रवाश् च. नैतद्व्यतिरिक्ता धर्माः सन्ति. तस्माद् आह सर्वधर्माणाम् इति. समासनिर्देश इति संक्षेपनिर्देशः. विस्तरनिर्देशस् तु पश्चाद् आ शास्त्रपरिसमाप्तेर् भविष्यति अन्ये ऽपि समासनिर्देशाः सन्ति. संस्कृता असंस्कृता रूप्यरूपिणः सनिदर्शनानिदर्शना इत्येवमादयः. किमर्थम् अयम् एव समासनिर्देश उक्तः. कस्मिन्न् उक्ते न पर्यनुयोगः. अथ वा सांक्लेशिकव्यावदानिकपक्षप्रदर्शनार्थं तदर्थत्वाच् छास्त्रस्य. तत्पक्षद्वयावबोधो हि संक्लेशपक्षम् अपहाय व्यवदानपक्षासेवनान् निःश्रेयसावाप्तिर् भवेत्.

संस्कृता मार्गवर्जिताः सास्रवा

इति संस्कृता एव नासंस्कृताः. हेतुप्रत्ययजनिता रूपादयः संस्कृताः. किं सर्वे. नेत्य् आह.

मार्गवर्जिताः

मार्गसत्येन वर्जिताः. मार्गसत्यस्य संस्कृतत्वात् प्रसङ्ग इत्य् अत एवं विशिनष्टि. एतद् उक्तं ब्व्हवति. मार्गसत्यं वर्जयित्वा सर्वे संस्कृताः [तिब्. 10अ] सास्रवा इति. कथं पुनस् ते सास्रवाः. यद्य् आस्रवसंप्रयोगात् क्लिष्टा एव चित्तचैत्ताः सास्रवाः स्युः. नान्ये. अथास्रवसहोत्पादाद् एकस्यां संततौ समुदाचरत्क्लेशस्य सत्त्वस्य यथासंभवं पञ्चोपादानस्कन्धाः सास्रवाः स्युः. नासमुदाचरत्क्लेशस्य. नापि बाह्या धर्माः. अथास्रवाणां ये आश्रयाः. ते सास्रवा इति. षड् एवायतनानि आध्यात्मिकानि सास्रवाणि स्युः. अथास्रवाणाम् आलम्बनानि सास्रवाणि. निरोधमार्गसत्यम् अपि सास्रवं प्राप्नोति. ऊर्ध्वा च भूमिर् ऊर्ध्वभूम्यालम्बनैर् आस्रवैः सास्रवा स्याद् इत्य् अत आह.

आस्रवास् तेषु यस्मात् समनुशेरत

इति. तस्मात् सास्रवा इति पूर्वम् एवाध्याहार्यस् तस्माच्छब्दः. अनुशेरत इति पुष्टिं लभन्त इत्य् अर्थः. प्रतिष्ठां लभन्त इत्य् अर्थो वा. पुष्टिलाभे प्रतिष्ठालाभे वा ते रागादयः संतायन्ते. अपरे व्याचक्षते. यथानुशेते ममायम् आहार इति पथ्यो ऽनुगुणीभवतीत्य् अर्थः. तथा रागादयो ऽपि तेषु धर्मेषु अनुशेरते. अनुगुणीभवन्तीत्य् अर्थः. रागाद्यभिष्यन्दितकर्मनिर्वर्तिता हि सास्रवा धर्माः.

कर्मजं लोकवैचित्र्यम्

इति वचनात्. प्रत्ययानुगुण्येनानुशेरते पुष्टिं लभन्त इत्य् अनुशयाः. अनुशेरते अनुगुणा वर्तन्ते प्रत्यया एष्व् इति वा [तिब्. 10ब्] अनुशयाः. अनुशयनं चैषाम् आलम्बनतः संप्रयोगतो वा द्रष्टव्यं. गुणमतिस् त्व् आचार्य इह व्याचष्टे. किं कारणं यत् सर्वधर्मेष्व् आस्रवाणाम् आलम्बनीभवत्सु संस्कृता एव मार्गवर्जिताः सास्रवा उच्यन्ते इति. सर्वधर्माः सास्रवाणाम् आलम्बनम् इत्य् अनभिधार्मिकीयम् एतत्. आकाशप्रतिसंख्यानिरोधयोर् आस्रवानालम्बनत्वात्. षड् एव ह्य् अनुशया अनास्रवालम्बनाः पठ्यन्ते. ते च निरोधमार्गालम्बना एवा.

मिथ्यादृग्विमती ताभ्यां युक्ताविद्याथ केवला निरोधमार्गदृग्घेयाः षड् अनास्रवगोचरा

इति वचनात्. तस्मान् न सुलिखितम् एतद् इति पश्यामः. कामम् इति यद्य् अपीत्य् अर्थः. अथ वा कामम् इति निपातो ऽभ्युपगमार्थः. अभ्युपगम्यत एव निरोधमार्गसत्यालम्बना अपि आस्रवा उपजायन्त इत्य् अर्थः. तत्र निरोधमार्गसत्ययोः. अनुशयनिर्देश एव ज्ञापयिष्याम इति.

नानास्रवोर्ध्वविषया अस्वीकाराद् विपक्षत

इत्य् अत्र. यद् धि वस्त्व् आत्मदृष्टितृष्णाभ्यां स्वीकृतं भवति. तत्रान्ये ऽप्य् अनुशया अनुशयितुम् उत्सहन्ते. आर्द्र इव पटे रजांसि संस्थातुं. न चैवम् अनास्रवम्. नाप्य् ऊर्ध्वा भूमिः. अतो न तदालम्बनास् तेष्व् अनुशेरते. विपक्षभूतौ च निर्वाणमार्गौ तदालम्बनानां क्लेशानाम्. ऊर्ध्वा च भूमिर् अधराणाम्. अतो ऽपि न तेषु प्रतिष्ठां लभन्ते. तप्त इवोपले तलानि पादानाम् इति. 4.

[तिब्. 11अ] अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चप्य् असंस्कृतम्

इत्य् अर्थापत्तिसिद्धत्वात् न सूत्रयितव्यम् एतद् इति एवं चोद्ये आचार्यगुणमतिस् तावद् आह. वक्तव्यम् एवेदं. किं कारणं. द्विविधो हि मार्गो लौकिको लोकोत्तरश् च. अतो विशेषार्थं पुनर् अभिधीयते. अत एव चात्र मार्गसत्यग्रहणम्. (अभिध्-क्-व्य् 14) प्रसिद्धं चार्थापत्त्या गम्यते नाप्रसिद्धं. अप्रसिद्धं चासंस्कृतम् इति. अपरे व्याचक्षते. तृतीयराश्याशंकानिवृत्त्यर्थम् अर्थापत्तिसिद्धम् अप्य् एतत् पुनर् उच्यते. यथा हि तिस्रो वेदना भवन्ति. सुखा दुःखा अदुःखासुखा चेति. एवं धर्मा अपि संभाव्येरन्. सास्रवा अनास्रवाः सास्रवानास्रवाश् चेति. अथ वा नैव सास्रवा नानास्रवश् चेति. तेन ये ऽर्थापत्त्या निरस्ताः. किं ते ऽनास्रवा एव उताहो सास्रवानास्रवा एव. आहोस्विन् नोभयथेति संदिह्येत. अस्ति हि सास्रवानास्रवत्वविकल्पावकाशः. कथम् इति. वैभाषिकप्रक्रिया तावद्

द्विधा सानुशयं क्लिष्टम् अक्लिष्टम् अनुशायकैर्

इति वचनात्. ये चक्षुरादयो बाह्या वा रूपादयो ऽक्लिष्टाः. ते ऽनुशयानैर् एवास्रवैः सास्रवा नाननुशयानैः. प्रहीणैस् तैर् अननुशयानैर् आस्रवैर् न सास्रवाः. अप्रहीणैस् त्व् अन्ततः परसंतानगतैर् अपि सास्रवा [तिब्. 11ब्] एवेति. दार्ष्टान्तिकप्रक्रिययापि च चक्षुरादयो अर्हत्संतानगता बाह्याश् च रूपादयो अनास्रवाः. आस्रवाणाम् अनाश्रयत्वात्. सास्रवाश् च ते आस्रवाणाम् अप्रतिपक्षत्वाद् इति. पार्यायिकं सास्रवानास्रवत्वं चक्षुरादीनां कल्प्यत इति संदेहः. तत्संदेहविनिवृत्त्यर्थम् इदम् उच्यते.

अनास्रवा मार्गसत्यं त्रिविधं चाप्य् असंस्कृतम्

इति. निष्पर्यायम् अनास्रवा एवामी न सास्रवा यथोक्तम् इति पुनर्वचनम्. ते तर्ह्य् अर्हच्चक्षुरादयो वैभाषिकैः क्व पक्षे निक्षेप्तव्याः. किं सास्रवपक्षे अथानास्रवपक्षे इति. सास्रवपक्ष इति त आहुः कथं प्रहीणैर् आस्रवैस् ते सास्रवा व्यवस्थाप्यन्ते. येष्व् आस्रवा अनुशेरते अनुशयितवन्तो अनुशयिष्यन्ते वा. ते सास्रवाः. त्रैकालिकार्थविवक्षयापि हि लोके वर्तमानाकाले प्रयोगो दृश्यते. यः प्रजा रक्षति. स राजेति. यो ऽपि रक्षितवान् यो ऽपि रक्षिष्यति. स चापि राजेति गम्यत एवेति. अत एवं व्याख्यायते. अथ वा यद्य् अपि ते प्रहीणैर् आस्रवैर् न सास्रवाः. अप्रहीणैस् तु अपरिमितैर् आस्रवैर् अन्ततः परसंतानगतैर् अपि सास्रवा एव भवन्ति. ननु च समासनिर्देशाद् एव

सास्रवानास्रवा धर्मा

इति तृतीयराश्यप्रसंगः. [तिब्. 12अ] न. तत्रैकशेषनिर्देशसंभवात्. सास्रवाश् चानास्रवाश् च सास्रवानास्रवाश् चेति. सास्रवानास्रवा इति एकशेषः. असरूपाणाम् अप्य् एकशेष इष्यते. गुणो यङ्लुकोर् इति यथा. अपरे पुनर् आहुः. अर्थापत्त्या सिद्धम् एवैतत्. स्पष्टीकरणार्थं तु प्रपंच उच्यते. तद्यथा विशेषणं विशेष्येण बहुलम् इत्य् अनेनैव सर्वसिद्धम्. पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेनेत्येवमादिप्रपंच उच्यते. तद्वद् (अभिध्-क्-व्य् 15) एतत्. कतमं त्रिविधम् असंस्कृतम् इत्य् अप्रतीतत्वात् पृच्छति. त्रिविधग्रहणं इयत्तावधारणार्थम्. सन्ति हि केचिद् एकम् एवासंस्कृतं निर्वाणम् इत्य् आहुर् यथा वात्सीपुत्रीयाः. परमाण्वादयो बहवो असंस्कृता इति वैशेसिकाः. तन्मतप्रतिषेधार्थम् इयत्तावधारणम्. कतमौ द्वाव् इति. प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाव् एव पृच्छति. नाकाशम्. आकाशस्य लोके प्रसिद्धत्वात्.

तत्राकाशम् अनावृतिर्

इति तत्रेति निर्धारणे. वाक्योपन्यासे वा. अवकाशं ददातीति आकाशम् इति निर्वचनम्. भृशम् अस्यान्तः काशन्ते भावा इत्य् आकाशम् इत्य् अपरे.

अनावृतिर्

अनावरणम्. कर्तृसाधनं कर्मसाधनं वा. यो धर्मो ऽन्यान् धर्मान् नावृणोति अन्यैर् वा नाव्रियते. तद् अनावरणस्वभावं आकाशम्. तद् अप्रत्यक्षविषयत्वात् अन्यधर्मानावृत्या अनुमीयते. न त्व् आवरणाभावमात्रम्. अत एव च व्याख्यायते. यत्र रूपस्य गतिर् इति. यदि यन् नावृणोति नाव्रियते वा. तद् आकाशम्. अप्रतिघा अपि चित्तादयः संस्कारास् तथैवेति [तिब्. 12ब्] आकाशं प्राप्नुवन्ति. न प्राप्नुवन्ति. परेषाम् आवरणभावात्. ऋद्धिमन्तो हि चित्तचैत्तबलेन परेषां गतिं चित्तादीनां विबध्नन्ति. प्रतिसंख्या-अप्रतिसंख्यानिरोधौ तर्हि अविबन्धकत्वाद् आकाशं प्राप्नुतः. न. तयोः संयोगद्रव्यानुत्पत्तिधर्माणां संयोगप्राप्तिनियतरोधभूतत्वेन उत्पत्तिविघ्नरोधभूतत्वेन चावरणभूतत्वात्. अथ वा यस्यानावरणम् एव लक्षणं नान्यल् लक्षणं. तद् आकाशं. तयोश् चान्यलक्षणम् अस्तीति न तौ निरोधाव् आकाशं प्राप्नुतः. असर्वगतं तर्ह्य् आकाशं अनित्यं वा प्राप्नोति. आवरणाभावे भावात्. तद्भावे चाभावात्. कुड्यादिषु ह्य् अन्यस्य रूपस्यावरणं भवतीति. अत्राकाशलक्षणाभावात् आकाशभावप्रसंगः. कुड्याद्यपगमे च पुनस् तद् भवतीति अनित्यं प्राप्नोति. नानित्यं प्राप्नोति. तत्रापि कुड्याद्यवकाशदानाद् आकाशम् अस्त्य् एव. यदि हि तत्राकाशं न स्यात् तस्यैव कुड्यादेर् अनवकाशत्वाद् अवस्थानं न स्यात्. यत् तु तत्र रूपान्तरस्यानवस्थानम्. तत् कुड्याद्यावरणान् नाकाशाभावात्. उक्तं हि भगवता. पृथिवी भो गौतम कुत्र प्रतिष्ठिता. पृथिवी ब्राह्मण अप्मण्डले प्रतिष्ठिता. अप्मण्डलं भो गौतम क्व प्रतिष्ठितं. वायौ प्रतिष्ठितम्. वायुर् भो गौतम क्व प्रतिष्ठितः. आकाशे प्रतिष्ठितः. आकाशं भो गौतम कुत्र प्रतिष्ठितम्. अतिसरसि महाब्राह्मणातिसरसि महाब्राह्मण. आकाशं ब्राह्मणाप्रतिष्ठितं अनालम्बनम् इति विस्तरः. तस्माद् अस्त्य् आकाशम् इति वैभाषिकाः. 5.

[तिब्. 13अ] यो विसंयोग इति विशेषेणानित्यतानिरोधो ऽप्रतिसंख्यानिरोधश् च व्युदस्तौ भवतः. न हि विसंयोगलक्षणौ तौ निरोधौ. विसंयुक्तिर् विसंयोगः क्लेशविसंयुक्तिलक्षणः. संयोगप्राप्तिनियतरोधभूतो वा यो धर्मः. स प्रतिसंख्यानिरोधः. दुःक्ःआदीनाम् आर्यसत्यानाम् इति विशेषणपरिसत्याद्याकारा. किं तर्हि. उत्तराधरभूमिशान्ताद्युदाराद्याकारा. प्रज्ञाविशेष इति. विशेषग्रहणं क्लेशप्रहाणानन्तर्यमार्गप्रज्ञाग्रहणार्थम्. तेन प्रज्ञाविशेषेण प्राप्यो निरोध इति प्रतिसंख्यानिरोधः. मध्यपदलोपं कृत्वेति. शाकपार्थिवादीनाम् उपसंख्यानम्. शाकप्रियाः पार्थिवाः शाकपार्थिवा इतीष्ट्या मध्यपदलोपः. यदि प्रतिसंख्या अनास्रवैव प्रज्ञा गृह्येत लौकिकमार्गप्राप्यो निरोधो न गृहीत इत्य् अव्यापिलक्षणं प्राप्नोति. नाव्यापि. सर्वो हि त्रैधातुकसास्रववस्तुनिरोधो ऽनास्रवया प्राप्यते. न स निरोधो ऽस्ति. यो लौकिक्यैव प्रज्ञया प्राप्यते नानास्रवयेति. किं लौकिक्या प्रज्ञया प्रयोजनम्. यो हि लौकिकेन मार्गेण कश्चिन् निरोधः प्राप्यते. स एव पुनर् लोकोत्तरेण प्राप्यत एवेति. लोकोत्तरैव प्रज्ञा तत्र न लौकिकी. द्रव्यसन् प्रतिसंख्यानिरोधः सत्यचतुष्टयनिर्देशनिर्दिष्टत्वान् [तिब्. 13ब्] मार्गसत्यवद् इति वैभाषिकाः.

पृथक्पृथग्

इति नानेत्य् अर्थः. यावन्ति हि संयोगद्रव्याणीति. संयुक्तिः संयोगः. संयोगाय द्रव्याणि संयोगद्रव्याणि. संप्रयुज्यन्ते तेष्व् इति वा संयोगाः. संयोगाश् च ते द्रव्याणि चेति संयोगद्रव्याणि. सास्रवद्रव्याणीति यावद् उक्तं भवति. सास्रवं हि द्रव्यं स्तम्भस्थानीयं संप्रयोजनं रज्जुस्थानीयं पुद्गलस् तु बलीवर्दस्थानीय इति भगवतोक्तम्. अन्यथेति यद्य् एक इत्य् अर्थः. सर्वक्लेशनिरोधसाक्षात्क्रियेति. समुदयादिदर्शनभावनाहेयक्लेशनिरोधप्राप्तिर् इत्य् अर्थः. शेषप्रतिपक्षभावना वैयर्थ्यम् इति. शेषक्लेशसमुदयादिदर्शनभावनाप्रहातव्यात्मकप्रतिपक्षमार्गोत्पादनं निष्प्रयोजनम् इत्य् अर्थः. यत् तर्ह्य् उक्तं असभागो निरोध इति. क्वोक्तं. सूत्रे. पूर्वभर्त्रा विशाखेन गृहपतिना पृष्टया हर्मदिन्नया भिक्षुण्योक्तं. किं सभाग आर्ये निरोधः. असभाग आयुष्मन् विशाखेति. अप्रतिसदृशो निरोध इत्य् अर्थम् अभिसमीक्ष्य पृच्छति. अस्य को ऽर्थ इति. बहुत्वे हि सति प्रतिसदृशो ऽन्यो भवेद् इति परस्यभिप्रायः. नास्य कश्चित् सभागहेतुर् इति. सभागहेतुः सभाग इत्य् एको ऽर्थो हेतुशब्दलोपात्. दृश्यन्ते हि पदेषु पदैकदेशान् प्रयुंजाना वाक्येषु च वाक्यैकदेशान्. तद्यथा सत्यभामा (अभिध्-क्-व्य् 17) भामा एवदत्तो अत्तः प्रविश पिण्डीं प्रविश तर्पणम् [तिब्. 14अ] इति. नित्यः खलु प्रतिसंख्यानिरोधः. तस्य किं सभागहेतुना प्रयोजनम् इति. असभागहेतुर् असभागः. नास्ति सभागो ऽस्येति असभागो बहुव्रीहिसमासः. नासौ कस्यचिद् इति. नासौ प्रतिसंख्यानिरोधः कस्यचिद् अन्यस्य धर्मस्य सभागहेतुर् इति अधिकृतम्. किं कारणम्. संस्कृत एवेति सभागहेतुर् इष्यते. तत्र न सभागो असभाग इति तत्पुरुषः. न तु नास्य कश्चिद् सभागो ऽस्तीति. न त्व् अस्य निरोधस्य कश्चिद् अन्यो निरोधः सदृशो न भवतीत्य् अर्थः.

उत्पादात्यन्तविघ्नो ऽन्यो निरोधो ऽप्रतिसंख्यया.

अनागतानां धर्माणां उत्पादस्यात्यन्तं विघ्नः अत्यन्तविघ्नः अत्यन्तनियतरोधः.

अन्य

इति अप्रतिसंख्यानिरोधः. स हि प्रतिसंख्यानिरोधात् अनन्तरोक्तात् अन्यः.

ऽप्रतिसंख्ययेति

प्रसज्यप्रतिषेधे अयम् अकारः. न प्रतिसंख्यया प्राप्य इत्य् अर्थः. अथ वा पर्युदासे. प्रतिसंख्याया यद् अन्यत् प्रत्ययवैकल्यम्. साप्रतिसंख्या. तया प्राप्यो निरोधो ऽप्रतिसंख्यानिरोधः. मध्यपदलोपात्. अयुक्तम् एतत्. प्रत्ययवैकल्यं ह्य् अभावः. कथम् अभावेन स निरोधः प्राप्यत इति. औपचारिकत्वाद् अदोषः. अथ वाप्रतिसंख्यानिरोध इति न प्रतिसंख्यानिरोधः. अप्रतिसंख्यानिरोधः प्रतिसंख्यानिरोधाद् अन्यत्वमात्रम् एवोच्यते. न तु प्रत्ययवैकल्यस्य व्यापार इति. उत्पादग्रहणम् अनित्यतानिरोधव्युदासार्थं. [तिब्. 14ब्] अनित्यतानिरोधो धर्मस्थितेर् अत्यन्तविघ्नो न धर्मोत्पादस्य. अत्यन्तग्रहणं असंज्ञिनिरोधसमापत्त्यासंज्ञिकव्युदासार्थं. तानि ह्य् अनागतानां चित्तचैत्तानाम् उत्पादविघ्नः. न त्व् अत्यन्तं तावत्कालिकत्वात् तद्विघ्नभावस्य. यथैकरूपव्यासक्तचक्षुर्मनस इति विस्तरः यथेत्य् उदाहरणकथनं. यथैकस्मिन् नीलरूपे व्यासक्तं चक्षुर् मनश् च यस्य. स एकरूपव्यासक्तचक्षुर्मनाः. तस्य. यानि रूपान्तराणि गृह्यमाणात् नीलाद् अन्यानि नीलान्तरपीतलोहितावदातादीनि वर्णरूपाणि संस्थानरूपाणि च शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यानि च सर्वाणि अत्ययन्ते प्रत्युत्पन्नम् अध्वानं अतिक्रामन्ति. अतीतम् अध्वानं प्रतिपद्यन्त इत्य् अर्थः. तदालम्बनैर् इति. तानि नीलन्तरादीनि अनन्तरोक्तानि आलम्बनानि एषां. ते तदालम्बनाह्. के. पंच विज्ञानकायाः. तैः. न षक्यम् उत्पत्तुम् इति भावसाधनम् एतत्. न हि ते समर्था इति विस्तरः. न हि ते पंच विज्ञानकाया अतीतं विषयं स्वालम्बनम् अपि शक्ता ग्रहीतुं. वर्तमानालम्बनत्वात् पंचानां विज्ञानकायानां. अथान्यद् इदानीं नीलन्तरादिकं

वर्तमानम् (अभिध्-क्-व्य् 18) आलम्ब्य कस्मान् नोत्पद्यन्ते. न शक्यम् एवं भवितुं. सर्वधर्माणां चतुष्के नियतत्वात्. हेतौ फल आश्रय आलम्बने चेति. यस्य विज्ञानस्य यद् आलम्बनं. तद् एव [तिब्. 15अ] तस्यालम्बनं भवेत्. भवेन् नान्यद् इति. आल्म्बनप्रत्ययवैकल्यात् ते पंच विज्ञानकाया न पुनर् उत्पद्यन्ते. अत आह. स तेषां अप्रतिसंख्यानिरोध इति विस्तरः. तेषां पंचानां विज्ञानकायानां प्रत्ययवैकल्यात् प्राप्यते आलम्बनप्रत्ययवैकल्यात्. चतुर्भिर् एव हि प्रत्ययैर् हेतुसमनन्तरालम्बनाधिपतिप्रत्ययैश् चित्तचैत्ता उत्पद्यमाना उत्पद्यन्ते. तेषाम् अन्यतरवैकल्ये ऽपि अनुत्पत्तिः. समनन्तरप्रत्ययवैकल्याद् इत्य् अपरे. समनन्तरप्रत्ययो हि तदानीं चित्तचैत्तलक्षण एकस्यैव तस्य नीलविज्ञानस्य उत्पत्ताव् अवकाशं ददाति. नेतरेषां नीलन्तरादिविज्ञानानां. युगपद्विज्ञानोत्पत्त्यसम्भवात्. उदाहरणमात्रं चैतत्. एवं क्षान्तिलाभ्यादीनां पंचानाम् अपि आपायिकानां अनागतानां स्कन्धानां तदुत्पत्तिविरुद्धप्रत्ययसंमुखीभावेन प्रत्ययवैकल्यात् अप्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्यते इत्य् उदाहार्यं. अप्रतिसंख्यानिरोधम् एव चाभिसंधाय स्रोतआपन्नं पुद्गलम् अधिकृत्योक्तं भगवता निरुद्धा अस्य नरकास् तिर्यंचः प्रेता इति. तद् एवंजातीयकानां अनागतानां धर्माणां प्रत्ययवैकल्यात्. प्रतिसंख्याम् अन्तरेण उत्पादस्य नियतरोधभूतो यो धर्मः. सो ऽप्रतिसंख्यानिरोध इत्य् उच्यते. न हि प्रत्ययवैकल्यमात्राद् अत्यन्तं तदनुत्पत्तिर् उपपद्यते. पुनस् तज्जातीयप्रत्ययसांनिध्ये तदुत्पत्तिप्रसंगात्. को हि तदा तदुत्पत्तौ विबन्धः स्याद् इति वैभाषिकाः. [तिब्. 15ब्] चतुष्कोटिकं चात्रेति

विस्तरः. अत्र प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधलक्षणनिर्देशे चतुष्कोटिकं चतुष्प्रकारं प्रश्नविसर्जनं. किम् अर्थं. व्युत्पादनार्थं. तद्यथातीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्माणां सास्रवाणां इति. सास्रवत्वात् प्रतिसंख्यानिरोध एव लभ्यते. अतीतप्रत्युत्पन्नानाम् उत्पादस्य कृतत्वात्. उत्पत्तिधर्माणां चावश्यंभावात्. नाप्रतिसंख्यानिरोधो लभ्यते. उत्पादात्यन्तविघ्नलक्षणो ह्य् अप्रतिसंख्यानिरोधः. तद्यथानुत्पत्तिधर्माणां अनास्रवसंस्कृतानाम् इति. अत्यन्तविघ्नितोत्पादत्वाद् एषाम् अनुत्पत्तिधर्मत्वं. अतश् च तेषाम् अप्रतिसंख्यानिरोधो लभ्यते. तद्यथा षड्भूमिकानाम् अनागम्यध्यानान्तरध्यानभूमिकानां श्रद्धानुसारिमार्गाणाम् एकस्मिं संमुखीभूते शेषाणां पंचानाम् अप्रतिसंख्यानिरोधो लभ्यते. न तु प्रतिसंख्यानिरोधो ऽनास्रवत्वात्. न हि निर्दोषं प्रहाणार्हं भवति. अनुत्पत्तिधर्मग्रहणं अतीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्मनिरासार्थं. अनास्रवग्रहणं सास्रवनिरासार्थं. संस्कृतग्रहणम् असंस्कृतनिरासार्थं. असंस्कृतम् अपि हि स्वभावतो [तिब्. 16अ] ऽनुत्पत्तिधर्मकं. अतस् तत्प्रसंगो मा भूद् इति तद् विशेषणं. केषांचिद् (अभिध्-क्-व्य् 19) एवं पाठः. तद्यथा अनुत्पत्तिधर्माणाम् अनास्रवाणाम् इति. तेषां कथम् असंस्कृतानां ग्रहणप्रसंगो न भवति. येषां धर्माणां प्रतिसंख्यानिरोधो ऽप्रतिसंख्यानिरोधश् च संभवति. तेषाम् अधिकारः. न चासंस्कृतानां तौ निरोधौ संभवतः. उत्पादात्यन्तविघ्नो ह्य् अप्रतिसंख्यानिरोधो न चासंस्कृतानाम् उत्पादो ऽस्ति. किं चनुत्पत्तिधर्माणाम् इति पर्युदासेन नञ्समासः. उत्पत्तिधर्मेभ्यो ये ऽन्ये तत्सदृशा धर्माः. ते ऽनुत्पत्तिधर्माणः. के च तत्सदृशाः.

संस्कृता एव नासंस्कृता इति. अप्रसंगो ऽसंस्कृतानाम् इति ब्रुवते. सन्ति येषाम् उभयम् इति प्रतिसंख्यानिरोधश् च अप्रतिसंख्यानिरोधश् च. तद्यथा सास्रवाणाम् इति विस्तरः. सास्रवत्वाद् एषः प्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्यते. अनुत्पत्तिधर्मत्वाद् अप्रतिसंख्यानिरोधो ऽपि प्राप्यते. यदा तदानयोः प्राप्तिर् अभिप्रीयते नावश्यम् अनयोर् युगपत्प्राप्तिर् भवति. केषांचिद् धि पूर्वं प्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्यते. पश्चाद् अप्रतिसंख्यानिरोधः. तद्यथार्हत एकरूपव्यासक्तचक्षुर्मनसस् तदन्यरूपाद्यालम्बनानां पंचानां विज्ञानकायानां. केषांचित् पूर्वम् अप्रतिसंख्यानिरोधः प्राप्यते. पश्चात् प्रतिसंख्यानिरोधः. तद्यथा क्षान्तिलाभिनो ऽपायगतीनां. [तिब्. 16ब्] केषांचिद् युगपत्. तद्यथा दृष्टिप्राप्तस्याधिमात्राधिमात्रक्लेषप्रतिपक्षोदये तेषां अधिमात्राणाम् अनागतानां क्लेशानां प्रतिसंख्यानिरोधश् चाप्रतिसंख्यानिरोधश् च युगपत् प्राप्यते. एवम् अन्येषाम् अपि संभवतो योज्यं. तद्यथातीतप्रत्युत्पन्नोत्पत्तिधर्मणां अनास्रवाणाम् इति. अतीतादीनाम् एषाम् उत्पादस्य विघ्नयितुम् अशक्यत्वात् अप्रतिसंख्यानिरोधो न लभ्यते. अनास्रवत्वाच् चैषां प्रतिसंख्यानिरोधो ऽपि न लभ्यते. असंस्कृतानां तूत्पादाभावात् नाप्रतिसंख्यानिरोधो ऽस्ति. उत्पादात्यन्तविघ्नो हि अप्रतिसंख्यानिरोध इत्य् उक्तं प्राक्. अनास्रवत्वाच् च प्रतिसंख्यानिरोधो ऽपि नास्ति. 6.

(i.7) एवम् असंस्कृतस्याल्पवक्तव्यत्वात् पुरस्तात् तत्प्रश्नान् परिसमापय्य संस्कृतान् निर्देष्टुकाम उपोद्घातम् उत्थापयति. यद् उक्तं

संस्कृता मार्गवर्जिताः सास्रवा

इति. कतमे ते संस्कृता इति.

ते पुनः संस्कृता धर्माः.

पुनःशब्दः प्रभेदान्तरप्रदर्शनार्थ उक्तः पूर्वप्रभेदः सास्रवानास्रवा इति. अयं तु पुनःप्रभेद इति.असंस्कृतनिर्देशेन व्यवहितत्वात्. पुनः संस्कृतग्रहणं असंस्कृतनिरासार्थं.

त

इति. तच्छब्दः पूर्वप्रकृतापेक्षः. के च पूर्वप्रकृताः. अवर्जिताश् च ये सास्रवाः. वर्जिताश् च ये मार्गसत्यस्वभावाः. उभये ऽप्य् अपेक्षिताः. कथं गम्यते.

ये सास्रवा उपादानस्कन्धास् त

इति अनास्रवेभ्यः सास्रवनिष्कर्षवचनात्. यद्

[तिब्. 17अ] रूपादिस्कन्धपंचकं

वक्ष्यमाणलक्षणं. ते ऽमी संस्कृता द्रष्टव्याः. अन्योन्यम् एषां संग्रहः. रूपादिग्रहणं शीलादिस्कन्धनिरासार्थं. अन्ये ऽपि हि पंच स्कन्धास् सन्ति. शीलस्कन्धः समाधिस्कन्धः प्रज्ञास्कन्धो विमुक्तिस्कन्धः विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कन्धश् चेति. स्कन्धग्रहणं रूपादिविषयनिरासार्थं. समेत्य संभूयेति पर्यायाव् एतौ. अथ वा समेत्य समागम्यान्योन्यम् अपेक्ष्येत्य् अर्थः. संभूय संजन्येत्य् एवं संशब्दस्यार्थं दर्शयति. न ह्य् एकप्रत्ययजनितम् इति. सर्वाल्पप्रत्ययत्वे ऽपि अवश्यं द्वौ प्रत्ययौ स्तः.

चतुर्भिश् चित्तचैत्ता हि समापत्तिद्वयं त्रिभिः द्वाभ्याम् अन्ये तु जायन्त

इति वचनात्. दुग्धवद् इति. संस्कृतशब्दस्य निष्ट्ःआन्तत्वात् निष्ठान्तशब्देनैव दृष्टान्तं दर्शयति. दुग्धवद् इति दुग्धं नाम क्षीरं. यत् स्तनान् निष्कासितं तद् दुग्धम् इति न्याय्यं. यत् तु निष्कासिष्यते. यच् च नैव निष्कासिष्यते धेनुस्थम् एव वर्तते. तद् दुग्धम् इति न प्राप्तं. उच्यते च लोके दुग्धम् इति. एवम् इहापि ये संस्करिष्यन्ते उत्पत्तिधर्माणो ऽनागता ये ऽपि न संस्करिष्यन्ते अनुत्पत्तिधर्माणः. ते ऽपि संस्कृता इत्य् उच्यन्ते. तज्जातीयत्वात् स्वलक्षणसादृश्यत्वात्.

त एवाध्वेति

विस्तरः. सर्वाभिधर्मः सूत्रार्थः सूत्रनिकषः [तिब्. 17ब्] सूत्रव्याख्यानम् इति सूत्रोक्तानाम् अपि अध्वादीनां स्कन्धपर्यायरूपाणां इह वचनं गतगच्छद्गमिष्यद्भावाद् इति. लोकप्रसिद्धम् अध्वानम् अपेक्ष्यायम् अध्वा व्याख्यातः. तथा हि लोके कथ्यते. अयम् अध्वा ग्रामं गतो ऽयम् अध्वा गच्छति अयम् अध्वा गमिष्यतीति. एवम् इहापि गतो ऽध्वा यो ऽतीतः गच्छति यो वर्तमानः गमिष्यति यो ऽनागत इति. अद्यन्ते ऽनित्यतयेति वाध्वान इत्य् अधिकृतं. नैरुक्तं विधानम् अपेक्ष्यायम् अर्थो दर्शितः. अद्यन्ते (अभिध्-क्-व्य् 21) अनित्यतया भक्ष्यन्त इति अध्वान इति संस्कृता एवाध्वशब्देन भगवता देशिताः.

कथावस्तु

शब्देनापि त एव संस्कृता भगवता देशिताः. त्रीणीमानि भिक्षवः कथावस्तूनि अचतुर्थान्य् अपंचमानि यान्य् आश्रित्यार्याः कथां कथयन्तः कथयन्ति. कतमानि त्रीणि. अतीतं कथावस्तु अनागतं कथावस्तु प्रत्युत्पन्नम् इति. कथा वाक्यम् इति विस्तरः. कथा वाक्यं वर्णात्मकः शब्द इत्य् अर्थः. तस्या वस्तु नामविषय इत्य् अर्थः. नाम्ना पुनर् अर्थो ऽभिधेयः. तथा हि वक्ष्यति. वाण् नाम्नि प्रवर्तते. नामार्थं द्योतयतीति. यदि नामैव कथावस्तु नाम च संस्कारस्कन्धैकदेश एवेति कथं कृत्वा कथावस्तुशब्देन संस्कृता एवोक्ता इत्य् अत आह. सार्थकवस्तुग्रहणात् तु संस्कृतं कथावस्तूच्यते इति. अन्यथा हीति विस्तरः. यदि सार्थकं वस्तु न गृह्येत प्रकरणग्रन्थो विरुध्यते. कथावस्तून्य् [तिब्. 18अ] अष्टादशभिर् धातुभिः संगृहीतानीति. कया पुनर् युक्त्या सार्थकं वस्तु गृह्यते. द्विविधः कथाया विषयः. साक्षात् पारम्पर्येण च. साक्षाद्विषयो नाम. पारम्पर्येणार्थः. स हि स्वविषयभूतस्य नाम्नो विषय इति. अतस् तस्यापि विषयो व्यवस्थाप्यते. असंस्कृतं कस्मान् न कथावस्तुत्वेनोक्तं. अध्वपतितस्य नाम्नो ऽनध्वपतितेन सहार्थायोगात्. विषयो हेतुर् इति वा अर्थद्वयवाचकवस्तुशब्दपरिग्रहाद् वा. यद् धि कथाया विषयो हेतुप्रत्ययश् च भवति. तत् कथावस्तु. असंस्कृतं तु न हेतुप्रत्ययः कथाया इति न कथावस्तु. अथ वा अतीतादीनां संस्कृतानाम् अतिबहुरूपत्वेनाख्यानकरणयोग्यत्वात्. एवं चैवं च ईपंकरस् तथागतो ऽभूत्. एवं चैवं च मैत्रेयस् तथागतो भविष्यति. एवं चैवं च राजा कप्फिणो भवतीत्य् अतः संस्कृता एव कथावस्तुत्वेनोक्ता नासंस्कृताः. सर्वस्य संस्कृतस्य निर्वाणम् इति निरुपधिशेषनिर्वाणं. यद्य् एवं सास्रवस्य तद् अस्तीति भवति सास्रवस्य सनिस्सारत्वयोगः. मार्गसत्यस्य तु कथं. कोलोपमं धर्मपर्यायम् आजानद्भिर् धर्मा अपि प्रहातव्याः प्राग् एवाधर्मा इति मार्गसत्यस्यापि निःसरणं कल्पत एवेति. सर्व एव संस्कृताः सनिःसारा भवन्ति.

सवस्तुका

इति. वसन्त्य् अस्मिन् प्राक् कार्याणि पश्चात् तत उत्पत्तिर् इति. वस्तु हेतुर् इत्य् अर्थः. स एषाम् अस्तीति सवस्तुकाः. प्रवचने हि वस्तुशब्दः पंचस्व् अर्थेषु दृश्यते. स्वभावे [तिब्. 18ब्] आलम्बने संयोजनीये हेतौ परिग्रहे च. स्वभावे तावत्. यद् वस्तु प्रतिलब्धं. समन्वागतः स तेन वस्तुनेति तेन स्वभावेनेति गम्यते (अभिध्-क्-व्य् 22). आलम्बने. ज्ञेया धर्माः कतमे. आह. सर्वधर्मा ज्ञानेन ज्ञेया यथावस्तु यथालम्बनम् इत्य् अर्थः. संयोजनीये. यस्मिं वस्तुनि अनुनयसंयोजनेन संयुक्तः. प्रतिघसंयोजनेनापि तस्मिन्न् इति. हेतौ. सवस्तुका धर्माः कतमे. सर्वसंस्कृता धर्मा इति. परिग्रहे. क्षेत्रवस्तुगृहवस्तु-आपणवस्तुधनवस्तुपरिग्रहं प्रहाय ततः प्रतिविरतो भवतीति. इह हेतौ वस्तुशब्दो वेदितव्यः हेतुवचनः. किलेति. किलशब्दः परमतं दर्शयति. स्वमतं त्व् अस्य लक्ष्यते. सवस्तुकाः सस्वभावाः संस्कृताः. असंस्कृतास् त्व् अवस्तुकाः प्रज्ञप्तिसत्त्वाद् इति.

(i.8) त एव पुनः संस्कृता इति. ये सास्रवा अनास्रवाः पूर्वम् उक्ता इति दर्शयति.

ये सास्रवा उपादानस्कन्धास् त

इति. तेषाम् इत्य् अत्राहार्यं. किं सिद्धम् इति. यद् अर्थापन्नं. तद् विचारयति. उपादानस्कन्धादयः सूत्रेषूक्ताः. तेनेह ते व्याख्यायन्ते. सर्वो ऽभिधर्मः सूत्रार्थ इति विस्तरेण उक्तम् एतत्. तत्संभूततुआद् उपादानस्कन्धा इति. उपादानसंभूताः स्कन्धा उपादानस्कन्धाः. मध्यपदलोपात्. यथा तृणसंभूतो ऽग्निस् तृणाग्निः. [तिब्. 19अ] तुषसंभूतो ऽग्निस् तुषाग्निर् इति. उपादानानां स्कन्धा उपादानस्कन्धा इति षष्ठीसमासेनैव मध्यपदलोपम् अकृत्वा अन्ये साधयन्ति. एवं च निदर्शयन्ति. यथा तृणानाम् अग्निस् तृणाग्निर् इति युक्तं. ये सत्त्वसंख्याताः. ते उपादानस्कन्धाः क्लेशाभिष्यन्दितकर्महेतुकत्वात्. बाह्यास् तु भावाः कथम् उपादानस्कन्धाः. ते ऽप्य् उपादाननिर्वृत्ताः.

कर्मजं लोकवैचित्र्यम्

इति सिद्धान्तात्. तद्विधेयत्वाद् वा राजपुरुषवद् इति. यथा राज्ञो विधेयः पुरुषो राजपुरुषः. एवम् उपादानां विधेयाः स्कन्धाः. तद्वशेनालम्बनगत्यन्तरप्रवृत्तेः. उपादानानि वा तेभ्यः संभवन्तीति. अर्थकथनमात्रम् एतत्. पदानि त्व् एवं वक्तव्यानि. उपादानां संभवा हेतवो वा स्कन्धा उपादानस्कन्धाः पुष्पफलवृक्षवत्. यथा पुष्पाणां फलानां वा संभवो हेतुर् वा वृक्षः. पुष्पवृक्षः फलवृक्ष इति वा. तद्वत्. अर्हत्स्कन्धा अपि पारसांतानिकोपादानविधेया विक्रियोत्पादनात्. तेभ्यो ऽपि पारसांतानिकानि उपादानानि संभवन्तीति अविरुद्धम् एषाम् उपादानस्कन्धत्वं. रणा हि क्लेशाः आत्मपरव्याबाधनाद् इति. ये ह्य् आत्मानं परांश् च व्याबाधन्ते. ते रणा युद्धानीत्य् अर्थः. तथैव च क्लेशा [तिब्. 19ब्] इति रणा उच्यन्ते. तदनुशयितत्वाद् इति. तैर् अनुशयिता उपसेविता इत्य् अर्थः. अथ वा (अभिध्-क्-व्य् 23) ऽनुशयिनः कृताः तैर् अनुशयिताः. तद्भावस् तदनुशयितत्वं. तस्मात्. तदनुशयितत्वात्. अथ वा तेषाम् अनुशयितत्वं. तस्मात्. सरणाः सास्रववत्. सास्रवत्वे यद् व्याख्यानं. तद् एवास्य वक्तव्यं. आर्याणां प्रतिकूलत्वात् दुःखम् इति. संस्कारदुःखतया आर्याणां तत् प्रतिकूलं. समुदेत्य् अस्माद् दुःखम् इति समुदय इति. हेतुभूताः स्कन्धाः समुदयः. फलभूताः स्कन्धा दुःखम् इति वर्णयन्ति. लुज्यत इति लोक इति. अस्मिन्न् एव रोहिताश्व व्याममात्रे कलेवरे लोकं प्रज्ञपयामि लोकसमुदयं चेति सूत्रं. लुज्यते प्रलुज्यते तस्माल् लोक इति च भगवतैवोक्तं. लुज्यते विनश्यतीत्य् अर्थः. लुजिर् इह गृहीतो न लोकः. नैरुक्तेन तु विधानेन गकारस्य स्थाने ककारः कृतः. तस्माल् लोक इति भवति. दृष्टिर्

अस्मिंस् तिष्ठतीति. ये केचिद् भिक्षव आत्मत आत्मीयतश् च समनुपश्यन्ति. त इमान् एव पंचोपादानस्कन्धान् आत्मत आत्मीयतश् च समनुपश्यन्तीति वचनाद् उपादानस्कन्धा दृष्टिस्थानं भवतीति. भव इति सास्रवा एव धर्माः भवशब्देनोक्ताः. भवः कतमः. पंचोपादानस्कन्धा इति वचनाद्. एते च दुःखादयः शब्दा मार्गसत्ये ऽपि प्रसज्यन्ते. मार्गसत्यम् अपि हि संस्कारदुःखतया दुःखं. [तिब्. 20अ] समनन्तरप्रत्ययादिभावेन चास्मात् सास्रवं वस्तु समुदेति. लुज्यते च. दृष्टिश् च तद् आलम्बते. भवति च तद् उत्पद्यते इत्य् अर्थः. नैष दोषः. रूढिं ह्य् अपेक्षते शब्दप्रवृत्तिः. ये धर्माः संस्कारदुःखतया आर्यानाम् प्रतिकूला दुःखा विरोधिनः तदुत्पादकाः प्रसिद्धाः दृष्टिपुष्टिजनकः. अनादिमति च संसारे विनश्यन्ति भवन्ति. तेष्व् एवामी दुःखादय आर्यैः संकेतिता न मार्गसत्ये. तस्मात् सास्रवा एव धर्मा दुःखशब्दाद्यभिधेया भवन्ति नानास्रवाः. न हि गच्छतीति गौर् इत्य् उक्ते सर्वो गन्ता गौर् इत्य् उच्यते. तस्मात् सूक्तं दुःखं समुदय इत्येवमादि. 8.

(i.9अब्) रूपम्

इति रूपस्कन्धः.

पंचेति

मनैन्द्रियव्युदासार्थं.

अर्था

विषयाः अर्यन्ते ज्ञायन्त इत्य् अर्थः. पुनः

पंचेति

ग्रहणं धर्मायतनविषयनिरासार्थं.

(i.9च्द्) तद्विज्ञानाश्रया

इति. तच्छब्दो ऽर्थान् अपेक्षते. तेष्व् अर्थेषु तेषां वा विज्ञानानि तद्विज्ञानानि. (अभिध्-क्-व्य् 24) तेषाम् आश्रयास् तद्विज्ञानाश्रयाः.

रूपप्रसादा

इति. रूपाणि च तानि प्रसादाश् च त इति रूपप्रसादाः. अनेन विशेषणेन मनैन्द्रियं निरस्तं भवति. मनो ऽपि हि तद्विज्ञानाश्रयः.

पंचानां सहजाश् च तैर्

इति सिद्धान्तात्. [अनुशयितास् ते.] न तु मनो रूपस्वभावम् इत्य् अतो निरस्तं. रूपग्रहणं [तिब्. 20ब्] त्व् इह श्रद्धाप्रसादनिरासार्थं. तद्विज्ञानाश्रया इत्य् अनेन विशेषणेन श्रद्धाया अप्रसंग इति चेत्. न. बहुव्रीहिकल्पनायां तत्प्रसंगसंभवात्. रूपग्रहणे तु बहुव्रीहिकल्पना निवर्तते. न हि रूपमयो ऽस्ति प्रसादो यस्य तद्विज्ञानान्य् आश्रयत्वेन कल्पेरन्. प्रसादग्रहणं पुनर् इन्द्रियग्राह्यवस्तुव्यतिरिक्तरूपप्रसादविशेषज्ञापनार्थं. वैभाषिका हि ब्रुवते. भूतविकारविशेषा एवेन्द्रियाणीति. प्रवचने तु नैवं. किं तर्हि. रूपादिविषयव्यतिरिक्तानि अच्छानि अतीन्द्रियाणि स्वविज्ञानानुमेयानि इन्द्रियाणि येषां चक्षुरादीनि अधिष्ठानानि दृश्यन्ते.

तद्विज्ञानाश्रया

इति च विशेषणम् अन्योन्यलक्षणसांकर्यनिवृत्त्यर्थं. यदि हि रूपप्रसादाश् चक्षुरादय इत्य् एतावद् अवक्ष्यत्. चक्षुर् अपि श्रोत्रादि वा चक्षुः. यतस् त्व् एवं विशेष्यते. रूपविज्ञानाश्रयो यो रूपप्रसादः. तच् चक्षुर् इति. अतो लक्षणसांकर्यं न भवति. न हि श्रोत्रम् अन्यद् वा इन्द्रियं रूपविज्ञानस्याश्रयः. एवं यावत् स्प्रष्टव्यविज्ञानाश्रयो यो रूपप्रसादः. तत् कायेन्द्रियम् इति वक्तव्यं. यथोक्तं भगवतेति. एतद् व्याख्यानं सूत्रानुगतम् इत्य् अभिप्रायः. कथम् इति. आध्यात्मिकम् इति विज्ञानाश्रय इत्य् अर्थः. आत्मशब्दो हि चित्तम् आत्मेत्य् उपचर्यत इति वक्ष्यते. आत्मनि अधि अध्यात्मम्. अध्यात्मम् एव आध्यात्मिकं. [तिब्. 21अ] आत्मनि चित्तलक्षणे कर्तव्ये हेतुर् इत्य् अयम् अर्थ आध्यात्मिकशब्देनोच्यते. विज्ञानाश्रय इति यावद् उक्तं भवति.

अथ वा यानीति विस्तरः. अथ वा तच्-

छब्देन इन्द्रियाण्य् अभिसंबध्यन्ते. चक्षुर्विज्ञानं श्रोत्रविज्ञानम् इत्येवमादि प्रवचनप्रसिद्धम् एतत्. न तु रूपविज्ञानं शब्दविज्ञानम् इति. लोके तु कदाचिद् एवं भवेत्. तस्माद् इदं व्याख्यानान्तरम् आश्रीयते. तस्माद् आह. एवं च कृत्वा प्रकरणग्रन्थो ऽप्य् अनुवृत्त इति विस्तरः. कथम् इहासिद्धम् असिद्धेन साध्यते. चक्षुर् एव ह्य् असिद्धं. तदसिद्धौ चक्षुर्विज्ञानम् अप्य् असिद्धं. कथं तत् तेन तदाश्रयतया साध्यते. सिद्धा (अभिध्-क्-व्य् 25) एवैते पंच विज्ञानविशेषाः. परस्परविशेषोपलक्षणार्थं तु वयम् एतैश् चक्षुरादिभिस् तान् विशेषयन्तो दर्शयामः. एतद् उक्तं भवति. एतस्य प्रथमस्यैकस्य स्वसंवेद्यस्य व्ज्ञानविशेषस्य य आश्रयो रूपप्रसादः. तच् चक्षुरिन्द्रियं. एवं यावद् एतस्य पंचमस्य स्वसंवेद्यस्य विज्ञानविशेषस्य य आश्रयो रूपप्रसादः. तत् कायेन्द्रियम् इति. नासिद्धेनासिद्धस्य साधनं.

(i.10) रूपं द्विविधेति.

चक्षुषो ऽर्थो वर्णसंस्थानभेदाद् द्विःप्रकारः. लोकप्रतीतत्वात् तस्य स्वलक्षणं अनुक्त्वा प्रभेद एव कथ्यते. वर्णश् चतुर्विधो नीलादिर् इति. नीललोहितपीतावदाता वर्णाः. तद्भेदा अन्य इति अभ्रादयः. अपरे व्याचक्षते. तद्भेदा अन्य इति नीलादिवर्णचतुष्टयसंपर्कविशेषात् [तिब्. 21ब्] काकाण्डवर्णादयो ऽपि जायन्ते. न केवलम् अभ्राद्य इति. संस्थानम् आकृतिविशेषः. पुनस् तद् एवान्तर्गणिकेन भेदेन भिद्यते.

विंशतिधेति.

तद्यथा नीलपीतादि. संस्थानम् अष्टविधं दीर्घादिविसातान्तं. शेषो द्वादशविधो वर्ण इति विंशतिधा. नभश् चैकवर्णम् इति. यद् दूरतो वैडूर्यभित्त्याकारं दृश्यते. वृत्तं वर्तुलं. परिमण्डलं चक्रलं. उन्नतं स्थूलादिरूपं. अवनतं निम्नरूपं. यत्र रूपाणां दर्शनम् इति वचनं छायान्धकारयोर् नानाकरणप्रदर्शनार्थं. न विपंचितं न विभक्तम् इत्य् अर्थः.

इदम् इह विचार्यते. यदि नीलादिवर्णचतुष्टयभेदा एव अभ्रादयो न तद्व्यतिरिक्ता भवन्ति. यथेह काकाण्डादिवर्णा नोक्ताः. तथाभ्रादयो ऽपि न वक्तव्या इति. नैतद् व्याख्यानकारैर् विचारितं. शक्यं त्व् एवं भणितुं. मायारूपसदृशत्वात् नीलादिभेदभूता अपि ते अभ्रादयः पृथग् उक्ताः. तथा हि ते दूरतो भित्तय इव लक्ष्यन्ते अभ्यासगमने तु न दृश्यन्ते. मा कस्यचिद् एवं भूत्. नैतत् किंचिद् अस्ति. विमतिर् वा. किम् अस्त्य् एतत्. उत भ्रान्तिमात्रम् इति. तद्विपर्याससंशयनिवृत्त्यर्थम् इमे अभ्रादय उक्ताः. संत्य् एवामी रूपायतनस्वभावा इति. दीर्घादीनां प्रदेश इति. दीर्घादिविसातान्त [तिब्. 22अ] प्रदेश इत्य् अर्थः. कतरो ऽसौ प्रदेश इत्य् आह. कायविज्ञप्तिस्वभाव इति. कायविज्ञप्तिर् हि कदाचिद् दीर्घा कदाचिद् ध्रस्वा कदाचिद् यावद् विसातेति. कीदृशी पुनः सावगन्तव्या. तद् आलम्बनचित्तसमुत्थापितं यत् कायकर्म. अकायकर्मस्वभावं तु दीर्घादिविसातान्तं निरस्तं बोद्धव्यं. अस्त्य् उभयथा. परिशिष्टम् इति. यन् निरस्तं दीर्घादि. अभ्रधूमरजोमहिकाश् च.

दृश्यते हि नीलादीनां दीर्घादिपरिच्छेद इति. नीलपीतलोहितावदातच्छायान्धकाराणां दीर्घादिसंस्थानग्रहणं. तस्माद् एषाम् अपि तृतीयायां कोट्याम् अन्तर्भाव इत्य् अभिप्रायः. कथं पुनर् एकं द्रव्यम् उभयथा विद्यत इति. कथम् एकं द्रव्यं वर्णसंस्थानात्मकं भवति. वर्णरूपाद् धि संस्थानरूपं द्रव्यान्तरम् इति वः सिद्धान्तः. उभयस्य तत्र प्रज्ञानात्. वर्णसंस्थानस्य तत्र ग्रहणात्. ज्ञानार्थो ह्य् एष विदिर् न सत्तार्थ इति. विद ज्ञान इत्य् एतस्य धातोर् लुग्विकरणस्य एतद् रूपं विद्यत इति. न तु विद सत्तायाम् इत्य् एतस्य धातोः श्यन्विकरणस्यैतद् रूपम् इत्य् अर्थः. ज्ञानं तत्रोभयाकारं प्रवर्तते. न द्रव्यं एकम् उभयलक्षणम् इति वैभाषिकपरिहारः. कायविज्ञप्ताव् अपि तर्हि प्रसंग इत्य् आचार्यः. न हि कायविज्ञप्तौ गृह्यमानायां वर्णग्रहणं न प्रवर्तते. वैभाषिकाणाम् अयम् अभिप्रायः. नीलादिग्रहणम् आतपालोकग्रहणं वा संस्थाननिरपेक्षं प्रवर्तते. कायविज्ञप्तिग्रहणं तु वर्णनिरपेक्षं. परिशिष्टरूपायतनग्रहणं [तिब्. 22ब्] तु वर्णसंस्थानापेक्षं प्रवर्तत इति. सौत्रान्तिकपाक्षिकस् तु अयम् आचार्यो नैनम् अर्थं प्रयच्छति. न हि चाक्षुषम् एतत् संस्थानग्रहणं. मानसं त्व् एतत् परिकल्पितं. वर्णसंनिवेशविशेष एव हि संस्थानं. न संस्थानं नाम द्रव्यं किंचिद् अस्ति. वर्णाग्रहणे संस्थानग्रहणाभावात्. एतच् च कर्मकोशस्थाने परीक्षिष्यते.

सत्त्वासत्त्वाख्यश् चेति. वाग्विज्ञप्तिशब्दस् तद्व्यतिरिक्तश् चेत्य् अर्थः. सत्त्वासत्त्वसंख्यातश् चेति केचित् पठन्ति. अयम् एव च इहार्थो ऽभिप्रेतः. यदि हि सत्त्वासत्त्वसंतानज इति अयम् अर्थो ऽभिप्रेतो भवेत्. सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्तिशब्दो ऽसत्त्वाख्यो ऽन्य इति एवं वक्ष्यमाणकं विवरणं निःप्रयोजनम् एव. तस्मात् सत्त्वासत्त्वाख्यश् चेति पाठः स्फुटः पठितव्यः. उपात्तमहाभूतहेतुक इति. प्रत्युत्पन्नानीन्द्रियाविनिर्भागानि भूतान्य् उपात्तानि. अन्यानि अनुपात्तानि. उपात्तानि महाभूतानि हेतुर् अस्येति उपात्तमहाभूतहेतुकः. यथा हस्तवाच्छब्द इति. यदि सत्त्वसंतानज इत्य् अभिप्रेतः. बाह्यो ऽपि हि निर्मितो मानुषाकारो हस्तवाच्छब्दं कुर्यात्. स चानुपात्तमहाभूतहेतुकस्वभावो ऽवगन्तव्य इन्द्रियविनिर्भागवर्तित्वात्. स च मानुषीम् अपि वाचं निर्मातृवशाद् भाषेत्. वक्ष्यति ह्य्

एकस्य भाषमाणस्य भाषन्ते सर्वनिर्मिताः. एकस्य तूष्णींभूतस्य सर्वे तूष्णींभवन्ति ते.

तस्य च बाह्यनिर्मितशब्दस्य अनुपात्तमहाभूतहेतुक इत्य् अत्र ग्रहणं. यथा वायुवनस्पतिनदीशब्द [तिब्. 23अ] इति. यथाशब्दस्योदाहरणार्थत्वात्. (अभिध्-क्-व्य् 27) सत्त्वाख्यो वाग्विज्ञप्तिसब्दो ऽसत्त्वाख्यो ऽन्य इति. सत्त्वम् आचष्टे सत्त्वाख्यः. वाग्विज्ञप्तिशब्देन हि सत्त्वो ऽयम् इति विज्ञायते. तं वाग्विज्ञप्तिशब्दं वर्जयित्वा अन्यः शब्दो हस्तशब्दो ऽपि यावद् असत्त्वाख्य एव. किम् अंग असत्त्वसंतानज इति व्याख्यातं भवति. तद् एवम् उपात्तमहाभूतहेतुकः सत्त्वाख्यश् चासत्त्वाख्यश् च भवति. अनुपात्तमहाभूतहेतुको ऽपि निर्मितशब्दो वाग्विज्ञप्तिस्वभावः सत्त्वाख्यः. तस्यैव हस्तशब्दो वायुवनस्पत्यादिशब्दश् चासत्त्वाख्य इति. चतुर्विधः शब्दो मनोज्ञामनोज्ञभेदात् पुनर् अष्टविधो भवति. यथैको वर्णपरमाणुर् इति. न भूतचतुष्कद्वयम् उपादाय वर्तते शद्बः. उपादायरूपत्वात्. वर्णपरमाणुवद् इति भावः.

रसः षोढेति.

षण्मूलजातिम् अधिकृत्यैवम् उक्तं. रसषट्कस्य अन्योन्यसम्पर्कविशेषात् त्व् अतिबहुप्रकारा रसाः संभवन्ति. एककद्विकत्रिकचतुष्कपंचकषट्कसम्पर्कयोगाद् धि चरके त्रिषष्टी रसा उपदिष्टाः.

सुगन्धदुर्गन्धयोः समविषमगन्धत्वाद् इति. अनुत्कटोत्कटगन्धत्वाद् इत्य् अर्थः. अस्मिन् पक्षे द्विविधो गन्ध इष्टः. त्रिविधस् तु शास्त्र इति. समगंधो ऽन्यस् तृतीय इत्य् अर्थः. [तिब्. 23ब्] अपरे पुनर् व्याचक्षते. समगन्ध इति तयोर् एवैकदेश इति स एवार्थो भवति. शब्दमात्रं तु भिद्यते.

शीतम् उष्माभिलाषकृद् इति. संभवं प्रत्य् एवम् उच्यते. यो धर्म उष्माभिलाषं कुर्यात्. तच् छीतं नामोपादायरूपं. ग्रीष्मे यद्य् अपि तन् न कुर्यात् तज्जातीयत्वात् तु शीतम् एव तद् अवगन्तव्यं. कारणे कार्योपचाराद् इति. अत्तुमिच्छा जिघत्सा चैतसिको धर्मः. तस्य कारणं. अन्तर् उदरे कायेन्द्रियेण यः स्पृश्यते. सा जिघत्सा नामोपादायरूपं. यथा

बुद्धानां सुखम् उत्पाद

इत्यादि अभ्युदयनिःश्रेयससुखकारणत्वात् बुद्धोत्पादस्य स सुखम् इत्य् उच्यते. तद्वत्. एवं पिपासापि वक्तव्या. संचितानि पुनस् तुल्यन्त इति सूक्ष्मगुरुत्वसद्भावाद् इत्य् अभिप्रायः. अत्रानुमानं. सगुरुत्वं रूपावचरं वस्त्रादि. आधाराधेयभावात्. कुण्डबदरवद् इति. अनुग्राहकं किलास्तीति. किलशब्दो वैभाषिकमतद्योतनार्थं. स्वमतं तु समाधिर् एवात्रानुग्राहकः. किम् अत्र शीतेन परिकल्पितेनेति. यदा तत्प्रकारव्यवच्छेद इति. यदा नीलादिप्रकारनिमित्ताभोगः. एवं श्रोत्रादिविज्ञानम् इति. य एष बहुविधः शब्द उक्तः. तत्र कदाचिद् एकेन द्रव्येण श्रोत्रविज्ञानम् उत्पद्यते यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति. कदाचिद् बहुभिर् यदा न व्यवच्छेदः. तद्यथा [तिब्. 24अ] तूर्यशब्दसमूहम् अनेकाकारतारमन्द्रतादिशब्दरूपं शृण्वतः. एवं घ्राणजिह्वाविज्ञाने अपि स्वविषये योज्ये. कायविज्ञानं तु (अभिध्-क्-व्य् 28) परं पंचभिर् इति. कथं. कदाचिद् एकेन द्रव्येणोत्पद्यते यदा तत्प्रकारव्यवच्छेदो भवति. कदाचिद् द्वाभ्यां यावत् पंचभिर् यदा न व्यवच्छेदः. एकेन च श्लक्ष्णत्वादिनेति. किम् अत्र कारणं. कर्कशत्वादीनाम् अन्यभूतचतुष्काश्रितत्वात्. ननु चैवम् इति विस्तरः. यथा चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायविज्ञानालम्बनान्य् अभिसमस्य मनोविज्ञानं गृह्णातीति कृत्वा सामान्यलक्षणविषयं तद् व्यवस्थाप्यते. तथा नीलपीतलोहितावदातालम्बनानां चतुर्णां चक्षुर्विज्ञानानां तानि चत्वारि बहुतराणि चालम्बनान्य् अभिसमस्य चक्षुर्विज्ञानम् एकं गृह्णातीति सामान्यलक्षणविषयं तत् प्राप्नोति. रूपायतनसामान्यलक्षणम् अस्यालम्बनम् इति कृत्वा. तथा श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायविज्ञानान्य् अपि स्वविषयेषु योज्यानि.

आयतनस्वलक्षणं प्रतीति. स्वं लक्षणं स्वलक्षणं. आयतनानां स्वलक्षणं आयतनस्वलक्षणं. चक्षुर्विज्ञानविज्ञेयत्वादि. रूपायतनत्वादि वा. तत् प्रत्य् एते पंच विज्ञानकायाः स्वलक्षणविषया इष्यन्ते प्रवचने. न द्रव्यस्वलक्षणं प्रति स्वलक्षणविषया इष्यन्ते इति प्रकृतं. द्रव्याणां नीलादिकानां स्वलक्षणं नीलाद्याकारचक्षुर्विज्ञानादिविज्ञेयत्वं. [तिब्. 24ब्] नीलाकारादि वा. न तत् प्रत्य् एते पंच विज्ञानकायाः स्वलक्षणविषया इष्यंते इत्य् अदोषः. युगपद्विषयसंप्राप्ताव् इति. कायजिह्वेन्द्रिययोर् युगपद्विषयसंप्राप्तिः संभवति. द्वयोश् च विज्ञानयोर् युगपत्प्रवृत्तिर् न संभवति. अतः पृच्छति. कतरद् विज्ञानं पूर्वम् उत्पद्यत इति. यस्य विषयः पटीयान्. यदि कायेन्द्रियस्य विषयः पटुतरः कायविज्ञानं पूर्वम् उत्पद्यते. अथ जिह्वेन्द्रियस्य विषयः पटीयान् जिह्वाविज्ञानं पूर्वम् उत्पद्यते. समप्राप्ते तु विषये तुल्य इत्य् अर्थः. जिह्वाविज्ञानं पूर्वम् उत्पद्यते. कस्मात्. भोक्तुकामतावर्जितत्वात् संततेः. भोजनेच्छाप्रवणत्वात् आत्मभावस्येत्य् अर्थः. पूर्वं जिह्वाविज्ञानम् उत्पद्यत इति वचनात् पश्चात् कायविज्ञानम् उत्पत्स्यत इत्य् अर्थाद् उक्तं भवति. तेनात्र विचार्यते. किं यो ऽसौ जिह्वाविषयक्षणेन सह प्राप्तः कायविषयक्सण आसीत्. तत्र तत् कायविज्ञानम् उत्पद्यते. आहोस्विद् अन्यस्मिन् कायविज्ञानविषयक्षण इति. अन्यस्मिन्न् इत्य् आह. कथम् आलम्बननियमो न भिद्यते. नैष दोषः. यत् तद्विषयालंबनं विज्ञानं. तद् अप्रतिसंख्यानिरोधनिरुद्धं. अन्यत् तु तत्सदृशं कायविज्ञानम् उत्पद्यत इति. अतः पश्चात् तद् उत्पद्यते इत्य् उच्यते जातिसामान्येनैकत्वोपचारात्.

(i.11) अनेककथाप्रपंचव्यवहितत्वात् नष्ट इवाविज्ञप्तेर् उद्देशधिकार इति. अत इदम् उपन्यस्यति. उक्ताः पंचेन्द्रियार्था यथा च तेषां ग्रहणम् इति. कदाचिद् एकेन द्रव्येण चक्षुर्विज्ञानम् उत्पद्यत इत्येवमादिना. [तिब्. 25अ] तेषां तु ग्रहणम् इति कर्मणि षष्ठी. अविज्ञप्तिर् इदानीं वक्तव्येति.

रूपं पंचेन्द्रियाण्य् अर्थाः पंचाविज्ञप्तिर् एव चेत्य्

अविज्ञप्तिर् एवावशिष्यते. तस्या लक्षणनिर्देशावसर इति वक्तव्या.

विक्षिप्ताचित्तकस्येति.

केचिद् एवं वृत्तिं पठन्ति. अस्मिं पाठे एवं सूत्रविग्रहः. विक्षिप्तं नास्ति वा चित्तम् अस्येति विक्षिप्ताचित्तकः. अथ वा विक्षिप्तं चित्तं नास्ति वा चित्तम् अस्येति विक्षिप्ताचित्तकः. एकस्य चित्तशब्दस्य लोपः. केचिद् एवं पठन्ति. विक्षिप्तस्येति. अस्मिन् पाठे उत्तरपदद्वयस्य बहुव्रीहिं कृत्वा पश्चाद् एवं विग्रहः. विक्षिप्तश् चाचित्तकश् च विक्षिप्ताचित्तकः. विक्षिप्तः पुद्गलः विक्षिप्तचित्त इत्य् अर्थः. विक्षिप्तचित्तस्येति तदन्यचित्तस्यापीति अविक्षिप्तचित्ताद् अन्यचित्तस्येत्य् अर्थः. तद्यथा कुशलाया अविज्ञप्तेः समुत्थापकं चित्तं कुशलं. तदन्यचित्तो ऽकुशलाव्याकृतचित्तः. स इह विक्षिप्तचित्तो ऽभिप्रेतः. अकुशलायास् त्व् अविज्ञप्तेर् अकुशलं चित्तं समुत्थापकं. तदन्यचित्तः कुशलाव्याकृतचित्तः. स चापि विक्षिप्तचित्तो वेदितव्यः. तस्य. तदन्यचित्तस्यापि. अचित्तकस्यापीति असंज्ञिनिरोधसमापत्तिसमापन्नस्यापि. अपिशब्देनाविक्षिप्तसचित्तकस्यापीति विज्ञायत [तिब्. 25ब्] इति. एतत्पुद्गलद्वयव्यतिरिक्तस्य तृतीयस्याप्य् अर्थः. यो ऽनुबन्ध इति प्रवाह इति. यो धर्मो नित्यप्रवाहयुक्त इत्य् अर्थः. प्रवाहेन प्रवाही निर्दिश्यते प्रवाहोपलक्ष्यत्वात्. अथ वा अनुबध्नातीति अनुबन्धः. प्रवाह इति च व्याख्यापदं कृतबहुव्रीहिकं. प्रवृत्तः प्रकृष्टो वा वाहो ऽस्येति प्रवाहो धर्मः. स एव निर्दिश्यते. न तत् स्रोतः. कुशलाकुशल इति. कुशलाकुषल एवेत्य् अवधारणं. अव्याकृतो नस्तीत्य् अर्थः. एतेन चक्षुरादयो व्यदस्ता वेदितव्याः. प्राप्तिप्रवाहो ऽप्य् अस्ति ईदृश इति. तत्प्राप्तिर् अपि विक्षिप्ताविक्षिप्तचित्तस्यापि प्रवाहिणी कुशलाकुशलैव चेति तद्विशेषणार्थम् उच्यते. महाभूतान्य् उपादायेति. महाभूतहेतुक इत्य् अर्थः. यथेन्धनम् उपादायाग्निर् भवतीत्य् उक्ते. इन्धनहेतुको ऽग्निर् इति गम्यते. जननादिहेतुभावाद् इति.

जननान् निश्रयात् स्थानाद् उपस्तम्भोपबृंहणात्.

जननहेतुस् तेभ्य उत्पत्तेः. निश्रयहेतुर् जातस्य भूतानुविधायित्वाद् आचार्यादिनिश्रयवत्. प्रतिष्ठाहेतुर् आधारभावात् चित्रकुड्यवत्. उपस्तम्भहेतुर् अनुच्छेदहेतुत्वात्. उपबृंहणहेतुर् वृद्धिहेतुत्वात्. कतमान्य् महाभूतान्य् उपादाय. किम् आश्रयमहाभूतानि. उताहो निश्रयमहाभूतानि. आश्रयमहाभूतानीत्य् आहुः. तन्नामकरणज्ञापनार्थ इति. यस्माद् रूपक्रियास्वभावापि सती [तिब्. 26अ] विज्ञप्तिवत् परं न विज्ञापयति. तस्माद् अविज्ञप्तिर् (अभिध्-क्-व्य् 30) इत्य् अर्थः. रूपक्रियास्वभावापीत्य् उभयविशाषणं. किम् अर्थं. यद् धि वस्तु रूपस्वभावम् एव न कृइयास्वभावं. तन् न परं गमयति. तद्यथा चक्षुरादयः. यद् अपि क्रियास्वभावम् एव न रूपस्वभावं. तद् अपि परं न गमयति. तद्यथा चेतना. यत् तूभयस्वभावं. तत् परं गमयति. तद्यथा विज्ञप्तिः. विज्ञप्तिर् हि स्वसमुत्थापकं चित्तं कुशलाकुशलाव्याकृतं सौम्यं क्रूरम् अनुभयम् इति वा परं विज्ञापयति. तेन विज्ञप्तिवद् इति विपरीतदृष्टान्तप्रयोगः.

समासतस् त्व् इति विस्तरः. शिष्यसुखावबोधार्थं संक्षेपतो वाक्येन तद् अविज्ञप्तिरूपं दर्शयत्य् आचार्यः. विज्ञप्तिसमाधिसंभूतं कुशलाकुशलं रूपम् अविज्ञप्तिर् इति. यथासंभवम् एतत् योज्यं. कायवाक्विज्ञप्तिसंभूतं कुशलं प्रातिमोक्षसंवरसंगृहीतं नैवसंवरनासंवरसंगृहीतं च. अकुशलं पुनर् असंवरसंगृहीतं नैवसंवरनासंवरसंगृहीतं च. समाधिसंभूतं तु कुशलम् एव. तद् द्विविधं. सास्रवसमाधिसंभूतं ध्यानसंवरस्वभावं. अनास्रवसमाधिसंभूतं अनास्रवसंवरस्वभावं. उपादायरूपस्वभावं च. न चित्तचैतसिकादिस्वभावम् [तिब्. 26ब्] इत्य् अवगन्तव्यं. ननु चैवं विज्ञप्तिर् अपि अविज्ञप्तिः प्राप्नोति. सापि उत्तरा सभागहेतुभूतपूर्वविज्ञप्तिसंभूता. कुशलाकुशलम् एवेत्य् अवधारणात् विज्ञप्ताव् अप्रसंगः. विज्ञप्तिर् ह्य् अव्याक्र्तापि संभवति. अत एव दिव्यं चक्षुः श्रोत्रं च समाधिसंभूतम् अपि सत् विज्ञप्तिजं च विपाकरूपं नाविज्ञप्तिः प्रसजतीति.

अत्राचार्यसंघभद्र इदम् अविज्ञप्तिलक्षणसूत्रं दूषयति.

न्यूनं शास्त्रापेतं हानिर् अतस्याः प्रसज्यते तत्त्वं अपिशब्दाधिकवचनं विशेष्यं अविशेषितं चात्र.