स्फुटार्था अभिधर्मकोशव्याख्या

इति. सो ऽनागामी. अंतरा उत्पन्ने संस्कारेणासंस्कारेण [तिब्. 219अ] परिनिर्वृतिर् अस्येति अंतरोत्पन्नसंस्कारासंस्कारपरिनिर्वृतिः. यत् तूक्तम् एवम् उत्पन्नस्येति. तन् न बुध्यामहे. कथम् उत्पन्नस्यानागामिनः परिनिर्वृतिर् अस्येति बहुव्रीहिः समासो भवति. अन्यपदार्थे हि बहुव्रीहिर् उच्यते. न स्वपदार्थे. तेनैवम् इह पाठं पश्यामः एवम् उत्पन्ने ऽस्येति. लेखकेनैकारो ऽत्र विनाशित इति. तथापाठे ह्य् अयम् अर्थः संभवति. उत्पन्ने जन्मनि परिनिर्वृतिर् अस्येति उत्पन्नपरिनिर्वृतिः. अथैवम् एव पाठः स्यात्. एवं व्याख्यायेत. अनादरे षष्ठी. तयैवं समासः क्रियेत. उत्पन्नस्य जन्मनः परिनिर्वृतिर् अस्यानागामिन इत्य् उत्पन्नपरिनिर्वृतिर् अनागामीति. अथ वा उत्पन्नस्येत्य् उत्पन्नजातिर् उच्यते. उत्पन्नानाम् इति यो ऽर्थः. सो ऽर्थ उत्पन्नस्येति. तेनोत्पन्नानां या परिनिर्व्र्टिः. सा अस्येत्य् उत्पन्नपरिनिर्वृतिः. अथ परिनिर्वृत्यर्थाद् एव केवलाद् अनागाम्यर्थस्यान्यत्वात्. पूर्वपदार्थानन्यत्वे ऽप्य् अनागामिसमानाधिकरणस्योत्पन्नशब्दस्य परिनिर्वृतिशब्देन सह बहुव्रीहिः समास इतीच्छेयुः. सुभणितम् एतत् स्यात्. स एवानागामी पुनः पंचधा भवतीति. अंतरापरिनिर्वायी उपपद्यपरिनिर्वायी साभिसंस्कारपरिनिर्वायी अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी ऊर्ध्वंस्रोताश् चेति निगमयति.

अभियुक्तवाहिमार्गत्वाद् इति. अभियुक्तो वीर्यवान् आरब्धवीर्य इत्य् अर्थः. वाही मार्गो अस्येति वाहिमार्गः. कथं मार्गो वाही. विनाभिसंस्कारेण संमुखीभावात्. अभियुक्तश् चासौ वाहिमार्गश् चाभियुक्तवाहिमार्गः. तद्भावः. तस्मात्. उत्पन्नमात्रो नचिरात् परिनिर्वाति. सोपधिशेषेण निर्वाणेनेति. निर्वाणद्वैविध्याद् विशिनष्टि सोपधिशेषनिर्वाणेन परिनिर्वाति. सर्वास्रवक्षयं करतीत्य् अर्थः.

सो ऽपि निरुपधिशेषनिर्वाणेनेति. न केवलम् अंतरापरिनिर्वायी निरुपधिशेषपरिनिर्वाणेन परिनिर्वात्य् अर्हत्त्वं प्राप्यायुर् अपरिसमाप्य. उपपद्यपरिनिर्वाय्य् [तिब्. 219ब्] अपि तत्सदृश इत्य् अपरे. न. आयुरुत्सर्गावशित्वात्. नैतद् एवं सो ऽपि निरुपधिशेषपरिनिर्वाणेनेति. कस्मात्. आयुरुत्सर्गावशित्वात्. आयुष उत्सर्गे तस्यावशित्वात्. कस्मात् पुनर् अस्यात्रावशित्वं. यत् प्रांतकोटिकचतुर्थध्यानलाभिन आयुरुत्सर्गवशित्वं. तच् च प्रांतकोटिकं ध्यानं मनुष्येष्व् एव त्रिषु द्वीपेषूत्पाद्यते. स च रूपधातूपपन्न इति. किम् अंतरापरिनिर्वायिणो ऽस्त्य् आयुरुत्सर्गवशित्वं. यत एवम् असौ निरुपधिशेषपरिनिर्वाणेन परिनिर्वाति. तस्यापि वशित्वं नास्ति. अंतराभवावस्थानाय (अभिध्-क्-व्य् 559) तु तादृशं कर्म नास्ति. यादृशम् उपपद्यपरिनिर्वायिण इति. अतो ऽंतरापरिनिर्वायी शीघ्रं परिनिर्वाति. उपपद्यपरिनिर्वायी तु यावदायुः स्थित्वा परिनिर्वातीत्य् उपपद्यपरिनिर्वाय्य् एव सोपधिशेषनिर्वाणेन परिनिर्वातीत्य् उच्यते. साभिसंस्कारपरिनिर्वायी किलेति. किलेति किलशब्दो वैभाषिकमतद्योतकः. स्वमतं हि सूत्रानुसारेण पश्चाद् वक्ष्यते. अप्रतिप्रस्रब्धप्रयोग इति. पूर्वप्रयोगावेधेनानिराकृतप्रयोग इत्य् अर्थः. साभिसंस्कारं सप्रयत्नं. अभियुक्तावाहिमार्गत्वाद् इति. अभियुक्तत्वात् अवाहिमार्गत्वाच् च तस्य योगिनः. [तिब्. 220अ] अत एवासौ साभिसंस्कारपरिनिर्वायी सिध्यति. अनभिसंस्कारेणेति. पूर्वविपर्ययेण. प्रयोगस्य प्रतिप्रस्रब्धत्वात्. अभियोगवाहिमार्गाभावाद् इति. अभियोगस्य वीर्यस्याभावात्. वाहिमार्गस्य चाभावाद् इत्य् अर्थः. तद् एवम् अभियोगादिनानात्वात् परिनिर्वाणविशेष उक्तो भवति. उपपद्यपरिनिर्वायिणो ह्य् उभयम् अस्ति. अभिगोगश् च वाही च मार्ग इति. साभिसंस्कारपरिनिर्वायिणो ऽभ्ज्योगो ऽस्ति. न त्व् अस्य वाही मार्गः. अनभिसंस्कारपरिनिर्वायिणस् तूभयम् अपि नास्ति. नाभियोगो न च वाही मार्ग इति.

संस्कृतासंस्कृतालंबनमार्गपरिनिर्वाणाद् इति. संस्कृतं संस्कार इत्य् एको ऽर्थः. एवम् असंस्कृतं असंस्कार इति. संस्कारालंबनेन मार्गेण दुःखसमुदयमार्गालंबनेन मार्गेण यः क्लेशान् प्रजहाति. स साभिसंस्कारपरिनिर्वायी. यो ऽसंस्कारालंबनेन निरोधालंबनेन. सो ऽनभिसंस्कारपरिनिर्वायीति.

तत् तु न. अतिप्रसंगाद् [तिब्. 220ब्] इति. तत् तु नैवं. कस्मात्. अतिप्रसंगात्. अंतरोपपद्यपरिनिर्वायिणोर् अपि संस्कृतासंस्कृतालंबनमार्गपरिनिर्वाणात् प्रत्येकं साभिसंस्कारानभिसंस्कारपरिनिर्वायित्वप्रसंगः. तत्रस्थौ द्वाव् एव पुद्गलौ स्यातां. न पंचेति. अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी पूर्वं पठ्यत इति. साभिसंस्कारपरिनिर्वायिणः पूर्वम् अयं पठ्यते. अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी साभिसंस्कारपरिनिर्वायीति. तथैव युज्यत इति विस्तरः. अनभिसंस्कारसाभिसंस्कारपरिनिर्वायिणोर् यथाक्रमं. वाह्यवाहिमार्गयोः पुद्गलयोः परिनिर्वाणस्यानभिसंस्कारसाध्यत्वात् पूर्वस्याभिसंस्कारसाध्यत्वाच् चेतरस्य. कथं तथा साध्यत्वम् इत्य् आह. अयत्नयत्नप्राप्तितस् तत्परिनिर्वाणस्य यथाक्रमम् इत्य् एव.

अथ वाह्यवाहिमार्गयोर् इति. मार्गयोर् एव ग्रहणं न पुद्गलयोर् अभिसंबंधः. वाहिनो मार्गस्यानभिसंस्कारसाध्यत्वाद् अवाहिनश् चाभिसंस्कारसाध्यत्वात्. अयत्नयत्नप्राप्तितः. अयत्नसंमुखीभावतः पूर्वमार्गस्य. यत्नप्राप्तित इतरस्येति. [तिब्. 221अ] तद् एवम् अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी पूर्वं युज्यते. आह. यद्य् अनभिसंस्कारपरिनिर्वायिणो वाही (अभिध्-क्-व्य् 560) मार्गो ऽनभिसंस्कारशाध्यत्वात् उपपद्यपरिनिर्वायिणो ऽपि वाही मार्ग इति. कस् तयोर् विशेष इति. अत उच्यते. उपपद्यपरिनिर्वायिणस् तु मार्गो वाहितरो जिततरः. नानभिसंस्कारपरिनिर्वायिण एवम् अधिमात्रतरो हेतूपचयतः. मृदुतराश् चानुशयाः मार्गाधिमात्रतरत्वेन क्षपितत्वात्.

ऊर्ध्वस्रोता इति. ऊर्ध्वस्रोतो गतिर् अस्येति ऊर्ध्वस्रोताः. यत्र ऊर्ध्वम् इति पठ्यते.

ऊर्ध्वं दमाच् च देहाच् चेति.

ऊर्ध्वंदमिकः ऊर्ध्वंदेहिक इति. तत्प्रत्ययसंनियोगेनोर्ध्वशब्दस्य मांततो ऽपि निपात्यत इति वेदितव्यं. यथा चिरशब्दस्य चिरंतनम् इत्य् ऊर्ध्वम् इति निपातो ऽस्तीत्य् अपरे. अकारांतो ऽपि तूर्ध्वशब्दो ऽस्त्य् एवेति न वार्यते. व्यवकीर्णाव्यवकीर्णध्यानत्वाद् इति. मिश्रितामिश्रितध्यानत्वाद् इत्य् अर्थः. अनास्रवेण सास्रवस्य ध्यानस्य मिश्रितत्वात्. इह ध्यानानि व्यवकीर्य ध्यानत्रयात् परिहीयत इति. ध्यानव्यवकिरणं चतुर्थध्यानव्यवकिरणपूर्वकम्.

आकीर्यते चतुर्थं प्राग्

इति वचनात्. चतुर्थम् एव हि ध्यानम् आदितो व्यवकिरणे समर्थं. नान्यत्. चतुर्थाच् च ध्यानाद् अपरिहीणस्य प्रथमादिषु ध्यानेषूपपत्तिर् नास्तीत्य् अत उच्यते. ध्यानत्रयात् [तिब्. 221ब्] परिहीण इति. कथं च परिहीण इत्य् आह. प्रथमं ध्यानम् आस्वाद्येति. मध्यानिमज्जनात् मध्ये ऽनिमज्जनात्. अर्धप्लुतो नामेति विस्तरः. य एकम् अपि स्थानांतरं विलंघ्य शुद्धावासेषूपपद्याकनिष्ठान् प्रविशतीत्य् एवं वाक्याभिसंबंधः. दृष्टिस्थानत्वाद् इति. महाब्रह्मणां प्रथमोपपन्नानां च महाबह्मणि निर्मायकाभिमानतः. एकमायकत्वाच् चेति. किं. महाब्रह्मस्व् आर्यो नोपपद्यते. आर्यस्य हि प्रभाववतस् तत्रोत्पादे सत्य् उभयनायकत्वं स्यात्. निःसपत्नेन च कर्मणा तत्राधिपतिम्. अतः ससपत्नं न भवतीति. सर्वाणि स्थानांतराणीति. ब्रह्मकायिकेभ्यश् च्युत्वा ब्रह्मपुरोहितादीनि सुदर्शनान्तानि चतुर्दशस्थानांतराणि संचर्याकनिष्ठान् प्रविशति. यत्रोपपन्नस् ततस् तत्र चात्यंतम् अनागमनाद् इति. यत्रोपपन्नस् तद्यथा. प्रथमध्याने. ततो ऽत्यंतम् अनागमनात् कामधातौ. तथा यत्रोपपन्नस् तत्र चात्यंतम् अनागमनात्. तत्र च पुनः प्रथमे ध्याने ऽत्यंतम् अनागमनात्. परिपूर्णम् अनागामित्वं पुनस् तत्र द्वितीयजन्माकरणात्. शमथचरितो ह्य् एष इति. य एष भवाग्रपरमः स समाधिप्रियः. आरूप्येषु च समाधिर् अतिप्रशांतः. तस्माद् अयम् आरूप्यान् प्रविशति. पूर्वकस् तु विपश्यनाचरित इति. यो ऽसाव् अकनिष्ठपरम (अभिध्-क्-व्य् 561) उक्तः. [तिब्. 222अ] स प्रज्ञाप्रियः शुद्धावासान् प्रविशति. अंतरापरिनिर्वाणम् इति विस्तरः. नैतत् प्रति शास्त्रकारैर् निश्चितं. न च प्रतिषिद्धम् अतो ऽप्रतिषेधाद्

ऊर्ध्वस्रोतसो ऽकनिष्ठपरमस्य भवाग्रपरमस्य चांतरा अकनिष्ठां भवाग्रं च प्रविश्य परिनिर्वाणं युज्यमानं पश्यामः. संभवं तु पश्याम इत्य् अर्थः. ननु चाकनिष्ठपरमो भवाग्रपरम इति चोक्तम् अत आह. अकनिष्ठभवाग्रपरमत्वं तु परेण गत्यभावाद् अकनिष्ठेभ्यो भवाग्राच् चोर्ध्वं गत्यभावात्. तद्यथा स्रोतआपन्नस्य सप्तकृत्वः परमत्वं. न हि तस्य द्वौ त्रीन् वा भवान् अभिनिर्वर्त्य परिनिर्वाणं न संभवतीति. ततः परेण त्व् अष्टमं भवं नाभिनिर्वर्तयतीति. सप्तकृत्वः परम उक्त इति.

स पुनश् चतुर्विध इत्य् अंतरापरिनिर्वाय्यभावान् न पंचविधः. एते षड् अनागामिनो भवंतीति. अंतरापरिनिर्वायी उपपद्यपरिनिर्वायी साभिसंस्कारपरिनिर्वायी अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी ऊर्ध्वस्रोताः आरूप्यगश् च. षष्ठश् चतुर्धाभेदम् अविगणय्येति. दृष्टधर्मपरिनिर्वायी. दृष्टजन्मपरिनिर्वायीत्य् अर्थः.

(vi.40) कथम् एषां त्रयाणाम् इति [तिब्. 222ब्] विस्तरः. त्रयो ऽनागामिन इति निर्भिद्य नोक्ता इत्य् अनवबुध्यमान इतरः पृच्छति. आचार्यो ऽप्य् अर्थापत्त्योक्ता एत इति पश्यन् विवृणोति. अंतरोपपद्यपरिनिर्वायिणोर् अंतरापरिनिर्वायिणः उपपद्यपरिनिर्वायिणश् चेत्य् अर्थः. ऊर्ध्वस्रोतसश् च तृतीयस्येति. आश्वनाशुचिरपरिनिर्वाणात् दृष्टांतत्रयेणेति. आशुपरिनिर्वायी अनाशुपरिनिर्वायी चिरपरिनिर्वायी च दृष्टांतत्रयेण योजय्यितव्याः. तद्यथा परीत्तः शकलिकाग्निर् अभिनिर्वर्तमान एव निर्वायात्. एवं प्रथमो य आशुपरिनिर्वायी. तद्यथायोगुडानां वायस्फालानां वादीप्ताग्निसंप्रतप्तानां अयोघनेन हन्यमानानां अयःप्रपाटिकोत्पतत्य् एव निर्वायात्. एवं द्वितीयो यो ऽनाशुपरिनिर्वायी. तद्यथायोगुडानाम् इति पूर्ववद् यावद् अयःप्रपाटिकोत्प्लुत्य पृथिव्याम् अपतितैव निर्वायात्. एवं तृतीयो यश् चिरपरिनिर्वायी. एतच् च सूत्रं विस्तरेण पुरस्ताल् लिखितम् इति न पुनर् लिख्यते. उपपद्याभिसंस्कारानभिसंस्कारपरिनिर्वाणाद् इति. उपपद्य परिनिर्वाणाद् अभिसंस्कारेणानभिसंस्कारेण परिनिर्वाणात् [तिब्. 223अ] त्रिधाभेदान् नवानागामिनो भवंतीति संबंधः. उपपद्यपरिनिर्वायी य उपपन्नमात्रः परिनिर्वाति. न त्व् अभिसंस्कारेणानभिसंस्कारेण वा परिनिर्वाति. साभिसंस्कारपरिनिर्वायी तु नोपपद्यैव परिनिर्वाति. किं तर्हि. अभिसंस्कारेणाप्रतिप्रस्रब्धस्य पूर्वाभिसंस्कारस्य सामर्थ्यतः परिनिर्वाति. अस्य हि यद्य् अपि वाही मार्गो ऽस्ति अभियोगेन तु परिनिर्वाति. उपपद्यपरिनिर्वायी तु नाभियोगेनेति विशेषः. अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी (अभिध्-क्-व्य् 562) पुनः प्रतिप्रस्रब्धपूर्वाभिसंस्कारो ऽभिसंस्कारम् अनंतरेण

परिनिर्वातीत्य् अयम् एव एषां विशेषो ऽवगंतव्यः. यथा तु साभिसंस्कारानभिसंस्कारपरिनिर्वायिणाव् अप्य् उपपद्यपरिनिर्वाय्याख्यां लभेते. तथा दर्शयन्न् आह. सर्वे ह्य् एत उपपद्यपरिनिर्वाणाद् उपपद्यपरिनिर्वायिण इति. प्लुतादिभेदाद् इति. प्लुतार्धप्लुतसर्वच्युतभेदाद् इत्य् अर्थः. सर्वेषां वा त्रयाणाम् इति. अंतरोपपद्यपरिनिर्वाय्यूर्ध्वस्रोतसाम् आश्वनाशुचिरपरिनिर्वाणात् [तिब्. 223ब्] त्रिधाभेदः. कश्चिद् अंतरापरिनिर्वायी आशुपरिनिर्वायी भवति. कश्चिद् अनाशुचिरपरिनिर्वायी. एवम् उपपद्यपरिनिर्वायी. ऊर्ध्वस्रोताश् चेति. अस्माच् च त्रिधाभेदान् नवानागामिनो भवंतीति स एव संबंधो वाच्यः. तद्विशेषः पुनर् इति विस्तरः. तेषां पुनस् त्रयाणाम् अंतरोपपद्यपरिनिर्वायिणोः ऊर्ध्वस्रोतसश् च. नवानां चैषाम् एव प्रत्येकं त्रिधाभेदाद् यथा वर्णिताद् विशेषः. कर्मक्लेशेन्द्रियविशेषात्. कर्मणः क्लेशस्येन्द्रियस्य च विशेषाद् भवति. कथम् इत्य् आह. त्रयाणाम् इति विस्तरः. अभिनिर्वृत्तिर् अंतराभावः अभिनिर्वृत्तिवेदनीयस्य कर्मण उपचितत्वाद् अंतरापरिनिर्वायी. उपपद्यवेदनीयस्य कर्मण उपचितत्वाद् उपपद्यपरिनिर्वायी. अपरपर्यायवेदनीयस्य कर्मण उपचितत्वाद् ऊर्ध्वंस्रोता इत्य् एवं तावत् तेषां त्रयाणां कर्मविशेषाद् विशेषः. मृदुमध्याधिमात्रक्लेशसमुदाचारत्वाद् यथाक्रमम् एषाम् एव क्लेशविशेषाद् विशेषः. अधिमात्रमध्यमृद्विन्द्रियत्वाच् च यथाक्रमम् एषाम् एवेन्द्रियविशेषाद् विशेष इति. तेषाम् अपि प्रत्येकम् अत एव यथायोगं विशेष इति. तेषाम् अपि प्रत्येकं भिन्नानां नवानाम् इत्य् अर्थः. अत एव कर्मादिविशेषात् [तिब्. 224अ] यथायोगं न यथाक्रमं. विशेषो ऽवगंतव्यः. कथम् इत्य् आह.

प्रथमयोस् त्रिकयोर् इति विस्तरः. यच् चांतरापरिनिर्वायिणां त्रिकं. यच् चोपपद्यपरिनिर्वायिणां. तयोस् त्रिकयोः क्लेशेन्द्रियविशेषात्. मृदुमध्याधिमात्रक्लेशसमुदाचारत्वात् अधिमात्रमध्यमृद्विन्द्रियत्वाच् च. यथाक्रमं विशेषः. न तु कर्मविशेषात्. यस्मात् प्रथमस्य त्रिकस्याभिनिर्वृत्तिवेदनीयं कर्म तुल्यं. द्वितीयस्य चोपपद्यवेदनीयं कर्म तुल्यम् इति. पश्चिमस्य त्रिकस्यापरपर्यायवेदनीयकर्मविशेषाच् च विशेषः. प्लुतादीनां ह्य् अपरपर्यायवेदनीयं कर्म भिन्नम् इति. अतो ऽपरपर्यायवेदनीयकर्मविशेषात्. क्लेशेन्द्रियविशेषाच् च. चकारानुकृष्टत्वात् विशेषो मृदुमध्याधिमात्रक्लेशसमुदाचारत्वात्. अधिमात्रमध्यमृद्विन्द्रियत्वाच् च. यथाक्रमम् इत्य् अर्थः. त एते नवप्रकारक्लेशेन्द्रिगत्वाद् इति. त एते नवानागामिनो नवप्रकारक्लेशत्वात्. नवप्रकारेन्द्रियत्वाच् च. नवानागामिनो भवंति. कर्मणो ऽग्रहणम् अव्यपित्वात्. न हि प्रथमयोस् (अभिध्-क्-व्य् 563) त्रिकयोः कर्मविशेषाद् [तिब्. 224ब्] विशेषो ऽस्तीति. कथं पुनर् एते नवप्रकारक्लेशा भवंति. इह क्लेशस् त्रिप्रकारो मृदुमध्याधिमात्र इति. मृदुर् अंतरापरिनिर्वायिणां. मध्य उपपद्यपरिनिर्वायिणां. अधिमात्र ऊर्ध्वस्रोतसां. तत्र प्रथमो ऽन्तरापरिनिर्वायी मृदुमृदुक्लेशः. द्वितीयो मृदुमध्यक्लेशः तृतीयो मृद्वधिमात्रक्लेशः. उपपद्यपरिनिर्वायिणां प्रथम उपपद्यपरिनिर्वायी मध्यमृदुक्लेशः. द्वितीयः साभिसंस्कारपरिनिर्वायी मध्यमध्यक्लेशः. तृतीयो ऽनभिसंस्कारपरिनिर्वायी मध्याधिमात्रक्लेशः. ऊर्ध्वस्रोतसाम् अपि प्लुतो ऽधिमात्रमृदुक्लेशः अर्धप्लुतो ऽधिमात्रमध्यक्लेशः. सर्वस्थानच्युतो ऽधिमात्राधिमात्रक्लेश इति. कथं

नवप्रकारेन्द्रिया भवंति. तथैवेन्द्रियम् अपि त्रिप्रकारम् अधिमात्रं मृदु चेति. अधिमात्रम् अंतारापरिनिर्वायिणां. मध्यम् उपपद्यपरिनिर्वायिणां. मृदूर्ध्वस्रोतसां. तत्र प्रथमो ऽंतरापरिनिर्वायी अधिमात्राधिमात्रेन्द्रियः. द्वितीयो ऽधिमात्रमध्येन्द्रियः. तृतीयो ऽधिमात्रमृद्विन्द्रियः. उपपद्यपरिनिर्वायिणां [तिब्. 225अ] प्रथमं उपपद्यपरिनिर्वायी मध्याधिमात्रेन्द्रियः. साभिसंस्कारपरिनिर्वायी मद्यमध्येन्द्रियः. अनभिसंस्कारपरिनिर्वायि मध्यमृद्विन्द्रियः. ऊर्ध्वस्रोतसाम् अपि प्लुतो मृद्वधिमात्रेन्द्रियः. अर्धप्लुतो मृदुमध्येन्द्रियः. सर्वस्थानच्युतो मृदुमृद्विन्द्रिय इति.

(vi.41) कथं तर्हि सूत्रे सप्त सत्पुरुषगतयो देशिता इति. सप्त वो ऽहं भिक्षवः सत्पुरुषगतीर् देशयिष्यामि. अनुपादाय च परिनिर्वाणम्. इत्य् एतत् सर्वं सूत्रं गतिसूत्रत इत्य् अत्र प्रदेशे लिखितम् इति न पुनर् लिख्यते. अत्र च सूत्रे सप्त सत्पुरुषगतयो देशिताः. त्रयो ऽंतरापरिनिर्वायिणाः. त्रय उपपद्यपरिनिर्वायिण इति षट् गतयः. ऊर्ध्वंस्रोतो गतिश् च सप्तमीति. ऊर्ध्वस्रवणधर्मेति. कृदंतम् एतच् छब्दरूपम् इति. विधार्थम् एतच् छब्दरूपम् इति दर्शयति. ऊर्ध्वम् इति च क्रियाविशेषणम् इति. तस्याभेदनिर्देशाद् इति. तस्योर्ध्वंस्रोतसः प्लुतादिभेदानिर्देशाद् इत्य् अर्थः. विनेयाशयापेक्षो हि सूत्रनिर्देशः. नान्याः शैक्षा गतय इति. न स्रोतआपन्नसकृदागामिगतय इत्य् अर्थः. गतिर् उत्पत्तिः संपराय इत्य् एते सूत्रे पर्याया उच्यंते. तेषाम् इत्य् अनागामिनां. सति च कर्मणि वृत्तिः प्राणातिपाताद्यकरणात्. असति चावृत्तिर् अब्रह्मचर्याद्यकरणात्. [तिब्. 225ब्] अकुशलेन हि चित्तेनाब्रह्मचर्यादिकरणम् इति. तेषां तु वीतरागाणां सत्य् एव कर्मणि वृत्तिर् नासति प्रहीणकुशलत्वात्. न पुनः प्रत्यागतिर् इति. यासु गतिषूपपन्नाः. तत्रतत्र चैषाम् अत्यंतम् अनागमनम् इत्य् अर्थः. न त्व् एतद् यथोक्तम् अन्यत्रास्तीत्य्. यद् एतत् सत्य् एव वृत्तिर् असति चावृत्तिर् एवापुनःप्रत्यागमनं च. तद् एतत् (अभिध्-क्-व्य् 564) स्रोतआपन्ने सकृदागामिनि च नास्तीति.

अन्येषाम् अपीति. स्रोतआपन्नसकृदागमिनाम् अपीत्य् अर्थः. पार्यायिकम् इति. पर्याये भवं पार्यायिकं. केनचित् प्रकारेण भवतीत्य् अर्थः. कथम् इत्य् आह. पंचविधस्य पापस्यात्यंतमकरणसंवरप्रतिलंभाद् इति. पंचविधस्य पापस्य प्राणातिपातादत्तादानकाममिथ्याचारमृषावादमद्यपानलक्षणस्याकरणेनाक्रियया संवरः संवरणम्. तस्य प्रतिलंभात्. न ह्य् आर्या जन्मांतरे ऽप्य् एतत् पंचविधं पापम् अध्याचरंति. अकरणसंवरवचनं. समादानसंवरस्यानावश्यकत्वात्. प्रायेणेति. दर्शनग्रहातव्यानाम् अकुशलानां सर्वेषाम् अत्यंतप्रहाणात्. भावनाप्रहातव्यानां च कामावचराणां केशांचित् संभवतः. येषाम् इति विस्तरः. येषां तु निःपर्यायेण न प्रकारांतरेण स्रोतआपन्नसकृदागामिवत् सत्पुरुषत्वं. [तिब्. 226अ] किं तर्हि. सर्वस्य पापस्यात्यंतमकरणसंवरप्रतिलंभात्. सर्वेषां चाकुशलानां दर्शनप्रहातव्यानां क्लेशानां प्रहाणात्. भावनाप्रहातव्यानां च कामावचराणां सर्वेषां नवप्रकाराणाम् अपि प्रहाणात्. तेषां सत्पुरुषाणाम् अनागामिनाम् इह सूत्रे ऽधिकारः. सप्त सत्पुरुषगतय इत्य् अतो ऽन्येषां पार्यायिकं सत्पुरुषत्वं न प्रतिषिध्यते.

(vi.42) किं पुनः परिवृत्तजन्मनो ऽप्य् अनागामिन एश भेदो ऽस्ति. अंतरापरिनिर्वायीत्य् एवमादिकः. परिवृत्तजन्मानागामीयः प्रथमे जन्मनि स्रोतआपत्तिफलं सकृदागामिफलं वा प्राप्य द्वितीये जन्मन्य् अनागामी भवति. काम इति विशेषणं. यस्मात् रूपधातौ परिवृत्तजन्मा कदाचिद् आरूप्यान् प्रविशतीति. तत्रैव जन्मनि परिनिर्वाणाद् इति. कामधातौ दुःखबहुलत्वेनास्य तीव्रसंवेगत्वात्. यत् तर्हीति विस्तरः. शक्रेणोक्तम् इतश् च्युतो ऽहं मनुष्येषूपपन्नो यद्य् अर्हत्त्वं प्राप्य न परिनिर्वामि. ये ते देवा अकनिष्ठा इति विश्रुताः. अंते मे हीयमानस्य तत्रोपपत्तिर् भविष्यतीति. स हि देवेष्व् एव स्रोतआपन्नो मनुष्यांश् चागत्य परिनिर्वास्यामीति वचनात् परिवृत्तजन्मा भवेत्. अंते निकायसभागावसाने मम हीयमानस्यार्हत्त्वाद् [तिब्. 226ब्] अप्राप्तिपरिहाण्या परिहीयमाणस्य. तत्राकनिष्ठेषूपपत्तिर् भविष्यतीति प्रार्थनावचनाद् धात्वंतरगमनम् अस्तीति दर्शितं भवतीति गम्यते. तत् कथं कामधातौ परिवृत्तजन्मांतर आर्यो धात्वांतरं न गच्छतीत्य् उच्यत इति. सूत्रार्थो दृश्यते. ब्रूयास् त्वं. धर्मलक्षणानभिज्ञत्वाच् छक्रेणैवम् उक्तं. तस्माद् अदोष इति. भगवता तर्ह्य् एवं शृण्वता कस्माद् असौ न निवारितो मा त्वम् एव वोच इत्य् अत उच्यते. भगवताप्य् अनिवारणं. संहर्षणीयत्वाद् इति. कामदुःखपरित्यागाभिलाषेण संहर्षणीयम् इत्य् अभिप्रायः. (अभिध्-क्-व्य् 565) च्युतिनिमित्तोपपत्तिदुःखोद्विग्नस्य संहर्षणीयत्वाद् इत्य् आचार्यसंघभद्रः.

इन्द्रियाणां परिपक्वतरत्वाद् इति. प्रज्ञादीनाम् इन्द्रियाणां निष्यन्दफलपुष्टिविशेषाद् इत्य् अर्थः. आश्रयविशेषलाभाच् च. यस्माच् चाश्रयविशेषम् अनुपहतं मार्गसंमुखीभावानुकूलं प्रतिलभते. दृष्यंते हि तीक्ष्णेन्द्रिया अपि संत आश्रयवैगुण्यात् गुणेभ्यः परिहीयमाणा इत्य् अतो जन्माण्तरपरिवासेनेन्द्रियाणां परिपक्वतरत्वाद् इन्द्रियसंचारो नास्ति. आश्रयविशेषलाभाच् च परिहाणिर् नास्त्य् अनेनैव जन्मांतरपरिवासेन धात्वंतरगमनं न भवतीति.

मार्गस्याजितत्वाद् असंमुखीभावत इति. [तिब्. 227अ] यस्मान् मार्गस्याजितत्वाद् असंमुखीभावः. तस्मात् कारणाद् अवीतरागः शैक्षः स्रोतआपन्नः सकृदागामी च नांतरापरिनिर्वायी भवति. अनुशयानां च नातिमन्दत्वात्. यस्माच् चानुशयास् तस्य नातिमन्दाः. अतो नांतरापरिनिर्वायी भवतीत्य् अयम् आचार्यस्य परिहारः. वैभाषिकाणां कः परिहार इत्य् आह. दुस्समतिक्रमत्वात् कामधातोर् इति वैभाषिका इति. कथम् इत्य् उच्यते. बहु ह्य् अनेन कर्तव्यं भवति. अकुशलाव्याकृतक्लेशप्रहाणम् अकुशलानां कामावचराणां अव्याकृतानां च रूपारूप्यावचराणां क्लेशानां प्रहाणम् अनेन कर्तव्यं. वीतरागेण पुनः शैक्षेणाव्याकृतानाम् एव प्रहाणम् इति. द्वित्रिश्रामण्यफलप्राप्तिर् इति. द्वे वा त्रीणि वा श्रामण्यानि फलानि प्राप्तव्यानि. सकृदागामिना द्वे श्रामण्यफले प्राप्तव्ये. अनागामिफलम् अर्हत्त्वफलं च. स्रोतआपन्नेन त्रीणि सकृदागामिफलं अनागामिफलम् अर्हत्त्वफलं च. वीतरागेण पुनर् एकम् एवार्हत्त्वफलं प्राप्तव्यम् इति. त्रिधातुसमतिक्रमश् चावीतरागेण कर्तव्यः. वीतरागेण तु रूपावीतरागेणांतरापरिनिर्वायिना भवता द्विधातुसमतिक्रमः [तिब्. 227ब्] कर्तव्य इति.

(vi.43) आकीर्यत इति. व्यवकीर्यते व्यतिभिद्यते. अनास्रवाभ्यां सास्रवं चतुर्थं ध्यानं मिश्रीक्रियत इत्य् अर्थः. सुखप्रतिपदाम् अग्रत्वाद् इति. सुखाः प्रतिपदश् चत्वारि मौलानि ध्यानानि.

ध्यानेषु मार्गः प्रतिपत् सुखेति

वचनात्. तासां चतुर्थं ध्यानम् अग्रम् अष्टापक्षालमुक्तत्वात्. यदा किलेति. किलशब्दो वैभाषिकमतद्योतकः. स्वमतं तु पश्चाद् दर्शयिष्यति. अशक्यं तु क्षणव्यवकिरणम् इति विस्तरेण द्वौ हि क्षणाव् आनंतर्यमार्गसदृशाव् इति. अनास्रवसास्रवौ. तृतीयो विमुक्तिमार्गसदृश इत्य् अनास्रवः. मृद्विन्द्रियाः क्लेशभीरुतया च व्यवकिरंति. चशब्दाच् छुद्धावासोपपत्त्यर्थं दृष्टधर्मसुखविहारार्थं च व्यवकिरंति. तीक्ष्णेन्द्रियास् तु शुद्धावासोपत्त्यर्थं (अभिध्-क्-व्य् 566) दृष्टधर्मसुखविहारार्थम् एव च व्यवकिरंति. न क्लेशभीरुतया. तेषां परिहाण्यसंभवात्. कथं पुनः क्लेशभीरुतया अपरिहाण्यर्थं व्यवकिरंतीत्य् आह. आस्वादनासंप्रयुक्तसमाधिदूरीकरणात् अपरिहाण्यर्थम् इति. फलान् न परिहीयेयम् इति.

(vi.44अब्) पंचप्रकारेति विस्तरः. मृद्वी मध्याधिमात्राधिमात्रतरा अधिमात्रतमेति. [तिब्. 228अ] प्रथमायां त्रीणि चित्तानीति. तस्य पुद्गलस्य तावती शक्तिर् इत्य् एवम् उपरिष्ठाद् अपि वक्तव्यं. द्वितीयायां षड् इति. अनास्रवं सास्रवम् अनास्रवम् इति त्रीणि. पुनर् अनास्रवं सास्रवम् अनास्रवम् इत्य् अपराणि त्रीणीति षड् भवंति. एवम् एव च तृतीयायां नव चतुर्थ्यां द्वादश पंचम्यां पंचदशेति योज्यं. तासां यथासंख्यम् इति. तासां व्यवकीर्णभावनानां यथाक्रमं पंच शुद्धावासाः फलं. मृद्व्या भावनाया अवृहाः फलम् एवं यावद् अधिमात्रतमाया भावनाया अकनिष्ठाः फलम् इति. श्रद्धादीन्द्रियाधिक्याद् इति भदंतश्रीलातमतम्. श्रद्धाधिकाया भावनाया अवृहाः फलं. एवं यावत् प्रज्ञाधिकाया भावनाया अकनिष्ठाः फलम् इति.

(vi.44च्द्) यो हि कश्चिद् अनागामीति. श्रद्धाधिमुक्तो वा दृष्टिप्राप्तो वा. कायेन साक्षात्करणम् इति. चित्ताभावात् कायेनैव साक्षात्करोति. कथं कायेनैवेत्य् आह. कायाश्रयोत्पत्तेः. एवं तु भवितव्यम् इति स्वमतम् आचार्यस्य. प्राप्ति ज्ञानसाक्षात्क्रियाभ्याम् इति. समाधिकाले तदनुकूलाश्रयप्राप्तिसाक्षात्करणात्. व्युत्थानकाले च तत्प्रतिसंवेदनाज्ञानसाक्षात्करणात्. प्रत्यक्षीकारो [तिब्. 228ब्] हि साक्षात्क्रियेति. सविज्ञानकायशांतिप्रतिलंभावस्थायां साक्षात्क्रिया युज्यत इत्य् अभिप्रायः. सविज्ञानककायशांतिप्रतिलंभेन वा अविज्ञानककायशांत्यवस्थायां तत्प्राप्तिर् गम्यत इति.

अष्टादश शैक्षा इत्य् अत्र सूत्र इति. अनाथपिण्डदो गृहपतिर् भगवंतम् अपृच्छत्. कति भदंत दक्षिणीया इति. भगवान् आह. अष्टादश गृहपते शैक्षा नवाशैक्षा दक्षिणीया इति. अष्टादश शैक्षाः कतमे. स्रोतआपत्तिफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः. स्रोतआपन्नः. सकृदागामिफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः. सकृदागामी. अनागामिफलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकः. अनागामी. अर्हत्त्वफलसाक्षात्क्रिवायै प्रतिपन्नकः. श्रद्धानुसारी. धर्मानुसारी. श्रद्धाधिमुक्तः. दृष्टिप्राप्तः. कुलंकुलः. एकवीचिकः. अंतरापरिनिर्वायी. उपपद्यपरिनिर्वायी. साभिसंस्कारपरिनिर्वायी. अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी. ऊर्ध्वस्रोताः. इतीमे गृहपते ऽष्टादस शैक्षाः. नवाशैक्षाः कतमे. परिहाणधर्मा. चेतनाधर्मा. अनुरक्षणाधर्मा. स्थिताकंप्यः. प्रतिवेधनाभव्यः. अकोप्यधर्मा. [तिब्. 229अ] चेतोविमुक्तः. प्राज्ञाविमुक्तः. (अभिध्-क्-व्य् 567) उभयतोभागविमुक्तः. इतीमे गृहपते नवाशैक्षा इति. तिस्रः शिक्षास् तत्फलं चेति. अधिशीलम् अधिचित्तम् अधिप्रज्ञम् इति तिस्रः शिक्षा आर्यमार्गलक्षणाः. तासां फलं विसंयोगः. तद्विशेषेण हि शैक्षाणां व्यवस्थानम् इति. शिक्षाविशेषेण तत्फलविशेषेण चेत्य् अर्थः. कथं पुनस् तद्विशेषः. अन्यादृस्यो ऽन्यादृश्यो ऽष्टादशानां शैक्षाणां शिक्षाः विसंयोगफलं चेति. निरोधसमापत्तिश् च न शैक्षा अप्रहाणमार्गस्वाभाव्यात्. न शिक्षा फलम् अविसंयोगफलस्वाभाव्यात्. अतो न तद्योगान् निरोधसमापत्तियोगात् शैक्षविशेष उक्तः. यथैते ऽष्टादश शैक्षाः. न पुनर् असौ न शैक्षः. तत्र यद् इदम् उच्यते. अष्टादश शैक्षा इत्य् अत्र सूत्रे किं कारणं कायसाक्षी नोक्तः शैक्ष इत्य् एवं नोक्तः.

यथास्थूलंभेद इति. रूपोपगा पंच.

आरूप्यगश् चतुर्धान्यः. इह निर्वायको पर

इत्य् एवमादि. सूक्ष्मं तु भिद्यमाना इति विस्तरः. अत्राचार्यो गणनोपायप्रदर्शनार्थं [तिब्. 229ब्] प्रथमम् अंतरापरिनिर्वायिण इन्द्रियभूमिगोत्रादिभेदं व्युत्पादयति. किं कारणम्. तद्भेदे हि गणिते यथांतरापरिनिर्वायिण इन्द्रियादिभेदाद् भेदः. एवं यावद् ऊर्ध्वस्रोतस इति सुखम् अतिदेशं करिष्यामीति. भूमिभेदाश् चत्वार इति. ते एवांतरापरिनिर्वायिणः. भूमयश् चत्वारि ध्यानानि. रूपोपगानाम् अनागामिनां विवक्षितत्वात्. तत्र प्रथमे ध्याने ऽंतरापरिनिर्वायी यावच् चतुर्थ इति चत्वारः. परिहाणधर्मादिगोत्रभेदात् षड् इति. त एव परिहाणधर्मा चेतनाधर्मा अनुरक्षणाधर्मा स्थिताकंप्यः प्रतिवेधनाभव्यः अकोप्यधर्मा चेति. स्थानांतरभेदात् षोडशेति. ब्रह्मकायिकादीन्य् अकनिष्ठांतानि. महाब्रह्मणो वैभाषिकनीत्यास्थानांतरः. बहिर्देशकनयेनापि स्थानांतरत्वे तत्रार्यो नोत्पद्यत इत्य् अगणनं. तद् एवं स्थानांतरभेदात् षोडशांतरापरिनिर्वायिणः. भूमिवैराग्यभेदात् षट्त्रिंशद् इति. भूमिभेदात् तद्वैराग्यभेदाच् च षट्त्रिंशद् अंतरापरिनिर्वायिणः. कथम् इति प्रतिपादयति. रूपधातन् [तिब्. 230अ] सकलबन्धन इति विस्तरः. रूपधातौ प्रथमे ध्याने सकलबन्धन एकप्रकारवीतरागो यावद् अष्टप्रकारवीतराग इति नव. द्वितीये ऽपि नव सकलबन्धनो यावद् अष्टप्रकारवीतराग इति. तथा तृतीये नव. तथा चतुर्थे नवेति. चत्वारो नवकाः षट्त्रिंशद् भवंति. यावच् चतुर्थध्यानाष्टप्रकारवीतराग इति. यावच्छब्देनायम् अर्थविस्तरो लभ्यते. चतुर्थध्याननवमप्रकारवीतरागो नोच्यते. यस्माद् असाव् आरूप्ये सकलबन्धनो भवति. न चेहारूप्यगो ऽधिक्रियते. रूपोपगानाम् इह

विवक्षितत्वात्. अंतराभवसंबन्धाद् (अभिध्-क्-व्य् 568) इति. तथा च सति स्थानांतरगोत्रवैराग्येन्द्रियभेदाद् इति विस्तरः. स्थानांतराणां गोत्राणां वैराग्याणाम् इन्द्रियाणां च भेदात्. द्वानवतीनि द्वानवत्यधिकानि पंचविंशतिशतानि भवंति तेषाम् अंतरापरिनिर्वायिणां. कथं कृत्वा तथ भवंतीत्य् आह. एकस्मिं स्थाने. तद्यथा ब्रह्मपुरोहिते षट् गोत्राणि परिहाणधर्मादिभेदात्. गोत्रगोत्र इति वीप्सा नव पुद्गलाः. सकलबन्धनो यावद् अष्टप्रकारवीतरागः स्वस्मात् स्थानात्. तद्यथा ब्रह्मपुरोहितात्. [तिब्. 230ब्] षण्णवकानि गोत्रषट् पुद्गलनवकग्रहणाच् चतुःपंचाशत्. षोडश चतुःपंचाशत्कानि. षोडशस्थानांतरग्रहणात्. चतुःषष्ट्यादि. चतुःषष्ट्यधिकानि अष्टौ शतानि. इन्द्रियभेदात् तु त्रिगुणू मृदुमध्याधिमात्रभेदात्. इत्य् एवं कृत्वा. किं द्वानवतीनि पंचविंशतिशतानि भवंति. येन न्यायेन सकलबन्धनो यावद् अष्टप्रकारवीतराग इति नव पुद्गला व्यवस्थापिताः. तं न्यायं दर्शयन्न् आहयो ह्य् अधरे ध्यान इति विस्तरः. यो ह्य् अधरे ध्याने प्रथमे यावत् तृतीये नवप्रकारवीतरागः. स उत्तरे ध्याने द्वितीये यावच् चतुर्थे सकलबन्धन इत्य् उक्तः. कस्माद् इत्य् आह. समगणनार्थम् इति. चतुर्षु ध्यानेषु नवनव यथा स्युर् इति. अन्यथा हि विषमा गणना स्यात्. प्रथमे ध्याने दश स्युः सकलबन्धनो यावन् नवप्रकारवीतराग इति. द्वितीये नव एकप्रकारवीतरागो यावन् नवप्रकारवीतराग इति. एवं तृतीये नव चतुर्थे त्व् अष्टौ स्युः. एकप्रकारवीतरागो यावद् अष्टप्रकारवीतराग इति. नवप्रकारवीतरागस्यारूप्यसकलबन्धनत्वाद् इत्य् उक्तं एवं यावद् ऊर्ध्वस्रोतस इति. एवम्

उपपद्यसाभिसंस्कारानभिसंस्कारोर्ध्वस्रोतसाम् अपि. स्थानांतरगोत्रवैराग्येन्द्रियभेदात् [तिब्. 231अ] प्रत्येकं द्वानवतीनि पंचविंशतिशतानि भवंतीत्य् अभिसमस्य पुनः पंचाभेदांश् चत्वारिंशदूनानि त्रयोदशसहस्राण्य् अनागामिनां भवंति. आरूप्यगैस् तु सहोपपद्यादिचतुर्भेदभिन्नैर् अतितरां बहवो भवंति. अनया तु वर्तन्या गम्यत एवेति न लिख्यते. (vi.45, 46) आभवाग्राष्टभागक्षिद्

इति. आभवाग्राद् आष्टौ प्रकारान् क्षिणोतीत्य् आभवाग्राष्टभागक्षिद् आभवाग्राष्टप्रकारक्षयकृद् इत्य् अर्थः. अयम् अनागामी प्रथमध्यानैकप्रकारवैराग्यात् प्रभृतीति. यस्मात् कामवैराग्याद् अनागामी व्यवस्थाप्यते. तस्मात्ततः परेणार्हत्त्वफलप्रतिपन्नको भवति. यथा वज्रः सर्वं भिनत्ति. एवम् अयं समाधिः सर्वम् अनुशयं भिनत्तीति सामर्थ्यात् वज्र उपमा अस्येति वज्रोपमः. भिन्नत्वाद् असौ न सर्वां भिनत्तीति. त्रैधातुकान् (अभिध्-क्-व्य् 569) दर्शनप्रहातव्यान् भावनाप्रहतव्यांश् च कामावचरान् यावद् भावाग्रिकान् अष्टौ प्रकारान्. यदि सर्वान् न भिनत्ति कस्मात् सर्वानुशयभेदीत्य् उच्यत इत्य् आह. सर्वांस् तु भेत्तुं समर्थ इति. संभवम् अधिकृत्योक्तम् इत्य् अभिप्रायः.

अनागम्यसंगृहीता इति विस्तरः. नव भूमीः अनागम्यं ध्यानांतरं [तिब्. 231ब्] चत्वारि ध्यानानि त्रींश् चारूप्यान् भवाग्रवर्ज्यान् निश्रित्यार्हत्त्वप्राप्तिर् इत्य् अत एवं प्रतन्यते. दुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता अष्टाव् इति. भावाग्रिकदुःखालंबनान्वयज्ञानाकारैश् चतुर्भिः संप्रयुक्ताश् चत्वारो भावाग्रिकसमुदयालंबनान्वयज्ञानाकरैः चतुर्भिर् अपरैः संप्रयुक्ताश् चत्वार इत्य् अष्टौ. एवम् एव निरोधमार्गधर्मज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता अष्टाव् इति वक्तव्यं.

धर्मज्ञानं निरोधे यन् मार्गे वा भावनापथे त्रिधातुप्रतिपक्षस् तद्

इति सिद्धांतात् तयोर् एवेहोपन्यासो न दुःखसमुदयधर्मज्ञानयोर् ग्रहणं. एवं यावद् इति. यावच्छब्देन यथा प्रथमध्याननिरोधालंबनाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वारः. एवं द्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानाकाशविज्ञानाकिंचन्यायतनभवाग्रनिरोधालंबनाः प्रत्येकं चत्वारश् चत्वारो वक्तव्याः. मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वार इत्य् अत्र प्रतिभूमिमार्गालंबनान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वारः चत्वार इति नोच्यते. कस्माद् इत्य् आह. कृत्स्नस्यान्वयज्ञानपक्षस्यालंबनाद् इति. अविशिष्टो ह्य् अन्वयज्ञानपक्षो मार्गः प्रतिपक्षभावेनान्योन्यहेतुकश् च मार्ग इति समस्तम् एवालंब्यते. [तिब्. 232अ] न निरोधवद् इत्य् अतश् चत्वार एव मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता इति. त इमे ज्ञानाकारालंबनभेदभिन्ना इति. ज्ञानाकारभेदेनालंबनभेदेन च भिन्नाः. अथ वा ज्ञानानाम् आकाराणाम् आलंबनानां च त्रिभेदेन भिन्नाः. ज्ञानाकारभेदभिन्नास् तावत्. दुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैर् इत्येवमादिवचनात्. आलंबनभेदभिन्ना अपि. भावाग्रिकदुःखसमुदयालंबनैर् इत्येवमादिवचनात्. द्वापंचाशद् इति. आदितो द्व्यष्टाव् इति षोडश. प्रथमध्याननिरोधालंबनाश् चत्वारो यावन् मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वार इति नवचतुष्काणि षट्त्रिंशत्. षोडश च षट्त्रिंशच् च द्वापंचाशद् भवंति. यथानागम्यसंगृहीत इति विस्तरः. मौलं ध्यानम् अनागम्यप्रविश्योत्पद्यत इत्य् अनागम्यं. येन प्रकारेणानंतरोक्तेनानागम्यसंगृहीता द्वापंचाशद् वज्रोपमा भवंति. तेनैव प्रकारेण ध्यानांतरसंगृहीता द्वापंचाशद् भवंति. कथं कृत्वा. ध्यानांतरसंगृहीता भावाग्रिकदुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः (अभिध्-क्-व्य् 570)

संप्रयुक्ता अष्टौ. निरोधमार्गधर्मज्ञानाकारैः [तिब्. 232ब्] संप्रयुक्ता अष्टौ. निरोधान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताः प्रथमध्याननिरोधालंबनाश् चत्वारः. एवं यावद् भवाग्रनिरोधालंबनाश् चत्वारः. मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वारः. कृत्स्नस्यान्वयज्ञानपक्षस्यालंबनात्. त इमे ज्ञानाकारालंबनभेदभिन्ना द्वापंचाशद् भवंति. यथा ध्यानांतरसंगृहीता एवं प्रथमध्यानसंगृहीता द्वापंचाशात्. यावच् चतुर्थध्यानसंगृहीता द्वापंचाशद् इति. यथासंख्यम् इति विस्तरः. आकाशानंत्यायतनसंगृहीता अष्टाविंशतिः. विज्ञानानंत्यायतनसंगृहीताश् चतुर्विंशतिः. आकिंचन्यायतनसंगृहीता विंशतिः. भवाग्र आर्यमार्गो नास्तीति तत्संगृहीता न संतीति न चिंत्यंते. तेषु धर्मज्ञानस्याभावाद् इति. तेष्व् आकाशानंत्यायतनादिषु धर्मज्ञानस्याभावात्. धर्मज्ञानस्य षड्भूमिकत्वात्. तस्मान् निरोधमार्गधर्मज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता अष्टौ न भवंति. अधोभूमिनिरोधालंबनस्य चान्वयज्ञानस्याभावात्. निरोधान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चतुर्ध्याननिरोधालंबनाः षोडश पुनर् न भवंतीत्य् अष्टाविंशतिर् भवंति. द्वापंचाशतो ऽष्टौ षोडश चैवापनीयेति कृत्वा. कथम्. आकाशानंत्यायतनसंगृहीता भावाग्रिकदुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता अष्टौ. निरोधान्वयज्ञानाकारैः [तिब्. 233अ] संप्रयुक्ता आकाशानंत्यायतनादिनिरोधालंबनाः षोडश. मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वार इति. त इमे ज्ञानाकारालंबनभेदभिन्ना अष्टाविंशतिर् भवंति. एवं विज्ञानानंत्यायतननिरोधालंबनाश् चतुरो ऽपनीय चतुर्विंशतिर् योज्याः. आकिंचन्यायतनसंगृहीता विज्ञानानंत्यायतननिरोधालंबनान् अप्य्

अपरान् अपनीय विंशतिर् इति. किं पुनः कारणं स्वभूम्यूर्ध्वभूमिकनिरोधम् एवालंबंत आरूप्या नाधोभूमिकं ध्यानवत्. न ह्य् अधोभूमिकं दुःखम् अनालंब्य तन्निरोधः शक्यम् आलंबितुं. दुःखं च सर्वं सास्रवम् एव. एष च नियमः.

न मौलाः कुशलारूप्याः सास्रवाधरगोचरा

इत्य् एतत् कारणं. ध्यानानां तु समस्तालोचनत्वान् न प्रतिषेधः. वक्ष्यति हि

ध्यानं सद्विषयं शुभम्

इति. अथ कस्मान् निरोधम् एवालंबंते न पुनर् दुःखं समुदयं वा. भवाग्राद् अधोभूमेर् वीतरागत्वात्. तस्य हि भावाग्रिक एव नवमः प्रकारो वज्रोपमवध्यो ऽवशिष्ट इति. अधोभूमिप्रतिपक्षालंबनं तु भवतीति अन्वयज्ञानम् अधिकृतं. तच् च वज्रोपमसमाधिसंप्रयुक्तं वेदितव्यं. तस्य प्रतिपक्षस्य अन्योन्यहेतुत्वाद् इति

[तिब्. 233ब्] अन्योन्यं नवभूमिस् तु मार्गः समविशिष्टयोर्

इति वचनात्. सर्वं हि मार्गान्वयज्ञानं नवभूमिकान्वयज्ञानपक्षालंबनम् इति.

येषां त्व् इति विस्तरः. येषाम् आभिधार्मिकानां मार्गान्वयज्ञानम् अपि न केवलनिरोधान्वयज्ञानम् एकैकभूमिप्रतिपक्षालंबनम् इष्टं. तेषाम् अष्टाविंशतिम् अधिकान् प्रक्षिप्य अनागम्यसंगृहीता अशीतिर् वज्रोपमा भवंति. कथं कृत्वा. पूर्वकाः कृत्स्नस्यान्वयज्ञानपक्ष्यस्यालंबना मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वारः. इदानीम् एकीयमतेनैकैकभूमिप्रतिपक्षालंबना अपि व्यवस्थाप्यंते. अनागम्यसंगृहीताः प्रथमध्यानप्रतिपक्षालंबना मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वारः. एवं यावद् आकिंचन्यायतनप्रतिपक्षालंबना मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वार इत्य् एवम् अष्टाविंशतिर् अधिका भवंति. एवम् अष्टाविंशतिम् अधिकान् प्रक्षिप्य द्वापंचाशद् अशीतिर् भवंति. किं पुनः कारणं भवाग्रप्रतिपक्षालंबना मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वारो न गण्यंते. आह. न भवाग्रसंगृहीतो ऽनास्रवो मार्गो भवाग्रप्रतिपक्षो ऽस्ति. प्रथमध्यानभूमिकस् त्व् अस्ति. यावद् आकिंचन्यायतनभूमिक इति. तस्मात् तद्भूमिप्रतिपक्षालंबना एवोक्ताः. न भवाग्रप्रतिपक्षालंबना इति. अपरे पुनर् व्याचक्षते. येषां तु मार्गान्वयज्ञानम् अप्य् एकैकभूमिप्रतिपक्षालंबनम् [तिब्. 234अ] इष्टं. यथा निरोधान्वयज्ञानम् इष्टम् इत्य् अभिप्रायः. तेषां भावाग्रिकदुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता अष्टौ. निरोधमार्गधर्मज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता अष्टौ. निरोधान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताः प्रथंअध्याननिरोधालंबनाश् चत्वारः. एवं यावद् भवाग्रनिरोधालंबनाश् चत्वार इति द्वात्रिंशद् भवंति. एवं मार्गान्वयज्ञानाकारैर् अपि संप्रयुक्तास् तथैव द्वात्रिंशद् इति कृत्वा. अष्टाविंशतिम् अधिकान्

प्रक्षिप्यानाम्यसंगृहीता अशीतिर् वज्रोपमा भवंतीति. तेषां हि ये हि कृत्स्नस्यान्वयज्ञानपक्षस्यालंबनान् मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ताश् चत्वारस् ते न संति. भवाग्रप्रतिपक्षालंबनास् तु तत्स्थाने भवंतीत्य् अतो अशीतिर् वज्रोपमा भवंतीति. एवं यावच् चतुर्थध्यानसंगृहीताः कथम्. अष्टाविंशतिम् अधिकान् प्रक्षिप्य ध्यानांतरसंगृहीता अशीतिर् वज्रोपमा भवंति. यथा ध्यानांतरसंगृहीताः. एवं प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थध्यानसंगृहीता प्रतिध्यानम् अशीतिर् वज्रोपमा भवंति. आकाशानंत्यायतनादिष्व् इति. भवाग्रवर्ज्येषु त्रिष्व् आरूप्येषु यथाक्रमं चत्वारिंशत् द्वात्रिंशच् चतुर्विंशतिश् च भवंति. कथं कृत्वा. [तिब्. 234ब्] आकाशानंत्यायतने तावद् अष्टाविंशत्यां वज्रोपमेष्व् आकाशानंत्यायतनप्रतिपक्षालंबनान् (अभिध्-क्-व्य् 572) मार्गान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्तांश् चतुरः प्रक्षिप्य यावद् आकिंचन्यायतनप्रतिपक्षालंबनांश् चतुर इति. द्वादश प्रक्षिप्य चत्वारिंशद् भवंति. एवं चतुर्विंशत्यां विज्ञानायतनप्रतिपक्षालंबनांश् चतुरः प्रक्षिप्याकिंचन्यायतनप्रतिपक्षालंबनांश् चतुरः प्रक्षिप्य द्वात्रिंशद् भवंति. एवं विंशत्याम् आकिंचन्यायतनप्रतिपक्षालंबनांश् चतुरः प्रक्षिप्य चतुर्विंशतिर् भवंति. आह. नन्व् अपदिष्टम् अधोभूमिप्रतिपक्षालंबनं तु भवति. तस्यान्योन्यहेतुत्वाद् इति. अथ कस्मात् स्वभूम्यूर्ध्वभूमिप्रतिपक्षालम्बना एवोक्ता आकाशानंत्यायतनादिसंगृहीताः. नाधोभूमिप्रतिपक्षालंबना इति. अत्रोच्यते. अविशेष्य नवभूमिकम् अन्वयज्ञानपक्षं मार्गम् अधोभूमिप्रतिपक्षालंबनं भवतीत्य् उक्तं. न पुनर् आकाशानन्त्यायतनादिसंगृहीतस्याधोभूमिप्रतिपक्षालंबनं. किं

तर्हि. स्वभूम्यूर्ध्वभूमिकप्रतिपक्षालंबनं एव. तत्राविशेषरूपेणाधरालंबनम् अन्वयज्ञानं भवति. न विशेषस्वरूपेण. स्वभूम्यूर्ध्वभूम्यालंबनं तु विशेषरूपेणापि भवतीति. एष तु पूर्वको वैभाषिकाणां स्थापनापक्षः. सामान्यरूपेणैव सर्वम् अन्वयज्ञानपक्षम् आलंबते ऽन्वयज्ञानम् इति. [तिब्. 235अ] तथा ह्य् आचार्यसंघभद्रेणोक्तं. सर्वं हि मार्गान्वयज्ञानं नवभूमिकान्वयज्ञानपक्षालंबनम् इति. अपरे त्व् एवं व्याचक्षते. भावाग्रिकदुःखसमुदयान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता अष्टाउ. निरोधान्वयज्ञानाकारैः संप्रयुक्ता आकाशानंत्यायतननिरोधालंबनाश् चत्वारः. एवं यावद् भावाग्रिकनिरोधालंबनाश् चत्वार इति षोडश. मार्गान्वयज्ञनाकारैर् अपि संप्रयुक्ता आकाशानंत्यायतनप्रतिपक्षालंबनाश् चत्वारः. एवं यावद् भवाग्रप्रतिपक्षालंबनाश् चत्वार इति षोडश. त एते द्विषोडश पूर्वोक्ताश् चाष्टाव् इति. चत्वारिंशद् आकाशानंत्यायतनसंगृहीता वज्रोपमा भवंति. विज्ञानानंत्यायतहसंगृहीता द्वात्रिंशत्. आकाशानंत्यायतननिरोधप्रतिपक्षालंबनान् अष्टावपनीयेति. आकिंचन्यातनसंगृहीताश् चतुर्विंशतिः. विज्ञानानंत्यायतननिरोधप्रतिपक्षालंबनान् अप्य् अपरान् अष्टाव् अपनीयेति. भवाग्रस्यापि हि ते ऽधोभूमिकं प्रतिपक्षमार्गम् आचक्षत इति.

पुनर् गोत्रेन्द्रियभेदाद् भूयांसो भवंतीति. कथं. ये तावद् अष्टौ सर्वप्रथमा उक्ताः. तेषां. यो भावाग्रिकदुःखालंबनो ऽनित्याकारसंप्रयुक्तो [तिब्. 235ब्] वज्रोपमः. तस्य षड्गोत्रभेदात् षोढाभेदः. एवं दुःखाद्याकारसंप्रयुक्तानां त्रयाणां प्रत्येकं षोढाभेदः. तेषाम् (अभिध्-क्-व्य् 573) अपि प्रत्येकं मृदुमध्याधिमात्रेन्द्रियभेदाद् भेदः. यथा चैषां प्रत्येकं गोत्रेन्द्रियभेदाः. एवं भावाग्रिकसमुदयालंबनानां चतुर्णां प्रत्येकं षड्गोत्रभेदात् षोढाभेदः. इन्द्रियभेदाच् च त्रिधाभेदः. यथा चैषाम् अष्टानां गोत्रेन्द्रियभेदात् प्रत्येकं षोढा त्रिधा च भेदः. एवं सर्वेषाम् अनागाम्यसंगृहीतानां ज्ञानाकारालंबनभेदभिन्नानां यावद् आकिंचन्यायतनसंगृहीतानां गोत्रेन्द्रियभेदाद् भेदः. अनया वर्तन्या योज्यः. एवं वा योज्यः. प्रथमे पक्षे द्वापंचाशद् अनागाम्यसंगृहीताः. यावद् विंशतिर् आकिंचन्यायतनसंगृहीता इत्य् अभिसमस्य चतुरशीतिर् उत्तराणि त्रीणि शतानि वज्रोपमानां भवंति. तानि षड्गुणीकृत्य त्रिगुणीकृत्य च षट्सहस्राणि नवशतानि द्वादशोत्तराणि भवंति. द्वितीयपक्षे यत्रादितो ऽशीतिः. यावद् आकिंचन्यायतने चतुर्विंशतिर् इति. एकपिण्डतः षट्सप्तत्युत्तराणि पंचशतानि भवंति. गोत्रेन्द्रियभेदात् षट्गुणीकृत्य त्रिगुणीकृत्य च. दशसहस्राणि अष्टषष्ट्युत्तराणि च त्रीणि शतानि वज्रोपमानां [तिब्. 236अ] भवंतीति.

अत एव तत् क्षयज्ञानम् इति. कुत इत्य् आह. सर्वास्रवक्षयप्राप्तिसहजत्वात् प्रथमत इति. यस्मात् सर्वास्रवक्षयप्राप्त्या सह जातं तत्प्रथमतो ज्ञानं. तस्मात् क्षयज्ञानम् इत्य् उच्यते. मध्यपदलोपात्. नैरुक्तिविधानतो वा. सर्वग्रहणं स्रोतआपन्नादिज्ञानविशेषणार्थं. प्रथमतोग्रहणम् अनुत्पादज्ञानादिविशेषणार्थं. संकेतापेक्षया हिशब्दप्रवृत्तिः. अत एव स इति. स्वर्थपरिसमाप्तेः. स परार्थकरणार्हत्त्वाद् अर्हन्. परार्थकरणयोग्यत्वाद् इत्य् अर्थः. सर्वसरागपूजार्हत्त्वाच् चेति. सरागाः पृथग्जनशैक्षाः तेषां सर्वेषां पूजाम् अर्हतीत्य् अर्हन्. सिद्धं भवतीति. किं सिद्धं भवतीत्य् आह. अन्ये सप्त पूर्वोक्ताः पुद्गलाः शैक्षा इति. त्रयः फलस्थाश् चत्वारश् च प्रतिपन्नका उक्ताः. असाव् एवाशैक्ष इत्य् अवधारणाद् एतदन्ये आर्याः शैक्षा इति सिद्धं.

केन ते शैक्षा इति. केन कारणेन ते सप्त पुद्गलाः शैक्षा इत्य् उच्यंत इत्य् आह. आस्रवक्षयाय नित्यं शिक्षणशीलत्वाद् इति. शिक्षा शीलम् एषाम् इति शैक्षाः. शीलं. छत्त्रादिभ्यो ण इति लक्षणात्. क्व शिक्षणशीलाः. शिक्षात्रये. [तिब्. 236ब्] किं शिक्षात्रयम्. अधिशीलम् अधिचित्तम् अधिप्रज्ञं च. किंस्वभावास् ता इत्य् आह. ताः पुनः शीलसमाधिप्रज्ञास्वभावा इति. शीले शीक्षा अधिशीलम् एवं यावत् प्रज्ञायां शिक्षेत्य् अधिप्रज्ञम् इति. अव्ययं विभक्ताव् इत्य् अव्ययीभावसमासः. शिक्षाक्रियाणां त्व् अव्यतिरेकाच् छीलादिस्वभावाः शिक्षा इति व्याचष्टे. पृथग्जनो ऽपि शैक्षः प्राप्नोतीति. पृथग्जनो ऽपि विनयोक्तासु शिक्षासु शिक्षत इति. न. यथाभूतंसत्याप्रज्ञानात्. नैतद् एवं. कस्मात्. यथाभूतं सत्यानां दुःखादीनां अप्रज्ञानाद् अनवबोधात्. तद् धि भिक्षवो (अभिध्-क्-व्य् 574) दृष्टं यद् आर्यया प्रज्ञयेति वचनात्. तथा हि सूत्रे अधिशीलम् अधिचित्तं वा शिक्षां विस्तरेणोक्त्वाह. अधिप्रज्ञं शिक्षा कतमा. इदं दुःखम् आर्यसत्यम् इति यथाभूतं प्रजानाति. अयं दुःखसमुदयः. अयं दुःखनिरोधः. इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् इति. यथाभूतसत्यप्रज्ञानात्. यत्र च शिक्षिताः शीलादिषु. तत्र पुनर् अपरशिक्षणात्. प्रातिमोक्षसंवरपरित्यागतः उष्मगतादिपरिहाणितश् चार्यः पुनर् यद्य् अपि किंचित् परित्यजति. न तु सर्वं. [तिब्. 237अ] न ह्य् आर्यस्य कदाचिद् अपि शिक्षात्रयं नास्तीति. प्रकृतिस्थ आर्य इति. असमाहितावस्था सत्त्वानां प्रकृतिः. तत्रस्थ आर्यः पिण्डपातचारादिगतः. न शिक्षणशील इति. न शैक्षः स्याद् इत्य् अभिप्रायः. आशयत इति छन्दतः. स्थिताध्वगवत्. अध्वग उच्यते यो ऽध्वानं गच्छति. संस्थितो ऽप्य् अध्वग इत्य् उच्यते. गमनाशस्यापरित्यागात्. तद्वत्. प्राप्त्यनुषंगतश् च. शीलसमाधिप्रज्ञानां च प्राप्तयः प्रकृतिस्थस्याप्य् अनुषज्यंते. तस्मात् प्रकृतिस्थो ऽपि नाशिक्षणशील एवेति.

शैक्षाशैक्षनिर्देशप्रशंगेनेदम् उच्यते. अथ शैक्षा धर्माः कतमा इत्यादि. शैक्षस्यानास्रवा धर्माः संस्कृतस्वभावाः. एवम् अशैक्षस्याशैक्षा धर्माः.

निर्वाणं कस्मान् न शैक्षं. यच् छैक्षेण प्राप्तम् इत्य् अभिप्रायः. अशैक्षपृथग्जनयोर् अपि तद्योगाद् इति. पृथग्जनो ऽपि लौकिकमार्गप्राप्तेन निर्वाणेन युज्यते.

प्रथमः प्रतिपन्नक इति. दर्शनमार्गस्थः. शेषाणाम् इति विस्तरः. शेषाणां प्रतिपन्नकानां सकृदागाम्यनागाम्यर्हत्त्वफलप्रतिपन्नकानां त्रिफलस्थाव्यतिरेकात्. [तिब्. 237ब्] स्रोतआपत्तिसकृदागाम्यनागामिफलस्थेभ्यो ऽव्यतिरेकात्. सकृदागामिप्रतिपन्नकादयः स्रोतआपन्नादिभ्यो नान्य इत्य् अर्थः. अनुपूर्वाधिगमं प्रत्य् एवम् उच्यत इति. अनुपूर्वेण चतुःफलप्राप्तिं प्रत्य् उच्यते. द्रव्यत पंचेति. भूगःकामवीतरागौ तु स्यातां. भूयोवीतरागः क्षीणषट्प्रकारः. कामवीतरागः क्षीणनवप्रकारः. दर्शनमार्गे दर्शनमार्गावस्थायां यथाक्रमं सकृदागाम्यनागामिफलप्रतिपन्नकौ स्यातां. न च स्रोतआपन्नसकृदागामिनौ. किं तर्हि. तद्व्यतिरिक्तौ. तथा च सति द्रव्यतः सप्त भवंति. स्रोतआपत्तिसकृदागाम्यनागामिफलप्रतिपन्नकास् त्रयश् चत्वारश् च फलस्था इत्य् अर्हत्त्वफलप्रतिपन्नक एको ऽनागामिफलस्थान् न व्यतिरिक्त इत्य् अवगंतव्यं.

(vi.47अब्) द्विविधो हि भावनामार्ग उक्त इति.

द्विविधो भावनामार्गो दर्शनाख्यस् त्व् अनास्रव

इति वचनात्. तत्क्लेशानुशयितत्वाद् इति यस्मात् तद्भूमिकः क्लेशस् तत्र लौकिके (अभिध्-क्-व्य् 575) मार्गे आलंबनतो ऽनुशयितः. यो हि क्लेश इति विस्तरेण साधर्म्यवैधर्म्यदृष्टांतं दर्शयति. यो यद्भूमिको मार्गः. न स तद्भूमिकक्लेशप्रतिपक्षः. [तिब्. 238अ] तत्क्लेशानुशयितत्वात्. असमाहिततद्भूमिकधर्मांतरवत्. वैधर्म्येण तूपरिसामंतकमार्गवद् अनास्रववत् प्रतिपक्षमार्गवद् वा. लौकिकेनापि वैराग्यम् इति. उपरिभूमिसामंतकेन. लोकोत्तरेणापीति. तत्प्रतिपक्षेण स्वाधरभूमिकेनानास्रवेण मार्गेण.

(vi.47च्द्) लौकिकेनार्यवैराग्य

इति. तद्यथा स्रोतआपन्नः शमथचरितः. लौकिकेन मार्गेण वैराग्यं गच्छतः प्रतिप्रकारं विशंयोगप्राप्तयः सास्रवो ऽनास्रवश् चोत्पद्यंते.

ध्यानं निश्रित्येति. यस्माच् छैक्षः षड् भूमीर् निश्रित्येन्द्रियाणि संचरति. नारूप्यम् इति.

अशैक्षो नव निश्रित्य भूमीः शैक्षस् तु षड्

इति वचनात् तेनाह. यो ध्यानं निश्रित्येन्द्रियाणि संचरति. स कृत्स्नपूर्वमार्गत्यागाद् आरूप्यमार्गाणां मृद्विन्द्रियसंगृहीतानां पूर्वलब्धानां त्यागात्. केवफलमार्गलाभाच् च केवलस्यानागामिफलस्य तीक्ष्णेन्द्रियस्वभावस्य लाभात्.

स विशेषं फलं त्यक्त्वा फल्म् आप्रोति वर्धयन्न्

इति वचनात्. ऊर्ध्वभूमिकक्लेशविसंयोगेन आरूप्यावचरक्लेशविसंयोगेनासमन्वागतः स्यात्. अयं चापरो दोषः. त्यक्ते च तस्मिन्न् ऊर्ध्वभूमिक्लेशविसंयोगे [तिब्. 238ब्] तैः क्लेशैर् ऊर्ध्वभूमिकैः समन्वागतः स्याद् इति.

भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत् त्व् असमन्वय

इत्य् अर्धेन विमुक्तो ऽर्धविमुक्तः. भवाग्राद् अर्धविमुक्तो भवाग्रार्धविमुक्तः. ऊर्ध्वं जात ऊर्ध्वजातः. भवाग्रार्धविमुक्तश् चोर्ध्वजातश् च भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातौ. तयोर् इवेति. भवाग्रार्धविमुक्तोर्ध्वजातवत्. समन्वयस् तैश् तस्येति वाक्यशेषः. तुशब्दः पूर्वदोषव्यावर्तनार्थः. तम् अर्थं विवृण्वन्न् आह. असत्याम् इति विस्तरः. असत्याम् अपि तस्य पुद्गलस्य लौकिक्यां विसंयोगप्राप्तौ. न तैः क्लेशैः समन्वागमः स्यात् तद्यथा भवाग्रार्धप्रकारविमुक्तस्येति विस्तरः. तस्य हि लौकिकी भवाग्रार्धप्रकारविसंयोगप्राप्तिर् नास्ति. तत्प्रतिपक्षलौकिकमार्गाभावात्. लोकोत्तरा च तद्विसंयोगप्राप्तिर् ध्यानं निश्रित्येन्द्रियसंचारेण त्यक्ता स्यात्. न च पुनस् तैर् भावाग्रिकक्लेशप्रकारैः समन्वागमो भवतीत्य् अभ्युपगम्यते भवद्भिः. तद्वद् अस्य स्यात्. यथा च पृथग्जनस्य प्रथमध्यानभूमेर् ऊर्ध्वं जातस्य द्वितीयध्यानाद्युपपन्नस्य. कामावचरक्लेशविसंयोगप्राप्तित्यागात्. प्रथमध्यानभूमिकाया विसंयोगप्राप्तेर्

भूमिसंचारहानिभ्यां ध्यानाप्तं त्यज्यते शुभं.

तथारूप्याप्तम्

इति नियमात् त्यागो भवति. तस्मान् न पुनस् तैः कामावचरैः [तिब्. 239अ] क्लेशैः समन्वागमो भवतीत्य् अभ्युपगम्यते. तद्वद् अस्यापि पुद्गलस्य स्यात्. पृथग्जनस्येतिग्रहणं. यस्माद् आर्यस्य लौकिकेन मार्गेण कामधातोर् ऊर्ध्वं वा वैरग्यं गच्छतः क्लेशविसंयोगप्राप्तिर् लौकिकी लोकोत्तरा च भवति. तत्र या लौकिकी कामावचरक्लेशविसंयोगप्राप्तिः. तस्याः प्रथमध्यानभूमेर् ऊर्ध्वजातस्य भूमिसंचारेण त्यागो भवति न लोकोत्तरायाः.

आर्ये तु फलाप्त्युत्तप्तिहानिभिर्

इति त्यागनियमात्. तस्यां च सत्यां लोकोत्तरायां प्रथमध्यानाद् ऊर्ध्वं जातस्याप्य् आर्यस्य न पुनस् तैः समन्वागमः संभवति. न त्व् एवं पृथग्जनस्येति पृथग्जनग्रहणं. तस्माद् अज्ञापकम् एतत्. त्यक्ते क्लेशासमन्वयाद् इति यद् उक्तं.

(vi.48) सर्वत

इति. स्वोर्ध्वाधोभूमितः. तस्य सास्रवानास्रवत्वात्.

(vi.49) उपेक्षेन्द्रियसामान्याद् इति. चतुर्थध्यानादिसमापत्तितत्सामंतकयोर् उपेक्षेन्द्रियं तुल्यम् इति. कश्चिन् न शक्नोतीति मृद्विन्द्रियः. इन्द्रियसंचारस्य दुष्करत्वाद् इति. उपेक्षेन्द्रियानंतरं सुखेन्द्रियस्य सौमनस्येन्द्रियस्य वा दुष्करत्वात्. मौलसामंतकयोर् उपेक्षेन्द्रियसामान्ये सति किम् अर्थं मौलाद् एवांत्यं विमुक्तिमार्गं संमुखीकरोति. न सामंतकात्. वीतरागभूमिबाहुमान्यात्. [तिब्. 239ब्] नाधराया वीतरागत्वाद् इति. तत्सामंतकेन वाधोवैराग्यस्य कृतत्वात्. सत्याकारप्रवृत्ता इति. अनित्याद्याकारप्रवृत्ताः.

(vi.50) संभवत इति. यद्य् अधरां भूमिम् औदारिकतः पश्यंत्य् ऊर्ध्वं तद्विपर्ययेण शांतत इत्य् एके. अपरे व्याचक्षते. शांताद्याकाराणां कदाचिद् एकेनाप्य् आकारेणाकारयंति. नावश्यं समस्तैर् इति. औदारिकत इति. औदारिकम् इत्य् औदारिकतः. अशांतत्वाद् औदारिकतः. कथम् अशांताधरा भूमिः. महाभिसंस्कारतरत्वात्. इदं महाभिसंस्कारं यत्नसाध्यं मार्गेण सहाधरं स्थानं. इदम् अपि महाभिसंस्कारं सह मार्गेणोर्ध्वं स्थानम्. इदम् अनयोर् अतिशयेनेति महाभिसंस्कारतरं. तद्भावः. तस्मात्. खिलं दुर्भेदं. कुत्सितं खिलं दुःखिलम् इति दुःखिलतः. कथम् अप्रणीताधरा भूमिर् इत्य् आह. बहुदौष्ठुल्यतरत्वेन प्रतिकूलभावाद् इति. दौष्ठुल्यं कायचित्तयोर् अकर्मण्यता क्लेशानुकूलतेत्य् अर्थः. बहुदौष्ठुल्यम् (अभिध्-क्-व्य् 577) अस्येति. बहुदौष्ठुल्यम्. इदम् अपि बहुदौष्ठुल्यं समार्गम् अधरं स्थानं. इदम् अपि बहुदौष्ठुल्यं समार्गम् ऊर्ध्वं स्थानम्. इदम् अनयोर् अतिशयेनेति बहुदौष्ठुल्यतरं. तद्भावात्. [तिब्. 240अ] स्थूलभित्तिकत इति. स्थूलभित्तिकभावेन. तयैवतद्भूम्यनिःसरणात्. तयैव भूम्या तस्या एव भूमेर् अनिःसरणात्. भित्त्यनिःशरणवत्. यथा तयैव भित्त्या तस्या एव भित्तेर् अनिःसरणं. तदवष्टब्धाकाशदेशात्. तेषां विपर्ययेणेति. अल्पाभिसंस्कारत्वात् अल्पदौष्ठुल्यतरत्वेनाप्रतिकूलभावात् तया भूम्या तद्भूमिनिःसरणाद् यथाक्रमं शांतप्रणीतनिःसरणाकाराः.

(vi.51) गतम् आनुषंगिकं. इदं वक्तव्यम् इति. क्षयज्ञानांतराभावि वक्तव्यम्. अनुषंगेण तु लौकिकानांतर्यविमुक्तिमार्गलक्षणनिर्देश इति.

यद्य् अकोप्यः क्षयज्ञानाद् अनुत्पादमतिर्

इति. अपुनःकर्तव्यताज्ञानं. तद् अस्य तदानीम् उत्पद्यते. परिहाणिसंभवाद् इति. क्लेशोत्पादावकाशो ऽस्तीति नास्यानुत्पादज्ञानम् उत्पद्यते. किं कारणं. परिहाणिसंभवात्. यस्माद् अस्य परिहाणिः संभवति. यस्य पुनर् अनुत्पादज्ञानं. न तस्य परिहाणिर् इति.

(vi.52) तेन हि श्रमणो भवतीति. श्रामण्ययोगाच् छ्रमणो भवति. यथा शौक्ल्ययोगाच् छुक्लः पट इति. शमयति क्लेशान् इति श्रमणः. तन्निष्यन्दपुरुषकारफलत्वाद् इति. तस्य श्रामण्यस्यानंतर्यमार्गलक्षणस्य यथायोगं विमुक्तिमार्गा असंस्कृतानि च [तिब्. 240ब्] निष्यन्दफलत्वात् पुरुषकारफलत्वाच् च. विमुक्तिमार्गास् तस्य निष्यन्दफलं पुरुषकारफलं च. असंस्कृतानि पुरुषकारफलम् एव.

यद्बलाज् जायते यत् तत् फलं पुरुषकारजं.

यद्बलात् प्राप्यते च यत् तच् च पुरुषकारफलम् इति कृत्वा.

(vi.53) एवं तर्हीति विस्तरः. यथा पृथग्जनस्य पाणिनेः प्रवचने उपसंख्यानं क्रियते. एवं सर्वज्ञस्यापि बुद्धस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् उपजायत इति वाक्यार्थः. पूर्वमार्गत्याग इति विस्तरः. पूर्वमार्गत्यागः प्रतिपन्नकमार्गत्यागात्. अपूर्वमार्गप्राप्तिश् च फलमार्गलाभाद् इति. सर्वस्यैकप्राप्तिलाभाद् इति. सर्वस्य दर्शनहेयप्रहाणस्यैका भावनामार्गसंगृहीता प्राप्तिः स्रोतआपत्तिफलप्राप्तिकाले लभ्यते. तथा सकृदागामिफलप्राप्तिकाले दर्शनहेयप्रहाणस्य षड्विधभावनामार्गहेयप्रहाणस्य च सर्वस्यैका सकृदागामिफलसंगृहीता प्राप्तिर् लभ्यते. एवम् अनागाम्यर्हत्त्वफलयोर् अपि योज्यं. चतुर्विधानां धर्मान्वयज्ञानानां इति. सत्यभेदाच् चतुर्विधानां धर्मज्ञानानाम् अन्वयज्ञानानां च तथैव चतुर्विधानाम् (अभिध्-क्-व्य् 578) इति. युगपदष्टज्ञानलाभः.

(vi.54) लौकिकमार्गप्राप्तं फलद्वपम् इति. सकृदागामिफलम् [तिब्. 241अ] अनागामिफलं च. तद् धि लौकिकेनापि मार्गेण प्राप्तं संभवति. तत् कथं श्रामण्यस्यानास्रवमार्गलक्षणस्य फलं युज्यते. दर्शनमार्गफलम् अपि प्रहाणम् इति. अपिशब्दाद् भावनामार्गफलम् अपि प्रहाणं गृह्यते. तस्य द्विप्रकारस्यापि प्रहाणस्य सकृदागामिफलसंगृहीतानागामिफलसंगृहीता वा एका प्राप्तिर् लभ्यते. तस्माद् दर्शनमार्गफलप्रहाणयोगाद् असंस्कृतं सकृदागंइफलम् अनागामिफलं वा श्रामण्यफलं भवति. यत् त्रयाणां संयोजनानां प्रहाणम् इति. त्रिसंयोजनप्रहाणं दर्शनमार्गेण. पंचावरभागीयैकदेशानां सत्कायदृष्टिशीलव्\रतपरामर्शविचिकित्सानां दर्शनमार्गेणैव प्रहाणं. तस्य प्रहाणस्य सकृदागाम्यनागामिफलत्वे. किं. कृतः प्रक्षेपः. तेन ज्ञायते. प्रहाणमिश्रीकरणाद् एवम् उक्तं भगवतेति. तद्बलेन परिहीणाद् इति.

लौकिकेनार्यवैराग्ये विसंयोगाप्तयो द्विधा

इति तत्रनास्रवया विसंयोगप्राप्त्या तत् प्रहाणं यल् लौकिकमार्गसंप्राप्तं संधार्यते. प्राप्तियोगेनावश्यम् उपतिष्ठत इत्य् अर्थः. म्रियते न फलभ्रष्ट इति. तदभावे हि लौकिकस्येव परिहीणस्य मरणं स्यात्. तद्बलेनेत्य् अनास्रवविसंयोगप्राप्तिबलेनेत्य् [तिब्. 241ब्] अर्थः. सैव च वर्तमानलौकिकमार्गोपजनितानास्रवा प्रातिर् अनागतश् चाष्टांग आर्यमार्गो लौकिकबलेन प्राप्यमाणः संस्कृतं श्रामण्यफलं व्यवस्थाप्यमानं न विरुध्यते. सूत्रे त्व् असंस्कृतं श्रामण्यफलम् उद्ग्राह्यते. प्राधान्यात्. संस्कृतम् अप्य् अत्रैष्टव्यम् इति.

(vi.55, 56) क्लेशानां वाहनाद् ब्राह्मण्यम् इति. वाहिता अनेनानेकविधाः पापका अकुशला धर्मा इति ब्राह्मणः. तद्भावो ब्राह्मण्यम् अनास्रवो मार्गः. कथं ब्रह्मचक्रम् इत्य् आह. ब्रह्मचक्रं तु ब्रह्मवर्तनाद् इति. यस्माद् ब्रह्मणा प्रवर्तितं. तस्मात् ब्रह्मचक्रम् इति. अनुत्तरब्राह्मण्ययोगाद् इति. अनुत्तरानास्रवमार्गयोगाद् इत्य् अर्थः. एष हि भगवान् ब्राह्मेत्य् एतद् उदाहरणं जीवकेनोक्तम् एतत्.

आशुगत्वाद्यरादिभिर्

इति. आशुगत्वादिभिर् अरादिभिश् चेत्य् अर्थः. आशुगत्वाद् इति विस्तरः. इदं मार्गस्य चक्ररत्नेन साधर्म्यम् उच्यते. यथा चक्ररत्नम् आशुगम्. एवं (अभिध्-क्-व्य् 579) दर्शनमार्गः. पंचदशभिश् चित्तक्षणैः सत्याभिसमयाद् आशुग इति. त्यजनक्रमणात्. यथा तद् अन्यं देशं त्यजत्य् अन्यं देशं क्रामति. [तिब्. 242अ] एवम् अयम् आनंतर्यमार्गं त्यजति विमुक्तिमार्गं क्रामति संमुखीभावतः. सत्यांतरत्यजनक्रमणाद् वा. अजितजयजिताध्यावसनात्. यथा तद् अजितानि ग्रामनिगमादीनि जयति. जितानि चाध्यावसति. एवम् अयम् आनंतर्यमार्गेणाजितान् सत्कायदृष्ट्यादीन् क्लेशां जयति तत्प्रातिच्छेदात्. जितांश् चाध्यावसति विमुक्तिमार्गेण. क्लेशविसंयोगप्राप्तिसहोत्पादात्. उत्पतननिपतनाच् च. यथा च तत् क्वचिद् उत्पतति क्वचिन् निपतति. एवम् अयम् आनंतर्यविमुक्तिमार्गाणां पुनःपुनः संमुखीभावात्. कामादिदुःखादिसत्यालंबनतो वा यथायोगम् उत्पतति च. रूपारूप्यधात्वालंबनाद् उत्पतति. कामधात्वालंबनान् निपततीति.

सम्यग्दृष्टिर् इति विस्तरः. इह शीलं प्रतिष्ठाय समाधिलाभः समाधिलाभात् प्रज्ञा यथाभूतं भाव्यत इत्य् अतः सम्यग्वाक्कर्मांताजिवा नाभिस्थानीयाः. सम्यग्दृष्ट्यादीनां तत्प्रतिबद्धवृत्तित्वात् शीलम् आधारभूतम् इति कृत्वा. समाधिर् नेमिस्थाणीयस् तेनेतरेषाम् उपग्रहात्. सम्यग्दृष्ट्यादयो ऽरस्थानीयः. [तिब्. 242ब्] अरवद् इतश् चामुतश् च प्रवृत्तत्वात्. कुत एतद् इति. किं स्वमतम् एतद् वैभाषिकाणां दर्शनमार्गो धर्मचक्रम् इत्य् आहोद्विद् आगमत इति. तदुत्पत्तौ प्रवर्तितम् इति. दर्शनमार्गोत्पत्तौ प्रवर्तितं धर्मचक्रम् इति सूत्रे वचनात्. कथं. भगवान् बाराणास्यां विहरति स्म ऋषिपतने मृगदावे. तत्र भगवान् पंचकां भिक्षून् आमंत्रयते स्म. इदं दुःखम् आर्यसत्यम् इति भिक्षवः पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकुर्वतश् चक्षुर् उदपादि ज्ञानं विद्या बुद्धिर् उदपादि. अयं दुःखसमुदयः. अयं दुःखनिरोधः. इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् इति. पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकुर्वतश् चक्षुर् उदपादि ज्ञानं विद्या बुद्धिर् उदपादि. तत् खलु दुःखम् आर्यसत्यम् अभिज्ञया परिज्ञातव्यं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकुर्वतश् चक्षुर् उदपादीति पूर्ववत्. तत् खलु दुःखसमुदय आर्यसत्यम् अभिज्ञया प्रहातव्यं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु पूर्ववत्. तत् खलु दुःखनिरोध आर्यसत्यम् अभिज्ञया साक्षात्कर्तव्यं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु पूर्ववत्. तत् खलु दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् अभिज्ञया भावयितव्यं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु पूर्ववत्. [तिब्. 243अ] तत् खलु दुःखम् आर्यसत्यम् अभिज्ञया

परिज्ञातं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु पूर्ववत्. तत् खलु दुःखसमुदय आर्यसत्यम् अभिज्ञया प्रहीणं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु पूर्ववत्. तत् खलु (अभिध्-क्-व्य् 580) दुःखनिरोध आर्यसत्यम् अभिज्ञया साक्षात्कृतं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु पूर्ववत्. तत् खलु पुनर् दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् अभिज्ञया भावितं मयेति पूर्वम् अननुश्रुतेषु धर्मेषु पूर्ववत्. यावच् च मम भिक्षव एषु चतुर्ष्व् आर्यसत्येष्व् एवं त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारं न चक्षुर् उदपादि. न ज्ञानं न विद्या न बुद्धिर् उदपादि. न तावद् अहम् अस्मात् सदेवकाल् लोकात् समारकात् सब्रह्मकात् सश्रमणब्राह्मणिकायाः प्रजायाः सदेवमानुषासुराया मुक्तो निःसृतो विसंयुक्तो विप्रयुक्तो विपर्यासापगतेन चेतसा बहुलं व्यहार्षं. न तावद् अहम् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धो ऽस्मीत्य् अध्यज्ञासिषं. यतश् च मम भिक्षव एषु चतुर्ष्व् आर्यसत्येष्व् एवं त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारं चक्षुर् उदपादि यावद् बुद्धिर् उदपादि. ततो ऽहम् अस्मात् सदेवकाद् यावत् विप्रयुक्तो विपर्यासापगतेन चेतसा [तिब्. 243ब्] बहुलं व्यहार्षं. ततो ऽहम् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धो ऽस्मीति अध्यज्ञासिषं. अस्मिन् खलु पुनर् धर्मपर्याये भाष्यमाणे आयुष्मतः कौण्डिन्यस्य विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुर् उत्पन्नम् अशीतेश् च देवतासहस्राणां. तत्र भगवान् आयुष्मंतं कौण्डिन्यम् आमंत्रयते स्म. आज्ञातस् ते कौण्डिन्य धर्मः. आज्ञातो मे भगवन्. आज्ञातस् ते कौण्डिन्य धर्मः. आज्ञातो मे सुगत. आज्ञात आयुष्मता कौण्डिन्येन धर्म इति भौमा यक्षाः शब्दम् उदीरयंति घोषम् अनुश्रावयंति. एतन् मार्षा भगवता

बाराणस्याम् ऋषिपतने मृगदावे त्रिपरिवर्तद्वादशाकारं धर्मचक्रं प्रवर्तितं. अप्रवर्तितपूर्वं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा ब्रह्मणा वा. केनचित् पुनर् लोके सहधर्मेण बहुजनहितायेति विस्तरः. तद् एवम् आर्यस्य कौण्डिन्यस्य दर्शनमार्ग उत्पन्ने देवताभिर् उक्तं भगवता प्रवर्तितं धर्मचक्रम् इति सूत्रवचनात्. दर्शनमार्गो धर्मचक्रम् इति गम्यते.

कथं त्रिपरिवर्तम् इति विस्तरः. इदं दुःखम् आर्गसत्यम् इत्य् एकः परिवर्तः. तत् खलु परिज्ञातव्यम् इति द्वितीयः. तत् खलु परिज्ञातम् इति तृतीयः. इत्य् एते त्रयः परिवर्ताः. एकैकस्मिन् परिवर्ते इदं दुःखम् इत्य् अस्मिंश् चक्षुर् उदपादि ज्ञानं [तिब्. 244अ] विद्या बुद्धिर् उदपादीति चत्वार आकाराः. परिज्ञातव्यम् इत्य् अस्मिन् पुनश् चत्वारः. परिज्ञातम् इत्य् अस्मिन् पुनर् अपि चत्वारः. इत्य् एते द्वादशाकाराः. तत्र प्रत्यक्षार्थत्वाद् अनास्रवा प्रज्ञा चक्षुः. निःसंशयत्वाज् ज्ञानं. भूतार्थत्वात् विद्या. विशुद्धत्वाद् बुद्धिः. विशुद्धा धीर् बुद्धिर् इति निरुक्तेः. पुनर् बाह्यकानां सत्येषु दर्शनं कुदृष्टिविचिकित्साविद्यानाम् अप्रतिपक्षः सास्रवं चेति ततो विशेषणार्थं चक्षुरादिग्रहणं (अभिध्-क्-व्य् 581) पुनस् त्रिषु परिवर्तेषु प्रथमं दर्शनं चक्षुः. यथादृष्टव्यवचारणं ज्ञानं. यावद्भाविकताम् उपादाय विद्या. यावद्विद्यमानग्रहणात्. यथावद्भाविकताम् उपादाय बुद्धिः. यथाभूतार्थावबोधात्. पुनर् अननुश्रुतेषु धर्मेष्व् आनुमानिकज्ञानप्रतिषेधार्थं चक्षुर् इत्य् आह. आधिमोक्षिकज्ञानप्रतिषेधार्थं ज्ञानम् इति. आभिमानिकज्ञानप्रतिषेधार्थं विद्येति. सास्रवप्रतिषेधार्थं बुद्धिर् इति. प्रति सत्यम् एवं भवंतीति. अयं दुःखसमुदय आर्यसत्यं. तत् खलु प्रहातव्यं. तत् खलु प्रहीणम् इत्य् एते त्रयः परिवर्ताः. एकैकस्मिं परिवर्ते चक्षुर् उदपादि ज्ञानं विद्या बुद्धिर् इत्य् एते द्वादशाकाराः. एवं निरोधमार्गसत्ये अपि योज्ये. आह. यदि प्रति सत्यम् एवं भवंति. त्रयः परिवर्ता द्वादश चाकाराः [तिब्. 244ब्] द्वादश परिवर्ताः अष्टचत्वारिंशच् चाकाराः प्राप्नुवंति. कस्मात् त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारम्

इत्य् उक्तम्. अत उच्यते. त्रिकद्वादशकसाधर्म्यात् तु त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारम् उक्तम् इति. द्वयसप्तस्थानकौशलदेशनावद् इति. द्वयदेशनावत्. सप्तस्थानकौशलदेशनावच् च. तद्यथा विस्तरम् उक्त्वा तेन हि भिक्षो द्वयं ते देशयिष्यामि तच् छृणु साधु च सुष्ठु च मनसिकुरु भाषिष्ये. द्वयं कतमत्. चक्षूरूपाणि यावन् मनोधर्माश् चेति. यथेह द्वयसाधर्म्याद् द्वयम् इत्य् उक्तम्. एवं त्रिकद्वादशकसाधर्म्यात् त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारम् उक्तं. यथा च सप्तस्थानकुशलो भिक्षुः रूपं यथाभूतं प्रजानाति. रूपसमुदयं. रूपनिरोधं. रूपनिरोधगामिनीं प्रतिपदं. रूपस्यास्वादं चादीनवं च. निःसरणं च यथाभूतं प्रजानातीति. सप्तस्थानकुशलो भिक्षुः त्रिविधार्थोपपरीक्षी क्षिप्रम् एवास्मिन् धर्मविनये दुःखस्यांतं प्रजानातीति. प्रत्येकं स्कंधेषु सप्तस्थानकौशलसाधर्म्यात्. एवम् इहापि त्रिकद्वादशकसाधर्म्यात् त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारम् उक्तम् इति. एभिश् चेति विस्तरः. एभिश् च परिवर्तैर् यथासूत्रनिर्दिष्टैर् दर्शनभावनाशैक्षमार्गा [तिब्. 245अ] यथासंख्यं दर्शिताः. इदं दुःखम् आर्यसत्यम् इत्य् आरभ्य यावद् इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् इति दर्शनमार्गो दर्शितः. तत् खलु दुःखम् आर्यसत्यम् अभिज्ञया परिज्ञातव्यम् इत्य् आरभ्य यावत् तत् खलु दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् अभिज्ञया भावयितव्यम् इति भावनामार्गो दर्शितः. तत् खलु दुःखम् आर्यसत्यम् अभिज्ञया परिज्ञातम् इत्य् आरभ्य यावत् तत् खलु दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् अभिज्ञया भावितम् इत्य् अशैक्षमार्गो दर्शित इति. अत्राचार्य आह. यद्य् एवम् इति विस्तरः. यद्य् एवम् एभिः

परिवर्तैर् दर्शनादिमार्गा यथासंख्यं दर्शिताः. न तर्हि दर्शनमार्ग एव त्रिपरिवर्तो द्वादशाकारः. किं तर्हि. एकपरिवर्तश् चतुराकार इति. कथम् असौ दर्शनमार्गो धर्मचक्रं व्यवस्थाप्यते. त्रिपरिवर्ताभावे (अभिध्-क्-व्य् 582) चक्रसाधर्म्याभावान् न चक्रं युज्यत इत्य् अभिप्रायः. तस्मात् स एव धर्मपर्यायो धर्मचक्रं. तद् एव सूत्रं धर्मचक्रं. धर्मचक्रप्रकाशनात्. त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारं च युज्यते. तदर्थप्रकाशनात्. त्रिःपरिवर्तनाद् इति. दुःखं यावन् मार्ग इत्य् एकं परिवर्तनं. [तिब्. 245ब्] परिज्ञातव्यं यावद् भावयितव्यम् इति द्वितीयं. परिज्ञातं यावद् भावितम् इति तृतीयं. चतुर्णां सत्यानां त्रिधाकरणाद् इति. दुःखं समुदयो निरोधो मार्ग इति सत्यस्वरूपं प्रत्य् एक आकरणप्रकारश् चतुराकारः. परिज्ञातव्यं प्रहातव्यं साक्षात्कर्तव्यं भावयितव्यं इति कर्तव्यरूपां परिज्ञानक्रियां प्रति द्वितीय आकरणप्रकारश् चतुराकारः. परिज्ञातं प्रहीणं साक्षात्कृतं भावितम् इति परिनिष्ठितां परिज्ञानादिक्रियां प्रति तृतीय आकरणप्रकारश् चतुराकार इति. द्वादशाकारं भवति. तस्य पुनर् इति. धर्मपर्यायस्य. प्रवर्तनं परसंतान्मे गमनं विनेयजनसंताने प्रेरणं. कथं गमनम्. अर्थज्ञापनात्. अथ वा सर्व एवार्यमार्गो दर्शनभावनाशैक्षमार्गो धर्मचक्रं. विनेयजनसंताने क्रमणात्. क्रमणाच् चक्रम् इति कृत्वा. यदि सर्व एवार्यमार्गो धर्मचक्रं. कथम् आर्याज्ञातकौण्डिन्यस्य दर्शनमार्गमात्रोत्पादे तत् प्रवर्तितम् इत्य् उक्तं. अत उच्यते. तत् तु परसंताने आर्यकौण्डिन्यसंताने. दर्शनमार्गोत्पादनाद् वर्तयितुम् आरब्धम् आदौ वर्तितम् इत्य् एतत्

प्रवर्तितम् इत्य् उच्यते. आदिकर्मणि प्रशब्दो वर्तते. प्रभुक्त ओदन इति यथा.

(vi.57) तृतीयस्य तु कस्माद् अप्राप्तिर् इति. रूपधातूपपन्नो [तिब्. 246अ] यदि नियामम् अवक्रामेत्. षोडशे चित्तक्षणे कस्माद् अनागामिफलप्राप्तिर् न स्याद् इत्य् अभिप्रायः. परिहार उच्यते.

नोर्ध्वं हि दृक्पथ

इति. श्रवणाभावाद् इति. आरूप्येषु श्रावकबोधिर् एव भवंती भवेत्. स्वयंभुबोधेर् असंभवात्. श्रावकाभिसमयश् च परतो घोषम् अंतरेण न भवति. किं च अधोधात्वनालंबनाच् च.

न मौलाः कुशलारूप्याः सास्रवाधरगोचरा

इति. त्रैधातुकालंबनेन च दर्शनमार्गेण भवितव्यम् इत्य् अतः. स तत्र न भवतीति. विधानं विधा उपाय इत्य् अर्थः.

(vi.58, 59अब्) परिहाणं धर्मः स्वभावो ऽस्येति परिहाणधर्मा. चेतनाधर्मा आत्ममारणधर्मा. अनुरक्षणाधर्मा यस् तां विमुक्तिम् अनुरक्षितुं शक्नोति. स्थिताकंप्यः यस्यां विओमुक्तौ स्थितः. तस्यां अकंप्यः. प्रतिवेधनाभव्यः. इन्द्रियसंचारभव्यः. अकोप्यधर्माकोप्यो ऽनिवार्यो धर्मो ऽस्येत्य् अकोप्यधर्मा. स च द्विविधः. स्वभावतस् तीक्ष्णेन्द्रियः. (अभिध्-क्-व्य् 583) न्द्रियसंचारतस् तीक्ष्णेन्द्रियश् च.

पंच श्रद्धाधिमुक्तजाः

एवेत्य् अवधारणं. श्रद्धाधिमुक्ता भूत्वा एते जाता इत्य् अर्थः. श्रद्धाधिमुक्तपूर्वका इति यावद् उक्तं भवति. षष्ठस् [तिब्. 246ब्] त्व् अन्यथापि भवतीति व्याख्यातं सामयिकीति. समये उपकरणारोग्यदेशविशेषादिलक्षणे भवा सामयिकी. कांता च. कांता चेतोविमुक्तिः. कस्मात् कांतेति. नित्यानुरक्ष्यत्वात्. कांतं हि नित्यम् अनुरक्ष्यम् इति लोके दृश्यते. सूत्रे ऽप्य् उक्तं. तद्यथा नामैकाक्षस्य पुरुषस्य ज्ञातय एकम् अक्षि साधु च सुष्ठु चानुरक्षितव्यं मन्येरन्. मास्य शीतं मास्योष्णं मास्य रजोऽंशवश् चक्षुषि निपतेयुर् मास्य यद् अप्य् एकं चक्षुर् अविनष्टं तद् अपि विनश्येद् इति. एवम् एव समयविमुक्तस्यार्हतो ऽनुरक्ष्य एष धर्मो ऽनुकंप्यो ऽनुग्राह्यः. तत एवं समयविमुक्तो ऽर्हन् साधु च सुष्ठु चानुरक्षितव्यं मन्यते. कच्चिद् अहम् एतस्माद् धर्मान् न परिहीयेयेति. स तस्मान् न परिहीयत इति. घृतघटवद् इति. यथा घृतस्य पूर्णो घटो घृतघट इति भवति. मध्यगतस्य पूर्णशब्दस्य लोपात्. यथा वा घृतापेक्षो घटो घृतघटो यत्र घृतं प्रक्षेप्स्यते. अपेक्षशब्दलोपात् घृतघट इति भवति. एवम् इहापि मध्यगतस्यापेक्षशब्दस्य लोपात् समयाअपेक्षाश् चैते विमुक्ताश् चेति समयविमुक्ताः. समयः पुनर् उपकरणादिर् इत्य् [तिब्. 247अ] उक्तं. कथं कोपयितुम् अशक्यत्वाद् इत्य् आह. अपरिहाणित इति. कालांतरात्यंतविमुक्तितो वेति. कालांतरविमुक्तितः समयविमुक्तत्वम्. अत्यंतविमुक्तितो ऽसमयविमुक्तित्वम् इत्य् अर्थः. कथम् एवम् इत्य् आह. परिहाणिसंभवासंभवतः. परिहाणिसंभवात् कालांतरविमुक्त्या समयविमुक्त इत्य् उच्यते. परिहाण्यसंभवाद् अत्यंतविमुक्त्यासमयविमुक्त इत्य् उच्यते.

दृष्टिप्राप्तान्वयश् च स

इति. यदा शैक्षो भूत्वेन्द्रियाणि संचरति. स दृष्टिप्राप्तताम् आपद्यते. अथ स्वभावतस् तीक्ष्णेन्द्रियः स षोडशे चित्तक्षणे दृष्टिप्राप्त एव. तस्माद् असाव् अकोप्यधर्मा दृष्टिप्राप्तपूर्वक इत्य् उच्यते. यस् त्व् अर्हत्त्वावस्थायाम् इन्द्रियाणि संचरति. नासाव् अकोप्यधर्मा दृष्टिप्राप्तपूर्वक इत्य् अवगंतव्यं.

(vi.59च्द्) कश्चित् प्रथमत एव चेतनाधर्मगोत्रक

इति. परिहाणधर्मा नोच्यते. यस्माद् उत्तापनागतो न भवतीति. तद्गोत्रा आदितः केचिद् इत्य् अपदिष्टं. तत् किम् इदं परिहाणधर्मगोत्रं नाम यावद् अकोप्यधर्मगोत्रम् [तिब्. 247ब्] इति न तैः परिहाणधर्मादिगोत्रम् अपदिष्टं. तत्र केचिद् एवं वर्णयंति कुशलमूलानि गोत्रम् इति. कस्यचिद् धि तादृशानि कुशलानि भवंति. यः परिहाणधर्मा यावद् अकोप्यधर्मा. अन्ये (अभिध्-क्-व्य् 584) पुनर् आहुः पृथग्जनावस्थाम् आरभ्येन्द्रियभेदो गोत्रम् इति. सौत्रांतिकाः पुनर् वर्णयंति बीजं सामर्थ्यं चेतसो गोत्रम् इति. पृथग्जनावस्थायां शैक्षावस्थायां च परिहाणधर्मबीजे सति हेतौ परिहाणधर्मगोत्रक इत्य् उच्यते. एवम् अशैक्षावस्थायां तद्बीजवृत्तिलाभात् परिहाणधर्मेत्य् उच्यते. एवं यावद् अकोप्यधर्मेति. तत्र परिहाणधर्मेति विस्तरः. परिहाणधर्मा यः परिहातुं भव्य इति. यद्य् एतावद् ब्रूयात्. न च चेतनादिधर्मेत्य् एतन् न ब्रूयात्. सर्व एवैते चेतनाधर्मादयश् चत्वारः परिहातुं भव्या इत्य् एषाम् एवान्यतरः परिहाणधर्मा स्यात्. न तेभ्यो ऽन्यः पंचमः. अतस् तेभ्यो ऽन्य एवायं पंचम इति विशेषयन् न च चेतनादिधर्मेत्य् आह. चेतनाधर्मादीनां पुनश् चतुर्णां परिहाणधर्मकत्वे ऽसति [तिब्. 248अ] एकैकस्य विशेषलक्षणापदेशाद् एव पुनर् इदं वक्तव्यं जायते. चेतनाधर्मा चेतयितुं भव्यो न चानुरक्षणाधर्मा यावत् प्रतिवेधनाभव्य इति. एवम् अनुरक्षणाधर्मा परिहाणिप्रत्ययं बलवंतम् अंतरेणेति. यदि परिहाणिप्रत्ययो बलवान् स्यात् परिहीयेत स इत्य् अभिप्रायः. अनेन बलवत्प्रत्ययवचनेन परिहाणधर्मणः पूर्वोक्ताद् विशिनष्टि. परिहाणधर्मा ह्य् अबलवतापि परिहाणिप्रत्ययेन

परिहीयते. परिहाणिप्रत्ययाः पुनर् यथा सूत्रं. पंच हेतवः पंचप्रत्ययाः समयविमुक्तस्यार्हतः परिहाणाय संवर्तंते. कतमे पंच. कर्मांतप्रसृतो भवति. भाष्यप्रसृतो भवति. अधिकरणप्रसृतो भवति. दीर्घचारिकायोगम् अनुयुक्तो भवति. दीर्घेण च रोगजातेन स्पृष्टो भवतीति. अननुरक्षन्न् अपीत्य् अनेनानुरक्षणाधर्मणो विशिनष्टि. स ह्य् अनुरक्षन्न् एव न परिहीयेत. अयं त्व् अननुरक्षन्न् अपीति. अननुरक्षयन्न् अपि तत्फलं स्थातुं भव्यस् तत्फले. न हातुं तत्फलात्. नापि वर्धयितुं प्रतिवेधनाभव्यताप्राप्त्या. विनाभियोगेन विना वीर्येण. अनेनार्थाद् उक्तं भवति. यद्य् अभियोगं कुर्याद् भव्यः स्याद् इति प्रतिवेधनाभव्याच् चायम् एवं विशेषितो भवति. [तिब्. 248ब्] स हि विना अप्य् अभियोगेन प्रतिवेद्धुं भव्य इति.

प्रथमौ द्वाव् इति विस्तरः. परिहाणधर्मा सातत्यसत्कृत्यप्रयोगविकलः. चेतनाधर्मापि सातत्यप्रयोगेण विकलः. विशेषेण तु सत्कृत्यप्रयोगेण विकल इत्य् अनयोर् विशेषः. मृद्विन्द्रियस् त्व् इति षष्ठाद् विशिनष्टि. षष्ठो हि तीक्ष्णेन्द्रियः. इन्द्रियकृतो ह्य् अनयोर् विशेषो न प्रयोगकृत इति. एवं च कृत्वेति विस्तरः. यस्मान् नावश्यम् एवं भवति. तस्माद् रूपारूप्यधात्वोर् अपि षड् अर्हंतो न केवलं कामधाताव् एव षड् इत्य् अभिप्रायः. रूपारूप्यधात्वोर् द्वौ स्थिताकंप्य एकः. अकोप्यधर्मा च द्वितीयः. स्थिताकंप्यस् (अभिध्-क्-व्य् 585) तावद् बद्धाभिरुचिः स्यान् न प्रतिवेधनाभव्यताक्रियादरवान् इति. न कामधातौ स्थिताकंप्यः प्रतिवेधनाभव्यताम् आपद्यते. रूपारूप्यधात्वश् च परिहाणिप्रत्ययो बलवान् नास्तीति. नासौ परिहीयते. न चेन्द्रियाणि संचरंतीति स्थिताकंप्यगोत्रक एव सं तत्र भवति. अकोप्यविमुक्तियोगाच् चाकोप्यधर्मापि भवति. एवेति द्वाव् एव तौ भवतः. नातो ऽन्ये. तयो रूपारूप्यधात्वोः परिहाणिचेतनेन्द्रियसंचाराभावात्. परिहाणधर्मा तावत् तत्र नास्ति. परिहाण्यभावात्. अनुरक्षणाधर्मापि नास्ति. परिहाण्यभावेनानुरक्षितव्यायोगात्. [तिब्. 249अ] अत एव चेन्द्रियसंचाराभावात् प्रतिवेधनाभव्यो ऽपि न भवति. तथा चोक्तं.

स चोर्ध्वजश् च नैवाक्षसंचारपरिहाणिभाग्

इति. तत्र च नात्मसंचेतना न परसंचेतनास्तीति चेतनाधर्मापि न भवतीति.

(vi.60अब्) चेतनाधर्मादीनां चतुर्णाम् इति. चेतनानुरक्षणाधर्मस्थिताकंप्यप्रतिवेधनाभव्यानां. न हि परिहाणधर्मा पुनः स्वगोत्रात् परिहीयत इति. तस्य गोत्रस्याकृत्रिमत्वात्. परिहाणधर्मादीनां पंचानाम् इति. यस्मात् परिहाणधर्मणो ऽपि फलात् परिहाणिः संभवति. फलस्यागंतुकत्वात्.

न पूर्वकाद्

इति. गोत्रात् फलाच् च. स तस्मान् न परिहीयत इत्य् अर्हन्. कस्माद् इत्य् आह. शैक्षाशैक्षमार्गाभ्यां दृढीकृतत्वाद् इति. यच् छैक्षावस्थायां गोत्रम् अस्ति. तच् छैक्षेण मार्गेण भावितं. अशैक्षावस्थायां च पुनर् भावितम् इति. ताभ्यां दृढीकृतत्वान् न तस्मात् सो ऽर्हन् परिहीयते. शैक्षस् तु कथम् इत्य् आह. शिक्षस् तु लौकिकलोकोत्तराभ्यां दृढीकृतत्वात् प्रथमात् गोत्रान् न परिहीयते. यत् तद् आत्मीयं प्रथमं गोत्रं तल् लौकिकेन मार्गेण पूर्वं भावितं. शैक्षेण च मार्गेण पुनर् भावितम् इति. ततो [तिब्. 249ब्] न परिहीयते.