स्फुटार्था अभिधर्मकोशव्याख्या

(iv.121च्द्) तत् स्थापयित्वेति. अनंतरोक्तं बोधिसत्त्वदानं. तद् धि सम्यक्संबोध्यर्थं सर्वसत्त्वार्थं च. शेषं सुगमत्वान् न विभक्तम् इति. यद् एतद् अदान् मे दानम् इत्य् एवमादिकं. अदान् मे दानम् इति. दत्तम् अनेन मे (अभिध्-क्-व्य् 435) पूर्वम् इति दानं तृतीयं. दास्यति मे दानम् इति चतुर्थं. दत्तपूर्वं मे पितृभिश् च पितामहैश् चेति दानम् इति पंचमं. स्वर्गार्थं दानम् षष्ठं. कीर्त्यर्थं सप्तमं. चित्तालंकारार्थं यावद् उत्तमार्थस्य प्राप्तये दानम् इत्य् अष्टमं. चित्तालंकारार्थं ऋद्ध्यर्थं. चित्तपरिष्कारार्थं अष्टौ चित्तपरिष्काराः मार्गांगानि. तदर्थं. योगसंभारार्थं योगनिदानार्थं. उत्तमार्थस्य प्राप्तिर् अर्हत्त्वं निर्वाणस्य वा प्राप्तिः. तस्मै प्राप्तये दानं. चतुर्भेदम् अप्य् एकम् अष्टमं भवति. निर्वाणप्रापकम् एवैतद् इति कृत्वा. सुगमम् उक्तम् आचार्येण.

(iv.122) [तिब्. 96ब्] चतुर्विधे क्षेत्रविशेष इति. गतिदुःखोपकारिगुणक्षेत्रे कतमस्मिन् पक्ष इति. यस्माद् अस्य गतिक्षेत्रता गुणक्षेत्रता च न संभवति तस्मात् पृच्छति. समविषमस्य प्रकाशयितेति धर्मधर्मस्य.

(iv.123) विपाकनैयम्यावस्थानाद् इति. नियतविपाकदानावस्थानाद् इत्य् अर्थः. कस्यचित् क्षेत्रवशेनैवेति. तद्यथा. सामान्यपुरुषवधात् पितृवधः. तत्रैव क्षेत्रे पुनर् अधिष्ठानवशाद् इति. कर्मपथवशात्. कथम् इत्य् आह. मातापित्रोः प्राणातिपातनात् गुरु कर्म न त्व् एवम् अदत्तादिकात् गुरु. न हि मातापित्रोर् द्रव्यापहरणकर्म तद्वधवत् गुरु भवति. तद्वधस्यानंतर्यस्वभावत्वाद् आदिशब्देन मृषावादपैशुन्यादिग्रहणं. एवम् अन्यद् अपि योज्यम् इति. कस्यचित् प्रयोगविशेषेण गुरु सम्पद्यते विपाकनैयम्यावस्थानात्. कस्यचिच् चेतनाविशेषेण. कस्यचिद् आशयविशेषेण.

(iv.124) नाबुद्धिपूर्वं न सहसा कृतम् इति. अथ वा नाबुद्धिपूर्वं कृतम् इदं कुर्याम् इत्य् असंचिंत्य कृतं. तन् नोपचितम्. अव्याकृतं हि तत् कर्म. न सहसा कृतम् इति. बुद्धिपूर्वम् अपि न सहसा कृतं. यद् अभ्यासेन भाष्याक्षेपान् मृषावादाद्यनुष्ठानं कृतं तद् अकुशलं [तिब्. 97अ] न पुनर् उपचितं. यावत् त्रिभिर् इति. कायवाङ्मनोदुश्चरितैः. निष्प्रतिपक्षं चेति. प्रतिदेशनादिप्रतिपक्षाभावतः. अकुशलं चाकुशलपरिचारं चेति. यः कृत्वाप्य् अनुमोदत इति. विपाकदाने नियतम् इति. पुष्टाकुशललक्षणसमुत्पादात्. एवं कुशलम् अपि योज्यम् इति. कथं. संचेतनतः संचिंत्य कृतं भवति. नाबुद्धिपूर्वकृतं भवति. तद्यथा. अव्याकृतेन चित्तेन पाषाणं ददामीति सुवर्णपिण्डं दद्यात्. कृतं तन् न पुनर् उपचितं. अव्याकृतं हि तत् कर्म. न सहसा कृतं. यथा भाष्याक्षेपात् सत्यवचनं कृतं तत् कुशलं न पुनर् उपचितं. कश्चिद् एकेन सुचरितेन सुगतिं याति. कश्चिद् यावत् त्रिभिः. कश्चिद् एकेन कर्मपथेन. कश्चिद् यावद् दशभिः. तत्र यो यावता गच्छति. तस्मिन्न् असमाप्ते कृतं कर्म नोपचितं. समाप्ते तूपचितं. एवं यावद् विपाकदाने नियतम् इति. संभवतो योज्यम्.

(iv.125अब्) चैत्ये सरागस्येति विस्तरः.

स्वपरार्थोभयार्थायेत्य्

अत्र. पुण्यम् एव त्यागान्वयम् अपश्यन्न् आह. कस्यचिद् अप्य् अनुग्रहाभावाद्. इति. सति हि प्रतिग्रहीतरि युक्तं त्यागान्वयं पुण्यं. तत्र हि प्रीत्यनुग्रहेण [तिब्. 97ब्] ग्रहीता युज्यत इति.

मैत्र्यादिवद् अगृह्णतीति.

मैत्र्यादिष्व् इव मैत्र्यादिवत्. अगृह्णति असति प्रतिग्राहके पुण्यं भवति. असत्य् अपि परानुग्रहे. कुशलमूलादिबलाधानात्. तथा ह्य् अतीते पि पुणवति तथागतादौ. तद् भक्तिकृतं चैत्यदानं पुण्यं भवति. दानमानक्रिया तर्हि व्यर्था प्राप्नोतीति. यदि स्वचित्ताद् एव पुण्यं भवेच् चित्तेनैव दानमानाव् अनुष्ठेयौ. तत एव पुण्यप्राप्तेः. न. तत्कर्मसमुत्थापिकाया भक्तेः प्रकृष्टतरत्वात्. नैतद् एवं. कस्मात्. यस्माद् दानमानौ भगवतश् चित्तमात्रेण चिंतयतो या भक्तिः. तत इयं दानमानौ कुर्वतो भक्तिः प्रकृष्टतरा. कायवाक्कर्मणोर् अपि प्रवर्तनात्. चित्तमात्रेण हि चिन्तयतो भक्तिः कायवाक्कर्मणी न प्रवर्तयतः. यथा हीति विस्तरः. यथा हि शत्रुं हन्मीति कृताभिप्रायस्य कस्यचित् तत्समुत्थितं तदभिप्रायसमुत्थितं कायवाक्कर्म शत्रुसंज्ञया शत्रुर् अयं न तावन् म्रियत इत्य् अनया संज्ञया तस्मिन् मृते ऽपि कुर्वतो बहुतरम् अपुण्यं जायते चेतनानुबंधात्. नाभिप्रायमात्रेण क्रियाशून्येन. तथा ह्य् अतीते ऽपि परिनिर्वृते ऽपि भगवति तद्भक्तिसमुत्थां शास्तृभक्तिसमुत्थां दानमानक्रियां पृष्ठभूताम् इव कुर्वतो बहुतरं पुण्यं जायते. न भक्तिमात्रेण क्रियाशून्येनेति.

(iv.125च्द्) कुक्षेत्रे तर्ह्य् [तिब्. 98अ] अनिष्टफलं भविष्यतीति. तस्करादिभ्यो दानम् आनिष्टफलम् इति निर्ग्रंथाः. सुक्षेत्रे हीष्टफलं. कुक्षेत्रे तु विपरीतम् इत्य् अतो ब्रवीति.

कुक्षेत्रे ऽपीष्टफलता फलबीजाविपर्ययाद्

इति. न क्षेत्रविशेषाद् इष्टं फलम् इति ब्रूमः. किं तर्हि. विशिष्टम् इति. न हि सुक्षेत्रे प्राणतिपातादिबीजस्येष्टं फलं भवतीति. कुक्षेत्रे ऽपि हि फलस्य मृद्वीकाफलस्य बीजात् मृद्वीकाबीजाद्. अविपर्ययो दृष्टः. मृद्वीकाफलम् एव मधुरं दृष्टम् इत्य् अर्थः. न तु निंबफलम् एवं. निंबबीजान् निंबफलम् एवेति. तिक्तम् इति. मृद्वीकाबीजं कुशलस्योदाहरणं. निंबबीजम् अकुशलस्य.

(iv.126) दौःशील्यम् अशुभं रूपम्

इति. प्राणतिपातादिलक्षणं प्रकृतिसावद्यं रूपं दौःशील्यं.

प्रतिक्षिप्ताच् च बुद्धेनेति.

प्रज्ञप्तिसावद्यत्वात्. समात्तशिक्षस्य तु तदध्याचाराद् दौःशील्यम् इति. गृहीततद्विरमणस्य भगवद्वचनानादराद् दौःशील्यं जायते. अर्थाद् उक्तं भवति. असमात्तशिक्षस्य न दुःशील्यम् इति.

विशुद्धं तु चतुर्गुणम्

इति. चत्वारो गुणा अस्येति चतुर्गुणं. दौःशील्येन यथोक्तेनेति.

दौःशील्यम् अशुभं रूपम्

इत्य् अनेन. [तिब्. 98ब्] लोभादिभिर् इति. न तैर् दौःशील्यहेतुभिः समुदाचरद्भिर् उपहतं भवति. दौःशील्यविपक्षाश्रितम् इत्य् अर्थः.

मौलैः कर्मपथैर् विशुद्धम् इति. प्राणतिपातादिभिर् मौलैर् अखण्डितम् इत्य् अर्थः. सामंतकैर् विशुद्धम् इति. प्राणातिपातादिप्रयोगैर् अदूषितम् इत्य् अर्थः. वितर्कैर् इति. कामवितर्कादिभिः. स्मृत्यानुपरिगृहीतम् इति. कायादिस्मृत्युपस्थानैर् दृढीकृतं. शीलस्मृत्या वानुपरिगृहीतं.

आशास्तिशीलम् इति. आशास्तिः प्रार्थना. यद् भवभोगसत्कारतृष्णाकृतम् इति. भवे भोगे च सत्कारे च या तृष्णा. तया यत् समात्तम् इत्य् अर्थः. सम्यग्दृष्टिकानाम् इति. बुद्धशासनप्रतिपन्नानां. अन्यतीर्थिकानां हि न बोध्यंगानुकूलम् असद्दृष्टिकत्वात्.

(iv.127अब्) समाहितं तु कुशलम्

इति. समाहितग्रहणम् असमाहितनिवृत्त्यर्थं. कुशलग्रहणं समाहितास्वादनासंप्रयुक्तक्लिष्टध्याननिवृत्त्यर्थं. तत् समाहितकुशलसदृशम् उत्पद्यते. समाधिस्वभावसहभू यद् इति. समाधिस्वभावं तेन च सह भवति यद् इत्य् अर्थः. तद् धि समाहितम् [तिब्. 99अ] इति विस्तरः. तत् समाहितं कुशलम् अत्यर्थं चित्तं संवासयति. भावयति. असमाहितम् अपि वासयति. न त्व् एवम् अत्यर्थम् इति दर्शयति. कथम् इत्य् आह. गुणैस् तन्मयीकरणात् संततेः. यस्मात् समाधिगुणैस् तन्मयी क्रियते चित्तसंततिः. अत्र दृष्टांतम् आह. पुष्पैस् तिलवासनावद् इति. यथा पुष्पैस् तिला भाव्यंते. पुष्पगंधमयीकरणात्. तद्वत्. तद् इदम् उक्तं भवति. भावना वासना. तत्स्वभावं पुण्यं भावनामयम् इति.

(iv.127च्द्) अथ शीलं भावना च कस्मै संवर्तत इति वाक्यशेषतो ऽर्थं पृच्छति.

स्वर्गाय शीलं प्राधान्याद्

इति. शीलं प्राधान्येन स्वर्गाय भवति. अन्यत् तु न प्राधान्येन स्वर्गाय भवति. किम् अन्यत्. दानं. दानम् अपि हि स्वर्गाय संभवति. शीलम् अपि (अभिध्-क्-व्य् 438) विसंयोगाय संभवति. शमथविपश्यनयोः शीलप्रतिष्ठानत्वात्. भावना प्राधान्येन विसंयोगाय. साक्षाद्विसंयोगप्रापकत्वात्. प्रहाणमार्गसंगृहीतत्वाद् वा. पुण्यक्रियावस्तुप्रसंगेनेदम् उपन्यस्यते.

(iv.128अब्) सूत्र उक्तं. चत्वारः पुद्गलाः ब्राह्मं पुण्यं प्रसवंति. अप्रतिष्ठिते पृथिवीप्रदेशे तथागतस्य शारीरं स्तूपं प्रतिष्ठापयति. अयं प्रथमः पुद्गलो ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति. चातुर्देशे भिक्षुसंघे आरामं निर्यातयति तत्रैव चारामे विहारं [तिब्. 99ब्] प्रतिष्ठापयति. अयं द्वितीयः पुद्गलो ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति. भिन्नं तथागतश्रावकसंघं प्रतिसंदधाति. अयं तृतीयः पुद्गलो ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति. मैत्रीसहगतेन चित्तेनावैरेणासंस्पर्धेनाव्याबाधेन विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेन सुभावितेनैकां दिशम् अधिमुच्य स्फरित्वोपसंपद्य विहरति. तथा द्वितीयां. तथा तृतीयां. तथा चतुर्थीम्. इत्य् ऊर्ध्वम् अधस् तिर्यक् सर्वतः सर्वम् इमं लोकं स्फरित्वोपसंपद्य विहरति. अयं चतुर्थः पुद्गलो ब्राह्मं पुण्यं प्रसवतीति. यल् लक्षणविपाकस्य कर्मणः परिमाणज्ञापनायोक्तम् इति. यद् उक्तं संनिकृष्टं बोधिसत्त्वं स्थापयित्वा. यावत्सर्वसत्त्वानां भोगफलम् इत्य् एवमादि.

इदं ब्राह्मं पुण्यम् इति. ब्रह्मणाम् इदं ब्राह्मं. ब्रह्मपुरोहिताश् चात्र ब्रह्मशब्देनोच्यते. कस्मात्. ब्रह्मपुरोहितानां कल्पायुष्कत्वात्. ब्रह्मपुरोहितानां हि कल्पम् आयुर् उक्तं. अनेन च कर्मणा कल्पं स्वर्गेषु मोदते.

ब्राह्मं पुण्यं प्रसवति. कल्पं स्वर्गेषु मोदत

इति. निकायांतरपाठवचनात्. तत्साधर्म्याद् एतद् ब्राह्मं पुण्यम् उच्यते. ननु च कामधातौ नास्ति कुशलस्य कर्ंअणः कल्पं विपाक इति. सत्यम् एकस्य नास्ति. [तिब्. 100अ] एकाधिष्ठानास् तु बह्व्यश् चातना भवंति. यासां क्रमेण कल्पप्रमाणं स्वार्गिकं फलम् अभिनिर्वर्तते. च्युतस्य पुनस् तत्रैव जन्मसंधानात्.

बृहत्पुण्यं ब्राह्मम् इत्य् अपरे.

(iv.128) सूत्रादीनाम्

इत्य्. आदिशब्देन द्वादशानाम् अंगानां ग्रहणं. सूत्रगेयव्याकरणगाथोदाननिदानावदानेतिवृत्तकजातकवैपुल्याद्भुतधर्मोपदेशा इति द्वादशानाम् अंगानां. अक्लिष्टदेशनेति. अक्लिष्टचित्तसमुत्थापितेत्य् अर्थः.

(iv.129) पुण्यभागीयम् इति. पुण्यस्य भागः प्राप्तिर् इति पुण्यभागः. इष्टफलप्राप्तिर् (अभिध्-क्-व्य् 439) इत्य् अर्थः. तस्मै हितं पुण्यभागीयं. अत एवोक्तं यद् इष्टविपाकम् इति. तत्प्राप्त्यनुकूलम् इति. अथ वा त्रयो भागाः. पुण्यो भागः अपुण्यो भागः अनिंज्यो भागः. तस्मै हितं पुण्यभागीयं. अथ वा पुण्यं भजत इति पुण्यभाक्. पुण्यभाग् एव पुण्यभागीयं. स्वार्थे कप्रत्ययः. एवं मोक्षभागीयं. अथ वा संसारभागो मोक्षभागश् चेति द्वौ भागौ. [तिब्. 100ब्] तत्र यन् मोक्षभागाय हितं. तन् मोक्षभागीयं. मोक्षप्राप्तिर् वा मोक्षभागः. तस्मै हितं. तत्प्राप्त्यनुकूलम् इति मोक्षभागीयं. तस्य लक्षणं पश्चाद् वक्ष्यते. एवं निर्वेधभागीयम् अपि योज्यं. पश्चाद् व्याख्यास्याम इति.

तत उष्मगतोत्पत्तिर्

इत्य् अत्र. कर्माधिकारेणैषां कर्मस्वभावानां लक्षणम् उच्यते.

(iv.130) यद् इदं लोक इत्यादि.

ससमुत्थानम्

इति. सचित्तचैतसिककलापं. येन तत् कायकर्मोत्थाप्यते. तत् कायकर्म ससमुत्थानं योगप्रवर्तितं. लिपिर् मुद्रा च. कारणे कार्योपचारात्. येन हि कायकर्मणा लिपिर् लिख्यते मुद्रा वा खन्यते. सा लिपिर् मुद्रा स शास्त्रे ऽभिप्रेते. न यथा लोके. ह्य् अक्षरचिह्नं पुस्तकादौ लिपिर् इष्यते. अक्षरानक्षरचिह्नं च मुद्रेति. गणना काव्यं च वाक्कर्म. योगप्रवर्तितं ससमुत्थानम् इति वर्तते. पंचस्कंधस्वभावानीति. लिपिमुद्रयोः कायकर्म रूपस्कंधः. गणनाकाव्ययोर् वाक्कर्म रूपस्कंधः. वेदनादयस् तूभयत्रापि समुत्थानभूताश् चत्वारः स्कंधा इति. पंचस्कंधस्वभावान्य् एतानि भवंति. यन् मनसा संकलनं धर्माणाम् इति. एकं द्वे त्रीणीत्य् एवमादि सा संख्या. [तिब्. 101अ] यत् तु वाचा न मनसा सा गणनेत्य् आभिधार्मिकाः. इयं च संख्या सपरिवारग्रहणाच् चतुस्कंधस्वभावा.

(iv.131) लिप्यादिलक्षणनिर्देशानुषंगेण सावद्यादीनाम् अपि धर्माणां लक्षणनिर्देशोपन्यासः. धर्मस्कंधकविभाषायाम् एते पर्याया निदिष्टाः. तत्प्रत्यासन्नेयम् इति. इमे पर्याया उपन्यस्यंत इत्य् अपरः संबंधः. सहावद्येन क्लेशलक्षणेन वर्तंत इति

सावद्याः

क्लेशच्छादितत्वान्

निवृताः.

क्लेशा अपि हि संप्रयोगिणा क्लेशांतरेण निवृताः. निष्कृष्टत्वाद् आर्यैस् त्यक्तत्वाद् वा

हीनाः. क्लिष्टास्

तु क्लेशयोगतो ऽवगंतव्याः.

शुभामलाः

कुशलानास्रवाः. ते

प्रणीताः.

शुद्धिप्रकर्षगतत्वात्. हीनप्रणीतेभ्यो ऽन्ये मध्या इति सिद्धम् इति. क्लिष्टा एव हीनाः. शुभामला एव च प्रणीता इत्य् अवधारणाद् अतो ऽन्ये न हीनाः. न प्रणीता इति मध्याः सिद्धाः.

संस्कृतशुभाः सेव्या

इति. अविशेषेण सास्रवा अनास्रवा वा सेवितव्याः. पर्युपासितव्याः. संतानाध्या रोपणतः. शेषा असेवितव्या इति. के शेषा. असंस्कृताश् च. ये च न कुशलाः. क्लिष्टा [तिब्. 101ब्] निवृताव्याकृता इत्य् अर्थः. अनभ्यसनीयत्वाद् इति. पौनःपुन्येन कर्तुम् अशक्यत्वाद् इत्य् अर्थः. अनुत्पाद्यत्वाद् इत्य् अपरे. अफलत्वाच् चेति. संस्कृतस्य हि हेतुफले. नासंस्कृतस्य ते इति. सोत्तरा इति सातिशयाः. अकुशलाः निवृताव्याकृतैः सोत्तराः. निवृताव्याकृतानाम् अनिष्टविपाकाभावात्. निवृताव्याकृता अनिवृताव्याकृतैः संस्कृतैः सोत्तराः. तेषाम् अक्लिष्टत्वात्. ते ऽपि कुशलसास्रवैः सोत्तराः कुशलसास्रवाणाम् इष्टफलत्वात्. ते ऽप्य् अनास्रवैस् सोत्तराः. निह्क्लेशत्वात्. अनास्रवा अपि संस्कृता असंस्कृतैः सोत्तराः. असंस्कृतानां नित्यत्वात्. असंस्कृताव् अप्य् आकाशप्रतिसंख्यानिरोधौ प्रतिसंख्यानिरोधेन सोत्तरौ. प्रतिसंख्यानिरोधस्य कुशलनित्यत्वात्.

मोक्षस् त्व् अनुत्तरः.

न हि निर्वाणाद् विशिष्टतमम् अस्ति. तथा ह्य् उक्तं ये केचिद् भिक्षवो धर्माः संस्कृता वा असंस्कृता वा विरागस् तेषां अग्र आख्यायत इति. प्रतिसंख्यानिरोधो हि नित्यत्वात् सर्वसंस्कृतेभ्य उत्कृष्टः. कुशलत्वाच् चासंस्कृताभ्याम् आकाशप्रतिसंख्यानिरोधाभ्याम् [तिब्. 102अ] उत्कृष्टतर इति.

आचार्ययशोमित्रकृतायां स्फुटार्थायाम् अभिधर्मकोशव्याख्यायां चतुर्थकोशस्थानं समाप्तं. 4.

व् (अनुशयनिर्देशो नाम पञ्चमं कोशस्थानम्)

(v.1) कर्मजं लोकवैचित्र्यम्

इत्य् उक्तम् इति. चतुर्थस्यादाव् उक्तं. अतो ऽनेन संबंधेनानुशयोपन्यास इति संबन्धं दर्शयति. तानि च कर्माणि यथोक्तलक्षणप्रभेदानि अनुशयवशाद् उपचयं गच्छंति. विपाकनैयम्येनात्र उत्तिष्ठंते. विपाकदानाय नियतीभवंतीत्य् अर्थः. अंतरेण चानुशयान् विनानुशयैर् भवस्य जन्मनो ऽभिनिर्वर्तने उत्पादने न समर्थानि भवंति कुशलान्य् अकुशलानि वा कर्माणि. न ह्य् अर्हतः पौनर्भविकानि कर्माण्य् अनियतानि न संति. अनुशयाभावात् तु पुनर्भवाभिनिर्वर्तने न समर्थानि भवंति. अत एवैषाम् अनियतत्वं सिध्यति. ह्य् अर्थे चायं चः पठितव्यः. यस्माद् अंतरेणानुशयान् भवाभिनिर्वर्तने न समर्थानि भवंति. तस्माद् अनुशयवशाद् उपचयं गच्छंतीत्य् अभिप्रायः. अपरे पुनर् एतद् वाक्यद्वयम् एवं व्याचक्षते. तानि च कर्माण्य् अनुशयवशाद् उपचयं गच्छंति. यान्य् अकृतानि कर्माणि. तान्य् अनुशयवशात् पुनर्भवाभिनिर्वर्तन उपचीयंत इत्य् अर्थः. न ह्य् अर्हतां कर्माणि पुनर्भवाभिनिर्वर्तन उपचीयंते. अंतरेण चानुशयां भवाभिनिर्वर्तने न समर्थानि भवंतीति. यानि च कृतानि. तान्य् अप्य् अंतरेणानुशयां भवाभिनिर्वर्तने न शक्तानि भवंति. न ह्य् अर्हतां पृथग्जनावस्थायां कृतानि [तिब्. 102ब्] कुशलाकुशलानि पौनर्भविकान्य् अनियतानि कर्माणि न संति. अनुशयवैकल्यात् तु तानि भवाभिनिर्वर्तने न समर्थानि. इत्य् एवं पृथगर्थाभिधानात्. समुच्चये ऽयं चकार इति.

मूलं भवस्यानुशया

इति. पुनर्भवस्य कर्मभवस्य वा मूलम् अनुशयाः. तदुपचयसमुत्थानहेतुत्वाद् इत्य् अभिप्रायः. मूलं दृढीकरोतीति. प्राप्तिर् हि मूलं. ताम् अनुच्छेदार्थेन दृढीकरोतीत्य् अर्थः. संततिम् अवस्थापयतीति. परंपरया क्लेशप्रबंधं स्थापयतीत्य् अर्थः. क्षेत्रं आपादयतीति. आश्रयम् आत्मोत्पत्त्यनुकूलं (अभिध्-क्-व्य् 442) करोतीत्य् अर्थः. निष्यन्दं निर्वर्तयतीति. स्वनिष्यन्दम् उपक्लेशं जनयति. तद्यथा राग आह्रीक्यौद्धत्यमत्सरान् जनयति. द्वेषः क्रोधेर्ष्ये इत्यादि. कर्मभवम् अभिनिर्हरतीति. कर्मैव भवः कर्मभवः. तं पुनर्भवाभिनिर्वृत्तये जनयतीत्य् अर्थः. इदम् अस्य

मूलं भवस्यानुशया

इत्य् अर्थसंदर्शनं. स्वसंभारं परिगृह्णातीति. स्वसंभारः क्लेशस्यायोनिशोमनस्कारः. तं परिगृह्णाति. तस्यानागतस्य हेतुभावेनावतिष्ठत इत्य् अर्थः. आलंबने संमोहयतीति. यथाभूतग्रहणात्. बुद्ध्युपघाताद् वा संमोहयतीति. विज्ञानस्रोतो नमयतीति. विज्ञानसंततिम् [तिब्. 103अ] आलंबने पुनर्भवे वा नमयति. यदि

मूलं भवस्येति

पुनर्भवग्रहणम् इदम् अस्योदाहरणं. कुशलपक्षाद् व्युत्क्रमयतीति. कुशलपक्षात् परिहापयति. बन्धनार्थं च स्फरति. बन्धनकार्यं व्याप्नोति तनोतीत्य् अर्थः. कथम् इत्य् आह. धात्वनतिक्रमणयोगेन धात्वनतिकमणप्रकारेणेत्य् अर्थः. तद् इदम् उक्तं भवति. यः क्लेशो यद्धातुकः स तं धातुं नातिक्रामयतीति. षोडशेत्य् अन्यः. एषु षट् प्रक्षिप्य. आश्रयदौष्ठुल्यं जनयत्य् अकर्मण्यतापादनात्. गुणान् द्वेट्ति तद्विरोधित्वात्. अपवादानाम् आस्पदीकरोति विद्वद्विगर्हितकायकर्मोत्थापनात्. सत्पथाद् उद्वर्तयति विपरीतदैशिकसंसेवाभिमुखीकरणात्. विविधानर्थबीजं रोपयति सर्वसंसारव्यसनानां तत्प्रभवत्वात्. आधिपत्यफलेन च लोकस्यानिष्टम् उपसंहरति तद्वेगेन बाह्यभावविकारापत्तेः. रागवशेनान्येषाम् अपीति. यत्र रागः. तत्रालंबने ऽन्ये प्रतिघादयो ऽप्य् अनुशेरते. प्रेमाद् द्वेषो जायते मानादयो ऽपीति सूत्रं. अत एव च रागानुशयनाभावाद् अनास्रवविसभागधात्वोः क्लेशा नानुशेरत इति. एतच् च पश्चात् प्रवेदयिष्याम इति. यद् धि वस्त्व् आत्मदृष्टितृष्णाभ्यां स्वीकृतं. तत्रान्ये ऽप्य् अनुशया अनुशयितुम् उतहंते. आर्द्र इव पटे रजांसि संस्थातुम् इत्य् एतत् ज्ञापयिष्यामः.

(v.2) आहोस्वित् कामराग एवानुशय इति. वैभाषिकनयेन पर्यवस्थानम् एवानुशयः. वात्सीपुत्रीयनयेन प्राप्तिर् अनुशयः. सौत्रांतिकनयेन बीजम्. उत्तरनिःसरणम् इति. पश्चान्निःसरणम् इत्य् अर्थः. स्थामशः सुसमवहतं. (अभिध्-क्-व्य् 443) बलशः सुष्ठु सम्यग् अवहतम् इत्य् अर्थः. सानुशयं प्रहीयत इति. इदम् अत्रोदाहरणं. [तिब्. 103ब्] इदम् अत्र विरुध्यते. सहयोगसमासे ह्य् अन्यत्वम् दृष्टं. तद्यथा सपुत्रो देवदत्त इति. तथा च सति सूत्रविरोधः. अभिधर्मविरोध इति. कामरागानुशयस् त्रिभिर् इन्द्रियैः संप्रयुक्तः. कतमैस् त्रिभिः. सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियैः संप्रयुक्त इति. न हि विप्रयुक्तस्य प्राप्तिलक्षणस्य एभिर् इन्द्रियैः संप्रयोगो युज्यत इति शास्त्रविरोधः.

सानुश्यं सानुबन्धम् इत्य् अर्थाद् इति. कामरागस्यानुबन्धो ऽनुशयशब्देनोक्तः. अनुबंधः पुनः क्लेशांतरस्योत्पादानुकूल्येनवास्थानं. अनुवृत्तिर् वा अनुशयः. सानुशयं प्रहीयते. न पुनर् अनुवर्तते संक्लेश इत्य् अर्थः. औपचारिको वा सूत्रे ऽनुशयशब्दः उपचारे भव औपचारिकः. कुत्र्ऽ; औपचारिक इत्य् आह. प्राप्तौ. मुख्यवृत्त्या पर्यवस्थाने ऽनुशयशब्दो वर्तते. उपाचारेण तु प्राप्तौ. तस्यानुशयहेतुभावात्. तद्यथा दुःखवेदनाहेतुत्वात् अग्निर् दुःख इत्य् उच्यते. तद्वत्. लाक्षणिकस् त्व् अभिधर्मे ऽनुशयशब्दः. लक्षणे भवो लक्षणेन वा दीप्यति [तिब्. 104अ] लाक्षणिकः. लाक्षणिक इत्य् आह. क्लेश एवेति. आलंब्नसंप्रयोगतश् चानुशेरत इत्य् अनुशया इति. तस्मात् संप्रयुक्ता एवानुशयाः. अत्र चार्थे श्लोकम् उदाहरंति.

चित्तक्लेशकरत्वाद् आवरणत्वाच् छुभैर् विरुद्धत्वात् कुशलस्य चोपलंभाद् अविप्रयुक्ता इहानुशया

इति. चित्तक्लेशकरत्वाद् इति. अस्य विवरणं. यस्माद् अनुशयैः क्लिष्टं चित्तं भवति. न विप्रयुक्तैः क्लिष्टं चित्तं भवति. आवरणत्वाद् इति. अस्य पदस्य विवरणं. अपूर्वं कुशलं नोत्पद्यत इति. सानुशये चित्ते कुशलम् अपूर्वं नोत्पद्यते. शुभैर् विरुद्धत्वाद् इति. अस्य पदस्य विवरणं. उत्पन्नाच् च परिहीयत इति. अनुशयाः शुभैर् विरुद्धाः. यस्माद् उत्पन्नात् कुशलात् परिहीयते. तस्मात् कुशलैर् विरुद्धा अनुशयाः. तस्मान् न विप्रयुक्ता इति. यस्माच् चेतस्य् अविद्यमानैस् तैर् यथोक्तक्लिष्टादि न संभवति. संप्रयुक्तैः पुनः सर्वम् एतद् युज्यत इति. अथ विप्रयुक्तैर् अप्य् एवं स्याद् इति. विप्रयुक्तैः क्लिष्टं चित्तं भवति. अपूर्वं कुशलं नोत्पद्यते. उत्पन्नाच् च परिहीयत इति. यद्य् एवं कुशलं न कदाचिद् अप्य् उपलभ्येत. तेषां विप्रयुक्तानां नित्यसंनिहितत्वात्. [तिब्. 104ब्] यस्मात् क्लिष्टावस्थायां कुशलावस्थायां अन्यस्यां वा ते विप्रयुक्ता वर्तंत इति उपलभ्येत च कुशलम्. अतः

कुशलस्य चोपलंभाद् अविप्रयुक्ता इहानुशया

इति स्थितम् एतत्. आचार्य आह: तद् इदम् अज्ञापकं. यद् इदं वैभाषिकैर् उक्तं. चित्तक्लेशकरत्वाद् इत्यादि. यो हि विप्रयुक्तम् अनुशयम् इच्छतीति वात्सीपुत्रीयः. सर्वम् एतद् इति. चित्तक्लेशादि. क्लेशकृतम् एवेच्छतीति. पर्यवस्थानकृतम् एवेत्य् अर्थः. पर्यवस्थानं च न नित्यसंनिहितं भवतीति कुशलोपलंभसिद्धिः. कामरागस्यानुशय इति पक्षपरिग्रहे सानुशयं प्रहीयत इति नास्ति सूत्रविरोधः. किं तु विप्रयुक्तो ऽनुशय इति प्राप्नोति. अत आह. न चानुशयः संप्रयुक्तो न विप्रयुक्त इति. कथम् इत्य् आह. तस्याद्रव्यान्तरत्वाद् इति. शक्तिरूपस्य बीजस्य रागादिभ्यो ऽनर्थांतरत्वात्. आत्मभावस्याश्रयस्य. क्लेशजा पूर्वोत्पन्नक्लेशजनिता. क्लेशोत्पादनशक्तिः क्लेशोत्पादनाय [तिब्. 105अ] शक्तिः. यथानुभवज्ञानजा स्ंऋत्युत्पादनशक्तिर् न द्रव्यांतरभूता. तद्वत्. स्मृत्युत्पादनहेतुर् द्रव्यांतरभूतः कश्चिद् विप्रयुक्त इत्य् आशंक्य दृष्टान्तांतरम् उपन्यस्यति. यथा चांकुरादीनाम् इति विस्तरः. यथा चांकुरादीनां पूर्वोत्पन्ना शालिफलजा शालिफलांतरोत्पादनाय शक्तिर् न द्रव्यांतरभूता. तद्वत्. यस् त्व् इति. वात्सीपुत्रीयः. यदि क्लेशस्यानुशय इतीस्यते. यत् तर्हि सूत्र एव क्लेशो ऽनुशय उक्तः षट्षट्के सूत्रे. ऽस्य पुद्गलस्य भवति सुखायां वेदनायां रागानुशय इति. राग एवानुशयः. सुखवेदनावस्थायां हि रागः समुदाचरंन् एवम् उक्तः. न तु तस्य बीजम् इत्य् अभिप्रायः. भवतीति वचनान् नासौ तदैवानुशय इति. अनुशय एव रागस्यायम् उक्तः. न रागः. भवतीति वचनात्. तस्याम् अवस्थायाम् उत्पद्यमानस्य रागस्यानुशयो भवतीति. बीजम् उत्पद्यते. न तूत्पन्नम् इति. बीजप्रकृतावस्थात्र कथ्यत इत्य् अभिप्रायः. कदा तर्हि भवतीति. कदानुशयो ऽस्तीत्य् अर्थः. यदा प्रसुप्तो भवति. यदोपरतो भवतीत्य् अर्थः. हेतौ वा तदुपचार इति. हेतौ रागे अनुशयोपचारः. रागो हि रागानुशयस्य हेतुः. तथा हि [तिब्. 105ब्] रागजा रागोत्पादनशक्ती रागानुशय इत्य् उक्तम् इति. तद् इदम् उक्तं भवति. क्वचिद् अनुशयशब्देन बीजम् उच्यते. क्वचित् पर्यवस्थानम् इति.

समापत्तिरागो हि तेषां प्रायेणेति. आस्वादनासंप्रयुक्ते ध्याने प्रायेण तेषां रागः. विमानादिष्व् अपि तेषां रागो ऽस्तीत्य् अतः प्रायेणेति ग्रहणं. स चांतर्मुखप्रवृत्तः समाहितरूपत्वात्. तथा च सति मोक्षसंज्ञोपतिष्ठते. तद्विच्छन्दनार्थं भगवान् देशयामास कामरागो भवराग इत्य् एवमादि. (अभिध्-क्-व्य् 445) भवे राग एषः. नैष मोक्षे. मोक्षे कुशलो धर्मच्छन्द इति. आत्मभाव एव तु भव इत्य् आचार्यमतं. समापत्तिं साश्रयाम् इति. समापात्तिं सात्मभावाम्. आस्वादयन्त आत्मभावम् एवास्वादयंति. न कामगुणान्. कामवीतरागत्वात्. अतः स रागो भवराग इत्य् उक्तो न कामराग इति दर्शयति.

(v.3) अभिधर्म इति. न सूत्र इत्य् अभिप्रायः.

(v.4, 5) सप्त समुदयदर्शनहेया इति. सत्कायदृष्टिः फलभूतान् पंचोपादानस्कन्धान् आलंबत इति दुःखदर्शनहेयैव. एवम् अंतग्राहदृष्टिः [तिब्. 106अ] तेषाम् एव स्कन्धानां शाश्वतोच्छेदांतग्रहणात्. शीलव्रतपरामर्शो ऽपि तान् एव स्कन्धां शुद्धितो मुक्तितो नैर्याणिकतश् चालंबत इति न समुदयदर्शनहेयः. एवं निरोधदर्शनहेया अपि योज्याः. अष्टौ मार्गदर्शनहेया इति. शीलव्रतपरामर्शम् अधिकं प्रक्षिप्य. मार्गेण शुध्यति. तम् अपास्यान्येन शीलव्रतेन शुद्धिं प्रत्येतीति विप्रतिपन्नत्वात्. मार्गदर्शनप्रहातव्यो भवति. यो हि क्लेशो यस्य सत्यस्यापवादाय प्रवृत्तः. स तस्मिन् दृष्टे प्रहीयते. सर्पभ्रांतिर् इव रज्जुदर्शनात्. सत्यानां दर्शनमात्रेण प्रहाणाद् इति. नाभ्यासेन प्रहाणाद् इत्य् अभिप्रायः. दृष्टसत्यस्य पश्चान् मार्गाभ्यासेन प्रहाणात्. किम् एते भावनाहेया इत्य् अधिकारः. तद् एवम् अभ्यासो भावना पुनःपुनरुत्पादनम् इत्य् अर्थः. सत्कायदृष्टिर् एकप्रकारेति. आत्मात्मीयाकारेण दुःखे विप्रतिपन्नत्वात् दुःखदर्शनहेयैव. एवम् अंतग्राहदृष्टिर् इति. असाव् अप्य् आत्माभिमतस्य वस्तुनः शाश्वतोच्छेदांतारोपाद् दुःख एव विप्रतिपन्नेति दुःखदर्शनहेयैव. मिथ्यादृष्टिश् चतुष्प्रकारेति. दुःखादिसत्यलक्षणापवादप्रवृत्तत्वात् सत्यचतुष्टये ऽपि विप्रतिपन्नेति. चतुःसत्यदर्शनहेया. एवं दृष्टिपरामर्शो ऽपि चतुष्प्रकार एव. स हि हीने ऽग्रदर्शनं. तत्र समुदयनिरोधमार्गप्रहेयालंबनः समुदयनिरोधमार्गदर्शनहेयः. शेषो दुःखदर्शनहेयः. एवं विचिकित्सा सर्वत्रसंशयाकारेति सर्वत्रविप्रतिपन्नत्वाच् चतुःसत्यदर्शनहेया. शीलव्रतपरामर्शो द्विष्प्रकार इति. ईश्वरादिष्व् अहेतुषु हेतुग्रहो नित्यात्मविपर्यासात् प्रवर्तत इति दुःखदर्शनहेयः. अमार्गे मार्गदर्शनं मार्गदर्शनहेयः.

कीदृशा एत इति. रागादयश् चत्वारः क्लेशाः. पर्यनुयुज्यंते हि रागप्रतिघमानाविद्या इत्य् अनंतराधिकृताः. ते चेमे दर्शनहेयाः. इमे भावनाहेया इति दुःपरिच्छेदाः. न तु सत्कायदृष्ट्यादयश् चित्यंते. ये हि दुःखसत्यविप्रतिपन्नाः. ते दुःखदर्शनहेया इति. एवं यावद् ये मार्गसत्यविप्रतिपन्नाः ते मार्गदर्शनहेया इति [तिब्. 106ब्] सुपरिच्छेदम् एतत्. तत्र (अभिध्-क्-व्य् 446) य इति रागादयः. यस्य सत्यस्य दर्शनं यद्दर्शनम्. यद्दर्शनेन हेयाः. त आलंबनम् एषां. त इमे यद्दर्शनहेयालंबनाः. ते तद्दर्शनहेयाः. ते रागादयः. तस्य सत्यस्य दर्शनं तद्दर्शनं. तद्दर्शनेन हेयास् तद्दर्शनहेयाः. एतद् उक्तं भवति. ये रागादयो दुःखदर्शनहेयं यावन् मार्गदर्शनहेयं क्लेशम् आलंबंते. ते तद्दर्शनहेया इति. यदालंबना यद्दर्शनहेयालंबनाश् चेति वक्तव्यं. चतुरार्यसत्यालंबनो ऽप्य् अविद्यानुशयो भवतीति. न वक्तव्यं. एकशेषविधानसिद्धेः. यच् च सत्यं यद्दरशनहेयाश् च क्लेशा आलंबनम् एषां. त इमे यद्दर्शहेयालंबनाः. ते तद्दर्शनहेया इति. ननु च समुदयदर्शनप्रहातव्यः सर्वत्रगो ऽविद्यानुशयो दुःखनिरोधादिसत्यदर्शनहेयाद्यालंबनो ऽपि भवति. पंचनिकायालंबनत्वात्. ततश् चास्य दुःखनिरोधादिसत्यदर्शनहेयत्वप्रसंगः स्याद् इति. न दोषः. यद्य् अपि हि स पंचनिकायालंबनः समुदयरूपाकारतस् [तिब्. 107अ] तु तान् निकायान् आलंबते. तेन तथालंबनतः समुदयदर्शनप्रहातव्य एव स इति. एवं दुःखदर्शनप्रहातव्यो ऽपि संयोज्यः. एवं च सति ये ऽपि व्याचक्षते. ये यद्दर्शनहेयालंबना इति सर्व एव दर्शनहेया अधिक्रियंते न केवला रागादय इति. तेषाम् अपि व्याख्याने इमाव् एव चोद्यपरिहारौ वक्तव्यौ.

रूपारूप्यधात्वोर् दुःखाभावात् प्रतिघाभावः. दुःखायां हि वेदनायां प्रतिघो ऽनुशेते. सा चोपरि नास्तीति. द्वेषश् च रूक्षो वातव्याधिवत्. ते च सत्त्वाः शमथस्निग्धसंततय इति. विपाकाभावाच् च. अनिष्टो ह्य् अस्य विपाकः. तौ धातौ विगतानिष्टविपाकौ. आघातवस्त्वभावाच् च. न हि तत्र बाह्याः कुशक्षारकण्टकादयो नाध्यात्मिका तापापस्मारादयः संति. मैत्र्यादिकुशलमूलसंभूतत्वात् परिग्रहाभावाच् च. आकारप्रकारधातुभेदैर् इति. आकारभेदो दशानाम् अनुशयानां

आत्मात्मीयध्रुवोच्छेदनास्तिहीनग्रदृष्टय

इत्य् एवमादिकः. प्रकारभेदो दुःखदर्शनप्रहातव्यो निकायो यावद् भावनाप्रहातव्य इति. धातुभेदः कामावचरः. रूपावचरः. आरूप्यावचर इति. तत्र रागानुशयः प्रकारधातुभेदाभ्यां पंचदशविध इति. तस्य परस्परम् आकारभेदो नास्ति. सर्वो हि रागः सक्त्याकारः. तस्मान् नाकारभेदेन व्यवस्थाप्यते. प्रतिघानुशयः प्रकारभेदात् पंचविधः. न (अभिध्-क्-व्य् 447) परस्परम् आकारभेदो ऽस्ति. सर्वस्य प्रतिघाकारत्वात्. धातुभेदो ऽपि नास्ति. रूपारूप्यधात्वोस् तदभावात्. मानानुशयः प्रकारधातुभेदाभ्यां पंचदशविधः. नाकारभेदो ऽस्ति. सर्वस्योन्नत्याकारत्वात्. तथा अविद्या पंचदशविधा. ताभ्याम् [तिब्. 107ब्] एव. नाकारभेदो ऽस्ति. सर्वस्या असंप्रख्यानाकारत्वात्. विचिकित्सा द्वादशविधा. ताभ्याम् एव. नाकारभेदः. सर्वस्याः संशयाकारत्वात्. दृष्ट्यनुशय आकारप्रकारधातुभेदैः षट्त्रिंशद्विधः. [एवम् एते षड् अनुशया इति विस्तरः.]

(v.6) भवाग्रजाः क्षांतिवध्या

इति. क्षांतिवध्यग्रहणं भावनाहेयनिवृत्त्यर्थं. भवाग्रजग्रहणं तदन्यभूमिकविशेषणार्थं. न हि लौकिको ऽस्ति भवाग्रप्रतिपक्षभूतो भावनामार्ग इति. शेषासु भूमिष्व् इति. कामधातौ यावद् आकिंचन्यायतनभूमौ. यथायोगम् इति. कामधातौ धर्मज्ञानक्षांतिहेयाः. तत ऊर्ध्वम् अवशिष्टासु भूमिष्व् अन्वयज्ञानक्षांतिहेयाः. त एते आर्याणां दर्शनहेयास् त एव च पृथग्जनानां भावनाहेयाः. द्विविधो हि भावनामार्गः. लौकिको लोकोत्तरश् च. तथा हि शास्त्र उक्तं. भगवतः श्रावको दर्शनेन जहाति. पृथग्जनो भावनया जहातीति.

अक्षांतिवध्या भावनयैव त्व्

इति. अक्षांतिवध्यग्रहणं भावनाहेयोपसंग्रहार्थं. सर्वासु भूमिषु. कामधातौ यावद् भवाग्रे. ये रागप्रतिघमानाविद्यानुशया यथायोगं भवंति अक्षांतिवध्या ज्ञानवध्याः. [तिब्. 108अ] ते उभयेषाम् आर्याणां पृथग्जनानाम् च नित्यं भावनाहेया एव. लौकिकेन लोकोत्तरेण वा भावनामार्गेण. भवाग्रे तु लोकोत्तरेणैव. ऊर्ध्वभूमिकस्य लौकिकस्य मार्गस्याभावात्.

नैव हि बाह्यकानां दर्शनप्रहातव्याः प्रहीयंत इति. भावनाप्रहातव्या एव तेषां विष्कभ्यंते. दर्शनहेयास् तु सर्वास्व् अपि भूमिषु लोकोत्तरमार्गवध्या एव. तथा हि महाकर्मविभागसूत्रे. वीतरागाणां कामधात्वालंबनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः. इहानन्द एकत्यः प्राणातिपातात् प्रतिविरतो भवति. यावन् मिथ्यादृष्टेः. इहाचारतः प्रतिविरतः. कायस्य भेदात् परं मरणाद् अपायदुर्गतिविनिपातनरकेषूपपद्यते. तम् एवं यः पश्यति श्रमणो वा ब्राह्मणो वा बाह्यतीर्थिक ऋद्धिमान् दिव्यचक्षुः परचित्तवित्. तस्यैवं भवति. नास्ति कायसुचरितं नास्ति कायसुचरितस्य विपाकः. नास्ति वाङ्मनःसुचरितं. नास्ति वाङ्मनःसुचरितस्य विपाक (अभिध्-क्-व्य् 448) इति विस्तरः. इयं मिथ्यादृष्टिः कामधात्वालंबना. तस्य कर्मणः कामावचरत्वात्. तत्रैव च नरकसंभवाद् इति. पूर्वांतकल्पकानां च शाश्वतवादिनां. [तिब्. 108ब्] ब्रह्मजालसूत्रे वीतरागाणां कामधात्वालंबनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः. पूर्वजन्मदर्शनानुसारेण य एवम् उत्पन्नदृष्टिकाः. ते पूर्वांतकल्पकाः. शाश्वतवादिनो बहवस् तत्रोक्ताः. तेषाम् उदाह्रणम् एकं दर्शयिष्यामः. इहैकत्यः श्रमणो वा ब्राह्मणो वारण्यगतो वा वृक्षमूल गतो वा शून्यागारगतो वा आतप्तान्वयात्. प्रहाणान्वयात्. भावनान्वयात्. बहुलीकारान्वयात् सम्यन्मनसिकारान्वयात्. तद्रूपं शांतं चेतःसमाधिं स्पृशति. यथा समाहिते चित्ते विंशतिं संवर्तविवर्तकल्पान् समनुस्मरति. तस्यैवं भवति. शाश्वतो ऽयम् आत्मा लोकश् चेति. तद् एवं सर्व एव एते पूर्वांतकल्पकाः शाश्वतवादिनः. अनया शाश्वतदृष्ट्यात्मानं लोकं चालंबमानाः कामधातुम् अप्य् आलंबंते. इत्य् एवं

कामधात्वालंबनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः. तथा तस्मिन्न् एव ब्रह्मजालसूत्रे पूर्वांतकल्पकानां एकत्यशाश्वतिकानां वीतरागाणां कामधात्वालंबनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः. कथं. भवति भिक्षवः स समयो यद् अयं लोकः संवर्तते. संवर्तमाने लोके यद्भूयसा सत्त्वा आभास्वरे देवनिकाय उपपद्यंते. ते तत्र भवंति रूपिणो मनोमया अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वांगप्रत्यंगोपेताः शुभा वर्णस्थायिनः [तिब्. 109अ] स्वयंप्रभा विहायसंगमाः प्रीतिभक्षाःब् प्रीत्याहारा दीर्घायुषा दीर्घम् अध्वानं तिष्ठंति. भवति भिक्षवः स समयो यद् अयं लोको विवर्तते. विवर्तमाने लोके आकाशे शून्यं ब्राह्मं विमानम् अभिनिर्वर्तते. अथान्यतरः सत्त्व आयुःक्षयात् पुण्यक्षयात् कर्मक्षयात् आभास्वराद् देवनिकायाच् च्युत्वा शून्ये ब्राह्मे विमान उपपद्यते. स तत्रैकाक्य् अद्वितीयो ऽनुपस्थायको दीर्घायुर् दीर्घम् अध्वानं तिष्ठति. अथ तस्य सत्त्वस्य दीर्घस्याध्वनो ऽत्ययात् तृष्णोत्पन्ना अरतिः संजाता. अहो बतान्ये ऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम सभागतायां. एवं च तस्य सत्त्वस्य चेतःप्रणिधिः. अन्ये च सत्त्वा आयुःक्षयात् पुण्यक्षयात् कर्मक्षयात् आभास्वराद् देवनिकायाच् च्युत्वा तस्य सत्त्वस्य सभागतायाम् उपपन्नः. अथ तस्य सत्त्वस्यैतद् अभवत्. अहम् अस्म्य् एकाक्य् अद्वितीयो ऽनुपस्थायको दीर्घायुर् यावद् अन्ये ऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम सभागतायाम्. एवं चेतःप्रणिधिः. इमे च सत्त्वा इहोपपन्ना मम सभागतायां. मयैते सत्त्वा निर्मिताः. अहम् एषां सत्त्वानाम् ईश्वरः कर्ता निर्माता स्रष्टा सृजः पितृभूतो भावानाम् इति. तेषाम् अपि सत्त्वानाम् एवं भवति. इमं वयं (अभिध्-क्-व्य् 449) सत्त्वम् अद्राक्ष्म

एकाकिनम् अद्वितीयम् [तिब्. 109ब्] अनुपस्थायकं दीर्घायुषं दीर्घम् अध्वानं तिष्ठंतं. तस्यास्य सत्त्वस्य दीर्घस्याध्वनो ऽत्ययात् तृष्णोत्पन्ना अरतिः संजाता. अहो बतान्ये ऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन् मम सभागतायाम्. एवं चास्य सत्त्वस्य चेतसःप्रणिधिः. वयं चेहोपपन्ना अस्य सत्त्वस्य सभागतायाम्. अनेन वयं सत्त्वेन निर्मिताः. एषो ऽस्माकं सत्त्व ईश्वरो यावत् पितृभूतो भावानां. अथान्यतरः सत्त्व आयुःक्षयात् पुण्यक्षयात्. कर्मक्षयात् तस्मात् स्थानाच् च्युत्वा तेषाम् इत्थंत्वम् आगच्छति मनुष्याणां सभागतायां. स वृद्धेर् अन्वयाद् इन्द्रियाणां परिपाकात् केशश्मश्रूण्य् अवतार्य काषायाणि वस्त्राण्य् आच्छाद्य सम्यग एव श्रद्धया अगाराद् अनगारिकां प्रव्रज्यां प्रव्रजति. सो ऽरण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा विस्तरेण यावत् तद्रूपं शांतं चेतःसमाधिं स्पृशति. यथा समाहिते चित्ते पूर्वकम् आत्मभावं समनुस्मरति. तस्यैवं भवति. यो ऽसौ ब्रह्मा येन वयं निर्मिताः. स नित्यो ध्रुवः शाश्वतः अविपरिणामधर्मा. ये तु वयं तेन ब्रह्मणा निर्मिताः. ते वयं अनित्या अध्रुवा आशाश्वता विपरिणामधर्माण इति. तद् एवं कामधातुर् अपि तयांतग्राहदृष्ट्यालंबितो भवति. अतः कामधात्वालंबनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः. [तिब्. 110अ] तथा तत्रैव ब्रह्मजालसूत्रे अहेतुसमुत्पत्तिकानां पूर्वान्तकल्पानाम् इति प्रकृतं. वीतरागाणां कामधात्वालंबनानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः. कथं. संति रूपधाताव् असंज्ञिसत्त्वा नाम देवाः. संज्ञोत्पादात् तेषां सत्त्वानां तस्मात् स्थानात् च्युतिर् भवति. अतो ऽन्यतमः सत्त्वस् तस्मात् स्थानाच् च्युत्वा इत्थंत्वम् आगच्छति मनुष्याणां सभागतायां. पूर्ववद् यावत् पूर्वकम्

आत्मभावं समनुस्मरति. तस्यैवं भवति. अहेतुसमुत्पन्न आत्मा लोकश् च. तद् अनेनैवम् एव भवति. अहेतुसमुत्पन्न आत्मा लोकश् च. अहम् अस्मि पूर्वं नाभूवन् सो ऽस्म्य् एतर्हि संभूत इत्य् अहेतुसमुत्पन्न आत्मा लोकश् च. इत्य् एवम् आत्मानं लोकं चालंबमानास् तया मिथ्यादृष्ट्या कामधातुम् अप्य् आलम्बन्त इत्य् एतेषां कामधात्वालंबानां दृष्टीनां समुदाचार उक्तः. कथं च पुनर् एषाम् आत्मा लोकश् चाहेतुसमुत्पन्न इत्य् एवं मिथ्यादृष्टिर् भवति. पूर्वकृतं कुशलसास्रवम् अकुशलं वा न हेतुर् आत्मनो लोकस्येत्य् एवम् अपवदति. इति कामधातुवीतरागाणां तेषां रूपावचर्यस् ता दृष्टयो भविष्यंतीति वचनावकाशं मत्वाह. न च रूपावचराणां क्लेशानां कामधातुर् आलंबनं वीतरागत्वाद् [तिब्. 110ब्] इति. नैताः कामावचर्यो दृष्टयः. मिथ्याज्ञानानि पुनर् एतानि. इति केचित् परिहरंति तद् एषां अयुक्तं. तद्दृष्टिरूपत्वात्.

परिहीणाः [कथं तर्हि वीतरागाणां कामालंबनदृष्टिसमुदाचार इत्य् आह. दृष्ट्युत्पादेत्यादि.] देवदत्त इवेति वैभाषिकाः. यथा देवदत्तो भगवतो ऽल्पोत्सुकविहारिताशयस्य भिक्षुसंघपरिकर्षणाय पापकेच्छासमुत्पादाद् ऋद्धेः परिहीणः. सूत्रे वचनात्. एवं हि सूत्रे पठ्यते. अथ देवदत्तस्य लाभसत्कारेणाभिभूतस्य इदम् एवंरूपं पापकम् इच्छागतं उत्पन्नम् अहो बत मे भगवान् भिक्षुसंघं प्रतिनिःसृजेत्. अहं भिक्षुसंघं परिकर्षयं भगवान् अल्पोत्सुको विहरेत् दृष्टधर्मसुखविहारयोगम् अनुयुक्तः. सहचित्तोत्पादाद् देवदत्तस् तस्या ऋद्धेः परिहीण इति विस्तरः. एवं ते ऽपि दृष्ट्युत्पादसमकालं परिहीणा इति.

(v.7) एतत्पूर्वको हि तेष्व् आत्मग्राह इति. नित्यपिण्डसंज्ञापूर्वकः.

सर्वैवेति. पंचप्रकारापि. सत्काय इति. पंचसूपादानस्कन्धेषु. सर्वैव हि विपरीतदृष्टिस्वभावप्रवृत्ता दृष्टिः मिथ्यादृष्टिः सत्कायदृष्ट्यादिका मिथ्योपनिध्यानात्. अन्यास् तु समारोपिका इति. कथम् उच्छेददृष्टिः समारोपिका. बाहुलिक एष निर्देषः. आर्यः प्रहीणत्वाद् इति. त्यक्तत्वात्. ओहाक् त्याग इत्य् एतस्य धातोर् ग्रहणात्. आदिशब्दलोपः कृत इति. दृष्ट्यादीनाम् उपादानस्कंधानां परत्वेन प्रधानत्वेनामर्शो दृष्टिपरामर्श इति. परशब्दप्रयोगेण चायम् अतिशयार्थो [तिब्. 111अ] लभ्यत इत्य् आचार्यसंघभद्रः. अहेतौ हेतुदृष्टिर् इति. दुःखदर्शनप्रहातव्य उच्यते. अमार्गे च मार्गदृष्टिर् इति. मार्गदर्शनप्रहातव्यः. शीलव्रतमात्रकम् इति. शीलव्रतम् अपि बौद्धानां मोक्षप्राप्तये भवति. न तु तन्मात्रकम् इत्य् अतस् तदन्येषां दृष्टिः. अत्रापि किल आदिशब्द इति. शीलव्रतादिपरामर्शः. शीलव्रतपरामर्शः. किं कारणं. शीलव्रतं हि रूपस्कंधसंगृहीतम्. अतो ऽन्यस्कन्धग्रहणार्थम् आदिशब्द इति.

(v.8) कस्माद् अयं न समुदयदर्शनप्रहातव्य इति. हेतौ विप्रतिपन्नत्वाद् इत्य् अभिप्रायः. तत्कृतो ऽपि कारणाभिनिवेश इति. नित्यैकात्मकर्तृग्राहकृतो ऽपीत्य् अर्थः. तत एव प्रहीयत इति. दुःखदर्शनाद् एव प्रहीयते. यस् तर्हि जलाग्निप्रवेशादिभिः स्वर्गोपपत्तिं पश्यति. शीलव्रतेन वा शुद्धिम् इति. नायं तत्कृतः कारणाभिनिवेशः. कथं दुःखदर्शनात् प्रहीयते. तस्मात् समुदयदर्शनप्रहातव्यः एवायं भविष्यतीत्य् अभिप्रायाः. वैभाषिक आह. सो ऽपि दुःखदर्शनप्रहातव्य इति विस्तरः दुःखे विप्रतिपन्नत्वाद् इति वैभाषिकाः. कथं च पुनर् दुःखे विप्रतिपन्नः. [तिब्. 111ब्] तेन स्वर्गगमनाच् छुद्धिदर्शनाद् वा. अतिप्रसंग इति विस्तरेणाचार्यः. सर्वेषां सास्रवालंबनानां अदृष्टिस्वभावानां च दुःखादिदर्शनप्रहातव्यानां (अभिध्-क्-व्य् 451) दुःखे विप्रतिपन्नत्वात्. सर्वं हि सास्रवं वस्तु दुःखम् इति दुःखदर्शनप्रहातव्यप्रसंगः. तथा च सति न कश्चित् समुदयादिदर्शनप्रहातव्यः स्यात्. इदं चापरं वक्तव्यं. कीदृशो वान्यः शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यः स वक्तव्यः. यो ऽपि हि गोशीलादिना शुध्यति यावत् सुखदुःखव्यतिक्रमं चानुप्राप्नोतीति पश्यति. तस्याप्य् अयम् अकारणं कारणतः प्रत्येतीति दुःखदर्शनप्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्श इति पठ्येत. वैभाषिक आह. यो मार्गदर्शनप्रहातव्यालंबन इति. यो मार्गदर्शनहेयान् अष्टौ मिथ्यादृष्ट्यादीन् आलंबते. स मार्गदर्शनप्रहातव्यः शीलवतपरामर्श इति. सो ऽपि हि नाम दुःखे विप्रतिपन्न इत्य् आचार्यः. मिथ्यादृष्ट्यादयो हि मार्गदर्शनप्रहातव्या अष्टाव् अनुशयः शीलव्रतपरामर्शस्यालम्बनं. ते च सास्रवत्वाद्

दुःखसत्यसंगृहीताः. तत्र च स विप्रतिपन्न इति. दुःखदर्शनप्रहातव्य एव स्याद् [तिब्. 112अ] इत्य् अभिप्रायः. यस्य चेति विस्तरः. यस्य च पुद्गलस्य नास्ति मार्ग इति मार्गालंबना मिथ्यादृष्टिरस्ति विचिकित्सा वा. स पुद्गलो नास्ति मोक्षमार्ग इति पश्यन्. विचिकित्सन् वा. किम् अस्ति मार्गः. नास्तीति संदिह्यन्. कथं तया मिथ्यादृष्ट्या शुद्धिं प्रत्येष्यति प्रतिपत्स्यते एतया मिथ्यादृष्ट्या एतया वा विचिकित्सयेति. मिथ्यादृष्टिविचिकित्सायोगाद् एव हि तस्य शुद्धिप्रतिपत्तिर् नास्ति. अथान्यम् इति विस्तरः. अथान्यं सांख्यादिपरिकल्पितं मोक्षमार्गं परामृश्य गृहीत्वा. एष मोक्षमार्गो बौद्धीयो नास्तीत्य् आह. सो ऽपीति. तीर्थिकः. तेनैवान्येन सांख्यादिपरिकल्पितेन शुद्धिं प्रत्येति. न तया मिथ्यादृष्ट्येति कृत्वा. तस्याप्य् असौ शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यालंबनो न सिध्यति. किं तर्हि. सांख्यादिपरिकल्पितमार्गालंबन एवेति अयं चान्यो दोषः. यश् चापीति विस्तरः. यश् चापि मिथ्यादृष्टिकः समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यया मिथ्यादृष्ट्या शुद्धिं प्रत्येति. स कस्मान् न तद्दर्शनहेयः. स शीलव्रतपरामर्शः कस्मान् न समुदयनिरोधदर्शनहेय इत्य् अर्थः. तस्मात् परीक्ष्य एषो ऽर्थ इति. यस्माद् अयं दुःखदर्शनप्रहातव्यः शीलव्रतपरामर्शो न संभवति. मार्गदर्शनप्रहातव्यश् च. अतिप्रसंगादिदोषात् [तिब्. 112ब्] तस्मात् परीक्ष्य एषो ऽर्थः. शीलव्रतपरामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यः मार्गदर्शनप्रहातव्यश् चेति. तद् इदम् आचार्येण संशयावद्यं कृतं. न स्वमतं दर्शितं.

अन्य आहुर् योगाचारमतिम् अपेक्ष्यैवं कृतं. योगाचारा ह्य् अष्टाविंशत्युत्तरं क्लेशशतं वर्णयंति. यथैव हि दुःखदर्शनप्रहातव्या इमे दशानुशया भवंति. सत्कायदृष्टिः. अंतग्राहदृष्टिः. मिथ्यादृष्टिः. दृष्टिपरामर्शः. (अभिध्-क्-व्य् 452) शीलव्रतपरामर्शः. विचिकित्सा. रागः. प्रतिघः. मानः. अविद्या चेति. तथैवेमे दश समुदयदर्शनप्रहातव्याः. तथैव च दश निरोधदर्शनप्रहातव्याः. दश मार्गदर्शनप्रहातव्या इति. चत्वारिंशत् कामावचरा दर्शनहेया भवंति. भावनाहेयास् तु षट्. अकल्पिका सत्कायदृष्टिः. उच्छेददृष्टिः. सहजो रागः. प्रतिघः. मानः. अविद्या चेति. षट्चत्वारिंशत् कामवाचरा अनुशया भवंति. रूपावचरास् त्व् एकचत्वारिंशद् एत एव प्रतिघवर्ज्याः. यथा रूपावचराः. एवम् आरूप्यावचरा इति.

अत्र कश्चित् समाधिम् आह. यद् उक्तम् अतिप्रसंगः सर्वेषां सास्रवालंबनानां दुःखे विप्रतिपन्नत्वाद् इति. अत्र ब्रूमः नातिप्रसंगः. दुःखादिमुखेन विप्रतिपत्तेः. यद्य् अपि सास्रवालंबना [तिब्. 113अ] दुःखसत्यविप्रतिपन्नाः. तथापि तु केचिद् दुःखमुखेन विप्रतिपन्नाः. केचित् समुदयमुखेन. केचिन् निरोधविप्रतिपन्नविप्रतिपन्नाः. केचिन् मार्गविप्रतिपन्नविप्रतिपन्नाः. तत्र ये दुःखमुखेन दुःखे विप्रतिपन्नाः. ते दुःखदर्शनप्रहातव्याः. शीलव्रतपरामर्शश् च दुःखमुखेन दुःखे विप्रतिपन्नो नित्यात्मग्रहणात्. तस्माद् दुःखदर्शनप्रहातव्यः. यस् तु मार्गविप्रतिपन्नविप्रतिपन्नः. तद्यथा सांख्यनिर्ग्रंथादयः स्वपरिकल्पितं मार्गं गृहीत्वा नास्ति बौद्धानां मोक्षमार्ग इति मिथ्यादृष्टिम् उत्पादयंति. तां च मिथ्यादृष्टिं शीलव्रतपरामर्शो ऽग्रतः पश्यति. अयम् एषां शीलव्रतपरामर्शो मार्गदर्शनप्रहातव्यः. मार्गविप्रतिपन्नविप्रतिपन्नत्वात्. नास्ति तु स शीलव्रतपरामर्शः यः समुदयमुखेन विप्रतिपद्येत. नापि यो निरोधमुखेन विप्रतिपन्नविप्रतिपन्नः स्यात्. तस्माद् दुःखमार्गदर्शनप्रहातव्य एव शीलव्रतपरामर्श इति. कथं पुनः समुदयनिरोधमुखेन न विप्रतिपद्यते. अत्राचार्यसंघभद्र आह. [तिब्. 113ब्] शूलव्रतपरामर्शः समुदयनिरोधदर्शनप्रहातव्यः. तच्छरीरानुपपत्तेः. अकारणे हि कारणभिनिवेशः. अमार्गे च मार्गाभिनिवेशेः. शीलव्रतपरामर्शशरीरं. समुदयापवादिकायां मिथ्यादृष्ट्यां शुद्ध्यभिनिवेशे नन्व् आकस्मिकाज् जन्मदर्शनम् अस्य स्यात्. क्वचिद् अपि कारणबुद्ध्यभावात्. दुःखसमुदययोर् हि द्रव्यतो ऽव्यतिरेकात्. ईश्वरादिस्कन्धा अपि तेनापोदिताः

स्युः. निरोधापवादिकायां तु मिथ्यादृष्टौ शुद्धिप्रत्यागमनान् निरोधोपायकल्पनैव न संभवति. कथं नास्ति निरोध इति तद्दर्शनपृष्ठेन तदुपायकल्पना व्यर्था भवेत्. एवं च शीलव्रतपरामर्शशरीरानुपपत्तिः. मार्गदर्शनप्रहातव्यो ऽपि शीलव्रतपरामर्श एवं न संभवेत्. नास्ति (अभिध्-क्-व्य् 453) मार्ग इति दर्शनपृष्ठेन मार्गपरिकल्पनानुपपत्तेः. यस्य हि मार्गालंबना मिथ्यादृष्टिर् विचिकित्सा वास्ति. स नास्ति मोक्षमार्ग इति पश्यन् विचिकित्सन् वा कथं तया शुद्धिं प्रत्येष्यतीति. उपपद्यत एवस्यार्यमार्गापवादिकायां मिथ्यादृष्ट्यां शुद्ध्यभिनिवेशः. न्यायतस् तत्ग्रहणात्. अन्या हि तेन मोक्षमार्गो हृदि निवेशितो भवति. यतो ऽस्य सद्भूतमार्गापवादिकायां मिथ्यादृष्टौ न्यायबुद्धिर् उत्पद्यते. एष न्यायो यद् अन्यो मोक्षमार्गो नास्ति. यच् च स्यान् न वेत्य् अन्यं मोक्षमार्गं विचिकित्सतीति. न्यायतो हि शुद्ध्युपायग्रहणम् उपपद्यते. यश् चासाव् अन्यो मोक्षमार्गस् तेन हृदि निवेशितः. [तिब्. 114अ] स नैव तस्य मार्गदर्शनहेयस्य शीलव्रतपरामर्शस्य विषयः. स्वनैकायिकमात्रालंबनतवात्. अथ मतं निरोधदर्शनहेयो ऽपि प्रयुज्यते. तत्कल्पनासामर्थ्यात्. अन्यद् धि तेन मोक्षस्थानं हृदि निवेशितं भवति. यतो ऽस्य सद्भूतमोक्षापवादिकायां मिथ्यादृष्टौ न्यायतो ग्रहणं. अतः समानम् एतद् इति. तन् न. नित्यशांतग्रहणसामान्येन तदपवादे शुद्ध्यभिनिवेशानुपपत्तेः. द्रव्याद्रव्यसंप्रतिपत्तिभेदे हि कश्चिन् मोक्षोपायम् अन्वेषते. ध्रुवं तस्यास्ति मोक्ष इति निश्चयः. यस्य चास्ति मोक्षनिश्चयो ध्रुवं. तस्य तत्र नित्यशांतग्रहणम्. अन्यथा तत्र प्रार्थनानुपपत्तेः. तत्र

यथेहधार्मिकाणां निवाणे द्रव्याद्रव्यसंप्रतिपत्तिभेदो ऽपि नित्यशांतग्रहणसामान्यात् तदपवादे दोषो दर्शनम् एव. येनपि किंचिन् मोक्षस्थानं हृदि निवेशितं स्यात्. तस्यापि नित्यशांतग्रहणसामान्यान् मोक्षापवादे न्यायग्रहणम् उपपद्यते. भिन्ना हि शीलव्रतादयः स्वभावतश् चाकारतश् चार्यमार्गात्. नास्ति तु नित्यशांतग्रहणभेद इति. नास्ति कल्पनासामान्यं. अतो मार्गदर्शनप्रहातव्य एव शीलव्रतपरामर्शः संभवति. न निरोधदर्शनप्रहातव्य इति. इह [तिब्. 114ब्] सीलव्रतपरामर्शो द्विप्रकार इष्यते आभिधर्मिकैः. तत्र कीदृशः शीलव्रतपरामर्शो दुःखदर्शनप्रहातव्यो व्यवस्थाप्यते. कीदृओ मार्गदर्शनप्रहातव्यः. यो ऽपिहि गोशीलादिना शुद्भिं प्रत्येति. सो ऽप्य् अमार्गे मार्गं पशतीति. यः शीलव्रतादिदुःखालंबनः शीलव्रतपरामर्शः. स दुःखदर्शनप्रहातव्यः. यो मार्गविप्रतिपत्त्यालंबनः. स मार्गदर्शनप्रहातव्यः. यः शीलव्रताद्यालंबनः. स न मार्गविप्रतिपत्तिः. तथा न बाधते. यथा मार्गविप्रतिपत्त्यालंबनः. यस्माच् छीलव्रताद्यालंबन औदारिकः. न दूरगतः न दृढाशयः अल्पयत्नघात्यः. तद्विपर्ययान् मार्गविप्रतिपत्त्यालंबन इति.

(v.9) दृष्टित्रयाद् विपर्यासचतुष्कम्

इति. दृष्टित्रयस्वभावा विपर्यासा इति दर्शयति. सत्कायदृष्टेर् आत्मदृष्टिर् आत्मविपर्यास (अभिध्-क्-व्य् 454) इति. नात्मीयदृष्टिर् इत्य् अभिप्रायः.

सकलेत्य् अपर इति. सकला सत्कायदृष्टिः आत्मदृष्टिर् आत्मीयदृष्टिश् चात्मविपर्यास इत्य् अर्थः.

वैभाषिक आह. कथम् आत्मीयदृष्टिर् विपर्यास इति. न ह्य् आत्मीयविपर्यास इत्य् उच्यते. कथं च न भवितव्यम् इति परः. विपर्याससूत्राद् इति वैभाषिकः. [तिब्. 115अ] अनात्मनि आत्मेति विपर्यास इति सूत्रवचनात्. न पुनर् आत्मीय इति. अस्त्य् एवं सूत्रनिर्देशः. न पुनर् असाव् आत्मदृष्टेर् अर्थांतरभूता. कथं कृत्वा. आत्मानम् एव तत्र पंचोपादानस्कंधेषु वाशिनं पश्यन्न् आत्मीयं पश्यतीति. न केवलम् आत्मानं पश्यत्य् आत्मीयम् अपि पश्यतीत्य् अर्थः. आत्मदृष्टिर् एवासौ द्विमुखीति. आत्मात्मीयमुखी एका द्रव्यतो ऽस्तीति अहंकारममकारमुखद्वयवतीत्य् अर्थः. अथाहम् इत्य् एतस्मात् प्रथमनिर्दिष्टान् ममेति षाष्ठीनिर्दिष्टं दृष्ट्यंतरं स्यात्. मया मह्यम् इत्य् एतद् अपि स्यात्. दृष्ट्यंतरम् इति प्रकृतं. मयेति तृतीयानिर्देशान् मह्यम् इत्य् च चतुर्थीनिर्देशात्. अनिष्टं चैतत्. तस्मात् सकलेति सिद्धं.

कस्माद् अन्ये क्लेशा न विपर्यासा इति. सत्कायदृष्ट्यंतग्राहदृष्टिपरामर्शेभ्यो ऽन्ये उच्छेदमिथ्यादृष्टिशीलव्रतपरामर्शरागादयः. त्रिभिः कारणैर् इति.

विपरीतनितीरणसमारोपैर्

विपर्यासानां व्यवस्थानं. यत्रैतानि समस्तानि कारणानि संति. ते विपर्यासाः स्थापिताः. यत्र तु न समस्तानि. ते न विपर्यासा इत्य् उक्तं भवति. तन्मात्रशुद्ध्यालंबनाद् [तिब्. 115ब्] इति. यस्माच् छीलव्रतमात्रेण शुद्धिर् इत्य् आलंबते नितीरयति. तस्मान् नैकान्तविपर्यस्तः शीलव्रतपरामर्शः. न हि शीलव्रतं शुद्धिकारणं न भवति. केवलं तु न भवतीति. कथम् अस्य समारोपकत्वं. तन्मात्रेण शुद्धिकारणभावसमारोपात्. यद्य् असंतीरको न विपर्यासः यत् तर्हि सूत्र उक्तं. तत् कथं. न हि संज्ञा संतीरिका नापि चित्तं.

द्वादश विपर्यासा इति. चतुर्षु विपर्यासेषु प्रत्येकं संज्ञाचित्तदृष्टिविपर्यासा इति. कथम् इत्य् उच्यते. अनित्ये नित्यम् इति विस्तरः एवं यावद् अनात्मन्य् आत्मेति. दुःखे सुखम् इति संज्ञादृष्टचित्तविपर्यासास् त्रयः. अशुचौ शुचीत्य् एत एव त्रयः. यावद् अनात्मन्य् आत्मेति एत एव त्रय इति. तत्राष्टौ दर्शनप्रहातव्या इति. अनित्ये नित्यम् इति संज्ञाचित्तदृष्टिविपर्यासास् त्रयः. अनात्मन्य् आत्मेति पुनस् त्रयः. दुःखे सुखम् इति दृष्टिविपर्यासः. अशुचौ शुचीति दृष्टिविपर्यास इति. चत्वारो भावनाप्रहातव्याः. कतम इत्य् आह. दःखे च (अभिध्-क्-व्य् 455) संज्ञाचित्तविपर्यासाव् अशुचौ चेति. दुःखे सुखम् इति संज्ञाचित्तविपर्यासौ द्वौ. अशुचौ शुचीति संज्ञाचित्तविपर्यासाव् अपरौ द्वाव् इति चत्वारः. अवीतरागस्यार्यस्येति. [तिब्. 116अ] स्रोतआपन्नस्य सकृदागामिनश् च.

तद्विपर्यासाव् अपीति. सत्त्वसंज्ञासमुदाचारात् सत्त्वचित्तसमुदाचाराच् च. तद्विपर्यासाव् अपि किं नेष्येते. सत्त्वालंबनसंज्ञाचित्तविपर्यासाव् अपि किं नेष्येते. आत्मविपर्यासाव् अपि किं नेष्येते इत्य् अभिप्रायः. किं कारणम् इत्य् आहुः. न हि स्त्रियाम् आत्मनि च विना सत्त्वसांज्ञया कामरागो युक्त इति. तस्माद् एताव् अप्य् अनात्मन्य् आत्मेति संज्ञाचित्तविपर्यासौ भावनाप्रहातव्याव् इति प्राप्तं. विस्तर इति वचनाद् एवं नेयं. दुःखे सुखम् इति अशुचौ शुचीति यावद् अनात्मन्य् आत्मेति संज्ञाविपर्यासश् चित्तविपर्यासो दृष्टिविपर्यासः प्रहीयत इति. तास्माद् दृष्टिसमुत्थे एव दृष्टिसंप्रयुक्ते एव संज्ञाचित्ते विपर्यासौ नान्ये. नादृष्टिसंप्रयुक्ते इत्य् अर्थः. एतद् उक्तं भवति. अस्त्य् असौ संज्ञाचित्तविभ्रमः. न तु विपर्यासः. यस्माद् असौ दृष्टिसमुत्थो न भवति. कस्माद् इत्य् आह. तत्कालभ्रांतिमात्रत्वाद् इति. स्त्रीदर्शनकाले भ्रांतिमात्रत्वाद् इत्य् अभिप्रायः. यस्मात् तत्कालम् एव दर्शनकालम् एवार्याणां भ्रांतिः. तथा मिथ्याज्ञानं भवति. अलातचक्रचित्रयक्षभ्रांतिवत्. [तिब्. 116ब्] यथा अलात आशु भ्रम्यमाणे तत्कालमात्रं चक्रम् इति भ्रांतिर् उत्पद्यते. न पश्चात्. चित्रलिखितं च यक्षं दृष्ट्वा तत्कालं भ्रांतिर् उत्पद्यते यक्ष इति. तद्वत्. आर्यस्यात्र परिध्यानान् मुहूर्तं सुखशुचिभ्रांतिः सत्त्वभ्रांतिर् वा. न त्व् असौ विपर्यासः. उक्तं हि भगवता धन्धाः खलु भिक्षवः श्रुतवत आर्यश्रावकस्य स्मृतिसंप्रमोषा उत्पद्यंते. अथ च पुनः क्षिप्रम् एवास्तं परिक्षयं पर्यादानं गच्छंतीति.

यद्य् असौ संज्ञाचित्तभ्रमो न विपर्यासो यत् तर्हि स्थविरानन्देनेति विस्तरः. आर्येण वागीशेन स्थविरानन्द उक्तः.

कामरागाभिभूतत्वाच् चित्तं मे परिदह्यते. अंग मे गौतम ब्रूहि शांतित्वम् अनुकम्पयेति. आर्यानन्दस् तं प्रत्याह.

विपर्यासेन संज्ञानां चित्तं ते परिदह्यते निमित्तं वर्ज्यतां तस्माच् छुभं रागोपसंहितम्

इति. स हि स्रोतआपन्नः. तस्य चानया गाथया विपर्यासास्तित्वं परिदीपितम् इति. तस्माद् इति विस्तरः. यस्मान् निकायांतरीयमतं वैभाषिकैर् आगमेन विरुध्यते. वैभाषिकमतं च निकायांतरीयैः. तस्मात् सर्व एवाष्टौ संज्ञाचित्तविपर्यासाः (अभिध्-क्-व्य् 456) शैक्षस्याप्रहीणा इत्य् अपरे. केचित् तृतीयपाक्षिकाः. सूत्रविरोधं च परिहरंति. कतरस्य सूत्रस्य. यद् इदं वैभाषिकैः सूत्रम् [तिब्. 117अ] आनीतं. यश् च श्रुतवान् आर्यश्रावक इति विस्तरेण यावत् प्रहीयत इति. ते ऽपि चार्यसत्यानाम् इति विस्तरः. ते ऽपि चाष्टौ संज्ञाचित्तविपर्यासा आर्यसत्यानां दुःखादीनां यथाभूतज्ञानात् प्रहीयंते. न विना तेन यथाभूतज्ञानेन. इत्य् उपायसमाख्यानाद् उपायप्रवर्तनान् नास्ति तस्य सूत्रस्य विरोधः. यद् इदम् उक्तम् इदं दुःखम् आर्यसत्यम् अयं दुःखसमुदयो ऽयं दुःखनिरोधः इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद् आर्यसत्यम् इति. तन् न दर्शनमार्गम् एवाधिकृत्य. किं तर्हि. भावनामार्गम् अपीति. भावनामार्गो ऽपि ह्य् अनास्रवश् चतुरार्यसत्यालंबन एवेति.

(v.10) प्रवृत्तिभेदाद् इति. आकारभेदाद् इत्य् अर्थः. अप्राप्ते विशेषाधिगम इति. समाधिसंनिश्रिताः सास्रवाश् चानास्रवाश् च धर्मा विशेषास् तस्याधिगमः साक्षात्करणं विशेषाधिगमः. तस्मिन्न् अप्राप्ते असंमुखीकृते. स विशेषाधिगमः प्राप्तो मयेत्य् अभिमानः. अगुणवतो गुणवान् अहम् इति. अगुणान्वितस्य गुणवान् अहम् अस्मीति विपरीतविषयो मानो मिथ्यामानः. मिथ्यामानाभिमानयोः कः प्रतिविशेषः. [तिब्. 117ब्] प्रतिलब्धविशेषाधिगमप्रतिरूपकगुणस्याभिप्राय इति सवस्तुको ऽभिमानः. मिथ्यामानस् तु निर्गुणस्य सतो गुणवान् अहम् अस्मीति निर्वस्तुकः. मानविधा इति. मानप्रकाराः. सदृशो हीनो ऽस्तीति मानविधा सडृशो ऽस्मीति मानविधा हीनो ऽस्मीति मानविधेति वक्तव्यं. दृष्टिसंनिश्रितास् त्रय इति. पृथग्जनम् अधिकृत्य दृष्टिसंनिश्रिता इत्य् उच्यंते. आत्मदृष्टिः पूर्वम् अहम् इति. पश्चाद् अनंतरम् इमे मानाः. अतिमानमानोनमाना यथाक्रमं एते भवंति. कथं श्रेयान् अहम् अस्मीति मानविधा दृष्टिसंनिश्रितो ऽतिमानः. ऽसदृशो ऽस्मीति मानविधा दृष्टिसंनिश्रितो मानः हीनो ऽस्मीति मानविधा दृष्टिसंनिश्रित ऊनमानः. द्वितीयं त्रयम् एतत्प्रातिलौम्येन यथाक्रमं नेयं. अस्ति मे श्रेयान् अस्ति मे सदृशः अस्ति मे हीन इति दृष्टिसंनिश्रिता ऊनमानमानातिमानाः. तृतीयं नास्ति मे श्रेयान् नास्ति मे सदृशो नास्ति मे हीन इति. यथाक्रमं दृष्टिसंनिश्रिता मानातिमानोनमानाः. प्राकरणं तु निर्देशं परिगृह्येति. प्रकरणपादनिर्देशः. को ऽसौ. यो ऽसौ पूर्वम् उक्तः. हीनाद् विशिष्टो ऽस्मि [तिब्. 118अ] समेन वेत्यादिनिर्देशः. श्रेयान् अस्मीति मानो ऽपि स्यात् हीनापेक्षया. हीनाद् विशिष्टो ऽस्मि समेन वेति मानलक्षणनिर्देशात्. अतिमानो ऽप्य् अयं स्यात् समापेक्षया. समाद् विशिष्टो ऽस्मीत्य् अतिमानलक्षणनिर्देशात्. मानातिमानो ऽप्य् अयं स्यात् विसिष्टापेक्षया. विशिष्टाद् (अभिध्-क्-व्य् 457) विशिष्टो ऽस्मीति मानातिमानलक्षणनिर्देशात्.

सर्व इति ग्रहणम् अस्मिमानो ऽपि भावनाप्रहातव्यः. न केवलं शेषाः. शेषा अपि दर्शनप्रहातव्याः. न केवलम् अस्मिमान इति प्रदर्शानार्थं. नावश्यम् इति. प्रहीणं न समुदाचरतीति नियमः. तथा हि श्रद्धादिमिद्धदुःखेन्द्रियचक्षुर् आदयः प्रहीणा अपि संउदाचरंति. दर्शनहेयानाम् अन्तर्मुखत्वात्. भावनाहेयालंबनैव रागद्वेषमोहैर् विज्ञप्तिर् उत्थाप्यत इति. भावनाहेयम् एव वधादिपर्यवस्थानं.

वधादिपर्यवस्थानम्

इति. आदिशब्देनादत्तादानकाममिथ्याचारमृषावादग्रहणं. तद् भावनाहेयं भावनाहेयधर्मालंबनत्वाद् इति. भावनाहेया वधादिकसत्त्वादयः एव धर्मा अस्यालंबनम् इति कृत्वा. सत्कायदृष्ट्यादयो ऽपि हि यद्य् अपि भावनाहेयान् धर्मान् आलंबंते न तु केवलं भावनाहेया इत्य् अतो न ते भावनाहेयाः. तत्र प्रार्थनेति. तत्र त्रैधातुक्याम् अनित्यतायां प्रार्थना. किं तत्रापि प्रार्थना भवति. [तिब्. 118अ] भवतीत्य् आह. यथोक्तं सूत्रे. यावद् अयम् आत्मा जीवति तिष्ठति ध्रियते यापयति. तावत् सरोगः सगण्डः सशल्यः सज्वरः सपरिदाहकः. यतश् चायम् आत्मा उच्छिद्यते विनश्यति न भवति. इयतायम् आत्मा सम्यक् समुच्छिन्नो भवतीति. भवतृष्णायाः प्रदेशो गृह्यत इति. अहो बताहम् ऐरावणो नागराजः स्याम् इत्य् एवमादिका भवतृष्णा न समुदाचरति. आदिशब्देन कुवेरः स्यां स्त्री स्याम् इत्य् एवमादिका गृह्यते. प्रादेशग्रहणाद् इन्द्रः स्याम् इत्य् एवमादिका समुदाचरतीति दर्शितं भवति.

(v.11) मानविधा अपि भावनाप्रहातव्याः सन्तीत्य् उक्तम् इति.

दृग्भावनाक्षया

इति वचनात्.

न चार्यस्य संभवंति विधादयो नास्मितेति.

पूर्वं भावनाहेयपरिग्रहणं कृतं.

दृग्भावनाक्षयाः वधादिपर्यवस्थानं हेयं भावनया तथा विभवेच्छा

इत्य् अनेन ग्रन्थेन. संप्रति तेषां विधादीनां आर्यस्यासमुदाचार उच्यते.

न चार्यस्य संभवंति विधादयो नास्मितेति.

आदिग्रहणेन यावद् भवतृष्णाया ग्रहणम् इति. वधादिपर्यवस्थानस्य विभवतृष्णायाः प्रदेशस्य भवतृष्णायाश् च ग्रहणम् इत्य् अर्थः. न संभवंति न समुदाचरंति.

दृष्टिपुष्टत्वाद्

इति. तत्पूर्वकत्वेन तदुपबृंहितत्वात्. वधादिपर्यवस्थानं मिथ्यादृष्टिपुष्टं तदभ्यासेन कर्मफलापवादित्वात्. भग्नपृष्ठत्वात् तत्पोषकाभावेन भगन्पृष्ठत्वाद् [तिब्. 119अ] इत्य् अर्थः. कौकृत्यं भावनाप्रहातव्यं. भावनाहेयधर्मालंबनत्वात्.

(v.12, 13) सर्वत्रगा

इति. सर्वत्र गच्छंतीति सर्वत्रगाः. पंचापि निकायान् आलंबंत इत्य् अर्थः. पंचानाम् अपि निकायानां हेतुभावेनावतिष्ठन्त इत्य् अपरे. वक्ष्यति हि एषां प्रभावेनान्यनैकायिका अपि क्लेशा उपजायंत इति. एकादशानुशया इति विस्तरः. सप्त दृष्टयो दुःखदर्शनप्रहातव्याः सत्कायदृष्ट्यादयः पंच. समुदयदर्शनप्रहातव्ये द्वे दृष्टी मिथ्यादृष्टिपरामर्शदृष्टी इति सप्त. द्वे विचिकित्से दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्ये. द्वे अविद्ये दुःखसमुदयदर्शनप्रहातव्ये एव. एकदेशतो न साकल्यतः. ये ह्य् अविद्ये एतत्सर्वत्रगसंप्रयुक्ते. आवेणिक्यौ च. ते एव सर्वत्रगे भवतो न रागादिसंप्रयुक्ते. इत्य् एवम् एकादशानुशयाः सर्वत्रगाः. नवानुशयाः साकल्यतः. द्वाव् एकदेशत इति कृत्वा. धातुभेदेन तु त्रयस्त्रिंशत्. आवेणिकीति को ऽर्थः. एवम् आहुः. संपर्को वेणिर् इत्य् उच्यते न वेणिर् अवेणिः. पृथग्भाव इत्य् अर्थः. एवं ह्य् उक्तम् अवेणिर् भगवान् अवेणिर् भिक्षुसंघ [तिब्. 119ब्] इति. पृथग् भगवान् पृथग् भिक्षुसंघ इत्य् अभिप्रायः. अवेण्या चरत्य् आवेणिकी. नान्यानुशयसहचारिणीत्य् अर्थः. सकलस्वधात्वालंबनत्वाद् इति. यस्माद् एते सकलं स्वधातुम् आलंबंते. तस्मात् सर्वत्रगा इत्य् उच्यंते. कः सकलेनेति विस्तरः. कः सकलेन कामधातुना शुद्धिं प्रत्येति. अकारणं वा कारणतः सकलं कामधातुं प्रत्येतीत्य् अधिकृतं. तस्माच् छीलव्रतपरामर्शो न सर्वत्रग इत्य् अभिप्रायः. नोच्यते सकलं निरवशेषम् अनेकं भेदभिन्नं स्वधातुं युगपद् आलंबंते. अपि तु पंचप्रकारम् अपि सर्वयुगपद् आलंबंते. दुःखदर्शनप्रहातव्यं यावद् भावनाप्रहातव्यम् इति. प्रकारसर्वतायां सर्वशब्दो ऽयं द्रष्टव्य इत्य्

एष वैभाषिकाणां परिहारः. यात्रात्मदृष्टिर् इति. पंचसूपादानस्कन्धेषु. तत्रात्मतृष्णा तेषाम् आत्माभिनिवेशवस्तुत्वात्. यत्राग्रशुद्धिदृष्टी. यत्र वस्तुनि पंचोपादानस्कंधलकषणे ऽग्रदृष्टिर् दृष्टिपरामर्शः. शुद्धिदृष्टिश् च शीलव्रतपरामर्शः. तत्र प्रार्थना तृष्णालक्षणा. तत्र तत्प्रार्थनेति केचित् पठंति. तत्र वस्तुनि तस्य (अभिध्-क्-व्य् 459) पुद्गलस्य प्रार्थना तत्प्रार्थनेत्य् अर्थः. तेन च मान इति. तेन च वस्तुना मानः. तद्द्वारेणोन्नतिर् इत्य् अर्थः. एवं सतीति. एवं तृष्णामानयोः सर्वत्रगत्वे सति. [तिब्. 120अ] सत्कायदृष्ट्यादिवद् दर्शनभावनाहेयालंबनत्वात् एतद् उभयं तृष्णामानलक्षणं किं प्रहातव्यं केन प्रहातव्यं. किं दर्शनप्रहातव्यम् उताहो भावनयेति. ये यद्दर्शनहेयालंबनाः. ते तद्दर्शनहेया इति नियमं मनसिकृत्वा पृच्छति. अन्यथा हि सत्कायदृष्ट्यादिवद् एवैतद् उभयं दर्शनप्रहातव्यम् एव स्याद् इति किम् अत्र प्रष्टव्यं स्यात्. न हि सत्कायदृष्ट्यादयो न दर्शनभावनाहेयालंबनाः. न च ते न दर्शनहेया भवंतीति. अत्राचार्यः समाधिम् आह. भावनाप्रहातव्यं व्यामिश्रालंबनत्वाद् इति. यदि तृष्णामानौ दर्शनप्रहातव्यालंबनाव् एव स्यातां दर्शनप्रहातव्यौ. न तु एवम्. अतो व्यामिश्रालंबनत्वाद् भावनाप्रहातव्यौ. अवशिष्टा भावनहेया इति लक्षणनियमात्. अथ वेति. स एवाचार्यः परावृत्य पुनर् ब्रवीति. पुनर् अस्तु दर्शनप्रहातव्यम् इति. किम्. एतद् उभयम् इति वर्तते. कस्माद् इत्य् आह. दृष्टिबलाधानवर्तित्वाद् इति. दृष्टेर् बलाधानम् सामर्थ्यं. दृष्टिबलाधानेन वर्तितुं शीलम् अस्येति दृष्टिबलाधानवर्ति तदुभयं. तद्भावः. तस्मात्. तदुभयं [तिब्. 120ब्]

दर्शनप्रहातव्यम् अस्त्व् इति. वैभाषिक इदानीं स्वपक्षं स्थापयति. स्वलक्षणक्लेशाव् एतौ न सामान्यक्लेशौ भवतः. तस्मान् न सर्वत्रगाव् इति. यत्रात्मदृष्टिः. तत्र तृष्णामानौ. न तु युगपत् सर्वस्मिन्. स्वलक्षणक्लेशत्वात्. एकदेशालंबनौ हि तौ. तस्मान् न सर्वत्रगौ. न चेत् सर्वत्रगौ. तेन यौ यद्दर्शनहेयालंबनौ. तौ तद्दर्शनहेयौ. परिशिष्टौ भावनाहेयाव् इति सिद्धं.

कदाचित् विसभागम् एदं धातुम् आलंबते. कदाचिद् द्वाव् इति. कदाचित् त्रीं धातून् इति नोक्तम् एतत्. कामधातुस्थास् तु कदाचिद् विसभागम् एकरूपधातुम् आरूप्यधातुण् वालंबंते. कदाचिद् रूपारूप्यौ द्वाव् इति.

आत्मात्मीयत्वेनाग्रहणाद् इति. यस्मात् तं ब्रह्माणं आत्मत्वेनात्मीयत्वेन न गृह्णाति. अतः सत्कायदृष्टिर् न भवति ब्रह्मणि सत्त्वदृष्टिः. यस्माच् चान्तग्राहदृष्टिः सत्कायदृष्टिसमुत्थिता. अतो नित्यदृष्टिर् अपि तस्मिन् ब्रह्मणि नांतग्राहदृष्टिर् इति. का तर्हीयं दृष्टिर् इति. येयं ब्रह्मणि सत्त्वदृष्टिः. नित्यदृष्टिश् च. नेयं दृष्टिः मिथ्याज्ञानं पुनर् एतद् इति. विपरीतालंबनत्वान् मिथ्याज्ञानम् एतत्. न हि सर्वा विपरीतालंबना प्रज्ञा दृष्टिर् इष्यते. अनात्मन्य् एवात्मेति विपरीता [तिब्. 121अ] प्रज्ञा सत्कायदृष्टिर् इष्यते. तत्समुत्थापिता (अभिध्-क्-व्य् 460) च नित्यदृष्टिर् अंतग्राहदृष्टिः. नान्या. यैव ह्य् अहंकारस्य संनिश्रयीभवति. सैव सत्कायदृष्टिः. महाब्रह्मणि च सत्त्वदृष्टिर् अहम् इत्य् अहंकारस्य न संनिश्रयीभवति. तेनोक्तम् आत्मात्मीयत्वेनाग्रहणाद् इति.

प्राप्तिवर्ज्याः सहभुव

इति. वेदनादयः. प्राप्तयस् तु नैवम् अनेकफलत्वाद् इति. अनेकफलविपाकनिष्यन्दा हि प्राप्तयः प्राप्तिमतेत्य् उक्तं. अतो न सर्वत्रगधर्मप्राप्तयः सर्वत्रगा व्यवस्थाप्यंते. अत एवेति. यस्मात् सहभुवो ऽपि सर्वत्रगा अवस्थाप्यंते. तस्माच् चतुष्कोटिकं क्रियते. प्रथमा कोटिर् अनागताः सर्वत्रगा अनुशया इति. एते सर्वत्रगस्य स्वाभाव्यात्. न सर्वत्वगहेतुर् अनागतावस्थायां सर्वत्रगहेतोर् अनवस्थापनात्. द्वितीया अतीतप्रत्युत्पन्नास् तत्सहभुवः. सर्वत्रगसहभुवो ऽतीतप्रत्युत्पन्नत्वात् सर्वत्रगहेतुर् भवंति. न सर्वत्रगा अनुशयाः अननुशयस्वभावत्वात्. तृतीयचतुष्ठ्यौ योज्ये. तृतीयातीतप्रत्युत्पन्नाः सर्वत्रगा अनुशयाः. चतुर्थी तान् आकारान् स्थापयित्वा. तद्यथा अनागतास् तत्सहभुवः [तिब्. 121ब्] प्राप्त्यादयश् च.

(v.14-16) षड् अनास्रवगोचरा

इति. षड् एवेत्य् अवधारणं. तस्मान् न रागादयो ऽनास्रवालंबना युज्यन्ते.

न रागस् तस्य वर्ज्यत्वान् न द्वेषो ऽनपकारत

इत्यादिवचनात्. अविद्या च ताभ्याम् इति. मिथ्यादृष्टिविचिकित्साभ्यां या संप्रयुक्ता. या चावेणिक्य् अविद्या. स एको ऽविद्यानुशय इति. त्रयो निरोधदर्शनप्रघातव्या अनास्रवालंबनाः. एवं मार्गदर्शनप्रहातव्या अप्य् एत एव त्रय इति षड् भूमौभूमौ भवंति. तद्गोचराणां विषय इति. तौ निरोधमार्गौ. गोचर एषाम् इति तद्गोचराः. तेषां. यथाक्रमं त्रयाणां.

स्वभूम्युपरमः

स्वभूमिनिरोधः

गोचर

आलंबनं.

मार्गस्

तु धर्मज्ञानपक्ष्यः षड्भूमिको ऽन्वयज्ञानपक्ष्यो नवभूमिको मार्गगोचराणाम् अपरेषां त्रयाणाम् अनुशयानाम् आलंबनं. कथं कृत्वा. निरोधालंबना एते त्रयानुशया नवभूमिका भवंति. कामावचरा यावद् भावाग्रिकाः. तेषां कामावचराणां कामावचरधर्मनिरोध एवालंबनं. प्रथमध्यानभूमिकानां प्रथमध्यानभूमिकधर्मनिरोध एवालंबनं. तेषां यावद् भवाग्रभूमिकानां भवाग्रभूमिकधर्मनिरोध (अभिध्-क्-व्य् 461) एवालंबनं. मार्गस् तु धर्मज्ञानपक्ष्यः [तिब्. 122अ] षड्भूमिकः. अनागम्यध्यानांतरभूमिकश् चतुर्ध्यानभूमिकश् च. स सर्व एव कामावचराणां एषां त्रयाणाम् अनुशयानाम् आलंबनं. अन्वयज्ञानपक्ष्यः पुनर् नवभूमिकः. अनागम्यध्यानांतरचतुर्ध्यानाकाशविज्ञानाकिंचन्यायतनभूमिकः. स सर्व एव प्रथमध्यानभूमिकानाम् एषां त्रयाणाम् अनुशयानाम् आलंबनम्. एवं यावद् भवाग्रभूमिकानाम् इति. कस्मात् पुनः स्वभूमिनिरोध एव तद्गोचरालम्बनं. मार्गस् तु षड्भूमिको ऽपि नवभूमिको ऽपि वा तेषाम् आलंबनम् इत्य् अत्र हेतुं दर्शयति. मार्गो ह्य् अन्योन्यहेतुक इति. कथम् अन्योन्यहेतुकः. षड्भूमिको धर्मज्ञानपक्ष्यो मार्गो ऽधरभूमिकस्योर्ध्वभूमिकस्य वा समस्य विशिष्टस्य वा धर्मज्ञानपक्ष्यांतरस्यान्वयज्ञानपक्ष्यस्यापि च मार्गस्य हेतुर् भवति. सो ऽपि तस्यान्वयज्ञानपक्षो नवभूमिको योज्यः विस्तरेणैतद् व्याख्यातं

अन्योन्यं नवभूमिस् तु मार्गः समविशिष्टयोर्

इत्य् अत्र. तद् एवं कामावचरानां मार्गालंबनानाम् अनागम्यभूमिको धर्मज्ञानपक्ष्यो यावच् चतुर्थध्यानभूमिक आलंबनं. अन्वयज्ञानपक्ष्यो ऽपि मार्गो ऽनागम्यभूमिको यावद् आकिक्ंचन्यायतनभूमिकः प्रथमध्यानभूमिकानाम् एषां मार्गालंबनानाम् आलंबनम्. एवं यावद् भवाग्रभूमिकानाम् इति. यदि [तिब्. 122ब्] कामावचरा मार्गालंबना मिथ्यादृष्ट्यादयो रूपारूप्यप्रतिपक्षम् अपि निरोधमार्गाख्यं धर्मज्ञानम् आलम्बंते. सकलो ऽपि हि धर्मज्ञानपक्ष्यो ऽन्योन्यहेतुक इति. कस्मात् त एव मिथ्यादृष्ट्यादयो ऽन्वयज्ञानपक्ष्यम् अपि मार्गं नालंबंते धर्मज्ञानान्वयज्ञानयोर् अन्योन्यहेतुकत्वाद् इत्य् आह. यद्य् अपि धर्मज्ञानान्वयज्ञान इति विस्तरः. अन्वयज्ञानं न कामधातुप्रतिपक्ष इति. न ते तद् आलंबंते. धर्मज्ञानं तु कामधातुप्रतिपक्ष इति रूपारूप्यप्रतिपक्षम् अप्य् आलम्बते. धर्मज्ञानं तर्हीति विस्तरः.

धर्मज्ञानं निरोधे यन् मार्गे वा भावनापथे त्रिधातुप्रतिपक्षस् तद्

इति सिद्धान्ताद् धर्मज्ञानं रूपारूप्यप्रतिपक्षः तद्भावात् तद्भूमिकानां रूपारूप्यभूमिकानां मिथ्यादृष्ट्यादीनाम् आलंबनं भविष्यति. न तत् सकलम् इति विस्तरः. न तद् धर्मज्ञानं सकलं प्रतिपक्षो रूपारूप्यधात्वोः. किं तर्हि किं कारणं. दुःखसमुदयधर्मज्ञानयोर् भावनामार्गसंगृहीतयोर् एतदप्रतिपक्षत्वात्. रूपारूप्यधात्वोर् अप्रतिपक्षत्वाद् इत्य् अर्थः. अतो न रूपारूप्यावचराणां मिथ्यादृष्ट्यादीनां तद्धर्मज्ञानम् (अभिध्-क्-व्य् 462) आलंबनं. [तिब्. 123अ] किं च नापि सकलयोर् इति विस्तरः. नापि सकलयो रूपारूप्यधात्वोस् तद्धर्मज्ञानं प्रतिपक्षः. किं कारणं. दर्शनप्रहातव्यानाम् अप्रतिपक्षत्वात्.

धर्मज्ञानं निरोधे यन् मार्गे वा भावनापथ

इति वचनात्. अत्र निगमनं करोति इत्य् आद्याभावान् न भवत्य् आलंबनम् इति. दुःखसमुदयनिरोधमार्गाणाम् आद्ययोर् दुःखसमुदयधर्मज्ञानयोर् यथोक्तरूपारूप्यप्रतिपक्षत्वं प्रत्य् अभावात्. रूपारूप्यावचराणां दर्शनभावनाप्रहातव्यानां चाद्येषु दर्शनप्रहातव्येषु प्रतिपक्षत्वं प्रति तस्य धर्मज्ञानस्याभावात्. न तद्भूमिकानां मिथ्यादृष्ट्यादीनां मार्गालंबनानां रूपारूप्यभूमिकानां धर्मज्ञानम् आलंबनं भवति. तद् एव त्रैधातुकान् अष्टादशानास्रवालंबनान् अपास्य शेषा अशीतिर् अनुशयाः सास्रवालंबना इति स्थापितं.

न वर्ज्यनीयः स्याद् इति. न प्राप्तिच्छेदेन प्रहेयः स्याद् इत्य् अर्थः. यथा कुशलो धर्मच्छन्दो ऽभिलाषरूपः सम्यग्दृष्टिर् इति न प्राप्तिच्छेदेन प्रहेयः. तद्वद् अयं स्यात्. अतो नानास्रवालंबनः.

न द्वेषो ऽनपकारत

इति. नवाघातवस्तुलक्षणव्यतीतत्वान् निरोधमार्गयोर् नात्र द्वेषः. भूतार्थशुद्धित्वाद् [तिब्. 123ब्] इति. भूतार्थेन शुद्धिर् निरोधः. क्लेशमलप्रहीणत्वात्. मार्गो ऽपि परमार्थशुद्धिः परमार्थेन शुध्यत्य् अनयेति कृत्वा. यस् तयोः शुद्धिर् इति ग्राहो न शीलव्रतपरामर्श इति युज्यते व्यवस्थापयितुं. अग्रौ च ताव् इति. भूतार्थशुद्धित्वात् तौ निरोधमार्गौ अग्रौ. अपि च परामर्शौ यद्य् अनास्रवालंबनौ स्यातां सम्यग्दृष्टिलक्षणं भजेतां. शुद्धत्वाद् अग्रत्वाच् चानास्रवाणाम्. अतश् च न दर्शनहेयौ स्यातां अग्रौ हीने च वस्तुन्य् अग्र इति ग्राहो दृष्टिपरामर्शो युज्यते. न चैवं निरोधमार्गाव् इति. न तयोर् अग्रग्राहो दृष्टिपरामर्शो भवति.

(v.17, 18) कत्य् आलंबनतो ऽनुशेरते. कति संप्रयोगत एवेति. कत्य् आलंबनत एवेति नावधारणेन पृच्छति. यस्माद् य आलंबनतो ऽनुशेरते. ते ऽवश्यं संप्रयोगतो ऽनुशेरते इति. ये तु संप्रयोगत एवानुशेरते. ते नालंबनतो ऽनास्रवविसभागभूम्यालंबना अनुशया इति.

आनुगुण्यर्थो ऽत्रानुशयार्थः. न तद्भूमिकाः प्रत्ययास् तदुपपत्तये आनुगुण्येन वर्तन्त इति. न च ते तदनुगुणा इति. न च ते निरोधादयः तेषां मिथ्यादृष्ट्यादीनां अनुगुणाः. वातिकस्य रूक्षाननुशयनवत्. यथा वातिकस्य रूक्षं नानुशेत इत्य् उक्ते न कायस्यानुगुण्येन वर्तत इति गम्यते. (अभिध्-क्-व्य् 463) पूर्वस्मिंस् तु पक्षे प्रतिष्ठालाभार्थो न तेषु प्रतिष्ठां लभत इति वचनात्.

[तिब्. 124अ] येन धर्मेणेति. वेदनादिना.

(v.19) तच् च तयोर् नास्तीति. तच् च दुःखं तयोः रूपारूप्यधात्वोर् नास्ति. कस्मात्. परव्याबाधहेत्वभावात्. परव्याबाधस्य हेतुर् व्यापादादिः. तस्याभावात्. एतद् अग्रं दृष्टिगतानाम् इति. एतद् विशिष्टं दृष्टिप्रकारेभ्यः. नातिसावद्यम् इत्य् अर्थः. मोक्षो मार्गोपनिषत् उच्छेदस् तु निर्हेतुको ऽभिप्रेत इति भ्रांतेः सावद्यम् उच्छेददर्शनम् इति विशेषः. स्वद्रव्यसंमूढत्वाद् इति. स्वसंततिपतितानाम् उपादानस्कंधानाम् आत्मात्मीयत्वेन ग्रहणात् स्वद्रव्यसंमूढा सत्कायदृष्टिः. तेषाम् एव शाश्वतोच्छेदान्तग्राहदृष्टिर् अपि तथैव. यथा च ते दृष्टी. तथा तत्संप्रयोगिन्य् अप्य् अविद्येति. अपरपीडाप्रवृत्तत्वाच् च. किम्. अव्याक्टे सत्कायांतग्राहदृष्टी इति प्रकृतं. ते हि न काचिद् अपि परपीडां कुरुतः. स्वर्गतृष्णास्मिमानयोर् अप्य् एष प्रसंग इति. स्वर्गतृष्णाया अस्मिमानस्य च दानादिभिर् अविरोधात् स्वद्रव्यसंमूढात्वाद् अपरपीडाप्रवृत्तत्वाच् चाव्याकृतत्वप्रसंगः. न चेष्यते. तस्मान् नैभिः कारणैर् अनयोर् अव्याकृतत्वम् इत्य् अनेनाभिप्रायेण पूर्वाचार्यमतम् [तिब्. 124ब्] उपन्यस्यति. सहजा सत्कायदृष्टिर् इत्यादि. विकल्पिता त्व् अकुशलेति. यात्मवादिभिः कपिलोलूकादिभिर् विकल्पिता. सा नाव्याकृता. किं तर्हि. अकुशलेति. अन्तग्राहदृष्टिर् अपि. या तैर् विकल्पिता. साप्य् अकुशला. तत्पूर्वकत्वात् तु सा तुल्यवार्त्तेत्य् अनुक्तापि गम्यत एव.

शेषास् त्व् इहाशुभा

इति. इहेति. कामावचरशेषाभिसंग्रहार्थं. कामधातौ सत्कायदृष्ट्यादिशेषाः क्लेशा अकुशला एवेत्य् अवधार्यते.

(v.20) कत्य् अकुशलमूलानि कति नेति. एषाम् अष्टानवतेर् अनुशयानाम् इत्य् अनुवृत्तत्वेनैवं विवर्जनं क्रियते.

कामे ऽकुशल्मूलानि रागप्रतिघमूढय

इति. कामधातौ ये रागप्रतिघमोहाः. ते सर्व एव पंच प्रकारा अप्य् अकुशलमूलानि. कुशलमूलविपक्षेण व्यवस्थानात्. नान्ये ऽनुशया इति. मूढिर् इति मोहपर्यायः. सर्वो मोहः अन्यत्र सत्कायांतग्राहदृष्टिसंप्रयुक्तान् मोहाद् इति. कथम् इह न सूत्रितं लभ्यते.

अशुभा

इत्य् अधिकाराद् एकदेशनिर्देशात्. अत एवोच्यते. यद्य् अकुशलं चाकुशलस्यैव च मूलम् इष्टम् इति. एत एवेत्य् अवधारणाच् छेषा अनुशया मिथ्यादृष्ट्यादयो (अभिध्-क्-व्य् 464) नाकुशलमूलानीति सिद्धं.

(v.20च्द्, 21) त्रीण्य् अव्याकृतमूलानीति.

एषाम् एवाष्टानवतेर् अनुशयानां.

त्रीण्य् अव्याकृतमूलानीति.

[तिब्. 125अ] त्रिग्रहणं बहिर्देशकमताद् विशेषणार्थः. त्रीण्य् एव न चत्वारीति दर्शितं भवति. कतमानि त्रीणीत्य् आह.

तृष्णाविद्या मतिश् च सा.

सेति अव्याकृततां दर्शयतीति. अव्याकृतमूलानीति. अनेनाव्याकृतशब्देन केवलेन तृष्णाविद्यामतयो विशेषिता इति दर्शयति. अत्र च मतिर् अक्लेशस्वभावाप्य् अव्याकृतमूलम् इतीष्यते वैभाषिकैः. या काचिद् अव्याकृता तृष्णेति. आस्वादनासंप्रयुक्तेषु ध्यानारूप्येषूपपत्तिकाले वा विमानादिषु संभवतः. या काचिद् अविद्या रूपारूप्यधात्वोः कामधातौ च सत्कायांतग्राहदृष्टिसंप्रयोगिणीति. एवं प्रज्ञा च या काचिद् अव्याकृता. अंततो विपाकजापि. कामधातौ विपाकजैर्यापथिकशैल्पस्थानिकनिर्माणचित्तसंप्रयुक्ता सत्कायांतग्राहदृष्टिसंप्रयुक्ता च रूपारूप्यधात्वोः सर्वक्लेशसंप्रयुक्ता प्रज्ञा. विपाकजादिसंप्रयुक्ता च यथासंभवम् अव्याकृता प्रज्ञा. द्वैधवृत्तेर् इति. द्विधाभावो द्वैधं. द्वैधे वृत्तिः. तस्याः. न विचिकित्सा मूलं भवितुम् अर्हति. द्वैधवृत्तितश् चलत्वात्. उन्नतिलक्षणेनेति [तिब्. 125ब्]. उन्नतेर् लक्षणं. तेन. ऊर्ध्ववृत्तिर् भवति. तस्मान् न मानो मूलं भवितुम् अर्हति. मूलानि स्थिराण्य् अधोवृत्तीनि चेति. मूलवैधर्म्यान् न विचिकित्सा मूलम् अस्थिरत्वात्. न मानो ऽनधोवृत्तित्वाद् इति वक्तव्यं.

ते इत्य् अव्याकृताः. अव्याकृता तृष्णेति. रूपारूप्यधात्वोः. दृष्टिर् अपि तयोश् च कामधातौ च सत्कायांतग्राहदृष्टिस्वभावा. अविद्यापि कामधातौ तत्संप्रयोगिण्य् एव. रूपारूप्यधात्वोश् च सर्वा. तृष्णादृष्टिमानोत्तरध्यायिन इति. य आस्वादनासंप्रयुक्तध्यानध्यायी. स तृष्णोत्तरध्यायी. यो ध्याननिश्रयेण शाश्वतादिदृष्टिम् उत्पादयति. स दृष्ट्युत्तरध्यायी. मानोत्तरध्यायी च. यस् तेन मन्यते लाभ्य् अहम् अस्य ध्यानस्य नान्ये तथेति. स मानोत्तरध्यायी. तत्र तृष्णोत्तरं तृष्णोपरिकं. ध्यातुं शीलम् अस्येति तृष्णोत्तरध्यायी. अथ वा. तृष्णोत्तरश् च तृष्णाधिक इत्य् अर्थः. ध्यायी च तृष्णोत्तरध्यायी. एवं दृष्ट्युत्तरध्यायी च. मानोत्तरध्यायी च. ते चाविद्यावशाद् भवंतीति. ते च त्रयो ध्यायिनो ऽविद्यावशाद् अविद्यायोगात् तथा भवंति. अतो ऽविद्याप्य् अव्याकृतमूलम् [तिब्. 126अ] इति. समापत्तिसमापन्नानां च एताः क्लेशसमुदाचारावस्थाः अव्याकृतानां धर्माणां मूलं कारणम् इति.

(v.22) अव्याकृतसंबन्धेन पर्यनुयुंक्ते. यानि सूत्रे चतुर्दशाव्याकृतवस्तूनीति विस्तरः. शाश्वतो लोकः. अशाश्वतो लोकः. इत्य् एवमादि. किं तान्य् अव्याकृतत्वाद् इति. किं तानि नैव कुशलानि नाकुशलानीत्य् अव्याकृतत्वात्. नाव्याकृतवस्तून्य् अपदिश्यंते. स्थापनीयप्रश्नो ऽव्याकृत इति. यः स्थापनीयत्वेन न व्याकृतो न कथितः. सो ऽव्याकृतः प्रश्नः. तस्य वस्त्व् अधिष्ठानम् इत्य् अव्याकृतवस्तु. तत्प्रसंगेनेदम् उपन्यस्यते. चतुर्विधो हि प्रश्न इति विस्तरः.

मरणोत्पत्तिविशिष्टात्मान्यतादिवद्