विमलकीर्तिनिर्देशसूत्र

विमलकीर्तिनिर्देशसूत्र

आर्यविमलकीर्तिनिर्देशो नाम महायानसूत्रम्

1. बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिनिदानम् नमः सर्वातीतप्रत्युत्पन्नानागतेभ्यो बुद्धबोधि- सत्त्वार्यश्रावकप्रत्येकबुद्धेभ्यः /

एवं मया श्रुतम्- एअकस्मिन् समये भगवान् वैशाल्यां विहरति स्म आम्रपालीवने महता भिक्षुसंघेन सार्धम् अष्टाभिर्भिक्षुसहस्रैः, सर्वैरर्हद्भिः क्षीणास्रवैर्निःक्लेशैर्वशीभूतैः सुविमुक्तचित्तैः सुविमुक्तप्रज्ञैराजानेयैर्महानागैः कृतकृत्यैः कृतकरणीयैरपहृतभारैरनुप्राप्तस्वकार्थैः परिक्षीणभवसंयोजनैः सभ्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तैः सर्वचेतोवशितापरमपारमिताप्राप्तैः /

द्वात्रिंशदा च बोधिसत्त्वसहस्त्रैः सार्धम्- अभिज्ञानाभिज्ञातैर्बोधिसत्त्वैर्महाभिज्ञापरिकर्मनिर्यातैर्बुद्धाधिष्ठानाधिष्ठितैर्धर्मनगरपालैः सद्धर्मपरिग्राहकैर्महासिंहनादिभिर्दशदिक्षु सुगर्जितनादैरनध्येषितं सर्वसत्त्वानाम् कल्याणमित्रभूतैस्त्रिरत्नगोत्रानाच्छेद्यकारिभिर्निबृतमारप्रत्यर्थिकैः सर्वपरप्रवाद्यनभिभूतैः स्मृतिबुद्ध्यवबोधसमाधिधारणीप्रतिभानसम्पन्नैः सर्वावरणपर्युत्थानविगतैरनावरणविमोक्ष उपस्थितैरनाच्छेद्यप्रतिभानैर्दानदमनियमसंयमशीलक्षान्तिवीर्यध्यानप्रज्ञोपायकौशल्यप्रणिधानबलज्ञानपारमितानिर्यातैरनुपलब्धिधर्मक्षान्तिसमन्वागतैरवैवर्तिकधर्मचक्रप्रवर्तयद्भिरलक्षणमुद्रामुद्रितैः सर्वसत्त्वेन्द्रियज्ञानकुशलैः सर्वपर्षदनभिभूतस्य बैशारद्येन बिक्रामिभिर्महापुण्यज्ञानसंभारसंचितवद्भिः सर्वलक्षणानुव्यंजनालंकृतकायैर्वरिष्ठरूपधारिभिश्चालंकारापगतैः सुमेरून्नतशिखर इव यशःकीर्त्यभ्युद्गतैर्वज्रदृढाध्याशयेन बुद्धधर्मसंघे ऽभेद्यश्रद्धाप्रतिलब्धैर्धर्मरत्नरश्म्यामृतवृष्टिं सुप्रवर्षयद्भिः सर्वसत्त्वानां शब्दवागंगस्वरशब्दविशुद्ध्युपेतस्वरैर्गम्भीरधर्मप्रतीत्यसमुत्पादे प्रतिपद्यान्तानन्तदृष्टिवासनानां संधिसमन्तच्छेदैर्निर्भयसिंहसदृशैर्घोषाभिनिर्नादिभिर्महाधर्ममेघस्वरनादिभिः समविसमधर्मसमतिक्रान्तैर्धर्मरत्नस्य प्रज्ञापुण्यसंभारसमुदागमस्य महासार्थवाहैः; उत्थापनस्य च शान्तसूक्ष्मश्लक्ष्णस्य च दुर्दृशस्य दुरवगाह्यस्य धर्मस्य नये विचक्षणैः; सर्वसत्त्वागमनिर्गमसत्त्वाशयगत्यनुप्रवेश ज्ञानविषयसमर्पितैः;

असमसमबुद्धज्ञाने ऽभिषेकेणाभिषिक्तैर्दशबल वैशारद्य आवेणिकबुद्धधर्मे(ष्व-) अध्याशयेन प्रतिपन्नैः; सर्वापायभैरवदुर्गति बिनिपातभयस्य परिखाया उत्तीर्य, संचिन्त्य सम्भवस्य गत्युत्पत्तिदेशिकैर्महावैद्यराजैः सर्वसत्त्वविनयस्य विधिविद्वद्भिः सर्वसत्त्वानां सर्वक्लेशरोगावबोधैः; यथायोगं धर्मभैषज्ययुक्तिसुप्रयुक्तवद्भिर्गुणानन्त् आकरसमर्पितैरनन्तबुद्धक्षेत्राणि गुणव्यूहेन स्वालंकृतवद्भिरमोघदर्शनश्रवणैरबन्ध्यपादोत्सर्गैः; कोटिनयुतशतसहस्राप्रमेयकल्पे(ष्व-)पि गुणान् परिवर्णयेत्, गुणौघो ऽनन्तो ऽधिगतः /

तद्यथा-

समदर्शिनाम बोधिसत्त्वेन च समासमदर्शिना च समाधिविकुर्वितराजेन च धर्मेश्वरेण च धर्मकेतुना च प्रभाकेतुना च प्रभाव्यूहेन च रत्नव्यूहेन च महाव्यूहेन च प्रतिभानकूटेन च रत्नकूटेन च रत्नपाणिना च रत्नमुद्राहस्तेन च नित्यप्रलम्बहस्तेन च नित्योत्क्षिप्तहस्तेन च नित्यतपसा च नित्यनन्दहासेन्द्रियेण च प्रामोद्यराजेन च देवराजेन च प्रणिधानव्यसनानुप्राप्तेन प्रतिसंवित्प्रसाधनप्राप्तेन च गगनगंजेन च रत्नप्रदीपधरेण च रत्नवीरेण च रत्ननन्दिना च रत्नश्रिया चेन्द्रजालेन च जालिनीप्रभेण चानुपलब्धिध्यानेन च प्रज्ञाकूटेन च रत्नमुक्तेन च मारहन्त्रा च विद्युद्देवेन च बिकुर्वणराजेन च निमित्तकूटसमतिक्रान्तेन च सिंहगर्जिताभ्यवघोषणस्वरेण च गिर्यग्रसमुद्घातराजेन च गन्धहस्तिना च गन्धकुंजरनागेन च नित्योद्युक्तेन चानिक्षिप्तधुरेण च प्रमतिना च सुन्दरजातेन च पद्मश्रीगर्भेण पद्मव्यूहेन चावलोकितेश्वरेण च महास्थामप्राप्तेन च ब्रह्ममजालकेन च रत्नश्वेतासनेन च मारजिता च समक्षेत्रालङ्कारेण च मणिरत्नच्छत्रेण च मणिचूडेन च मैत्रेयेण च मञ्जुश्रीकुमारभूतेन च तैरित्यादिभिर्द्वात्रिंशदा बोधिसत्त्वसहस्रैः (सार्धम्)

चतुष्क महाद्विपाशोक-(नाम)-नामलोकधातोर्ब्रह्मशिख्यादयो दशसहस्रम् ब्रह्मणां भगवतो दर्शनाय वन्दनाय पर्युपासनाय धर्मश्रवणाय चागताः / ते ऽपि तस्यां पर्षद्येव संनिपतिताः / नानाचतुष्कमहाद्वीप्(एभ्यो) ऽपि द्वादशसहस्रं शक्राणाम् आगतम् / ते ऽपि तस्यां पर्षद्येव संनिपतिताअः / एवम् अन्यच्च महेशाख्यमहेशाख्या ब्रह्मा कौशिकश्च लोकपालदेवनागयक्षगन्धर्वासुरगरूडकिन्नरमहोरगा अपि तस्यां पर्षद्येव संनिपतिता अभूवन् / एवमेव चतुष्परिषद् भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिका अपि तत्र संनिपतिता आसुः /

अथ भगवांश्रीगर्भे सिंहासने निषण्णो ऽनेकशतसहस्रपर्षदा परिवृतः पुरस्कृतो धर्म देशयति स्म / सुमेरूरिव पर्वतराजः समुद्राभ्युद्गतः सर्वाः पर्षदो ऽभिभूय भासते तपति विरोचते स्म श्रीगर्भे सिहासने निषण्णः /

ततो लिच्छविकुमारो रत्नाकरो बोधिसत्वो लिच्छविकुमाराणाम् पञ्चशतमात्रञ्च सप्तरत्नच्छत्रं समादाय, वैशाल्या महानगर्या निश्वर्य, येनाम्रपालीवनंच येन भववांस्तेनोपसंक्रान्ताअः / उपसंक्रम्य भगवतः पादयोअः शिरसा वन्दित्वा, भगवति सप्तकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य ते रत्नच्छत्रं यथा धारिणो भगवन्तम् अभित्रायन्ते स्म / अभिपालयित्वैकान्ते स्थुअः /

तानि निर्यातितानि रत्नच्छत्राणि समनन्तरं सद्यो बुद्धानुभावेनैकीभूत्वा, तेन रत्नच्छत्रेणायं सर्वत्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुअः संछादितः प्रतिभाति स्म / स त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुपरिणाहश्व तस्यैव महारत्नच्छत्रस्य मध्ये प्रभासितो(ऽभूत्) (ये) ऽस्मिन् त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ केचन(पर्वताः)- स्युअः सुमेरुः पर्वतराजश्व हिमवन्तपर्वतश्च मुचिलिन्दपर्वतश्व महामुचिलिन्द पर्वतश्च गन्धमादनश्च रत्नपर्वतच्च कालपर्वतश्च चक्रवाडश्च महाचक्रवाडश्च- सर्वे ते ऽपि तस्यैव महारत्नच्छत्रस्य मध्ये प्रभासिता(अभूवन्) / यदस्मिन् त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ किंचिज् (जल) स्यात् महासमुद्रसरस्तडागपुष्करणीनदीकुनदीपल्वलनिम्नं- सर्वम् तदपि तस्यैव महारत्नच्छत्रस्य मध्ये प्रभासितम् (अभूत्) / अस्मिन् त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातावादित्यचन्द्रविमानाश्व तारकारूपाणि देवभवनानि च नागपुराणि च यक्षगन्धर्वासुरगरुडकिंनरमहोरगावासाश्व चतुर्महाराजप्रासादाश्व ग्रामनगरनिगमराष्ट्रराजधान्यो यावतकाः स्युः; सर्वास्ता अपि तस्यैवैकाकिनो महारत्नच्छत्रस्याभासं गच्छन्ति स्म / दशदिग्लोके भगवताम् बुद्धानां या धर्मदेशनोत्पन्ना, सापि तस्मादेकाकिनो महारत्नछत्रान् निर्गते स्वरे नदति स्म /

अथ भगवतो ऽस्मिन् एवं रूपे महाप्रातिहार्ये दृष्टे, सा सर्वावती पर्षदाश्चर्यप्राप्ताभूत् / तुष्टोदग्रात्तमनाः प्रमुदिता प्रीतिसौमनस्यजाता तथागतम् अभिवन्द्यानिमिषाभ्यां नेत्राभ्यां पश्यत्यस्थात् /

ततो रत्नाकरो लिच्छविकुमारो भगवत इदं एवं रूपं महाप्रातिहार्य दृष्ट्वा, दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य, येन भगवांस्तेनांजलिं प्रणम्य, भगवन्तम् आभिर्गाथाभिरभ्यनन्दत्-

"विशालनेत्र शुद्धरुचिरपद्मदलवत् / शुभाभिप्राय शमथपारगत परमप्राप्त // कुशलकर्माचितवनप्रमेयगुणसागर / नमस्तुभ्यं श्रमणाय शान्तिमार्गसंनिश्रिताय // पुरुषवृषभस्य यूयन्नायकस्यर्द्धिविधिम् पश्यत / सुगतस्य सर्वाण्यपि क्षेत्राणि प्रवरव्यक्तानि दृश्यन्ते // तव धर्मकथोदारामृतगा / तानि सर्वाण्यस्मिन् गगनतले दृश्यन्ते // तवोत्तमधर्मराज्यम् इदम्, धर्मराज / जिनेन च जगद्भयो धर्मधनम् प्रदलितम् // धर्मप्रभेदनविज्ञाय परमार्थसंदर्शकाय / धर्मेश्वराय धर्मराजाय तुभ्यं शिरसा नमः // ऽअस्तिनास्त्य पगताः सर्व इमे धर्मा हेतून् प्रतीत्यसमुत्पन्नाः / एष्वात्मवेदककारका न सन्ति / कुशलपापकर्म किंचिदविप्रणाशम्ऽ इति वचनेनोपदर्शयसि // त्वया मुनीन्द्र, मारातिबलबलं संजित्य / परमप्रशान्तबोध्यमरणक्षेमं प्राप्तम् // तत्तत्र निर्वेदनचित्तमनो ऽप्रचारैअः / सर्वतीर्थिककुगणैरज्ञातम् // अद्भुतं धर्मराजदेवमनुष्याणामभिमुखम् / त्रिपरिवर्त बह्वाकारं प्रशान्तस्वभावविशुद्धं धर्मचक्रं प्रवर्तयसि / तदनन्तरं त्रिरत्नम् उपदिश्यते // ये धर्मरत्नेन सुविनीताः / ते ऽवितर्का नित्यप्रशान्ताः // त्वं हि जातिजरामरणान्तगो वैद्यो वरः / अप्रमेयगुणसागराय शिरसा नमः //

सत्कारसुकृतैस्सुमेरुरिवाप्रकम्प्यः / शीलवत्सु च दुःशीलेषु च समम् मैत्री // समतासंप्रस्थितो मनश्वाकाशवत् / अस्मै सत्त्वरत्नाय कुर्यात् पूजान्न कः? महामुने इमा हि पर्षदः संनिपतिताः / तव मुखं सुप्रसादमनसा प्रेक्षन्ते // सर्वैरपि जिनः स्वाभिमुखे दृष्टः / तद्ध्रुवम् जिनस्यावेणिकबुद्धलक्षणम् // भगवत एकवाक् प्रवर्तिता, परं तु (सा) / पर्षद्भिर्नानावाक्षु विज्ञायते // विज्ञायते सर्वजगता स्वकार्थो यथा / तद्ध्रुवम् जिनस्यावेणिकबुद्धलक्षणम् // तेनैकवाक्स्ववघोषणकार्येण / केचित् वासनापरिभाविताः केचित् प्रतिपन्नः // (या) विमत्याकांक्षाः, ता नायकः प्रतिप्रस्रभ्भयति म / तद्ध्रुवम् जिनस्यावेणिकबुद्धलक्षणम् // दशबलनायकविक्रामिणे तुभ्यं नमः / नमस्ते ऽभयाय भयविप्रमुक्ताय // आवेणिकधर्मानवस्यं सुप्रतिपन्नाय / सर्वजगन्नेत्रे तुभ्यं नमः / नमः सर्वसंयोजनबन्धनच्छेदकाय // पारगताय स्थलस्थिताय नमः / खिन्नजगत्तारकाय तुभ्यं नमः / नमः संसारप्रबृत्त्याम् अप्रतिष्ठिताय // सत्त्वगतिसंप्रस्थितः सर्वसहचरः / परं तु (ते) सर्वगतिविमुक्तमनः // परिशुद्धपद्ममुदके जातमुदकेन पर्यनुपलिप्तम् / मुनिपद्मेन शून्यता भाविता ध्रुवम् // सर्वाकारनिमित्तानि संप्रवान्तानि / त्वं कस्मिंश्वित् प्रणिधानकारी नासि // परिशुद्धस्य बुद्धस्य महानुभावो ऽचिन्त्यः / आकाशसदृशम् अप्रतिष्ठितं वन्दाम्यहम्" //

अथ भगवन्तं ताभिर्गाथाभिरभिनन्द्य, रत्नाकरेण लिच्छविकुमारेण भगवन्तम् एवमुक्तम्- "भगवन्, एभ्यो लिच्छविकुमारेभ्यः पंचशतमात्रेभ्यः सर्वेभ्यो ऽनुत्तरसम्यक् संबोध्यां संप्रतिपन्नेभ्यो ऽबोधिसत्त्वानां परिशुद्धं बुद्धक्षेत्रं किम्ऽ- इति परिशुद्धं बुद्धक्षेत्रं पृच्छद्भ्यो भगवता तथागतेनैभ्यो बोधिसत्त्वेभ्यः परिशुद्धं बुद्धक्षेत्रं सूक्तम् देशितं स्यात् /

एवमुक्ते, भगवान् रत्नाकराय लिच्छविकुमाराय साधुकारम् अदात्- "साधु साधु कुमार / साधु (यथा) त्वं परिशुद्दं बुद्धक्षेत्रम् आरभ्य, तथागतम् पृच्छसि / तेन हि कुमार त्वं शृणु साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु / बोधिसत्त्वानाम् परिशुद्धं बुद्ध क्षेत्रम् आरभ्य भाषिष्येहं ते" / -"साधु भगवन्" / -इत्युक्त्वा लिच्छविकुमारो रत्नाकरश्व पंचमात्राणि लिच्छविकुमारशतानि भगवते प्रत्यश्रौषुअः /

भगवांस्तानेवम् आमन्त्रयते स्म- "कुलपुत्र (/), सत्त्वक्षेत्रः हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रम् / तत्कस्य हेतोअः? यावद्बोधिसत्त्वः सत्त्वानुपबृंहयति तावद्बुद्धक्षेत्रस्य परिग्राहकः / ईदृशस्य बुद्धक्षेत्रस्य परिग्राहको यथा सत्त्वा विनीता भवन्ति / बुद्धक्षेत्रप्रवेशं यथा सत्त्वा बुद्धज्ञानप्रवेशं गच्छन्त्येवं रूपं बुद्धक्षेत्रम् परिगृह्णाति / एवं रुपं बुद्धक्षेत्रम् परिगृह्णाति यथा बुद्धक्षेत्रप्रवेशम्- आर्यजातेन्द्रियोत्पादं सत्त्वा गच्छन्ति / तत् कस्य हेतोः? कुलपुत्राः, बोधिसत्त्वानां बुद्धक्षेत्रं हि सत्त्वार्थक्रियोत्पत्तिहेतोअः / रत्नाकर, तद्यथा- आकाशसमे किचित् कर्तुकामस्तथा कुर्यात् किंचाप्याकाशे हि करणे चालंकारे च तथा न युज्यते / रत्नाकर सर्वधर्मान् आकाशमान् ज्ञात्वा, बोधिसत्वो यथा सत्त्वपरिपाचनार्थाय बुद्धक्षेत्रं कर्तुकामस्तथा बुद्धक्षेत्रं कुर्यात् किंचापि बुद्धक्षेत्रम् आकाशे हि करणे न युज्यते, अलंकारे न युज्यते /

"रत्नाकर, अथ चाशयक्षेत्रं हि बिधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे शाठ्यमायापगताः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / कुलपुत्र, अध्याशयक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वकुशलमूलसंभारोपचितवन्तः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / प्रयोगक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वकुशलधर्मोपस्थिताः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / बोधिसत्त्वस्योदारचित्तोत्पादो बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे महायानांप्रस्थिताः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / दानक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वस्वपरित्यागिनस्सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / शीलक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्र सर्वाशयसहगता दशकुशलकर्मपथपरिरक्षन्तः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / क्षान्तिक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे द्वात्रिंशल्लक्षणलंकृताः क्षान्तिदमपरमशमथपारमिताः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / वीर्यक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वकुशलधर्मेष्वारब्धवीर्याः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / ध्यानक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे स्मृतिसंप्रजन्यसमाहिताः सत्त्वा उपत्स्यन्ते; प्रज्ञाक्षेत्रं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सम्यक्त्वनियतसत्त्वा उपपत्स्यन्ते / चत्वार्यप्रमाणानि हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाविहारिणस्सत्त्वा उपपत्स्यन्ते /

चत्वारि संग्रहवस्तूनि हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वविमुक्तिपरिगृहीताः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / उपायकौशल्यं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वोपायचर्याविचक्षणाः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते / सप्तत्रिशद्बोधिपक्ष्यधर्मा हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रधानर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यंगमार्गप्रतिपत्तिज्ञाः सत्त्वाउपपत्स्यन्ते / परिणामना चित्तं हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वगुणालंकारा आविर्भवन्ति / अष्टाक्षणप्रशान्त्युपदेशो हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे सर्वापाया अत्यन्तसमुच्छिन्नाः; अष्टाक्षणा अपगता भवन्ति / प्रत्यात्मशिक्षापदस्थितिश्व परस्यापच्यनालापो हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्र आपत्तिशब्दो ऽपि तु न नद्यते / दशकुशलकर्मपथपरिशुद्धिर्हि बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रं; तस्मिंस्तद्बोधिप्राप्तिबुद्धक्षेत्रे ध्रुवायुर्महाभोगब्रह्मचर्यसत्यानुवर्तनवचनालंकार- मञ्जुवाक्याभेद्यपर्षन्निर्भिन्निनिवेशनकौशल्येर्ष्या- विप्रयोगाव्यापादचित्तसम्यग्दृष्टिसमन्वागताः सत्त्वा उपपत्स्यन्ते /

"एवं, हि कुलपुत्र, यादृशो बोधिसत्त्वस्य बोधिचित्तोत्पादस्तादृशो ऽप्याशयः / यादृश आशयस्तादृशो ऽपि प्रयोगः / यावत् प्रयोगस्तावच्चाध्याशयः / तावदध्याशयस्तावच्च निध्यप्तिअः / यावन्निध्यप्तिअतावच्च प्रतिपत्तिअः / यावत् प्रतिपत्तिस्तावच्च परिणामना / यावत् परिणामना तावच्चोपायाः / यावदुपायास् तावच्च परिशुद्धक्षेत्रम् / यथा परिशुद्धक्षेत्रम्, परिशुद्धसत्त्वास्तथा / यथा परिशुद्धसत्त्वास्तथापि परिशुद्धज्ञानम् / परिशुद्धज्ञानं यथा, तथापि परिशुद्धशासनम् / यथा परिशुद्धशासनं, तथा च परिशुद्धज्ञानसाधनम् परिशुद्धज्ञानसाधनं यथा, तथा पुनः परिशुद्धस्वचित्तम् /

:तस्मात्, कुलपुत्र, बोधिसत्त्वेन बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धनिश्विकीर्षया स्वचित्तपर्यवदापनाय प्रयत्तव्यम् / तत् कस्य हेतोः? यथा बोधिसत्त्वस्य चित्तं परिशुद्धम्, तादृशे बुद्धक्षेत्रम् परिशुद्धम् भवति" /

ततो बुद्धानुभावेनायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभूत्- ऽयदि यथा चित्तं परिशुद्धम्, तादृशे बोधिसत्त्वस्य बुद्धक्षेत्रम् परिशुद्धं भवेत्, भगवतः शाक्यमुनेर्बोधिसत्त्वचर्या चरतः, तस्य चित्तन्न परिशुद्धं किम्, यथा बुद्धक्षेत्रम् एवं रुपम् परिशुद्धन्न दृश्यतेऽ?- तस्यैतदभूत् /

अथ भगवानायुष्मतः शारिपुत्रस्य चेतसैव चेतः परिवितर्कम् आज्ञायायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्- "शारिपुत्र, तत् किं मन्यसे? सूर्यश्व चन्द्रः किन्न परिशुद्धौ, यथा जात्यन्धैर्न दृश्येते?"- अब्रवीत्- "नो हीदं, भगवन् / तैर्जात्यन्धैर्दुष्कृतम्, न तु सूर्येण च चन्द्रेण हि दुष्कृतम्" / -अवोचत्- "तथा हि, शारिपुत्र, केनचित् सत्त्वेन तथागतस्य बुद्धक्षेत्रगुणालङ्कारव्यूहो न दृश्यते, स सत्त्वाज्ञानेन हि दोषः, न तु तथागतेन तस्मिन् दोषः / तथागतस्य बुद्धक्षेत्रं हि परिशुद्धम्, किं तु त्वया तन्न दृश्यते" /

ततो ब्रह्मा शिख्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमेवमब्रवीत्- "भदन्त शारिपुत्र, तथागतस्य बुद्धक्षेत्रन्न परिशुद्धम्ऽ इति मा ब्रवीः / भदन्त शारिपुत्र, परिशुद्धं भगवतो बुद्धक्षेत्रम्; तद् यथा- परनिर्मितवशर्तिदेवानाम्, भदन्त शारिपुत्र, आवासव्यूहो यथा, भगवतः शाक्यमुनेर्बुद्धक्षेत्रव्यूहो ऽपि मयेदृशो दृश्यते"

ततः शारिपुत्रः स्थविरो ब्रह्माणं शिखिनमेवमब्रवीत् / "ब्रह्मन्, अहं त्विमां महापृथिवीमुत्कूलनिकूलकण्टकप्रपातशिखरश्वभ्रगूथोडिगल्ल प्राकीर्णाम् पश्यामि" /

ब्रह्मा शिख्यब्रवीत- "तथा हीदृशं बुद्धक्षेत्रं परिशुद्धन्न दृश्यते / भदन्त शारिपुत्र, उत्कूले निकूले चित्ते बुद्धज्ञानायाशयो नियतमपरिशुद्धः / येभ्यः केभ्यश्वित्, भदन्त शारिपुत्र, सत्त्वेषु समचित्तता च बुद्धज्ञानायाशयः परिशुद्धस्तैर्हीदं बुद्धक्षेत्रम् परिशुद्धं दृश्यते" /

अथ भगवानिमं त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुम् पादाङ्गुष्ठेनाहन्ति स्म / समनन्तरहतो ऽयं लोकधातुरनेकरत्नकूटमनेकरत्नशतसहस्रसंभारो ऽनेकरत्नशतसहस्रप्रतिव्यूहो भूतस्तद् यथा- रत्नव्यूहस्य तथागतस्यानन्तगुणरत्नव्यूहो लोकधातुरिव, अयं च लोकधातुस्तादृशः / ततः सापि सर्वावती परिषदाश्वर्यप्राप्ता रत्नपद्मव्यूहासन आत्मानमपि च निषण्णाम् चिन्तां करोति स्म /

अथ भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमवोचत्- "ननु त्वं, शारिपुत्र, इमं बुद्धक्षेत्रगुणव्यूहं पश्यसि?" अब्रवीत्- "ध्रुवम् पश्यामि, भगवन् / सन्दृश्यन्त इमे ऽदृष्टाश्रुतपूर्वा व्यूहाः" / अभाषत- "शारिपुत्र, इदं हि बुद्धक्षेत्रन्नित्यमीदृशम्, कि तु हीनसत्त्वपरिपाचनार्थाय तथागतो बुद्धक्षेत्रेमेवं बहुदोषदुष्टं देशयति / शारिपुत्र, तद्यथापि नाम देवपुत्रा एकस्मिन् रत्नभाजने भोजनं भक्षन्ति, अपि तु यथा- पुण्यसंनिचयभेदेन दिव्याहारामृतप्रत्युपस्थिताः, एवमेव, शारिपुत्र, सत्त्वा एकस्मिन् बुद्धक्षेत्र उत्पन्ना यथा-परिशुद्धिर्बुद्धानां बुद्धक्षेत्रगुणव्यूहम् पश्यन्ति" /

अस्मिन् बुद्धक्षेत्रगुणालङ्कारव्यूहे दृश्यमाने, चतुरशीत्या प्राणिसहस्रै- रनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तान्युत्पादितान्यभूवन् / ये केचन लिच्छविकुमाराणाम् पञ्चशतं लिच्छविकुमारेण सार्धमुपसंक्रान्ताः ते ऽप्यानुलोमिकीम् क्षान्तिम् प्राप्नुवन् /

अथ भगवांस्ता ऋद्विविधीअः पिंडयति स्म; ततश्व तद्बुद्धक्षेत्रं भूयः पूर्वस्वभावमापन्नं दृश्यते स्म /

तत्र श्रावकयानिदेवमनुष्याणामेतदभूत्- ऽअनित्या वत संस्काराःऽ / विदित्वेति द्वांत्रिशदे प्राणिसहस्रेभ्यः सर्वधर्मेषु विरजो विगतमलं विशुद्धं धर्मचक्षुः; अष्टाभ्यो भिक्षुसहस्रेभ्यो ऽनुपादायाश्रवेभ्यश्चित्तानि विमुक्तान्यभूवन् / चतुशीत्यापि बुद्धक्षेत्रोदाराधिमुक्तिकप्राणिसहस्रैः, सर्वधर्मान् विठपन-प्रत्युस्थानलक्षणान् विदित्वा, अनुत्तरसभ्यक्सम्बोधिचित्तान्युत्पादितानि /

बुद्धक्षेत्रपरिशुद्धिनिदानस्य् अपरिवर्तः प्रथमः /

2. अचिन्त्योपायकौशल्यम्

अपि च तेन कालेन वैशाल्याम्महानगर्याम् एको विमलकीर्तिर्नाम लिच्छविरासीत्, पूर्वजिनकृताधिकारो ऽवरोपितकुशलमूलो ऽनेकबुद्धपर्युपासितः क्षान्तिप्रतिलब्धः प्रतिभानलब्धो महाभिज्ञाविक्रीडितो धारणीप्रतिलब्धो वैशारद्यप्राप्तो निहतमारप्रत्यर्थिको गम्भीरधर्मनेत्री सुप्रतिपन्नः प्रज्ञापारमिता निर्यात उपायकौशल्यगतिंगतः प्रतिभानवत् सत्त्वाशयचर्याविज्ञः सत्त्वेन्द्रियवरावरज्ञाननिर्यातो यथाप्रत्यर्हं धर्मशास्ता / अस्मिन् महायाने प्रयत्य, ज्ञातः सुनिश्वितः कर्मकरो बुद्धस्येर्यापथे विहारी परमबुद्धिसागरानुगतः सर्वबुद्धैः संस्तुतः स्तोभितः प्रशंसितः सर्वशक्रब्रह्मलोकपालनमस्कृतः सः /

उपायकौशल्येन सत्त्वपरिपाचनार्थाय वैशाल्याम्महानगर्या विहरन्, (सो) ऽनाथदरिद्रसत्त्वसंग्रहायाक्षयभोगः / दुःशीलसत्त्वसंग्रहाय परिशुद्धशीलः / द्विष्टातिद्विष्टव्यापादि दुअःशीलक्रोधनसत्त्वसंग्रहाय क्षान्तिदमप्राप्तः / अलससत्त्वसंग्रहायोत्तप्तवीर्यः / विक्षिप्तचित्तसत्त्वसंग्रहाय ध्यानस्मृतिसमाधिविहारी / दौष्प्रज्ञसत्त्वसंग्रहाय प्रज्ञाविनिश्चयलाभी / यद्यप्यवदातवस्त्रपरिवेष्टिताः (स) श्रमणचरित सम्पन्नः / गृहावासे यद्यपि विहरन्, कामरूपारूपधात्वसंसृष्टः / पुत्रदारान्तःपुरे ऽपि नित्यम् ब्रह्मचारी / परिवारपरिवृतो यद्यपि दृश्यमानः प्रविवेकचारी / भूषणालंकृतो दृश्यमानः, किं तु लक्षणोपेतः / यद्यप्याहारपानभोजनं दृश्यमानो भुञ्जन्, सदा ध्यानस्य प्रीतिभोजनं परिभुङ्क्ते स्म / सर्वक्रीडाद्यूतकोणेषु दृश्यमानो ऽपि, क्रीडाद्यूतरक्तान् सत्त्वान् परिपाचयति स्म नित्यममोघचारी / सर्वपाषण्डिकान् यद्यपि गवेषी, बुद्धे ऽभेद्याभिप्रायसम्पन्नः / लौकिकलोकोत्तरमन्त्रशास्त्रविज्ञानो ऽपि सदा धर्मसम्मोदनन्दाधिमुक्तः / संसर्गसमन्तमध्ये दृश्यमानो ऽपि, सर्वमध्ये प्रमुखः पूजितः /

लोकसामग्रीकरणार्थाय ज्येष्ठमध्यकुमाराणां सहायीभावं गच्छति स्म धर्मभाणकः / सर्वव्यवहारप्रतिपन्नो यद्यपि, लाभभोगनिराकाङ्क्षः / सत्त्वधर्षणार्थाय सर्वपथचत्वरशृङ्गाटकेषु दृश्यमानो ऽपि, सत्त्वरक्षणार्थाय राजकार्येषु च प्रयुक्तः / हीनयानाधिमुक्तिवारणाथार्य महायाने च सत्त्वपरिग्रहार्थाय सर्वधर्मश्रवणिकसंवाचकेषु दृश्यते स्म / बालपरिपाचनार्थाय सर्वलिपिशालागाम्यपि / कामादीनवसम्प्रकाशनार्थाय गणिकागाराण्यपि सर्वत्रावक्रामी / स्मृतिसम्प्रतिष्ठापनार्थाय सर्वमद्यविक्रयगृहाणि चावक्रमति स्म /

धर्मश्रेष्ठोपदेशकारणाच्छ्रेष्ठ्यन्तरे ऽपि श्रेष्ठिसम्मतीयः / सर्वग्राहकादानपरिच्छेदकारणाद्गृहपत्यन्तरे च गृहपतिसम्मतीयः / क्षान्तिसौरत्यबलप्रतिष्ठापनकारणात् क्षत्रियान्तरे क्षत्रियसम्मतीयः / मानमददर्पप्रणाशनकारणाद् ब्राह्मणान्तरे ऽपि ब्राह्मणसम्मतीयः / सर्वराजकार्यधर्मानुरूपाज्ञाकारणादमात्यान्तरे चामात्यसम्मतीयः / राजभोगैश्वर्यसङ्गविवर्तनकारणात्कुमारान्तरे च कुमारसम्मतीयः / कुमारीपरिपाचनकारणाद् अन्तःपुरे ऽपि कञ्चुकिसम्मतीयः /

प्राकृतस्य पुण्यं विशेषेणाध्यालम्बनतो जनकायेन सार्धं सामग्रीमापन्नः / ईश्वराधिपतय उपदेशकारणाच्छक्रान्तरे च शक्रसम्मतीयः / ज्ञानविशेषशासनकारणाद्ब्रह्मान्तरे ऽपि ब्रह्मसम्मतीयः / सर्वसत्त्वपरिपाचनाल् (लोकपालेषु) लोकपालसम्मतीयः / तथा हि लिच्छविर्विमलकीर्तिरप्रमाणोपायकौशल्यज्ञानसम्पन्नो वैशाल्याम्महानगर्यां विहरति स्म /

स उपायकौशल्येनात्मानं ग्लाननिभं देशयित्वा, तस्य रोगप्रश्नार्थाय वैशाल्या महानगर्या राजामात्यधिपकुमारमण्डलब्राह्मणगृहपतिश्रेष्ठिनैगमजानपदाः, नो हीदं- प्राणिनाम् बहुसहस्रं रोगपृच्छनायागतम् / तेभ्यस्तत्र समागतेभ्यो लिच्छविर्विमलकीर्तिरिममेव चतुर्महाभूतकायम् आरभ्य, धर्मं देशयति स्म-

"मित्राः, अयं हि काय एवमनित्य एवमध्रुवो ऽनाश्वासः / (स ह्य्-) एवं दुर्बलो ऽसारस्तथा हि लुप्तः परीत्तकालो दुःखो बहुरोगो विपरिणामधर्मः / मित्राः, तथा ह्यस्मिन् काये बहुरोगभाजने हि- तस्मिन् पण्डितो ऽसंवासिकः /

"मित्राः, अयं कायो धारणन्- न क्षममाणः फेनपिण्डोपमः / अयं हि कायो ऽचिरस्थितिको बुद्बुदोपमः / अयं कायः क्लेशतृष्णोत्पन्नो मरीच्युपमः / असारो ऽयं कायः कदलीस्तम्भोपमः / अस्थिरस्नायुबन्धो वतायं यन्त्रोपमः / अयं कायो हि विपर्यासोत्पन्नो मायोपमः / अभूतदर्शनं ह्ययं कायस्स्वप्नोपमः / प्रतिबिम्बोपमो ऽयं कायः पूर्वकर्मप्रतिबिम्बो दृश्यमानः / अयं कायः प्रत्ययाधीनः, प्रतिश्रुत्कोपमस्तत् / विक्षिप्तचित्तो (यथा) ह्ययं कायः पतनलक्षणो मेघोपमः / अयं कायः क्षणविनाशनसहगतश्चानवस्थितो विद्युत्तुल्यः / अस्वामिको ऽयं हि कायो नानाप्रत्ययोत्पन्नः /

"निर्व्यापारो ह्यं कायः पृथिवीसदृशः / आपसदृशो ऽयं कायो ऽनात्मकः / अयं कायस्तेजस्सदृशो निर्जीवः / अयं कायो वायुसदृशो निष्पुद्गलः / आकाशसदृशो ऽयं कायो निःस्वभावः /

"अयं कायो महाभूतस्थानो ऽभूतः / आत्मात्मीयरहितो ऽयं कायः शून्यः / तृणकाष्ठाभित्तिलोष्टप्रतिभासोपमो ऽयं कायो जडः / अयं हि कायो वातयन्त्रसमन्वागमेन (यथ्-)ओत्पन्नो वेदनारहितः / अयं हि पूयमीढसंचितः कायस्तुच्छः / नित्यलेपपरिमर्दनभेदनविध्वंसनधर्मो ऽयं कायो रिक्तः / अयं हि कायश्चतुरधिकचतुःशतरोगोपद्रुतः / सदा जराभिभूतो ह्ययं कायो जरोदपानसदृशः / मरणान्तो ऽयं कायो ऽन्तानिश्रितः / अयं हि कायः स्कन्धधात्वायतनपरिगृहीतो वधकाशिविषशून्यग्रामोपमः / तस्मिन् युष्माभिरेवंकाये निर्विदुद्वेगयोरुत्पादितयोस्तथागतकायाधिमुक्तिरुत्पादयितव्या /

"मित्राः, तथागतकायो हि धर्मकायो ज्ञानजः / तथागतकायः पुण्यजो दानजश्शीलजस्समाधिजः प्रज्ञाजो विमुक्तिजो विमुक्तिज्ञानदर्शनजो मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षोत्पन्नोदानदमसंयमोत्पन्नो दशकुशलकर्मपथजः क्षान्तिसौरत्यजस्थिरवीर्यकुशलमूलजो ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिजश्श्रुतप्रज्ञोपायजस्सप्तत्रिंशद्बोधिपाक्षिकधर्मजश्श्मथविपश्यनाजो दशबलजश्चतुर्वैशारद्यजो ऽष्टादशावेणिकबुद्धधर्मजस्सर्वपारमितोत्पन्नो ऽभिज्ञा-(त्रि-) विद्योत्पन्नस्सर्वाकुशलधर्मप्रहाणसर्वकुशलधर्मसंग्रहजः सत्यजस्सम्यक्त्वजो ऽप्रमादजः /

"मित्राः, तथागतकायो ह्यप्रमाणकुशलकर्मजः / तस्मिन् युष्माभिरवंकाये ऽधिमुक्तिरुत्पादयितव्या / सर्वसत्त्वक्लेशरोगप्रजहनार्थाय आनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादयितव्यम्" /

एवमेव लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तथा हि तस्मै रोगप्रश्नगणाय, यथा बहुशतानां सत्त्वसहस्राणामनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादितम्, तथा ह्येवं धर्मं देशयति स्म /

अचिन्त्योपायकौशल्यस्य परिवर्तो नाम द्वितीयः /

3. श्रावकबोधिसत्त्वप्रेषणोक्तम्

ततो लिच्छवेर्विमलकीर्तेरेतदभूत्- "मयि ग्लाने दुअःखिते च मञ्चस्योपरि सन्ने, तथागतेनार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन, मान्न समन्वाहृत्यानुकम्पान्नोपादाय, रोगपृच्छनन्न किञ्चिदप्युत्सृष्टम्" इति /

अथ भगवांल्- लिच्छवेर्विमलकीर्तेरीदृशं चित्तसङ्कल्पं बुद्ध्वा, आयुष्मन्तं शारिपुत्रमामन्त्रयते स्म- "शारिपुत्र, लिच्छवेर्विमलकीर्ते रोगपृच्छनाय गच्छ" //

एवमुक्ते, भगवन्तमायुष्मांशारिपुत्र एतदवोचत्- "भगवन्, लिच्छवेर्विमलकीर्ते रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे / तत् कस्य हेतोः? भगवन्, अभिजानामि-

"एकस्मिन् समय एकस्मिन् वृक्ष मूले माम् प्रतिसंलीनं लिच्छविर्विमलकीर्तिरपि, येन तस्य वृक्षस्य मूलं तेनोपसंक्रम्यैतद्वदति स्म- ऽभदन्त शारिपुत्र, यथा त्वं प्रतिसंलीनस्तादृशे प्रतिसंलयने न प्रतिसंलयितव्यम्ऽ /

"ऽयथा त्रैधातुककायश्च चित्तंच न प्रज्ञायेते, तथा हि प्रतिसंलय / यथा निरोधान्नोत्तिष्ठति सर्वत्रापीर्यापथमाविर्भवति, तथा हि प्रतिसंलय / यथा प्राप्तिलक्षणानुत्सृजनातायाम् पृथग्जनलक्षणमेवापि दृश्यते, तथा हि प्रतिसंलय / यथा पुनस्तव चित्तमध्यात्ममनवस्थितम्, बाह्यरूपे ऽपि नानुविचरति, तथा प्रतिसंलय / यथा सर्वदृष्टिगतेष्वचलो ऽपि च सप्तत्रिंशद्बोधिपाक्षिकधर्माभासं गच्छति, तथा हि प्रतिसंलय / यथा संसारावचरक्लेशाप्रहाणे निर्वाणसमवसरणमपि गच्छति, तथा हि प्रतिसंलय / भदन्त शारिपुत्र, य एवम् प्रतिसंलयने प्रतिसंलीनाः, तान् भगवान् प्रतिसंलयन आमन्त्रयते स्मऽ /

"इत्युक्ते, भगवन्, तं धर्ममेव श्रुत्वा, तस्मै प्रतिवादविसर्जनस्यासमर्थस्तूष्णीभूतो ऽभूवम् / एतस्मात् कारणात् तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे" /

अथ भगवानायुष्मन्तम् महामौद्गल्यायनम् आमन्त्रयते स्म- "मौद्गल्यायन, लिच्छवेर्विमलकीर्ते रोगपृच्छनाय गच्छ" / मौद्गल्यायनो ऽपि त्ववोचत्- "भगवन्, तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे / तत् कस्य हेतोअः? भगवन्, अभिजानामि-

"एकस्मिन् समये वैशाल्या महानगर्या एकस्मिन् वीथीद्वारे गृहपतिभ्यो धर्ममदेशयम् / तस्मिन् समिपे लिच्छविर्विमलकीर्तिरुपसंक्रम्य, मामेतद्वदति स्म- ऽभदन्त मौद्गल्यायन, यथावदातवस्त्रेभ्यो गृहिभ्यो देशयसि, तथा हि धर्मो ऽव्यपदेश्यः / भदन्त मौद्गल्यायन, स धर्मो यथाधर्म दर्शयितव्यः /

"ऽधर्मो हि, भदन्त मौद्गल्यायन, निःसत्त्वः सत्त्वरजो ऽपगतः / निरात्मकः (स) रागरजो ऽपगतो निर्जीव उपपत्तिच्युत्यपगतः यो ऽनाश्रवः, पूर्वान्तापरान्तपरिच्छिन्नः (सः) / शान्तोपशमलक्षणस्(स)रागरहितः ऽनालम्बनगामी (सो)ऽ नक्षरस्सर्ववाच्छिन्नो ऽनभिलाप्यस्सर्वतरंगरहितः / सर्वानुगत आकाशसमो वर्णलिङ्गाकारविगतः सर्वचरणापगतो ममाभावो ममकारापगतस् (सः) / (सो) ऽविज्ञप्तिकश्चित्तमनोविज्ञानविगतः, प्रतिपक्षाभावकारणादतुल्यः / हेतुप्रतिकूलः (स) प्रत्ययाव्यवस्थितः /

"ऽधर्मधातुसमवसरणात्- (स) सर्वधर्मान् हि समादधात्यननुगमननयेन तथतानुगतः / (सो) ऽत्यन्ताकम्प्यः; अतः स्थितो भूतकोट्यां षड्विषयेष्वाश्रयरहितत्वेनाकम्प्यः, अप्रतिष्ठितेन यत्र यत्र गमनागमनव्यपगतः, शून्यतासमवसरणः / अनिमित्तेन सुस्फुटितः (सो) / अप्रणिहितलक्षण एव, कल्पना अपनयापगतः / अपकाररहितः (सो) ऽप्रक्षेप उत्पादव्ययापगतो ऽनालयश्चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनः पद्धतिसमतिक्रान्तो ऽनुन्नतो ऽनवनतो ऽवस्थितो ऽचलभूतः /

"ऽसर्वचर्याविगते, भदन्त महामौद्गल्यायन, एवं धर्मे देशना कथम् भवति? भदन्त महामौद्गल्यायन, सापि धर्मदेशना नामारोपितवचनम् / यच्छ्रवणम्, तदप्यारोपितश्रवणम् / भदन्त मौद्गल्यायन, यत्रारोपितवचनन्नास्ति, नास्ति तत्र धर्मदेशना, श्रवणं च ज्ञानं च न स्तः / तद्यथापि नाम मायापुरुषेण मायापुरुषेभ्यो धर्मो देश्येत /

"ऽअनेन चित्तस्थानेन धर्मो दर्शयितव्यः- त्वया सत्त्वेन्द्रियकौशल्यम् करणीयम् / प्रज्ञाचक्षुषा सुदर्शिना च महाकरुणाभिमुखीभूतेन च महायानवर्णवादिना च बुद्धकृतज्ञेन च परिशुद्धाशयेन च धर्मनिरुक्तिविज्ञानेन त्रिरत्नगोत्राच्छिन्नकरणार्थाय त्वया धर्मो दर्शयितव्यःऽ /

"इत्युक्ते, भगवन्, तथैवम् तद्धर्मोपदेशेन तस्या गृहपतिपरिषदो ऽष्टाभिर्गृहपति शतैरनुत्तरसम्यक्संबोधिचित्तमुत्पादितम् / अहं तु, भगवन्, प्रतिभानापगतो ऽभूवम् / एतस्मात्कारणात्तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे" /

ततो भगवानायुष्मन्तं महाकाश्यपमामन्त्रयते स्म- "काश्यप, लिच्छवेविमलकीर्ते रोगपृच्छनाय गच्छ" / महाकाश्यपो ऽपि त्ववोचत् "भगवन्, तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे / तत् कस्य हेतोः? अभिजानामि- "एकस्मिन् समये मम दरिद्रवीथ्यां पिण्डपाताय स्थितं लिच्छविर्विमलकिर्तिः, तेनोपसंक्रम्य, एतद्वदति स्म- ऽतथा हि महासत्त्वगृहा (णि) हित्वा, दरिद्रगृहाणि गच्छतो भदन्तस्य महाकाश्यपस्य भवन्त्येकदेशमैत्री /

"ऽतस्मात्, महाकाश्यप, धर्मसमतायां स्थातव्यम् / सर्वकाले सर्वसत्त्वान्त्समन्वाहृत्य, पिण्डपातः पर्येष्टितव्यः / निराहाराहारः पर्येष्टितव्यः / परिपिण्डग्राहविनोदनार्थाय पिण्डपाताय चरितव्यम् / शून्यग्रामाधिष्ठितेन त्वया ग्रामं प्रवेष्टव्यम् / पुंस्त्रीपरिपाचनार्थाय ग्रामं प्रवेष्टव्यम् / बुद्धविद्यया त्वयान्तर्गृहे गन्तव्यम् /

"ऽअनादानेन पिण्डपात उपादेयः, जात्यन्धोपमेन रूपाणि द्रष्टव्यानि, प्रतिश्रुत्कानिभाः शब्दाः श्रोतव्याः, वायुतुल्या गन्ध घ्रातव्याः, अविज्ञप्तिकेन रसा अनुभवितव्याः, ज्ञानस्पर्शाभावेन स्प्रष्टव्यानि स्पर्ष्टव्यानि, मायापुरुषस्य विज्ञानेन धर्मा वेदितव्याः / यौ न च स्वभावो न च परभावस्तौ नोज्ज्वलौ / यदज्वलनम्, तन्न शाम्यति /

"ऽयदि, स्थविर महाकाश्यप, अष्टमिथ्यात्वाव्यतिक्रमणे चाष्टविमोक्षसमापत्त्यांच मिथ्यात्वसमतया सम्यक्त्वसमताम् प्रविशसे, एकपिण्डपातमपि सर्वसत्त्वेभ्यो ददत्, सर्वबुद्धेभ्यश्च सर्वार्येभ्यो ऽप्यनुप्रयच्छसि चोपनाभ्य, पुरत आत्मना भोजनं दृष्टं स्यात्, यथा न च क्लेशसंप्रयुक्तो न च क्लेशविप्रमुक्तस्तथा हि परिभोक्ष्यसि; न समाहितो वा (समाधि-)समुत्थितो व परिभोक्ष्यसि संसारनिर्वाणाप्रतिष्ठितः /

"ऽभदन्त, ये केचन तुभ्यं पिण्डपातं ददति, तेभ्यो महाफलं वाल्पफलं वा न भवतः, न च मध्य(-फलं) विशेष(-फलं) वा / (ते) बुद्धप्रवृत्तिं समवसरन्ति, न तु श्रावकगतिं / स्थविर महाकाश्यप, तथा ह्यमोघराष्ट्रपिण्डम् परिभोक्ष्यसिऽ /

"इत्युक्ते, भगवन्, अहमिमं धर्मोपदेशं श्रुत्वा, आश्चर्याद्भुतप्राप्तः सर्वबोधिसत्त्वेभ्यः प्रणाममकार्षम् / ऽयदि गृहस्थो ऽप्येवंप्रतिभानसंपन्नः को ऽनुत्तरसम्यक्संबोधिचित्तन्नोत्पादयेद्ऽ [इति] चिन्तयित्वा, पूर्वम् महायाने ऽप्राप्ते, तदर्वांमया न कश्चित्सत्त्वः श्रावकप्रत्येकबुद्धयानयोर्विवेशितः / भगवन्, एतस्मात्कारणात्तस्य सत्युरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे" /

अथ भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म- "सुभूते .......गच्छ" / सुभूतिरपि त्ववोचत्- "भगवन्, .........नोत्सहे /

"एकस्मिन् समये वैशाल्याम्महानगर्यां लिच्छवेर्विमलकीर्तेर्गेहं पिण्डपातायागतस्य लिच्छविर्विमलकिर्तिर्मे पात्रमिष्ट्वा, (तत्) प्रणीताहारेण पूरयित्वा, एतद्वदति स्म-

"ऽभदन्त सुभुते, त्वंचेदामिषसमतया सर्वधर्मसमतान्वयश्च सर्वधर्मसमतया बुद्धधर्मसमतान्वयः, साम्प्रतमिमं पिण्डपातं भुंधि / (भुंधि,) भदन्त सुभूते, यदि त्वं लोभद्वेषमोहान्न प्रतिनिसृज्य तैस्सार्थं त्वप्रतिष्ठितः; सत्कायदृष्त्यनुच्चाल्य, एकायनमार्गं गतः; त्वयापि त्वविद्याभव तृष्णयोरहतयोर्विद्याविमुक्ती पुनरनवरोपिते (यदि), पंचानन्तरियाणि च तव विमुक्तिश्च समानि, त्वन्न च विमुक्तो न चापि बद्धः, त्वया चत्वार्यार्यसत्यानि न च दृष्टानि सत्यंच नादृष्टम्, फले त्वप्राप्ते पृथग्जनो ऽपि नासि, पृथग्जनधर्मात् पुनरनिवृत्तस्त्वन्न चार्यो न चानार्यः, भूयो ऽपि सर्वधर्मप्रतिसंयुक्तस्तु सर्वधर्मसंज्ञाविप्रमुक्तः, (इमं पिण्डपातं भुंधि) /

"ऽ(भुंधि, यदि) त्वया शास्ता चादृष्टो ऽश्रुतश्च धर्मार्धश्च संघो ऽपर्युपासितः / ये ते षट् शास्तारः यदिदम्- पूरणः काश्यपः, मस्करी गोशालीपुत्रः, संजयी वैराडीपुत्रः ककुदः कात्यायनः, अजितः केशकम्बलश्च निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्रस्- तान् भदन्तस्य शास्तॄन्निश्राय, त्वम् प्रव्रजित (श्चेद्भुंधि) /

"ऽयेन ते षट् शास्तारो गच्छन्ति तेन् आर्यः सुभूतिरपि गामि (चेत्); सर्वदृष्टिगतेषु प्रविशन्, त्वमपि त्वन्तमध्याप्रतिलब्धः; त्वं (चेत्) पुनरष्टाक्षणप्रतिपन्नः क्षणाप्राप्तः, संक्लेशसम्भूतस्त्वं व्यवदानानुपगतः; यत्सर्वसत्त्वानामरणं, तद्भदन्तस्यारणं (चेत्);त्वद्दाने ऽविशोधिते, भदन्त, ये केचित्तुभ्यं पिण्डपातं ददति, ते परं तु (चेत्स्व-)विनिपातकराः; (यदि) त्वं सर्वमारसहगतश्च सर्वक्लेशास्त्वत्सहायीभवं गताः; यः क्लेशस्वभावः सो ऽपि (चेद्-) भदन्तस्य स्वभावो भवति, त्वया सर्वसत्त्वघातकचित्तम् उपस्थापितम्, त्वया सर्वबुद्धानुध्वंसनम् (कृतं स्यात्), सर्वबुद्धधर्माकीर्ति कृत्वा, संघे चाप्रतिसरणस्त्वञ्चेन्न कदाचि परिनिर्वासि, तत इमं पिण्डपातं भुंधि /

"इत्युक्ते, इमं तन्निर्देशं श्रुत्वा, भगवन्, माम् ऽतं किम् भासिष्ये ऽहं, किं वक्ष्यामि, किं करणीयम्?ऽ (इति) चिन्तयमानं, दशदिक्षु तमोभूतासु, तत् पात्रमुत्सृज्य, गेहात् प्रतिनिःसरन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिरेतद्वदति स्म-

"ऽभदन्त सुभुते, अक्षरेभ्यो ऽभयेनेदं पात्रं प्रतीच्छ / भदन्त सुभूते तत् किं मन्यसे तथागतस्य निर्माणे तदुक्तं स्यात्, तस्मात् किं भवेर्भीतः?ऽ- तं- ऽनो हीदं कुलपुत्रऽ इत्यवचम् / स मामब्रवीत्- ऽभदन्त सुभूते, मायानिर्माणस्वभावेभ्यः सर्वधर्मेभ्यो मा भैषिः / तत् कस्य हेतोः? तेषु सर्वेष्वपि वचनेषु तत्स्वभावेषु तस्माहु नाम पण्डिता अक्षरेष्वसङ्गास्तेभ्यो ऽत्रस्ताः तत् कस्य हेतोः? तेषु सर्वेष्वक्षरेषु ह्यनक्षरेषु, (सर्वं) स्थापयित्वा, विमोक्षः सर्वधर्मा हि विमोक्षलक्षणाः / ऽ

"अस्मिन्निर्देशे देशिते, देवपुत्राणां द्विशतं धर्मेषु विरजं वीतमलं विशुद्धं धर्मचक्षुश्च देवपुत्राणां पञ्चशतमनुलोमिकीम् क्षान्ति प्राप्नुवन्ति स्म / अहं तु प्रतिभानापगतस्तस्मै पुनर्विसर्जनस्यासमर्थो (ऽभूवम्) / एतस्मात् कारणात्, भगवन् तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे / "

ततो भगवानायुष्मन्तं पूर्णमैत्रायणीपुत्रमामन्त्रयते स्म- "पूर्ण,..... गच्छ" / - पूर्णो ऽपि त्ववोचत्- "भगवन्..... नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये माम् महावनस्यैकस्मिन् पृथिवीप्रदेशे स्थितमादिकर्मिकेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्म देशयन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तेनागत एदद् वदति स्म-

"ऽभदन्त पूर्ण, समापत्तिमनुप्राप्यैषां भिक्षूणाञ्चित्तम् पश्य, (दृष्ट्वा) च धर्म प्रतिवेदस्यस्व / महारत्नभाजनं पूतिकेनौदनेन मा पीपरः / एषां भिक्षूणाम्, जानीहि, अध्याशयः कीदृशः / वैडूर्यमणिरत्नं काचकमणिना मोपमाहि /

"ऽभदन्त पूर्ण, सत्त्वेन्द्रियेष्वनिश्चितेषु, प्रादेशिकेन्द्रियम् मोपसंहर / अव्रणस्य व्रणम् मा प्रसूष्व / महामार्गावतारार्थिक्(-एभ्यो) वीर्थीमञ्जरीम् मा परिग्रहीअः / महासमुद्रेण गोखुरपदं मा पीपरः / सुमेरु सर्षपफले मा निक्षिप / दिनकरस्य प्रभां खद्योतकेन मा निराकुरु / सम्यक्सिंहनादार्थिक(-एभ्य) शृगालरुतम् मा परिग्रहीः /

"ऽभदन्त पूर्ण, एषां सर्वभिक्षूणां हि महायानसम्प्रतिपन्ननां बोधिचित्तं भ्रान्तं केवलम्; भदन्त पूर्ण, एभ्यः श्रावकयानम् मा प्रकाशय / श्रावकयानं ह्यभूतम्; सत्त्वेन्द्रियक्रमज्ञान इमे श्रावका मया जात्यन्धसदृशा मताःऽ /

"अथ लिच्छवौ बिमलकीर्तौ तेन कालेन तादृशं समाधि समापन्ने, यथा तेभ्यो भिक्षुभ्यो विविधपूर्वनिवासानुस्मृतिर्भवति, तेभ्यः सम्यक्सम्बोध्यर्थाय बुद्धानाम् पञ्चशतम् पर्युपासितेभ्यः कुशलमूलसमन्वागतेभ्यः स्व बोधिचित्तमभिमुखीभूत्वा, ते सत्पुरुषस्य पादयोअः शिरसा प्रणिपत्य प्रगृहीताञ्जलयो ऽभूवन् / (यथा) पुनस्ते ऽनुत्तरसम्यक्सम्बोध्या अविनिवर्तनीया भवन्ति, तस्मिंस्तथा धर्म दर्शितवति, भगवन्, चिन्तयतोममैवमभूत्-

"ऽश्रावकेण, परचित्ताशयानविविच्य, न कस्मैचिद्धर्मो निर्देश्यः / तत् कस्य हेतोअः? श्रावकस्तु सर्वसत्त्ववरावरेन्द्रियविज्ञो नास्तिऽ यथा तथागतोर्हन् सम्यक्सम्बुद्धस्तथा नित्यसमाहितो नास्तिऽ / भगवन्, एतस्मात्कारणात्तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमनन्नोत्सहे / "

ततो भगवानायुष्मन्तम् महाकात्यायनमामन्त्रयते स्म- "कात्यायन,..... गच्छ" / कात्यायनस्त्ववोचत्- "भगवन्,..... नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये भगवता भिक्षुभ्यो ऽववादकसूत्रे ऽमन्त्रिते, तस्य सूत्रस्य वचननिर्णयाय मां धर्म तद्यथा - ऽअनित्यतादुःखनैरात्म्य शान्त्यर्थम्ऽ देशयमानं लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तेनोपसंक्रम्य, एतद्वदति स्म -

"ऽभदन्त महाकात्यायन, प्रचारसम्प्रयुक्तामुत्पादभङ्गसहगतां धर्मतां मा शाधि / यदत्यन्ततो ऽनुत्पादितम्, नोत्पद्यते, सञ्जनितन्न भविष्यति; (यदत्यन्ततो) ऽनिरुद्धम्, न निरुध्यते, निरुद्धन्न भविष्यति, तध्यनित्यताया अर्थः / यः पञ्चस्कन्धेषु शून्यताधिगमेनानुपपत्त्यवबोधार्थः, स हि दुःखस्यार्थः / यात्मनैरात्म्ययोरभावता, सा नैरात्म्यस्यार्थः / यत्स्वभावपरभावापगतं, तध्यज्वलनम्, यदज्वलनम्, तन्न शाम्यति; यदप्रशान्तम्, तच्छान्त्या अर्थःऽ /

"अस्मिनुपदेशे देशिते, तेषां भिक्षुणामनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तानि विमुक्तान्यभूवन् / भगवन्, एतस्मात्..... नोत्सहे" /

अथ भगवनायुष्मन्तमनिरुद्धमामन्त्रयते स्म- "अनिरुद्ध,..... गच्छ" / अनिरुद्धो ऽपि त्ववोचत्- "भगवन्, .....नोत्सहे..... / ..... /

"एकस्मिन् समये मामेकस्मिम्स्ःचंक्रमणे चंक्रम्यमाणं, येनाहं तेनागम्य, शुभव्यूहो नाम महाब्रह्मा ब्रह्मणां दशसहस्रेण सार्ध तं देशमवभास्य, मम पादौ शिरसाभिवन्द्य, एकान्ते स्थित एतदवोचत्- ऽभदन्तानिरुद्ध, त्वं भगवताग्रदिव्यचक्षुर्वानाख्यातः; आयुष्मतो ऽनिरुद्धस्य दिव्यचक्षुषा कियदर्वाग् दृश्यते?ऽ- तम् एवमवचम्- ऽमित्र, तद्यथापि नाम पुरुषस्य चक्षुर्वतः करतले संनिहितमाम्लफलं दृश्यते, तथा भगवतः शाक्यमुनेर्बुद्धक्षेत्रम्, त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुम् पश्यामीऽति /

"मामेतद्वदन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तं देशमुपसंक्रम्य, मम पादौ शिरसाभिवन्द्य, एतदवोचत्- ऽभदन्तस्यानिरुद्धस्य दिव्यचक्षुः किमभिसंस्कारलक्षणं वानभिसंस्कारलक्षणं वा? तद्यद्यभिसंस्कारलक्षणम्, स्याद् बाह्य पञ्चाभिज्ञासमम् / यद्यनभिसंस्कार(-लक्षणम्), अनभिसंस्कारः स्यादसंस्कृतः / स दर्शनस्याशक्तश्चेत्, स्थविरः कथम् पश्येत्?ऽ

"इत्युक्ते ऽभूवं तूष्णीभूतः / स ब्रह्मा तु तस्मात्सत्पुरुषादिमं निर्देशं श्रुत्वा, आश्चर्यप्राप्तो ऽभिवन्दनं कृत्वा, एतदब्रवीत्- ऽलोके दिव्यचक्षुर्वानस्ति कः?ऽ- आह- ऽभगवन्तो बुद्धा हि लोके दिव्यचक्षुर्वन्तः; ते ह्यनुपतसमाहितस्थाने सर्वबुद्धक्षेत्राणि संपश्यन्त्युभाभ्याम् अप्रभाविताःऽ /

"अथ ब्रह्मा (च) दश परिजनसहस्राणीमं निर्देशं श्रुत्वा, अध्याशयेनानुत्तरसम्यक्संबोधिचितं संजनयन्ते स्म / ते मह्यंच तस्मै सत्पुरुषाय नमस्कृत्वा, अभिवन्द्य, तत्रैवान्तरधायिषुः / अहं तु प्रतिभानापगतो ऽभूवम् / एतस्मात्.....नोत्सहे" /

ततो भगवानायुष्मन्तमुपालिमामन्त्रयते स्म- "उपाले,.....गच्छ" / - उपालिअः पुनरवोचत्- "भगवन्.....नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये द्वौ भिक्षू आपत्तिमापन्नौ भगवति लज्जमानौ भगवत्समीपमनुपसंक्रम्य, तावुभौ येनाहम् तेनोपसंक्रम्य, मावेवं वदतः- ऽभदन्तोपाले, आवमापत्तिमापन्नोउ च लज्जमानौ भगवत्समीपं त्वनुपसंक्रम्य, आयुष्मानुपालिरावयोअः संशयं प्रतिविनोदयतु, आवामापत्त्याः प्रणयतुऽ /

"इत्युक्ते, भगवन्, येन ताभ्यां भिक्षुभ्यां धर्मकथामदेशयम् तेन स लिच्छविर्विमलकीर्तिरप्युपसंक्रम्य, मामेतद्वदति स्म-

"ऽभदन्तोपाले, त्वयानयोर्भिक्ष्वोरापत्तिर्भूयो दृढा न कर्तव्या, नाविल(-तरा) कर्तव्या; अनयोरापत्तिविप्रतिसारं प्रतिविनोदय / भदन्तोपाले, आपत्तिर्ह्यध्यात्ममप्रतिष्ठिता, बहिर्धाव्यतिवृत्ता; उभयेष्वसत्सु च (सा) नोपलभ्यते / तत् कस्य हेतोअः? भगवानवोचत् चित्तसंक्लेशेन सत्त्वसंक्लेशः; चित्तव्यवदानेन विशुद्धिरिति-

"ऽसुभाषितार्थे, भदन्तोपाले, चित्तमध्यात्मं वा बहिर्धा वा नास्ति; उभयेष्वसत्स्वपि (तन्-)नोपलभ्यते / चित्तं यथा तथाप्यापत्तिअः / यथापत्तिस्तथापि सर्वधर्माःतथताया नातिक्रामण्ति /

"ऽभदन्तोपाले, यश्चित्तस्वभावः- स भदन्तस्य विमुक्तचित्तस्य चित्तस्वभावो येन केन चित्तस्वभावेन कि कदाचन संक्लिष्टो ऽभूत्?ऽ अब्रवम्-ः ऽनो हीदंऽ / - आह- ऽभदन्तोपाले, सर्वसत्त्वचित्तं हि तत्स्वभावः /

"ऽभदन्तोपाले, संकल्पो हि क्लेशः, निर्विकल्पो ऽविकल्पना स्वभावः / विपर्यासः संक्लेश, अविपर्यासः स्वभावः / आत्मसमारोपः संक्लेशः, नैरात्म्यं स्वभावः /

"ऽभदन्तोपाले, सर्वधर्मा ह्युपपद्य, विनश्यन्तो ऽप्रतिष्ठिता मायाभ्रविधुदुपमाः / सर्वधर्मा अनवस्थिताः क्षणमात्रमपि न तिष्ठन्ति / सर्वधर्मा हि स्वप्नमरीचिनिभा अभूतदर्शनम् / सर्वधर्मा उदकचन्द्रप्रतिबिम्बकल्पाश् चित्तसंकल्पात् समुछ्रिताः / यैः कैश्चन तथाहि प्रज्ञायते, ते विनयधरा नामोच्यन्ते; ये केचनैवं दांतास्ते सुदांताःऽ /

"अथ तौ भिक्षू एतदवदताम्- ऽअयं गृहपतिअः सुप्रज्ञावान्; विनयधराणां भगवतैष ह्यग्र आख्यातो भदन्तोपालिस्तादृशः (सुप्रज्ञावान्) नास्तिऽ / ताभ्यामेवमवचम्- ऽभिक्षू, इमं युवां गृहपतिम्मा प्रतिजानीतम् / तत् कस्य हेतोः? स्थापयित्वा तथागतम्, ये केचनास्य प्रतिभानप्रतिप्रस्रब्ध्याः समर्थाः श्रावका वा बोधिसत्त्वा वा, ते केचिन्न विद्यन्ते / अस्य प्रज्ञालोकस्तज्जातीयःऽ /

"ततस्तौ भिक्षू विचिकित्साम् प्रतिनिसृज्य, तत्रैवाध्याशयेनानुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तं संजनयमानौ, तं सत्पुरुषमभिवन्द्य, एतदवदताम्- ऽसर्वसत्त्वा अपि चैवंरूपं प्रतिभानं लभेरन्ऽ, इति / एतस्मात् .....नोत्सहे" /

अथ भगवानायुष्मन्तं राहुलमामन्त्रयते स्म- "राहुल,..... गच्छ" / राहुलस्त्ववोचत्- "भगवान्,..... नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये ऽनेकलिच्छविकुमारा येनाहं तेनोपसंक्रम्य, मामेवं वदन्ति स्म- ऽभदन्त राहुल, त्वं भगवतो ऽसि पुत्रः / चक्रवर्तिराज्यं हित्वा, प्रव्रज्य, कि त्वयोपलब्धम्, प्रव्रज्याया गुणानुशंसं किम्?ऽ इत्युक्ते, मां तेभ्यो यथायोगम् प्रव्रज्यागुणानुशंसं देशयन्तं लिच्छविर्विमलकीर्तिरपि, येनाहं तेनोपसंक्रान्तो मह्यन्नमस्कृत्वा, एतदवोचत्-

"ऽभदन्त राहुल, यथा प्रव्रज्या गुणानुशंसं देशयसि तथा न देशयेः / तत् कस्य हेतोः? प्रवज्या हि गुणरहिता, अनुशंसापगता / भदन्त राहुल, यस्मै संस्कृतम् प्रवर्तते तस्मै गुणानुशंसम्; प्रव्रज्या त्वसंस्कृतयोगश्चासंस्कृते गुणानुशंसन्नास्ति /

"ऽभदन्त राहुल, अरूपिणी हि प्रव्रज्या रूपापगता, अवराग्रान्तदृष्टिविगता निर्वाणपथः, पण्डितैर्वर्णिता, आर्यैः परिगृहीता सर्वमारपराजयकरा, पञ्चगति निअःसरणम्, पञ्चचक्षुः शोधना, पञ्चबलप्राप्तिः, पञ्चेन्द्रियाश्रयः; (सा)ऽन्येभ्यो ऽपीडा पापधर्मासंसृष्टा परतीर्थिकसुदमनं, प्रज्ञप्तिसमतिक्रान्ता कामपंके गम्भीरः, आधारणरहिता ममाभावा वीताहङ्कारा; अनुपादानम्, अनुपायासः, संक्षोभप्रतिनिःसर्गः, स्वचित्तविनयश्च परचित्तरक्षणम्, शमथसामग्री, सर्वत्र निरवद्य(-त्वम्)- सा हि प्रव्रज्या नाम / ये केचन तथा हि प्रव्रजितास्ते सुप्रव्रजिताः /

"ऽकुमाराः, एतादृशे स्वाख्याते धर्मे प्रव्रजत / बुद्धोत्पादो दुर्लभः, क्षणसम्पदपि च दुर्लभा, दुर्लभा पुनर्मनुष्यगतिअःऽ /

"ते कुमारा एतदवदन्- ऽगृहपते, अस्माभिर्यथा श्रुतम् तथागतेन(ओक्तम्)- मातापितृभ्यामनुत्सृष्टः प्रव्राजको न (भवतीऽ-)ति / स तानब्रवीत्- ऽकुमाराः, अनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तं संजनयमानाः प्रयत्नेन प्रतिपत्स्यथ / (तथा हि) यूयं तत्त्वतः प्रव्रजिताश्चोपसम्पन्नाःऽ /

"अथ त्रिसहस्रं द्विशतं लिच्छविकुमारा अनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादयन्ति स्म / भगवन्, एतस्मात्.....नोत्सहे" /

ततो भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयते स्म- "आनन्द,.....गच्छ" / आनन्द; पुनरवोचत्- "भगवन्,.....नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये भगवतः काय एको रोगो निश्चार्य, तस्मै क्षीरमाकाङ्क्षमाणो ऽहमेकस्य ब्राह्माणमहाशालकुलस्य द्वारसमीपे पात्रधारी स्थितो (ऽभूवम्) / लिच्छविर्विमलकीर्तिरपि तद्देशमुपसंक्रम्य, मह्यन्नम स्कृत्वा, एवं वदति स्म-

"ऽभदन्तानन्द, किमर्थम् कल्यमेव पात्रमादाय, अस्य कुलस्य द्वारसमीपे स्थितो ऽसि?ऽ- तमेवमवचम्- ऽभगवतः काय एको रोगो निश्चार्य, तस्मै क्षीरेण प्रयोजनात्तद्(-भैषज्यं) पर्येषऽ इत्यवादिषम् / स मामेतदवोचत्-

"ऽभदन्तानन्द, एवम्मा वग्धि / भदन्तानन्द, तथागतस्य हि कायो वज्रकठिनः, सर्वाकुशलवासनाप्रहीणः / तस्मै सर्वकुशलधर्मोपेताय रोगः कुतो भवेत्? आतंकस्तस्मै कुतः?

"ऽभदन्तानन्द, भगवते ऽनुध्वंसनाकरणाय तूष्णीम् प्रतिगच्छ / कञ्चिदन्यमेतन्मा वग्धि / महामहौजस्का देवपुत्राश्च बुद्धक्षेत्रसमागता बोधिसत्त्वा हि श्रोष्यन्ति / भदन्तानन्द, यदि परीत्तकुशलमूलोपेतश्चक्रवर्तिराजो ऽप्यरोगः, तस्मा अप्रमाणकुशलमूलसहगताय भगवते रोगः कुतः? तत् स्थानन्न बिद्यते /

"ऽभदन्तानन्द, मां लज्जितकरणाय प्रतिगच्छ / अन्यतीर्थिकाः, मीमांसकाः, परिब्राजकाः, निर्ग्रन्थाः, आजीविकाश्च हि श्रोष्यन्ति / त एवम्- ऽअहो यद्येषां शास्ता स्वातुरत्राणस्याप्यसमर्थः, सत्त्वातुराणां त्राणमिव (दातुं) कुतः शक्रोतीऽ(-ति) चिन्तयिष्यन्ति / भदन्तानन्द, प्रतिच्छादयमानो ऽन्तर्धानं गच्छेः, कश्चिच्छृणुयात् /

"ऽभदन्तानन्द, तथागता हि धर्मकायः, न (स) आहारपोषितं देहम् / तथागताः सर्वलोकधर्मसमतिक्रान्तो लोकोत्तरकायः / तथागतस्य कायो ऽनुपद्रवो विनिवृत्तास्रवः / तथागतस्य कायो ह्यसंस्कृतः सर्वसंस्कारापगतः / भदन्तानन्द, ईदृशाय व्याधिमेष्टुम्, अयुक्तिश्चासदृशम्ऽ /

"ऽइत्युक्ते, तत्र ऽकिम् मया भगवतो मिथ्या श्रुतम्, मिथ्योद्गृहीतम्?ऽ (इति) चिन्तयमानो ऽतिलज्जितो भूत्वा, अथान्तरीक्षात्स्वरमश्रौषम्- ऽआनन्द, गृहपतिर्यथा देशयति, तत्तथा; अपि तु भगवति पञ्चकषाय काल उत्पन्ने, अतः सत्त्वा हीनेन प्रदानचरितेन दम्याः / ततः, आनन्द, अलज्जितः क्षीरमाहृत्य प्रतिगच्छे ऽ-त्यवादीत् /

"भगवन्, लिच्छवेर्विमलकीर्तेः प्रश्नसमाधानोपदेशस्तादृशो (ऽभुत्) / एतस्माद्भगवन्,..... नोत्सहे" /

एवमेव पञ्चशतमात्राः श्रावका अनुत्सहमानाः "स्वप्रतिभानम्" भगवन्तमवोचन् / यल्लिच्छविना विमलकीर्तिना सह कथितं, तत्सर्वं भगवन्तमवोचन् /

अथ भगवान् बोधिसत्त्चं मैत्रेयमामन्त्रयते स्म - "मैत्रेय,..... गच्छ" / मैत्रेयस्त्ववोचत्- "भगवन्,..... नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये सन्तुषितदेवपुत्रगणेन (च) तुषितवंशदेवपुत्रैः सार्ध (येनाहं), बोधिसत्त्वमहासत्त्वानामवैवर्तिकभूमिमारभ्य, तथा हि धर्मकथां कथयमानः, तेन लिच्छविर्विमलकीर्तिरूपसंक्रम्य, मामेतदवोचत्-

"ऽमैत्रेय, यदि त्वं भगवतानुत्तरायां सम्यक्सम्बोध्यामेकजातिप्रतिबद्धो व्याकृतः, स मैत्रेयः कया जात्या व्याकृतः? अतीतेन किम्? अहो स्विदनागतेन? अहो स्वित्प्रत्युपन्नेन? तत्र यातीतजातिः, सा हि क्षीणा / यदनागतम्, तदननुप्राप्तम् / प्रत्युत्पन्नजात्यां तु स्थानन्नास्ति / तद् यथा भगवता- ऽतथा हि भिक्षो, एकक्षणे त्वं जायसे, जीर्यसे, म्रियसे, च्यवसे, उपपद्यसऽ इति सुभाषितम् / अनुत्पादे नियामावक्रान्तिः, अजातिख्याकृता /

"ऽअनुत्पद्यमानश्चेन्नाभिसम्बुध्यसे; मैत्रेय, कथं व्याकृतो ऽसि? तथताजात्या वा तथतानिरोधेन वा? तथतोत्पादनिरोधापगता, अनुपत्स्यमाना चानिरोत्स्यमाना /

"ऽया सर्वसत्त्वानां, सर्वधर्माणाञ्च सर्वार्याणांच तथता, सा हि, मैत्रेय, तवापि तथाता / त्वञ्चेदेवंव्याकृतः, सर्वसत्त्वा अप्य्-(एवं-) व्याकृताः / तत् कस्य हेतोः? तथता हि द्वयाप्रभाविता, नानात्वाप्रभाविता / तेन हि, मैत्रेय, यदा त्वं बोधिमभिसम्भोत्स्यसे, तदा सर्वसत्त्वा अपि तादृशां बोधिमभिसम्भोत्स्यन्ते / तत् कस्य हेतोः? बोधिर्हि सर्वसत्त्वान्वया / मैत्रेय, यदा त्वं परिनिर्वृतस्तदा सर्वसत्त्वा अपि परिनिर्वायिष्यन्ति / तत् कस्य हेतोः? (यदि) सर्वसत्त्वाः (स्युर्) अपरिनिर्वृताः, तथागतः (स्याद्) अपरिनिर्वृतः / सर्वे ते सत्त्वाः सुपरिनिर्वृतास्तेन हि निर्वाणजातीया दृश्यन्ते / मैत्रेय, तस्मादिमान् देवपुत्रान् मा विप्रलम्भस्व, मा वञ्चयस्व /

"ऽबोध्यान्न कश्चित् प्रतिष्ठिते(वा) विवर्तते(वा) / तस्मान्मैत्रेय, इमान् देवपुत्रांस्तां बोधिसङ्कल्पदृष्टिमुत्सर्जय / बोधिन्न कायेन नापि चित्तेनाभिसम्बुध्यति / बोधिर्हि सर्वनिमित्तव्यूपशमः / बोधिः सर्वालम्बनारोप रहिता, सर्वमनसिकारप्रचारापगता, सर्वदृष्टिगतपरिच्छिन्ना, सर्वपरितर्कविगता; बोधिः सर्वेञ्जितचेतश्चलनविसंयुक्ता, सर्वप्रणिधानाप्रवृता, सर्वोद्ग्रहणविरहिता, अश्लेषप्रतिपन्ना, धर्मधातुनिश्रयनिश्रिता, तथतान्वया भूतकोट्यवस्थिता मनोधर्माभावेनाद्वया, आकाशसमसमा, उत्पादव्ययस्थित्यन्यथात्वाभावेनासंस्कृता /

"ऽबोधिः सर्वसत्त्वानाञ्चित्तचर्याध्याशयपरिज्ञा, आयतनानां द्वाराभूता सर्ववासनाप्रतिसन्धिक्लेशविप्रमुक्तासंसृष्टा, स्थानास्थानविसंयोगेन विषयाप्रतिष्ठिता, - ऽ-समन्ततोदेशानवस्थिता, प्रादुर्भाविनी तथतानुपस्थिता / बोधिर्नाममात्रा, तन्नामाप्यचलम् / आयूहनिर्यूहविगता बोधिरतरङ्गा / बोधिर्निरुपायासा, प्रकृत्या परिशुद्धा, प्रभासः स्वभावविशुद्धा / बोधिरनुद्ग्रहणा स्वनालम्बना, सर्वधर्मसमताधिगमेनाभिन्ना / बोधिरुदाहरण विश्लेषेणानुपमा, सुदुरवबोधा-यतः सूक्ष्मा /

"ऽबोधिश्चेदाकाशस्वभावेन सर्वत्रगा, सा हि कायेन वा चित्तेन वाभिसम्बुद्धनाय् आसमर्था / तत् कस्य हेतोः? कायो हि तृणकाष्ठकुड्यपथप्रतिभासनिभः / चित्तमरूपमसनिदर्शनमनिश्रयमविज्ञप्तिकम्" /

"भगवन्, अस्मिनुपदेशे प्रकाशिते, तस्याः परिषदो द्वे शते देवपुत्राणामनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिम् प्राप्नुवन् / अहं त्वपगतप्रतिभानो ऽभूवम् / एतस्मात्.....नोत्सहे" /

ततो भगवाल्लिंच्छविकुमारं प्रभाव्यूहमामन्त्रयते स्म- "प्रभाव्यूह,..... गच्छ" / प्रभाव्यूहो ऽप्यवोचत्- "भगवन्,..... नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये वैशाल्या महानगर्या निर्गतो ऽहं लिच्छविंविमलकीर्तिम् प्रविशन्तं समागमम् / स मामभिवाद्य, (तम्) एतदवादिषम्- ऽगृहपते, कुत आगतः?ऽ स मामब्रवीत्- ऽआगतो बोधिमण्डात्ऽ / तमब्रवम्- ऽतद्वोधिमण्डन्नाम किमधिवचनम्?ऽ -स मामेतदवोचत्- ऽकुलपुत्र, बोधिमण्डन्नामतध्यकृत्रिमकारणादाशयमण्डम्, व्यापारकर्मोत्तारणकारणात्तद् हि योगमण्डम्, विशेषाधिगमकारणात्तद् ह्यध्याशय मण्डम्, समविस्मारणकारणात्तद् हि बोधिचित्तमण्डम् /

"ऽविपाकाप्रतिकाङ्क्षणताकारणात्तद् हि दानमण्डम्; तच्छीलमण्डं प्रणिधानपरिपूरणात्; सर्वसत्त्वेषु प्रतिघचित्ताभावेन क्षान्तिमण्डम्; अविनिवर्तनीयकारणाद्वीर्यमण्डम्; चित्तकर्मण्यताकारणाद् ध्यानमण्डम्; प्रत्यक्षदर्शनात् प्रज्ञामण्डम् /

"ऽसर्वसत्त्वेषु समचित्तकारणान्मैत्रीमण्डम्; सर्वोपक्रमसहनकारणात् करुणामण्डम्; धर्मानन्दाभिरत्यधिमुक्तिकारणान्मुदितामण्दम्; अनुनय प्रतिघप्रतिनिसर्गात् तध्युपेक्षामण्डम् /

"षडभिज्ञ (-प्रात्प्या)ऽभिज्ञामण्डम्, निर्विकल्पाद्विमोक्षमण्डम्, सत्त्वपरिपाचनादुपायामण्डम्, सर्वसत्त्वसंग्रहकारणात्संग्रहवस्तुमण्डम्, प्रतिपत्तिसाख्यापाराच्छ्रवणमण्डम्, योनिशः प्रत्यवेक्षणान्निध्यप्तिमण्डम्, संस्कृतासंस्कृतप्रहाणकारणाद्वोधिपाक्षिपाक्षिकधर्ममण्डम्, सर्वलोकावंचनात्सत्यमण्डम्, अविद्यास्रवक्षयाज्जरामरणं यावदास्रवक्षयकारणात् प्रतीत्यसमुत्पादमण्डम्, यथाभूतमभिसम्बोधिकारणात्सर्वक्लेशप्रशममण्डम् /

"सर्वसत्त्वनिःस्वभावात् तधि सर्वसत्त्वमण्डम्, शून्यताभिसम्बोधिकारणात्तद् हि सर्वधर्ममण्डम्, अचलकारणात्सर्वमारप्रमर्दनमण्डम्, प्रवेशवियोगात्त्रैधातुकमण्डम्, अभयासन्त्रासकारणात् सिंहनादनादिनो वीर्यमण्डम्, सर्वत्रानिन्दितकारणात्तद् हि सर्वबलवैशारद्यावेणिकबुद्धधर्ममण्डम्, क्लेशाशेषकारणात्त्रैविद्यतामण्डम्, सर्वज्ञज्ञानसमुदागमात् तध्येकचित्तक्षणे सर्वधर्मनिरवशेषाधिगममण्डम् /

"ऽयावत्तथा हि, कुलपुत्र, बोधिसत्त्वाः पारमितासमन्वागताः, सत्त्वपरिपाचनसमर्पिताः, सद्धर्माधारणप्रतिसंयुताः (तादृशानां) कुशलमूलसहगतानां सर्वाणि पादनिःक्षेपणोत्क्षेपणानि, बोधिमण्डादागतानी, बुद्धधर्मेभ्य आगतानि, बुद्धधर्मेषु प्रतिष्ठितानिऽ /

"भगवन्, अस्मिन्निर्देशे देशिते, देवमनुष्याणां पञ्चशतमात्रेण बोधिचित्त उत्पादिते, अहं तु ततो ऽपगतप्रतिभानो ऽभूवम् / एतस्मात्.....नोत्सहे" /

अथ भगवान् बोधिसत्त्वं जगतींधरमामन्त्रयते स्म- "जगतींधर,.....गच्छ" / -जगर्तीधरस्त्ववोचत्- "भगवन्,.....नोत्सहे..... /

"एकस्मिन् समये स्वस्थाने स्थितिकाले येनाहं, मारः पापीमानप्सरसां द्वादशसहस्रैः परिवृतः शक्रस्य वेषेण तूर्यञ्च सङ्गीतिमुपादाय, तेनोपसंक्रम्य मम पादौ शिरसाभिवन्द्य, स सपरिवारो माम् पुरस्कृतवानेकान्ते ऽस्थात् /

"तन्तु शक्रम् देवेन्द्रं चिन्तयमानस्तमेतदवचम्- ऽकौशिक, तुभ्यं स्वागतम् / सर्वकामरसेष्वप्रमादं कुरु / कायजीवभोगात् सारादानानित्यतासंकल्पं बहुलीकुरुऽ /

"अथ स मामेतदवादीत्- ऽसत्पुरुष, इमानि द्वादशसहस्राण्यप्सरसाम् मद्गृहाण च इमास्तव परिवारं कुर्व-ऽ इति वदति स्म / तमेवम्- ऽकौशिक, अयोग्यवस्तु श्रमणाय शाक्यपुत्राय मा दाः / तध्यस्मभ्यमयोग्यम्ऽ इत्यवदम् / तस्यां कथायां कथितायाम्, स लिच्छविर्विमलकीर्तिरुपसंक्रम्य, मामेवम्- ऽकुलपुत्र, अस्मिञ्शक्र एवं संज्ञाम्मोत्पादय / अयं हि मारः पापीमान् / त्वयि विडम्बनार्थमागतः, (स) शक्रो नास्तीऽ- त्यवदीत् /

"अथ लिच्छविर्विमलकीर्तिस्तं मारं पापीमन्तमेवम्- ऽमार पापीमन् इमा अप्सरसः श्रमणाय शाक्यपुत्रायायोग्याः; तेन मह्यं ताः प्रयच्छेऽ- त्यवोचत् / ततो मारस्य पापीमतो भयभीतस्य संविग्नस्य- ऽअयं लिच्छविर्विमलकीर्तिर्मद्वञ्चनाया आगच्छतीऽ-त्य (भूत्) / अन्तर्धानं कर्तुकामः सो ऽसमर्थः; सर्वर्द्धिविधीर्दर्शयित्वा, पुनरन्तर्धानस्यासमर्थो ऽभूत् /

"अथान्तरीक्षाद् घोषोनिश्चरति स्म- ऽपापीमन्, इमा अप्सरसो ऽस्मै सत्पुरुषायोपनामय, पुरतश्च स्वस्थानं गन्तुं शक्ष्यसिऽ / -ततो मारः पापीमान् भयभीतो ऽनाकाङ्क्षमाणस्तथा ता अप्सरस उपनामयति स्म /

"अथ विमलकीर्तिस्ता अप्सरसः प्रतिगृह्य ता एतदब्रवीत्- ऽयूयम् पापीमता मह्यं दत्ताः; तेनानुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादयतऽ / स ताभ्यो बोधिपरिपाकावहानुलोमिकाभ् कथामकार्षीत्; ताश्च बोधिचित्तमुत्पादयन्ति स्म / ततः स पुनस्तासु- ऽयूयमेतर्हि बोधिचित्तमुत्पाद्य, इतो धर्मसम्मोदे हृष्टाधिमोक्षयत, कामे (षु) च हृष्टा माधिमोक्षयते ऽ त्याज्ञापयति स्म / ता अब्रुवन्- ऽसा धर्मसम्मोदरतिः किम्?ऽ

"सो ऽब्रवीत्- ऽ(सा) रतिर्बुद्धे ऽभेद्यश्रद्धा, धर्मश्रवणछन्दो रतिः, सङ्घपर्युपासने रतिः, निर्माणता च गुरुसत्कारे रतिः, धातुसमुदये च विषयास्थाने च रतिः घातकोपमस्कन्धप्रेक्षणे रतिः, सर्पविषमधातुप्रेक्षणे, शून्यग्रामनिभेष्वायतनेषु विवेकरतिः, बोधिचित्तसंरक्षे सत्त्वहितङ्कररतिः, दानसंविभागे शीलास्रंसनेरतिः, क्षान्त्यां क्षमणदमे, वीर्ये कल्याणसम्प्रतिपत्त्यां, ध्यानपरिभोगे च प्रज्ञायाम् क्लेशनिराभासे च बोध्यामुदाररतिः, मारनिग्रहरतिः, क्लेशसंवधे बुद्धक्षेत्रविशोधने, लक्षणानुव्यञ्जनसमुत्थापनतार्थं सर्वकुशलसन्निचये, गम्भीरधर्मश्रवणात्रासरतिः, त्रिषु विमोक्षमुखेषु परिचयकरणे निर्वाणाध्यालम्बने बोधिमण्डालङ्कारे चाकालप्राप्त्यै निर्व्यापारे च सभागजनाय सेवने चासभागेष्वद्वेषे चाप्रतिघे रतिः, कल्याणमित्रेभ्यः सेवने, पापमित्रविवर्जने च धर्मे चाधिमुक्तिः, सा श्रद्धा, प्रामोद्यरतिश्रोपायसंग्रहरतिश्चाप्रमादे बोधिपक्षयधर्मनिषेवणे च रतिः / एवं हि बोधिसत्त्वधर्मसम्मोदाभिरधिमुक्तिःऽ /

"अथ मारः पापीमांस्ता अप्सरस एतदब्रवीत्- ऽइदानीमस्माकमावासं गच्छत / -ता अब्रुवन्- ऽत्वया वयमस्मै गृहपते दत्ताः; तेन साभ्प्रतं धर्मसम्मोदाभिरत्यधिमुक्तिः करणीया कामे (षु) त्वभिरत्यधिमुक्तिरकरणीया / ततो मारः पापीमाल्लिंच्छवि विमलकीर्तिमेतदवोचत्- ऽयदि बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वस्वपरित्यागी च चित्तग्राहको नास्ति, गृहपते, इमा अप्सरसाः प्रेषयऽ / विमलकीर्तिरब्रवीत्- ऽइमाः प्रेष्याः; तेन पापीमन् सपरिवारो ऽपगच्छ / सर्वसत्त्वधर्माशयः परिपूर्यताम्ऽ / अथ ता अप्सरसो विमलकीर्तये ऽभिवन्दनं कृत्वा, एतदवदन्- ऽगृहपते, कथमस्माभिर्मारस्थाने विहरितव्यम्? "अवोचत्- ऽभगिन्यः, अस्त्यक्षयप्रदिपो नाम धर्ममुखम् / तेन प्रतिपद्यत / तदपि, भगिन्यः, किम्? यदिदम्-यद्यप्येकप्रदीपात् प्रदीपानां शतसहस्राणि प्रज्वालितानि, स प्रदिपऽपचयन्न गच्छति / एवमेव,भगिन्यः, एकबोधिसत्त्वः सत्त्वानां बहुशतसहस्राणि बोध्यां स्थापयित्वा, स बोधिसत्त्वो ऽनपचयचित्तस्मृतिः, पर्यनपचय उपरिवर्धते / तथा च सर्वकुसहलधर्मा यथा यथान्येभ्येः परिभाविताश् चाख्याताः, शासनं तथा तथा सर्वकुशलधर्मैर्विवर्धते / तध्यक्षयप्रदीपो नाम धर्म मुखम् / तस्मिन् मारस्थाने विहरमाणा अप्रमान्णदेवपुत्रदेवकन्यानां बोधिचित्तमधिमुच्यध्वम् / एवं हि स्यात तथागतकृतज्ञाः, सर्वसत्त्वोपजीव्याः ऽ / ततस्ता अप्सरसो लिच्छवेर्विमलकिर्तेः पादौ शिरसाभिवन्द्य, मारेण सह प्रत्यगच्छन् / भगवन्, लिच्छवेर्विमलकीर्तेस्तद्विकुर्वणविशेषणं दृस्त्वा, एतस्मात् ........नोत्सहे" /

अथ भगवंश्रेस्थिपुत्रं सुदत्तम् आमन्त्रयते स्म- "कुलपुत्र. ...... गच्छ " / सुदत्तः पुनरवोचत्- "भगवन्, ..... नोत्सहे .... / " एकस्मिन् समये माम् मत्पितृनिवेशने महायज्ञकरणार्थाय सर्वश्रमणब्राह्मणेभ्यः सर्व दरिद्रदुःखितकृपणवनीयकविह्वलीभूतेभ्यः सप्तदिवसं दानं ददं, तस्मिन् महायज्ञकरणे ऽन्तिमदिवसे लिच्छविर्विमलकीर्तिस्ताम्महायज्ञभूमिमुपसंक्रम्य, एतदवदीत्- ऽश्रेस्थिपुत्र, यथा त्वं यज्ञं करोषि तथा हि यज्ञं मा कुरुः, धर्म यज्ञं कुरु / अलं त आमिषयज्ञेन / तमेतदवदम् - तद्धर्मयज्ञं कथं देयम्? ऽ

"स मामब्रवीत्- ऽयेन केन धर्म यज्ञेनापूर्वमचरमं सत्त्वा परिपच्यन्ते, तधि धर्म यज्ञम् / तदपि किं? यदुत- बोधिव्युपहारस्य महामैत्रि, सद्धर्मसंग्रहेणाभिनिर्हृता महाकरुणा, सर्वसत्त्वप्रामोद्यपलम्भेनाभिनिर्हृता महामुदिता, ज्ञानसंग्रहेणाभिनिर्हृता महोपेक्षा-

ऽ ऽशान्तिदमेनाभिनिर्हृता दानपारमिता, दुःशीलसत्त्वपरिपाचनेनाभिनिर्ह्र्रिता शीलपारमिता, नैरत्म्यधर्मेणाभिनिर्हृता क्षान्तिपारमिता, बोध्यारम्भेणाभिनिर्हृता वीर्यपारमिता, कायचित्तविवेकेनाभिनिर्हृता ध्यानपारमिता, सर्वज्ञज्ञानेनाभिनिर्हृता प्रज्ञापारमिता- " ऽ सर्वसत्त्वपरिपाचनेनाभिनिर्हृता शून्यताभावना, संस्कृतपरिशोधनेनाभिनिर्हृतानिमित्तभावना, संचित्योपपत्त्याभिनिर्हृताप्रणिहितभावना-

"ऽ सद्धर्मपर्युद्ग्रहणेनाभिनिर्हृतो बलपराक्रमः, संग्रहवस्तुनाभिनिर्हृतं जीवितेन्द्रियम्, सर्वसत्त्वभृत्यशिष्यभवेनभिनिर्हृता निर्माणता, असरात्सारोपादानेनाभिनिर्हृतः कायजीवभोगलाभाः, षडनुस्मृत्याभिनिर्हृत स्मृतिः, संमोदनीयधर्मेणाभिनिर्हृत आशयः, सम्प्रतिपत्याभिनिर्हृताजीवपरिशुद्धिः, श्रद्धाप्रामोद्यसेवनेनाभिनिर्हृतमार्यपर्युपासनम्, अनार्याप्रतिघेनाभिर्हृतो ऽध्याशयः, प्रतिपत्याभिनिर्हृतं श्रवणकौशल्यम्, अरणाधर्मावबोधेनाभिनिर्हृत आरण्यावासः, बुद्धज्ञानप्रतिलाभेनाभिनिर्हृतं प्रतिसंलयनम्, सर्वसत्त्वक्लेशविमुक्तियोगेनाभिनिर्हृता योगाचाराभूमिः-

"ऽलक्षणानुव्यञ्जनबुद्धक्षेत्रालङ्कारसत्त्वपरिपाचननेनाभिनिर्हृतः पुण्यसम्भार, सर्वधर्मेष्वनुपादेयाहेयैकनयज्ञानेनाभिनिर्हृतः प्रज्ञासम्भारः, सर्वक्लेशावरणाकुशलधर्मप्रहाणेनाभिनिर्ह्रितः सर्वकुशलमूल सम्भारः, सर्वज्ञज्ञानाधिगमेन च कुशलधर्मेण चाभिनिर्हृतः सर्वबोधिपक्षधर्मसमुत्पादः- तधि, कुलपुत्र, धर्मयज्ञम् / तस्मिन् धर्मयज्ञे प्रतिष्ठितो बोधिसत्त्वो यज्ञदायकः, यज्ञसुकारक, सदेवके लोके भवति दक्षिणीयः ऽ /

" भगवन्, तस्मिन् गृहपताविममेवंनिर्देशं देशितवति, तस्या ब्राह्मण परिषदो ब्राह्मणानां द्विशतानामनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पन्नम् /

"अहमपि श्राद्ध आश्चर्यप्राप्तः सत्पुरुषस्य पादावभिवन्द्य,मत्कण्ठादवतार्य शतसहस्रमूल्यं मुक्ताहारमनुप्रयच्छामि स्म / स न प्रतीच्छति स्म / अथ खल्वहमेतदवोचम्- ऽ प्रतिगृहाण त्वमिम् मुक्ताहारं, यं चाधिमुच्यसे तस्मै देहीऽ ति / स तं मुक्ताहारं प्रतिगृह्य च द्वौ प्रत्यंशौ कृत्वा चैकं प्रत्यंशं तस्मिन् यज्ञस्थाने सर्वलोकनिन्दितेभ्यो नगरदरिद्रेभ्यो ददाति स्म; द्वितियं प्रत्यंशं दुष्प्रसहाय तथागताय निर्यातयामास / एवम् रूपं प्रातिहार्यं दर्शयति स्म, यथा सर्वाभिः पर्षद्भिर्मरीचिर्नाम लोकधातुर्दुष्प्रसहो नाम तथागतश्च दृश्येते स्म / स च मुक्तहार स्तस्य दुष्प्रसहस्य तथागतस्य मुर्ध्निमुक्ताहार्कूटागारः संस्थितो ऽभूच्चतुरस्रश्चतुःस्थूणः समभागः सुविभक्तो दर्शनीयो विचित्रः /

"स एवं रूपं प्रातिहार्यं दर्शय्य, वचनमेतदवोचत्- "ऽ दायको यो दानपतिर्यथा तथागतं, तथा नगरदरिद्रान् दक्षिणीयान् सञ्जानाति चासंभिन्नं सममहाकरुणाचित्तेन विपाकप्रतिकाङ्क्षी परित्यागी, स हि धर्म यज्ञ परिनिष्पन्न ऽ इति /

"अथ ते नगरदरिद्रास् तत् प्रातिहार्यं दृष्त्वा, तं धर्मोपदेशमपि श्रुत्वा, अनुत्तरसम्यक्सम्बोधिचित्तमुत्पादयन्ति स्म / भगवन्, एतस्मात् कारणात्तस्य सत्पुरुषस्य रोगपृच्छनगमन्नोत्सहे " /

तथा हि सर्वे ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अपि, या तेन सत्पुरुषेण सहावकाशकथा" ये ननोपदेशा उक्ताः तत्सर्वं देशयन्तो गमन्नोत्सहन्ते स्म /

श्रावकबोधिसत्त्वप्रेषणोक्तस्य परिवर्तस्तृतीयः /

4 ग्लानसंमोदन (कथा)

ततो भगवान् मंजुश्रीम् कुमारभूतमामन्त्रयते स्म- "मंजुश्रीः, लिच्छवेर्विमलकीर्ते रोगपृच्छनाय गच्छ" / मंजुश्रीरप्यवोचत्-

"भगवन्, लिच्छविर्विमलकीर्तिर्दुरासदो गम्भीरनये प्रतिभानप्रतिपन्नः, व्यत्यस्तपदपुष्कलपदनिष्पादनकुशलः, अनाच्छेद्यप्रतिभानस्सर्वसत्त्वेष्वप्रतिहतबुद्धिसमर्पितः, सर्वबोधिसत्त्वकर्मनिर्यातः, सर्वबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धगुह्यस्थाने सुप्रतिपन्नस्सर्वमारस्थानविनिवर्तकुशलः, महाभिज्ञाविक्रीडित उपायप्रज्ञानिर्यातो ऽद्वयधर्मधात्वसंभेदगोचरस्य वराग्रप्राप्तो धर्मधात्वेकव्यूहानन्ताकारव्यूहधर्मदेशनाकोविदः, सर्वसत्त्वेन्द्रियसम्प्रापकव्यूहज्ञो विचक्षणः, उपायकौशल्यगतिगतः प्रश्ननिर्णयप्रतिलब्धः / स परीत्तवर्मसन्नाहसन्तोषस्यासमर्थः, कि तु बुद्धाधिष्ठानेन तेन गतो यथाभूतं यथानुभावं भाषितुकामो(ऽस्मि)" /

अथ तस्याम् परिषदि तेषां बोधिसत्त्वमहाश्रावकशक्रब्रह्मलोकपालानां च देवपुत्राप्सरसामेतभूत्- "(यत्र) मंजुश्रीः कुमारभूतश्चा सत्पुरुषस्तावुभावभिलापिनौ, तत्र महाधर्मकीर्तिकथा नियतं भविष्यती" -ति / ततो बोधिसत्त्वानां लक्षं श्रावकाणांच पञ्चशतमात्रं बहुशक्रब्रह्मलोकपालाश्च बहुशतसहस्राणी देवपुत्राणांच धर्मश्रवणार्थं मंजुश्रियः कुमारभूतस्य पृष्ठितो ऽगच्छन् / अथ मंजुश्रीः कुमारभूतः सर्वैस्तैर्बोधिसत्त्वमहाश्रावकशक्रब्रह्मलोकपालदेवपुत्रैः परिवृतः पुरस्कृतो वैशालीम्महानगरीम् प्रविशति स्म /

ततो लिच्छवेइविमलकीर्तेरेतदभूत- "मंजुश्रीः कुमारभूतश्च बहुपरिवार आगच्छन्ति; तेनेदम्मे गृहमधिष्ठा(-नेन) शून्यं (भवत्व्)-" इति / (ततः) तद्गृहं शून्यं अध्यतिष्ठत् / तत्र द्वारिको ऽपि नाभवत् / मंचो यस्मिन् विमलकीर्तिग्लानः शायी, आसीदेकासनम् / तं स्थापयित्वा तत्र मंचो वा पीठिका वासनं किञ्चिन्नादृश्यत /

अथ मंजुश्रीः सपरिवारो येन विमलकीर्तेरावासस्तेनागच्छत्; उपसंक्रम्य च प्रविश्य, तद्गृहं शून्यमद्राक्षीत् / तत्र द्वारिको ऽपि नाभवत् / तस्मात्, (यस्मिन्) विमलकीर्तिः शाय्यासीत्, एकाकिमंचागन्यमञ्चं पीठिकं वासनं वा नाद्राक्षीत् / ततो लिच्छविर्विमलकीर्तिर्मजुश्रियम् कुमारभूतमदर्शत्; दृष्ट्वैदवोचत्- "मंजुश्रीः, एहि स्वागतः, मंजुश्रीः, एहि सुस्वागतः / पूर्वमनागतो ऽदृष्टो ऽश्रुतो दृश्यसे" / मंजुश्रीरब्रवीत्- "गृहपते, यथा वदसि तथा यदागतम्, तधि पुनर्नागच्छति / यद् गतं तदपि पुनर्न गच्छति / तत् कस्य हेतोः? अनागत आगमो ऽपि न प्रज्ञायते, गते ऽपि गमनन्न प्रज्ञायते, यत्कारणाद् यद्दृष्टम्, तत् पुनरपि द्रष्टव्यन्नास्ति /

"कच्चित्ते, सत्पुरुष, क्षमणीयं, कच्चिद् यापनीयं, कच्चित्ते धावतो न क्षुभ्यन्ते, कच्चिद् दुःखा वेदनाः प्रतिक्रामन्ति नाभिक्रामन्ति? भगवानपि - ऽननु तुभ्यमल्पाबाधता, अल्पातंकता, अल्पातुरः लघूत्त्थानतापि, यात्राबलसुखानवद्य (-ता-) सुखस्पर्शविहार(-ते-)ऽ त्यख्यत् / गृहपते, अयं ते रोगः कस्मादुत्पन्नः? उत्पन्नः कियच्चिरं? किमाश्रितः? कदा शाम्यति?"

विमलकीर्तिरवोचत्- "मंजुश्रीः, अविद्या च भवतृष्ण यावत्, तावदयम्मे रोगो ऽपि / यावत् सर्वसत्त्वानां रोगः, तावदपि मे रोओगः / यदा सर्वसत्त्वा वीतरोगाः, तदा रोगो ममापि न सम्भवति / तत् कस्य हेतोः? मंजुश्रीः, बोधिसत्त्वस्य संसारस्थानं हि सत्त्वाः); रोगो हि संसारस्थानम् / यदा सर्वसत्त्वा वीतरोगाः, तदा बोधिसत्त्वो ऽप्यरोगो भवति /

"मंजुश्रीः, तद्यथापि नाम श्रेष्ठिन एकपुत्रो ग्लानो भवेत्; तद्वाधकारणादुभावपि मातापितरौ ग्लानौ भवतः / यावत्स एकपुत्रो ऽरोगो ऽभूतः, तावदुभावपि मातापितरौ दुःखितौ भवतः / मंजुश्रीः, एवमेव बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वेष्व् एकपुत्र इव प्रियः; सर्वसत्त्वेषु ग्लानेषु सो ऽपि ग्लानो भवति / सत्त्वे (-ष्व्-) अरोगे (-षु), सो ऽप्यग्लानः / यदपि, मंजुश्रीः- ऽअयं ते रोगः कस्मादुत्पन्न?ऽ इति वदसि-बोधिसत्त्वानां हि रोगो महाकरुणायाः सन्भवति" /

मंजुश्रीरवोचत्- "गृहपते, किमस्मिंस्ते शून्यागारे न कश्चित् परिवारो ऽस्ति?"-अब्रवीत्- "मंजुश्रीः, सर्वबुद्धक्षेत्राण्यपि शून्यानि" / - अभाषत- "केन शून्यानि?"-आह- "शून्यतया शून्यानि" / -अभाषत- "शून्यतायां शून्यम् कीम्?" -आह- "सङ्कल्पो हि शून्यता शून्यः" / -अभाषत- "शून्यता कि सङ्कल्पायासमर्था?" -आह- "तस्मिन् परिकल्पे शून्ये, शून्यता हि शून्यतायां निर्विकल्पा" / -अभाषत- "गृहपते ऽ शून्यता यत्रान्वेष्टुं (युज्जते)?" -आह- "मंजुश्रीः, शून्यतान्वेष्टुं (युज्जते) द्विषष्टिदृष्टिगतेभ्यः" / -अभाषत- "द्विषष्टोदृष्टिगतानि कुतो ऽन्वेष्टुं (युज्यते)?" -आह- "तान्यन्वेष्तुं (युज्जते) तथागतस्य विमुक्त्याः" / - अभाषत- "इयं तथागतस्य विमुक्तिः कुतो ऽन्वेष्टुं (युज्यते)?" -आह- "अन्वेष्टुं (युज्यते) सर्वसत्त्वानाम् प्रथमचित्तचर्यायाः /

"मंजुश्रीः यत् ऽकिन्ते न कश्चित् परिवारो ऽस्ती?ऽ -ति वदसि- सर्वमाराश्च सर्वपरप्रवादिनः सन्ति मे परिवारः / तत् कस्य हेतोः? मारा हि संसारस्य वर्णवादिनः, संसारश्च बोधिसत्त्वस्य परिवारः / परप्रवादिषु दृष्टिगतानां वर्णवादोइषु, बोधिसत्त्वः सर्वदृष्टिगतेभ्यो ऽनिंज्यः / तस्मात् सर्वमाराश्च सर्वपरप्रवादिनो मम परिवारः" /

मंजुश्रीरभाषत- "गृहपते, रोगस्ते कीदृशः?" - आह- "आरुप्यो ऽसनिदर्शनः" / -अभाषत- "स रोगः किं कायाप्रतिसंयुक्त आहोस्विच्चित्तप्रतिसंयुक्तः?" -आह- "कायविवेकतया (स) कायप्रतिसंयुक्तो नास्ति, चित्तमायाधर्मतया चित्तप्रतिसंयुक्तो नास्ति" / -अभाषत- "गृहपते, एषां चतुर्णा, यदिदम्-पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशधातूनाम्, को धातुर्हन्यते?" -आह- "मंजुश्रीः, यः कश्च सर्वसत्त्वानां रोगधातुः, तेनाहमपि ग्लानः / मंजुश्रीः, कथम् बोधिसत्त्वेन ग्लानो बोधिसत्त्वः सम्मोद्पनीयः?"

मंजुश्रीरभाषत "कायो ऽनित्य इति-(संमोदपनीयः), न हि निर्विद्विरागेन / कायो दुःख इति-निर्वाणरसेन हि न (संमोदपनीयः) / कायो नैरात्म्य इति-अथ च पुनः सत्त्वपरिपाचनेन (संमोदपनीयः) / कायः शान्त एवेति-किन्तूपशमेन (संमोदपनीयो) नास्ति / सर्वदुश्चरित् उपनीते, संक्रान्त्या न (संमोदपनीयः) / स्वातुरेणान्येशु ग्लानेषु सत्त्वे(षु)कारुण्यपूर्वान्तपर्यान्त दुःखानुस्मृतिसत्त्वार्थ कार्यानुस्मृतिकुशलमूलसाक्षात्कारादिविशुद्ध्यतृष्णानित्योद्योगं समारभ्य, सर्वरोगाभावकारणभैषज्यराजो भवेद्-इति / तथा हि बोधिसत्त्वेन ग्लानो बोधिसत्त्वः संमोदपनीयः" / मंजुश्रीरभाषत- "कुलपुत्र, ग्लानेन बोधिसत्त्वेन कथं स्वचित्तं निध्यायितव्यम्?"

विमलकीर्तिराह- "मंजुश्रीः, ग्लानेन बोधिसत्त्वेन हि स्वचित्तमेवं निध्यायितव्यम्-व्याधिः पूर्वान्ताभूतविपर्यासकर्मपर्युत्थानान्निश्ररति / अभूतसंकल्पक्लेशोत्पन्नो य आतुरो नाम धर्मः, त(स्य) परमार्थत इह न किंचिदुपलभ्यते / तत् कस्य हेतोः? अयं कायश्चतुर्महाभूतेभ्यो भूतः; एषु धातुषु कश्चदधिपतिर्वा जनको वा नास्ति / अस्मिन् काये ऽनात्मके, आत्माभिनिवेशं स्थापयित्वा, इह परमार्थतो यो रोगो नाम सो ऽनुपलम्भः; तस्मादात्मनि ह्यभिनिवेशे ऽसति, रोगमूलाज्ञायां विहरितव्यम्-इति; तेन, आत्मसंज्ञायां प्रतिप्रस्रब्धायां, धर्मसंज्ञोत्पादयितव्या /

"अयं हि कायो ऽनेकधर्मसंनिपातः; उत्पद्यमानो धर्मा एवोपद्यन्ते; निरुध्यमानो धर्म एव निरुध्यन्ते / धर्माः परस्परन्न वेदयन्ति न जानन्ति / ते धर्मा उत्पत्त्यामेवम्- ऽअहमुपपद्यऽ इति-न चिन्तयन्ति; निरोधऽप्येवम्-ऽअहन्निरिध्यऽ इति-न चिन्तयन्ति /

"तेन धर्मसंज्ञाज्ञाकरणार्थ चित्तमुत्पादयितव्यम्- ऽयन्मयैवं धर्मेषु संज्ञायते, तदपि विपर्यासः / विपर्यासो हि महारोगः / मया रोगविसंयोगः करणीयः, व्याधिप्रहाणायोद्योगः करणीयःऽ / तत्र तद्व्याधिवर्जनं किम्? यदुत-अहंकारममकारवर्जनम् / तदहंकारममकारवर्जनं किम्? यदुत-देवयविसंयोगः / तत्रा ध्यात्मबहिर्धासमुदाचाराभावः किम्? यदुत-समताया अचलं, स्वचलं, व्यचलम् / "समता किम्? मत्समताया यावन्निर्वाणसमताम् / तत् कस्य हेतोः? यदिदम्-मन्निर्वाणयोरुभयोरपि शून्यताकारणात् / ताभुबौ केन शून्यौ? नामव्यवहारोभौ शून्यौ; तस्मात्तावपरिनिष्पन्नौ / तथा हि तेन समतादर्शनेन रोग एवानन्यः / शून्यतान्यथाकारे ऽसति, रोग एव शून्यता /

"वेदना निर्वेदन द्रष्टव्या / तेन वेदनानिरोधो न साक्षात्करणीयः / परिसमाप्तबुद्धधर्म उभे वेदने उत्सृजेत्, किं तु सर्वदुर्गतिसत्त्वेषु महाकरुणानुत्थापनन्नास्ति; तथा हि करणीयं, यथैषु सत्त्वेषु योनिशो निध्यप्त्या व्याधिर्निराकृतो भवति /

"एषु (सत्त्वेषु) कश्चिद्धर्मो नोपसंहर्तव्यो वा निराकरणीयो वा / तदाधारपरिज्ञानार्थ, यस्माद् रोग उत्पन्नः, तेषु धर्मो देशयितव्यः / स आधारः किम्? यदिदम्-अध्यालम्बनम् आधारः / अध्यालम्बनाधारे यावदालमम्बनम्, तावद् रोगाधारः / कस्मिनध्यालम्बनम्? त्रैधातुकाध्यालम्बनम् / अध्यालम्बनाधारपरिज्ञा किम्? यदुतनालम्बनं चानुपलब्धिः / यानुपलब्धिस्तध्यनध्यालन्बनम् / अनुपलब्धिः किम्? यदिदम्-आत्मदृष्टिश्च परदृष्टिः-उभे दृष्टी नोपलभ्येते / अतो ऽनुपलब्धिर्नामोच्यते /

"मंजुश्रीः, आतुरेण तथा हि बोधिसत्त्वेन जराव्याधिमरणजातिवर्जनाय स्वचित्तं निध्यायितव्यम् / मंजुश्रीः, बोधिसत्त्वानांरोग एवं रूपः / यद्येवन्न भवेत्, व्यवसायो निरार्थको ऽभविष्यत् / तद्यथापि नाम प्रत्यर्थिकोपघातेन वीरो नामोच्यते, एवमेव जराव्याधिमरणदुःखशमनेन बोधिसत्त्वो नामोच्यते /