सुवर्णवर्णावदान

सुवर्णवर्णावदान

सुवर्णवर्णावदान

स्व रोय् 1,1 ओम् नमो बुद्धाय ॥

स्व रोय् 1,1 - 5 [1] एवम् अनुश्रूयते स्थविर महाकाश्यपे परिनिर्वृते स्थविरानन्दो महात्मा शारद्वतीपुत्रसमनुप्रज्ञया समन्वागतस् तथागत इव कारुण्यात् तेषु तेषु ग्रामनगरनिगमपल्लीपत्तनादिषु तांस् तान् वैनेयांस् तैस् तैर् उपायविशेषैर् विनयति स्म । यावद् अपरेण समयेन विनेयवशाद् अनेकानि सत्त्वकोटिनियुतशतसहस्त्राणि सद्धर्म्मदेशनामृतवर्षाभिषेकेण सन्तर्पयन् वैशाल्याम् विहरत्य् आम्रपालीवने ।

स्व रोय् 1,5 - 3,2 [2] तेन खलु पुनः समयेन राजगृहे नगरे दिवाकरो नाम सार्थवाहः प्रतिवसत्य् आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो वैश्रवणधनप्रतिस्पर्द्धी । तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम् । स तया सार्द्ध क्रीडति रमते परिचारयति स्म । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो न पुत्रो न दुहिता । सो ऽपुत्रः पुत्रहेतोर् उत्कण्ठितः परितप्यते । देवेषु त्रयस्त्रिंशेष्व् अन्यतमस्य पुण्यमहेशाख्यस्य देवपुत्रस्य पञ्चपूर्वनिमित्तानि प्रादुर्भूतानि । स बुद्धोत्पादविभूषितं लोकम् अवलोक्य निर्वाणाभिलाषीच्छति मनुष्येषु प्रतिसंधिं ग्रहीतुम् ।

स्व रोय् 3,2 - 4,5 [3] अद्राक्षीच् छक्रो देवेन्द्रस् तं देवपुत्रं च्यवनधर्म्माणं बुद्धोत्पादविभूषितं लोकम् अवलोक्य निर्वाणाभिलाषी इच्छति मनुष्येषु प्रतिसंधिं ग्रहीतुम् इति दृष्ट्वा च पुनस् तं देवपुत्रम् उपसंक्रम्योवाच । स चेत् त्वं मार्ष इच्छसि मनुष्येषु प्रतिसंधिं ग्रहीतुम् । राजगृहे नगरे दिवाकरस्य सार्थवाहस्य पत्न्याः कुक्षौ प्रतिसंधिं गृहाणेति । स कथयति कौशिकं अश्राद्धो ऽसौ सार्थवाहस् तस्य बुद्धे प्रसादो नास्तीति । शक्रः कथयति । मार्ष गृहाण त्वं अहन् तथा करिष्यामि यथासौ सार्थवाहो बुद्धशासने ऽभिप्रसीदतीति । देवपुत्रः कथयति । कौशिक स चेद् असौ सार्थवाहः सपत्नीको यावज्जीवं रत्नत्रयं शरणङ् गच्छेद् एवम् अहं तस्य सार्थवाहस्य पत्न्याः कुक्षौ प्रतिसन्धिं ग्रहीष्यामीति ।

स्व रोय् 5,1 - 7,3 [4] ततः शक्रो देवेन्द्रो देवेभ्यस् त्रयस्त्रिंशेभ्य अन्तरीक्षे राजगृहे नगरे दिवाकरस्य सार्थवाहस्य गृहे उपरिमे तलके प्रत्यस्थात् । शक्रस्य देवेन्द्रस्य वर्णानुभावेन सर्वत्र गृहं दिव्येनावभासेनावभासितम् अद्राक्षीद् दिवाकरः सार्थवाहस् तु दिव्यम् अवभासं दृष्ट्वा च पुनर् विस्मयोत्फुल्ललोचनश् चतुर्दिशम् अवलोकयितुम् आरब्धः यावत् पश्यति शक्रं देवेन्द्रं दृष्ट्वा च पुनः सहसैव तस्य पदयोर् प्रणिपत्योवाच देवेन्द्र लाभा मे सुलब्धा मे त्वं गृहम् आयातः पवित्रीकृतञ् चेदं गृहं युष्मद् आगमनेन । तदाज्ञाप्यतां किम् आगमनप्रयोजनम् इति । शक्रो देवेन्द्रः कथयति । सार्थवाह त्वम् अपुत्रः पुत्राभिनन्दी तद् अद्याग्रेण सपत्नीको यावज्जीवं रत्नत्रयं शरणं गच्छ । पुत्रस् ते भविष्यतीति ॥ दिवाकरः सार्थवाहो हृष्टतुष्ट उदग्रमनाः कथयति । देवेन्द्र यथा त्वम् आज्ञापयसि तथा करोम्य् एषो ऽहम् अद्याग्रेण सपत्नीको जावज्जीवं रत्नत्रयं शरणङ् गच्छामीत्य् अथ शक्रो देवेन्द्रो दिवाकरं सार्थवाहं सपत्नीकं शरणगमने प्रतिष्ठाप्य राजगृहाद् अन्तर्हितो देवेषु त्रयस्त्रिंशेष्व् प्रत्यष्टात् । तस्य देवपुत्रस्य भवने ततः शक्रो देवेन्द्रस् तस्य देवपुत्रस्यैतत् प्रकरणं विस्तरेणाख्यातवान् ।

स्व रोय् 7,3 - 9,10 [5] यावद् असौ देवपुत्रो देवेभ्यस् त्रयस्त्रिंशेभ्यश् च्युतो राजगृहे नगरे दिवाकरस्य सार्थवाहस्य पत्न्याः कुक्षिम् अवक्रान्तः । स यत एव तस्याः कुक्षिम् अवक्रान्तस् तत एव तस्याः सार्थवाहपत्न्याः शरीरे परा वर्णपुष्कलता प्रादुर्भूता । मनोज्ञश् च गन्धः प्रवातुम् आरब्धः । पञ्चावेणिका धर्मा एकत्ये पण्डितजातीये मातृग्रामे । कतमे पञ्च । रक्तं पुरुषं जानाति । विरक्तं जानाति । कालं जानाति । ऋतुं जानाति । गर्भम् अवक्रान्तं जानाति । यस्य सकाशाद् गर्भो ऽवक्रामति तं जानाति । दारकं जानाति । दारिकां जानाति । स चेद् दारको भवति दक्षिणं कुक्षिं निशृत्य तिष्ठति । स चेद् दारिका भवति । वामं कुक्षिन् निःसृत्य तिष्ठति । सा आत्तमनात्तमना स्वामिने आरोचयति । दिष्ट्यार्यपुत्र वर्द्धसे । आपन्नसत्त्वास्मि संवृत्ता । यथा च मे दक्षिणं कुक्षिं निश्रित्य तिष्ठति नियतं दारको भविष्यतीति । श्रुत्वा च पुनः सो ऽप्य् आत्तमनातमनाः पूर्वकायम् अभ्युन्नमय्य दक्षिणम् बाहुम् अभिप्रसार्योदानम् उदानयति । अप्य् एवाहं चिरकालाभिलषितं पुत्रमुखं पश्येयं जातो मे स्यान् नावजातः कृत्यानि मे कुर्व्वीत भृतः प्रतिबिभृयाद् दायाद्यं प्रतिपद्येत् । कुलवंशो मे चिरस्थितिकः स्याद् अस्माकञ् चात्यतीतकालगतानाम् अल्पं वा प्रभूतम् वा दानानि दत्वा पुण्यानि कृत्वा अस्माकञ् च नाम्ना दक्षिणाम् आदेक्ष्यते । इदं तयोर् यत्र तत्रोपपन्नयोर् गच्छतोर् अनुगच्छत्व् इति

स्व रोय् 10,2 - 12,3 [6] आपन्नसत्त्वाञ् चैनां विदित्वा उपरिप्रासादतलगताम् अयन्त्रितां धारयति । शीते शीतोपकरणै उष्णे उष्णोपकरणैर् वैद्यप्रज्ञप्तैर् आहारैर् नातितिक्तैर् नात्यम्लैर् नातिलवणैर् नातिमधुरैर् नातिकटुकैर् नातिकषायैस् तिक्ताम्ललवणमधुरकटुककषायविवर्जितैर् आहारैर् हारार्धहारविभूषितगात्र्त्रीम् अप्सरसम् इव नन्दनवनविचारिणीं मञ्चान् मञ्चं पीठात् पीठम् अनवतरन्तीम् अधरिमां भूमिं । न चास्याः किञ्चिद् अमनोज्ञशब्दश्रवणं यावद् एव गर्भस्य परिपाकाय । सा अष्टानाम् वा नवानाम् वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता । दारको जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेतः । उत्तप्तसुवर्णवर्णया वर्णपुष्कलतया समन्वागतः सर्वजनमनोनयनहरः सुवर्णपीतैर् वस्त्रैर् अवगुण्ठितविग्रहः सर्वशरीराच् चास्य चन्दनगन्धो वाति । मुखाच् चास्य नीलोत्पलगन्धः । तस्य जातमात्रस्य तस्मिन् गृहे वस्त्रवर्षं कर्णिकारकुसुमवर्षञ् च पतितम् । तानि च वस्त्राणि सुवर्णवर्णानि ।

स्व रोय् 12,3 - 14,3 [7] ततस् ताम् अत्यद्भुतां तस्य च रूपौदार्यसम्पदां दृष्ट्वा दिवाकरस्य सार्थवाहस्य पत्नी परिजनश् च परम् विस्मयम् आपन्नः । दिवाकरश् च सार्थवाहो गृहस्य बहिर् द्वारकोष्ठके स्थितः । तस्य निवेदितं सार्थवाहो दिष्ट्या वर्द्धसे पुत्रस् तु जात इति । स हृष्टतुष्टोदग्रमना गृहं प्रविष्टो यावत् पश्यति कुमारम् अत्यन्तम् अभिरूपं दर्शनीयं । प्रासादिकं सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेतं । उत्तप्तसुवर्णवर्णया वर्णपुष्कलतया समन्वागतं सर्वजनमनोनयनहरं सुवर्णपीतैर् वस्त्रैर् अवगुण्ठितविग्रहं कायाच् चास्य चन्दनगन्धो वाति मुखाच् च नीलोत्पलगन्धः । वस्त्रवर्यं कर्णिकारकुसुमवर्षञ् च पतितं । तानि च वस्त्राणि सुवर्णवर्णानि दृष्ट्वा च पुनः परमप्रीतिप्रामोद्य उदानम् उदानयति अहो लाभा मे सुलब्धाः अहो परिपूणो मे मनोरथो यस्य मे ईदृशः पुण्यमहेशाख्यः पुत्रो जात इति । हृष्टतुष्टप्रमुदितमनास् तानि च वस्त्राणि श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकसुहृत्सम्बन्धिबान्धवेभ्यो दत्तानि ।

स्व रोय् 14,3 - 17,3 [8] तस्य च कुमारस्य त्रीणि सप्तकान्य् एकविंशति दिवसान् विस्तरेण जातमात्रस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते । किं भवतु दारकस्य नामेति । ज्ञातय उचुर् अयं कुमार उत्तप्तसुवर्णवर्णया वर्णपुष्कलतया समन्वागतः । तस्माद् भवतु कुमारस्य सुवर्णवर्ण इति नाम सुवर्णवर्ण इति नामधेयं व्यवस्थापितं सुवर्णवर्णः कुमारो ऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तः । द्वाभ्याम् अङ्कधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्यां यावद् आशु वर्द्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम् स यदा महान् संवृत्तः तदा लिप्याम् उपन्यस्तः संख्यायां गणनायां मुद्रायां उद्धारे न्यासे निक्षेपे वस्तुपरीक्षायां वस्त्रपरीक्षायां वस्त्रपरीक्षायां इभिपरीक्षायां अश्वपरीक्षायां दारुपरीक्षायां रत्नपरीक्षायां कुमारपरीक्षायां कुमारिकापरीक्षायां सो ऽष्टासु परीक्षासूद्घाटको वाचकः पण्डितः पटुप्रचारः सम्वृत्तः । स च श्राद्धो भद्रः कल्याणाशयः आत्महितपरहितं प्रतिपन्नः । कारुणिको महात्मा धर्म्मकामः सत्वत्सलस् तेन च शास्त्राण्य् अधीतानि । सो ऽत्यन्तं पुण्यमहेशाख्यो यच् चिन्तयति । यत् प्रार्थयति । वस्त्रादिकन् धनं सर्वन् तत् तथैव सम्पद्यते । किन् तु न विजानात्य् अहम् एव पुण्यमहेशाख्य इति । दिवाकरश् च सार्थवाहो रत्नत्रयशरणगमनप्रभावान् मे पुत्रो जात इति भूयस्या मात्रया भगवच् छासने ऽभिप्रसन्नः स कालेन कालं भगवच्छासने काराङ् करोति स्म ।

स्व रोय् 17,3 - 19,5 [9] तेन खलु समयेन राजगृहे नगरे विमलो नाम सार्थवाहो महासमुद्रात् संसिद्धयानपात्रो ऽभ्यागतस् तेनार्द्धत्रयोदशपरिवारं बुद्धम् भगवन्तं भोजयित्वा एकैको भिक्षुस् त्रिचीवरेणाच्छादितस् तस्य यशसा सर्वो लोक आपूर्णः सार्थस्य सफलं महासमुद्रावतरणं सार्थवाहशब्दश् च येनैवं भगवच्छासने काराः कृता इति । दिवाकरस्य सार्थवाहस्य श्रुत्वा स्पर्द्धा जाता । अहम् अपि महासमुद्रम् अवतरामि । यदि ततः संसिद्धयानपात्रो ऽभ्यागच्छामि । यावन्तः के चन भगवच्छ्रावका जम्बूद्वीपे प्रतिवसन्ति भगवन्तं विज्ञप्य तान् ऐकध्य सन्निपात्य प्रणीतेनाहारेण सन्तर्प्य एकैकं भिक्षुं महार्हेण त्रिचीवरेणाच्छादयिष्यामीति । तेन पत्न्या एष वृत्तान्तो निवेदितः । सा कथयति स्वामिन् ऋध्यन्तु तव सङ्कल्पाः । परिपूर्यन्ताम् मनोरथा इति । ततो दिवाकरः सार्थवाहो राजगृहे नगरे यावत् त्रिर् अपि घण्टावघोषणङ् कारयित्वा पञ्चवणिकशतपरिवारो महासमुद्रम् अवतीर्णस् तस्य तस्मिन् महासमुद्रे ऽवतीर्णस्य भगवान् परिनिर्वृतस् तत्र स्थितस्यैव चास्य स्थविरमहाकाश्यपो ऽपि परिनिर्वृतो

स्व रोय् 19,5 - 21,3 [10] यावद् अपरेण समयेन सुवर्णवर्णः कुमारो वेणुवनङ् गतस् तत्र भिक्षुर् अनित्यताप्रतिसंयुक्ता गाथा स्वाध्यायति स्म ।

आयुर् दिवा च रात्रौ च चरतो वा स्थितस्य वा । स्रोतो महानदीनाम् वा यात्य् एव न निवर्तते ।1। येषां रात्रिनिवासेन आयुर् अल्पतरम् भवेत् । अल्पोदके च मत्स्यानां का नु तेषां रति भवेत् ।2। परिजीर्णम् इदं रूपं रोगनीडं प्रभङ्गुरं । भेत्स्यति पूतिसंघातं मरणान्तं हि जीवितं ।3। न चिराद् वत कायो ऽयं पृथिवीम् अधिशेष्यते । शून्यो व्यपेत विज्ञानो निरस्तं वा कडङ्गरं ।4। किम् अनेन शरीरेण पूतिविस्रवता सदा । नित्यं रोगाभिभूतेन जरामरणभीरुणा ।5। अनेन पूतिकायेन भङ्गुरेणातुरेण च । मीमित परमां शान्तिं योगक्षेमम् अनुत्तरम् इति ।6।

स्व रोय् 21,3 - 23,1 [11] अथैता गाथाः श्रुत्वा सुवर्णवर्णः कुमारः सम्विग्नः संसारान् निर्वाणानुशंसदर्शी । तस्य भिक्षोर् वन्दनां कृत्वा पृच्छति । आर्य किम् इदम् इति भिक्षुणाभिहितम् आयुष्मन् बुद्धवचनम् इति । तस्य श्रुत्वा भगवच्छासने महान् प्रसाद उत्पन्नः प्रव्रज्याभिलाषो मोक्षाभिलाश् च । ततस् तस्य भिक्षोः सत्कृत्य पादयोर् निपत्य कथयत्य् आर्य प्रव्रजितुम् इच्छामि । तदनुकम्पाम् उपादाय मां प्रव्राजयितुम् अर्हसीति । भिक्षुणाभिहितम् आयुष्मन् किम् अनुज्ञातो ऽसि मातापितृभ्याम् इति । स कथयति नेति । भिक्षुः कथयति गच्छायुष्मान् मातापितरौ तावद् अवलोकय न ह्य् अननुज्ञातं मातापितृभ्याम् वयं प्रव्राजयाम इति । स कथयत्य् एवङ् करोमीति ।

स्व रोय् 23,1 - 26,5 [12] ततः सुवर्णवर्णः कुमारः संसारभयोद्विग्नमनाः स्वनिवेशनं गत्वा मातुः पादयोर् निपत्य कथयत्य् अम्बानुजानीहि मां प्रव्रजामि स्वाख्याते धर्मविनये । इति श्रुत्वास्य माता परमविषादम् आपन्ना । उरसि प्रहारं दत्त्वा कथयति । पुत्र त्वम् मे एकपुत्रकः प्रियो मनापः कान्तो ऽप्रतिकूलो मनोरथशतैः प्रतिलब्धः । कथन् नाम त्वं माम् अपहाय प्रव्रजसीति । स कथयत्य् अम्बावश्यं भावी प्रियविप्रयोगस् तद् अनुजानीहि मां प्रव्रजामि स्वाख्याते धर्मविनय इति । तस्य श्रुत्वा महान् सम्वेगो जातः सा बाष्पगद्गदकण्ठी प्रोवाच । पुत्र मा मां त्रिर् अपि वक्ष्यसि । मा मे उष्णं शोणितं मुखाद् आगमिष्यतीति । सा संलक्षयति । यादृशो ऽस्य व्यवसायो न शक्ष्यम् एवं मया निवारयितुम् । उपायसम्विधानङ् करोमीति । ततः सा कथयति । पुत्र तव पिता बुद्धशासने काराङ् करिष्यातीति महासमुद्रम् अवतीर्णः । स यावन् नागच्छति । तावत् त्वान् नानुजानामि । यद्य् असाव् आगत त्वाम् अनुज्ञास्यति प्रव्रजिष्यसीति । स मातृभक्तः संलक्षयति । यदि भूयो ऽप्य् एनां वक्ष्यामि कदाचिद् एषा महान्तं सम्वेगम् आपस्यते । तद् यावन् मे पिता नागच्छति तावत् तिष्ठामीति । स तुष्णीम् अवस्थितः । यदा च सुवर्णवर्णः कुमारो वीथीम् अवतरति । तदा लोकस् तस्य रूपोदार्यसम्पदं दृष्ट्वा निरीक्षमाणो न_अत्र तृप्तिम् उपयाति । स महाजनकायस्य वल्लभो जातस् तस्य रूपौदार्य सम्पदा समाकृष्टमनसो ऽत्यन्तं कामविमुखतां दृष्ट्वा माता संलक्षयति । धिक् कष्टं यादृशो ऽस्य व्यवसायस् तदाप्य् एष माम् अपहाय प्रव्रजिष्यतीति । ततो नित्यं शङ्कितमनसा तस्यानुकूलं प्रवर्तितुम् आरब्धा ॥

स्व रोय् 26,3 - 27,28 [13] सुवर्णवर्णः कुमारो ऽभीक्ष्णम् पण्डितान् श्रमणान् ब्राह्मणान् सेवते । स तत्र यत् सुभाषितं मोक्षमात्रानुकूलं शृणोति । तत्पुस्तके ऽभिलिखति । दिवाकरस्य च सार्थवाहस्य राजगृहान् नगराद् बहिर् उद्यानं पुष्पफलसलिलसम्पन्नं । ततः सुवर्णवर्णः कुमारस् तत् पैतृकम् उद्यानं दिने दिने गत्वा सुभाषितपुस्तकं वाचयंस् तिष्ठति । तेन खलु समयेन राजगृहे नगरे काशिसुन्दरी नाम वेश्या प्रतिवसति । स्त्रीरूपयौवनसम्पन्ना महाजनवल्लभा राज्ञश् चाजातशत्रोः प्रचण्डनामामात्यस् तस्य राज्ञो ऽत्यर्थम् बहुमतः । स काशिसुन्दर्यां दारिकायाम् अत्यर्तं संरक्तचित्तस् तया सह दिने दिने स्वम् उद्यानङ् गत्वा रतिक्रीडाम् अनुभवति ।

स्व रोय् 28,1 - 31,4 [14] यावद् अपरेण समयेन काशिसुन्दरीदारिका सर्वालङ्कारविभूषिता राजगृहान् निर्गत्य प्रचण्डस्यामात्यस्योद्यानं संप्रस्थिता । सुवर्णवर्णश् च कुमारो राजगृहान् नगरान् निर्गत्य स्वम् उद्यानङ् गच्छति । अद्राक्षीत् काशिसुन्दरी दारिका सुवर्णवर्णं कुमारम् अत्यन्तम् अभिरूपं दर्शनीयं प्रासादिकं सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेतम् उत्तप्तसुवर्णवर्णया वर्णपुष्कलतया समन्वागतं । सर्वजनमनोनयनहरं सुवर्णवर्णपीतैर् वस्त्रैर् अवगुण्ठितविग्रहं दृष्ट्वा च पुनर् अस्या एतद् अभवत् । अहो रूपौदार्यसम्पदः । अहो वर्णपुष्कलता कृतभाग्या सा नारी यस्या एष भर्त्ता भविष्यतीति । सा तस्मिन् अत्यन्तम् आक्षिप्ता संलक्षति । मन्दभाग्या सा नारी सा ईदृशेन पुरुषेण सार्द्धं रतिक्रीडान् नानुभवति । वयं रूपजीविन्यः । साधारणपुरुषाणाम् एष च कुमारः प्रत्यग्रयौवनसमन्वागतः । यन् न्व् अहम् एनं तथा प्रलोभयेयं यथा ममानेन सह संयोगो भवेद् इति । सा तस्य पुरतः स्थित्वा निमित्तम् उपदर्शयितुम् आरब्धा । स महात्मा प्रकृत्यैव कामविमुखत्वान् निर्वाणप्रवणत्वाद् वा च न तां समन्वाहरति ।

स्व रोय् 31,4 - 35 [15] सा संलक्षयति नूनम् एष लज्जीयते । तेनेह मां न समन्वाहरत्य् एष चोद्यानं सम्प्रस्थितो ऽहम् अपि तत्रैव गच्छामि । तत्र चैनं प्रच्छन्ने प्रलोभयिष्यामीति सा तस्य पृष्ठतो ऽनुबद्धा सुवर्णवर्णेन कुमारेणोपलक्षिता तेनाग्रतः प्रविश्य तस्योद्यानस्य द्वारं बद्धं । काशिसुन्दरी दारिका कथयति । कुमार कथम् एवं युज्यते । अहं त्वाम् उद्दिश्यागता । न युक्तं तव मय्य् एवं नैष्ठुर्यम् उपदर्शयितुम् इति । स नैव तस्याः प्रतिवचनं ददाति । सा संलक्षयति । द्वाभ्याम् अत्र भवितव्यं । अथ वात्यन्तं कामैर् अनर्थी । अथवा महता दैन्येनावष्टब्धः । सर्वथा न शक्यम् एष मया रूपेण वा वचसा वा आराधयितुं स्पर्शेनैनम् आराधयिष्यामि । एष च मां दृष्ट्वा द्वारं बध्नाति । क उपायः स्याद् येनाहम् एनं प्रच्छन्नम् आसादयेयं । अथ वाप्रतिसंविदितम् एवास्य श्वः प्रथमतरम् आगत्य एतम् उद्यानं प्रविश्य स्थास्यामि परत एनम् आगतम् आलिङ्गनादिभिः गात्रसंस्पर्शनैस् तथाराधयिष्यामि यथा मे वशगो भविष्यतीति । सैवम् अनुविचिन्त्य प्रतिनिवृत्य नगरं प्रविष्टा । तं च दिवसं प्रचन्ण्डस्यामात्यस्योद्यानं न गता ॥

स्व रोय् 33-35 [16] प्रचण्डो ऽप्य् अमात्यः स्वे उद्याने ताम् उदीक्षमानश् चिरं परिखिन्नः सूर्यस्याष्टङ्गमनकालसमये नगरं प्रविष्टस् तेन स्वे गृहे काशिसुन्दर्या दूतो ऽनुप्रेषितः किम् अर्थं त्वम् अद्य ममोद्यानं नागतेति । काशिसुन्दरी दारिका व्याक्षेपं कृतवती आर्यपुत्राद्य मे शिरोरुजातीव बाधते येनोद्यानं नागतेति । मित्रामित्रमध्यमो लोकस् तस्यापरेणाख्यातं । न तस्याः शिरोरुजा बाधते ऽपि त्व् एषा सुवर्णवर्णस्य कुमारस्य सकाशम् उद्यानं गता । तस्माद् उद्यानान् मया प्रत्यागच्छन्ती दृष्टेति । श्रुत्वा प्रचण्डस्यामात्यस्य क्रोधपर्यवस्थानम् उत्पन्नं । ततः संलक्षयति तादृशम् अनर्थं करिष्यामि । यथा श्वः काशिसुन्दरी दारिका न भविष्यति । सुवर्णवर्णश् च कुमार इति । प्रतिक्रुष्टं चैतद् वैराणां यद् उत स्त्रीवैरम् इति । स क्रोधाग्निना दह्यमानहृदयस् तान् निशां कृच्छ्रेणातिनामितवान् । ततः प्रभातायां रजन्याम् अन्यतमम् आप्तपुरुषम् आमन्त्रयते । खड्गम् गृहाण राजगृहाद् बहिर् उद्यानं गमिष्यामि तत्रास्ति मे किञ्चिद् आत्ययिकं प्रयोजनम् इत्य् एवं स्वामिन्न् इति स पुरुषः खड्गम् आदाय तस्य पृष्ठतो ऽनुबद्धस् ततः प्रचण्डो ऽमात्यस् तेन पुरुषेण सार्धं राजग्रान् निर्गत्य दिवाकरस्य सार्थवाहस्योद्यानं प्रविश्यावस्थितः ॥

स्व रोय् 36,1 - 39,1 [17] काशिसुन्दर्य् अपि दारिका विचित्रवस्त्रालङ्कारालङ्कृतशरीरा राजगृआन् नागरान् निर्गत्य दिवाकरस्य सार्थवाहस्योद्यानङ् गता । सा तत्र प्रविष्टा यावत् पश्यति प्रचण्डम् अमात्यं दृष्ट्वा च पुनः संत्रस्ता । संलक्षयत्य् एष प्रकृत्यैव प्रचण्डो नियतं मे ऽद्य महान्तम् अनर्थङ् करोतीति प्रतिनिवर्त्तितुकामाभूत् । ततः प्रचण्डो ऽमात्यस् तां दृष्ट्वा क्रोधाग्निज्वलितमनास् त्रिशिखां ललाटे भृकुर्टिं कृत्वा प्रधावितस् ततस् तां सरभसं केशेषु गृहीत्वा निर्दयम् अवाङ्मुखीं पृथिव्यां पातयित्वा समाकृष्टवान् एवञ् चाह त्वम् इहागत्य सुवर्णवर्णेन कुमारेण सार्द्धं परिचारयसि । मम चैवङ् कथयसि । शिरोरुजातीव मे बाधते । येन त्वत्सकाशण् नागतेति । तद् अद्य ते तादृशम् मर्यादाबन्धां करोमि येन पुनर् न भवती जीवलोकं द्रक्ष्यति । सुवर्णवर्णेन कुमारेण सार्द्धं परिचारयिष्यामीति । तच् छ्रुत्वा काशिसुन्दरी दारिका तदाकर्षणपराकर्षणजं दुःखम् अगणयित्वा मरणभयभीता बाष्पोपरुद्ध्यमानगदगदकण्ठी हा इदानीन् न भविष्यामीति । कम्पमानगात्री प्रचण्डस्यामात्यस्य पादयोर् निपत्य करुणदीनविलम्वितैर् अक्षरैर् उवाच प्रसीदत्व् आर्यपुत्रो नार्हसि मां प्रघातयितुम् इति नित्यापराधो मातृग्रामः । इतः प्रभृति न भूय एवङ् करिष्यामि । यावज्जीवन् ते दासी भविष्यामि । तद् अलम् अनेन साहसेन प्रयच्छ जीवितम् इति । तस्य दुरात्मन एवं करुणदीनविलम्वितैर् अक्षरैर् उच्यमानस्य क्रोधाग्निर् वर्धत एव । ततस् तं सहायकम् उवाच शीघ्रम् अस्या अनेन खड्गेनोत्कृत्तमूलं शिरः कृत्वा पृथिव्यान् निपातयेत्य् ॥

sva roy 39,1 - 43,2 [18] atha sa puruṣas tasya durātmano 'nyāyavaco duraktam upaśrutya kampitum ārabdhaḥ | cintayati ca | aho nairghṛṇyam eṣā hi strī bahuprakāram asyopayuktā | tat kathan nāma svalpasyāparādhasyārthe praghātayitum icchati | aho vayam api jīvikābhayabhītā yena nāmāsyāśīviṣaprakhyasya puruṣādhamasya pārṣve tiṣṭhāmaḥ | sarvathāhaṃ mahāsaṅkaṭam anupraviṣṭaḥ | kim atra prāptakālaṃ atha vā sphuṭam enaṃ vakṣyāmi kadācid eva sphuṭam ucyamānaḥ pratinivartetāsmāt pāpakād asaddharmād iti | viditvā samvignamanās tasyāś ca striyās tair atikaruṇair vilāpair dravīkṛtasantāno bāṣpāmbupariplutaq_īkṣaṇaḥ kṛtakarapuṭaḥ pracaṇḍam amātyam uvāca | prasīdatu svāmī nārhasi mām evaṃvidhe 'kārye niyojayitun nāhaṃ niṣādo nāpi vadhyaghātakaḥ kathaṃ hi nāma yat karmma vadhyaghātakānām api notsahate manas tatkarmaṇi pratārayati māṃ svāmī | eṣā ca strī prakāśātyartham abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvakalābhijñā rājagṛhanivāsino nānādigdeśābhyāgatasya ca vidagdhajanasyātīva vallabhā | sāmānyam idaṃ manuṣyāṇāṃ ratisthānaṃ | kathaṃ hi nāma svāmin prajñātamanuṣyasya vicakṣaṇasyāsminn anunayasthāne dveṣa utpannas tad alam īdṛśena lokadvayavirudhāvāhakena vyavasāyena | prasīda nārhasi mām ātmanañ cānena duścaritāgninā dagdhum | api ca svāmin |

एषा हि सुकुमाराङ्गी रूपयौवनशालिनी । प्रीतिम् एताम् मनुष्याणां मन्ये मार्तिमतीम् इव ।1। करुणैः करुणैर् दीनैर् मधुरैर् अक्षरैर् इयं । विज्ञपयति स्वामिंस् ते दृणाति मम मानसं ।2। कम्पते हृदयम् मे ऽद्य श्रुत्वा दीप्तं वचस् तव । को ऽसौ निर्घृणचित्तः स्याद् य इमां हन्तुम् एधते ।3। म्लेच्छा अपि नैनां हन्तुम् उत्सहन्ते सुनिर्घृणाः । कथन् नु मम तां हन्तुं स्वामिन् उत्सहते मनः ।4। पशूनाम् अपि यां दृष्ट्वा भवत्य् अनुनयो महान् । तस्याः को मनुष्यो भूत्वा शस्त्रेण प्रहरिष्यति ।5। तत् प्रसीद तवायुक्तम् अपि श्रोतुम् इदम् वचः । प्राग् एव अचरितुं स्वामिन् कर्म्मेदम् अतिदारुणम् इति ।6। स्व रोय् 43,2 - 45,46 [19] अथ स दुरात्मा विपन्नाशयत्वाद् एवम् अपि हृदयग्राहकैर् वचोभिस् तेन पुरुषेणाभिधियमानो नैव स्वचित्तं प्रतिलभते ॥ सरोषभ्रूलताभङ्गरौद्रेण च मुखेन तं पुरुषम् उवाच ॥ भोः पुरुष कस् तवास्यां उपर्य् अनुनयो यन् नाम मदीयाम् आज्ञां विलङ्घ्य नेच्छस्य् एनां प्रघातयितुं सर्वथा यदि त्वम् एनां प्रघातयिष्यसीत्य् एवं कुशलन् नो चेन् न प्रघातयिष्यसि तवाद्य जीवितं च भविष्यतीति । ततो ऽसौ पुरुषस् तस्य तत् कर्कशं व्यवसायं बुद्ध्वा भीतश् चिन्तयितुं प्रवृत्तः । अहो परमशङ्कटम् अनुप्रविष्टो ऽस्मि । स चेद् अस्याज्ञां न करिष्यामि नियतम् अद्य मां जीविताद् व्यपरोपयिष्यति । यो हि नामैवंविधिं मातृग्रामं बहुप्रकारम् उपयुक्तं प्रघातयितुम् उद्यतः स मां न प्रघातयिष्यतीति । कुत एतत् कथञ् च नाम मनुष्यो ऽहम् इत्य् आत्मानम् मन्ये । ईदृश्या जनपदकल्याणिन्याः स्त्रियाः शरीरे शस्त्रं निपातयिष्यामि । सर्वथा कामं स्वजीवितविनाशो न त्व् एवास्याः प्रहारं दास्यामीति निश्चयं कृतवांस् तस्य बुद्धिर् उत्पन्ना यद्य् अहं खड्गम् आदाय निष्पलायेयं एवं मया त्व् आत्मा परिरक्षितो भविष्यति । काशिसुन्दरी दारिकेति । स खड्गम् आदाय तस्माद् उद्यानाद् निष्क्रम्य सर्वजवेन निःपलानः । प्रचण्डो प्य् अमात्यस् तस्य पृष्ठतो द्वारकोष्ठं यावद् अनुबद्धः ।

स्व रोय् 46,1 - 48,49 [20] ततः काशिसुन्दरी दारिका गतप्रत्यागतप्राणम् इवात्मानम् मन्यमनो त्वरितत्वरितम् उत्थाय निःपलायामीति प्राकारसमीपम् अभिगता । सा चोच्चः प्राकारं न शक्नोति विलङ्घयितुं । प्रचण्डश् चामात्यः प्रतिनिवृत्य यावत् तस्मिन् प्रदेशे काशिसुन्दरीं दारिकान् न पश्यति । इतश् चामुतश् च व्यवलोकयितुम् आरब्धो यावत् पश्यति प्राकारसमीपम् अभिगतां स त्वरितत्वरितं तस्याः समीपं गन्तुम् आरब्धः । तत्र च कृष्णसर्प्पो ऽवस्थितः । तेन सा दक्षिणे चरणे दष्टा स तां दृष्ट्वा निष्पलानः । काशिसुन्दरी दारिका संलक्षयति । एषः च प्रचण्डो माम् आगत्य प्रघातयिष्यतीति । तद्गतमानसा मरणभयत्रस्ता न विजानाति । यथाहं कृष्णसर्पेण दष्टेति । प्रचण्डश् चामात्यस् तम् अतिमुक्तकलतागहनम् अनुप्राप्तः । ततस् तेन दुरात्मना निर्घृणहृदयेन तीव्रद्वेषपर्याकुलीकृतमनसा काशिसुन्दरीं दारिकां तस्माद् अतिमुक्तकलतागहनाद् आकृष्य तस्याः शिरसि पार्ष्णिप्रहारो दत्तः । सुकुमारा सा स्त्री तेन प्रहारेण विषवेगेन च मूर्च्छिता प्रचण्डो ऽप्य् अमात्यस् तान् निरीक्षितुम् आरब्धो यावत् पश्यति निश्चेष्टां भूमौ निपतितां तस्यैतद् अभवन् मृतेयम् इदानीं गच्छामीति । ततश् च मां मा कश्चिद् द्रक्ष्यतीति । प्राकारं विलङ्घ्यान्येन पथा राजगृहं प्रविष्टः । तेन प्रविश्य राजपुरुषाः समाज्ञाप्ता । गच्छत दिवाकरस्य सार्थवाहस्योद्यानं प्रत्यवेक्षध्वम् इति । ते संप्रस्थिताः ।

स्व रोय् 49,1 - 50,5 [21] सुवर्णवर्णश् च कुमारो राजगृहान् निष्क्रम्य स्वम् उद्यानम् अनुप्राप्तः । यावत् पश्यति काशिसुन्दरीं दारिकाम् इतश् चामुतश् च समाहृष्टां मुक्तकेशीं निश्चेष्टां भूमौ निपतितां दृष्ट्वा चास्य महासम्वेग उत्पन्नः । तेनोपलक्षितं केनाप्य् एषा दुरात्मना निर्घृणहृदयेन त्यक्तपरलोकेन वैरानुबद्धेनाहानीय प्रघातिता भविष्यति । धिक् कष्टम् ईदृशा अपि नाम सत्त्वा भवन्ति । य एवंविधे मातृग्रामे निर्दयाः प्रहरन्तीति । तेन तद् उद्यानं सर्वं प्रत्यवेक्षितं यावन् न किञ्चित् पश्यति तस्यैव तद् अभवद् एषा स्त्री प्रज्ञाता ऽस्मिन्न् उद्याने प्रघातिता । अत्र न किञ्चित् पश्यामि । सर्वथा दुरात्मना केनापि स्वदौरात्म्यम् अन्तर्गतं प्रकटीकुर्वता मन मस्तके ऽयशो ऽशनिर् निपातित इति । स चैवं सम्विग्नमनाः करे कपोलं दत्त्वा चिन्तापरो व्यस्थितः ।

स्व रोय् 50,5 - 52,3 [22] ते च राजपुरुषाः संप्राप्तः । प्रविश्य च तद् उद्यानं प्रत्यवेक्षितुम् आरब्धाः । यावत् पश्यन्ति काशिसुन्दरीं दारिकाम् इतश् चामुतश् च समाहृष्टां मुक्तकेशीं निश्चेष्टां भूमौ निपतितां । दृष्ट्वा सुवर्णवर्णस्य कुमारस्य पूर्वकर्मविपाकसामर्थ्यान् न तां कश्चित् परिच्छिनत्ति । यथेयं मूर्च्छितेति । किन्तर्हि कालगतेति । ततस् ते राजपुरुषाः परस्परम् ऊचुः । भवन्तः एषा स्त्री केनापि प्रघातितेति । तैस् तद् उद्यानं सर्वं प्रत्यवेक्षितं । सुवर्णवर्णं कुमारं मुक्त्वा न कञ्चिद् अन्यं पश्यन्ति । तैः सुवर्णवर्णः कुमारः पृष्टः । कुमार एषा स्त्री केन प्रघातितेति । स कथयति भवन्तो ऽहम् अपि न जाने मयाप्य् एषा एव दृष्टेति ।

स्व रोय् 52,3 - 54,5 [23] अथ ते राजपुरुषाः परस्परं संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः । भवन्त एष कुमारो ऽत्यन्तविनीतो नास्येदं कर्म संभाव्यते । अत्र च न कञ्चिद् अन्यं पश्यामः सर्वथा परमसङ्कटम् अनुप्रविष्टाः स्मः । कथमत्र प्रतिपतव्यम् इति । तत्रैकः कथयति । भवन्तो न वयं परिच्छेत्तुं समर्था । एतां स्त्रियं कुमारञ् च करणमण्डपं नयामस् तत्रामात्या एव परिच्छेत्स्यन्तीति । ततस् ते राजपुरुषास् तां स्त्रियं शिविकाम् आरोप्य सुवर्णवर्णञ् च कुमारम् आदाय करणमण्डपङ् गतास् तत्र च करणमण्डपे प्रचण्डो ऽमात्यः प्रतिपत्त्यैवानुकूलैर् व्यवहारिभिः सार्द्धं सन्निषण्णो ऽभूत् । सन्निपतितो यद्भूयसा तान् एव राजपुरुषान् आगमयमानस् तेन ते दूरत एव दृष्टाः । पृष्टाश् च भवन्तः किम् इदम् इति । तैर् आख्यातम् एषास्माभिः स्त्री दिवारकस्य सार्थवाहस्योद्याने कालगता दृष्टा तञ् चोद्यानम् अस्माभिः प्रत्यवेक्षिततम् । सुवर्णवर्णं कुमारं मुक्त्वा न कञ्चिद् अन्यं पश्यामः एष चास्माभिः पृष्टः कुमारः । इयं स्त्री केन प्रघातितेति । अनेनाख्यातम् अहम् अपि भवन्तो न जाने मयाप्य् एषा एवम् एव दृष्टेति । तद् इदानीं स्वामिन एवं प्रविचारयन्त्व् इति ।

स्व रोय् 54,5 - 56,4 [24] प्रचण्डो ऽमात्यः कथयति । भवन्तो मूहूर्तं तावद् अवीक्षध्वं यावद् अहं राज्ञो निवेदयामीति । तेन राज्ञो ऽजातशत्रोर् गृहं गत्वा दौर्वारिकः पुरुषः पृष्टो भोः पुरुषदेवः किं करोतीति । तेनाख्यातम् उपरिप्रासादतलगतो निःपुरुषेण तूर्येण क्रीडति रमते परिचारयति । लब्धप्रणयो ऽसौ तेन प्रतिहारी प्रेषिता गच्छ देवस्य निवेदयामात्या विज्ञपयन्ति । दिवाकरस्य सार्थवाहस्य पुत्रेणोद्याने काशिसुन्दरी दारिका प्रघातिता । स च न_उभ्युपगच्छति । कथम् अत्रास्माभिः प्रतिपत्तव्यम् इति । तया गत्वा राज्ञो निवेदितं राजा तत्र रतिक्रीडायाम् अतीव शक्तः कथयति । गच्छामात्यान् एवम् वद यूयम् एवं निपुणं प्रविचारयध्वम् इति । तया निर्गत्य प्रचण्डस्यामात्यस्य निवेदितम् एवं देवः समाज्ञापयतीति ।

स्व रोय् 56,4 - 58,4 [25] ततः प्रचण्डो ऽमात्यः करणमण्डपम् आगत्य तान् राजपुरुषान् उवाच । गच्छत भवन्तो वध्यघातकान् आहूयतेति । तैर् आहूताः प्रचण्डो ऽमात्यो वध्यघातकान् उवाच । भवन्तो ऽनेन कुमारेणेयङ् काशिसुन्दरी दारिका उद्याने प्रघातिता । गच्छतैनं दुराचारं पश्चाद् बाहुबन्धनं गाढं कृत्वा खरस्वरेण पटेन वाद्यमानेन रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेषु श्रवणमुखेष्व् अनुश्राव्य दक्षिणेन नगरद्वारेण निर्णमय्य महाश्मशान् नीत्वा शूले समारोपयत मृतञ् चैनं काशिसुन्दर्या दारिकया सहैकाञ् चिताम् आरोप्य ध्यापयतेति । अथ ते वध्यघातकाः सुवर्णवर्णं कुमारम् अत्यर्थम् अभिरूपम् उत्तप्तसुवर्णपर्व्वतशृङ्गम् इव परमया श्रिया ज्वलन्तम् उद्वीक्ष्य सम्विग्नाः परस्परम् ऊचुः । भवन्तः किञ्चापि वयम् वध्यघातकास् तत् कथम् ईदृशमतिदुर्ल्लभदर्शनं पुरुषविशेषं प्रघातयिष्यामः । सर्वथा कामम् अस्माकं स्वजीवितविनाशो न त्व् एवैनं प्रघातयिष्यामः इति ।

स्व रोय् 58,4 - 61,4 [26] प्रचण्डो ऽमात्यस् तान् परस्परं संजल्पं कुर्वाणाङ् दृष्ट्वा पृच्छति । भवन्तः किं स्थीयते । शीघ्रमेनं नयथेति । ते कृताञ्जलयो विज्ञपयितुम् आरब्धाः । प्रसीद स्वामिन् । किञ्चापि वयम् वध्यघातका अपि नोत्सहामहे ईदृशं पुरुषविशेषं महाजनवल्लभं प्रघातयितुम् इति । प्रचण्डो ऽमात्यः कुपितः कथयति । भवन्तो यदि यूयम् एनं न प्रघातयिष्यथ । युष्माकम् एवाद्य सपुत्रकलत्रबान्धवानां जीवितानि न भविष्यन्तीति । ते सन्त्रस्ताः परस्परम् ऊचुः । भवन्तो ऽस्यामात्यस्यान्यायानुरूपो व्यवहारः । यो हि नाम सुवर्णवर्णं कुमारम् एवम् अतिदुर्लभदर्शनं पुरुषविशेषं परित्यक्तुम् उद्यतः यो ऽस्मान् सपुत्रकलत्रबन्धवान् प्रघातयिष्यतीति । कुत एतत् । तद् अतिसङ्कटम् अनुप्रविष्टाः स्मः । कथम् अत्र प्रतिपत्तव्यम् इति । तेषां मरणभयभीतानां बुद्धिर् उत्पन्ना । एषा कुमारो महाजनवल्ल्भस् तद् एनन् तावद् वीथीम् अवतरामः । स्थानम् एतद् विद्यते यन् महाजनकाय एवैनं प्रतिमोचयिष्यति । को ह्य् एनं प्रघात्यमानम् उपेक्षितुं समर्थ इति । ते तस्य समीपम् उपसृष्टाः । पश्चाद् बाहुम् एनम् बध्नीम इति । तञ् च तथा रूपौदार्यसम्पदा विभ्राजमानम् आलोक्य न शक्नुवन्ति स्प्रष्टुं ततो वेपमानाङ्गप्रत्यङ्गा बाष्पोपरुध्यमानगद्गदकण्ठाः क्रन्दितुम् आरब्धाः । हा कष्टम् ईदृशा अपि वयं पापकर्मकारिणो येनैवम्विधे कार्ये नियोज्यामहे इति ।

स्व रोय् 61,4 - 64,2 [27] ततः प्रचण्डेनामात्येन भूयः सकर्कशम् आज्ञप्ताः किम् परिविलम्बध्वे । ते सन्त्रस्ताः सकाशम् अभ्युपगताः । तैर् असौ बाष्पाम्बुपरिप्लुतेक्षणैर् वेपमानैर् गृहीतस् तेनैव सुवर्णपीतेन वस्त्रेण पश्चाद् बाहुको बद्धः । तञ् च पश्चाद् बाहुगाढबन्धनबद्धम् आलोक्य प्रचण्डम् अमात्यं मुक्त्वा सर्व एव करणमण्डपस्थो जनकायस् तद्वियोगमन्युद्रवीकृतसन्तानो ऽश्रूणि प्रपातयितुम् आरब्धो हा कष्टम् इदानीम् एव दुर्लभदर्शनः कुमारो न भविष्यतीति । ततस् तैर् वध्यघातकैर् वीथ्याम् अवतारितो यथास्मिन्न् अन्तरे कोलाहलो जातस् तञ् च कोलाहलम् उपश्रुत्य सस्त्रीपुरुषदारकदारिका राजगृहनिवासीनानादिग्देशाभ्यागतश् च जनकायः सन्निपतितः । सुवर्णवर्णं कुमारं पश्चाद् बाहुगाढबन्धनबद्धम् आलोक्य सम्विग्नमनाः ससम्भ्रमं प्रष्टुम् आरब्ध । भवन्तः किम् इदम् इति । ततस् ते वध्यघातकाः बाष्पोपरुध्यमानगद्गदकण्ठाः क्रन्दन्त ऊचुः । भवन्तो ऽनेन कुमारेण किल काशिसुन्दरी दारिका प्रघातितेति वधाय परित्यक्तो रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेष्व् अनुश्राव्यते । न चिराद् एव महाश्मशानं नीत्वा प्रघात्यत इति ।

स्व रोय् 64,2 - 66,4 [28] तच् छ्रुत्वा स महाजनकायस् तद्वियोगदुःखाभ्याहत एकरवेणोच्चैर् विक्रोष्टुम् आरब्धः । हा हा कथम् अयं कुमार एवमभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेत उत्तप्तसुवर्णवर्णया वर्णपुष्कलतया समन्वागतः सर्वजनमनोनयनहरः । पण्डितो विनीतः पेशलो दक्षः कारुणिको महात्मा धर्म्मकामः सत्त्ववत्सलः प्रघात्यते । किम् अस्तङ्गताः साधवः किम् अन्तर्हितो धर्मः किम् अधर्मस्यैव निःसपत्नं राज्यैश्वर्याधिपत्यं प्रत्युपस्थितं । धिक् कष्टम् भोः ।

रूपलावण्यसम्पद्भिर् उत्तमाभिर् अलङ्कृतं । दृष्ट्वा दृष्ट्वा यम् अस्माकं परा प्रीतिर् अभूत् पुरा ।1। तम् एनं साम्प्रतं दृष्ट्वा वध्यघातैर् अधिष्ठितं । तीव्रशोकाभिभूतानि स्फुटन्तीव मनान्सि नः ।2। मनोनयनहारित्वाद् यो महाजनवल्लभः । तस्योपरि कथन् नाम राज्ञा दण्डो निपात्यते ।3। निरीक्षमाणा यन् नित्यं तृप्तिन् नायान्ति देहिनः । वधाय स कथं त्यक्तो घृणा त्यक्ताद्य मन्त्रिभिः ।4। चारित्र्यं विनयोपेतं यस्य ख्यातं मुनेर् इव । कथं संभाव्यते तस्य ह्य् अपराधो ऽयम् ईदृशः ।5। अधर्मो वत जागर्ति धर्मः सुप्तो ऽथ वा मृतः । यद् एवं गुणिनो ऽप्य् अस्य वियोगो ऽयम् उपस्थितः ।6।

स्व रोय् 66,4 - 67,4 [29] स च स्त्रीणां अतीव प्रियस् तत्र काश्चित् स्त्रियस् तद्वियोगदुःखाभ्याहताः पृथिव्याम् आवर्तनपरिवर्तनं कुर्वन्ति । काश्चिद् उरस् ताडयन्ति । काश्चित् सम्मोहम् आपद्यन्ते । एकैकास् तत्र पुत्रवियोगसदृशं वियोगदुःखम् अनुभवन्ति स्म । महाजनवल्लभो ऽसौ महात्मा राजगृहनगरनिवासी जनकायो यद्भूयसा तद्वियोगदुःखाभ्याहतो विक्रोष्टुम् आरब्धः । राजगृहं नगरम् आकुलाकुलं ज्ञायते । तद्वियोगाभ्याहतङ् कम्पत इति ।

स्व रोय् 67,4 - 69,1 [30] दिवाकरस्य सार्थवाहस्य गृहाद् दारिका वीथीम् अवतीर्णा । तया एष वृत्तान्तः श्रुतस् ततः क्रन्दमाना उरस् ताडयन्ती त्वरितत्वरितं गृहं गत्वा येन सुवर्णवर्णस्य कुमारस्य माता तेनोपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य तस्याः पुरत आत्मानं क्षिप्तवती । ततः सुवर्णवर्णस्य कुमारस्य माता संत्रस्ता पृच्छति । दारिके किं कथयसीति । सा उच्चैर् विक्रोशन्ती कथयितुम् आरब्धा । आर्ये सुवर्णवर्णः कुमारः पश्चाद् बाहुगाढबन्धनबद्धो वध्यघातकैर् अधिष्ठितो ऽनेन किलोद्याने काशिसुन्दरी दारिका प्रघातितेत्य् अविचार्यैव वधाय परित्यक्तो रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेष्व् अनुश्राव्यते । न चिराद् एव महाश्मशानं नीत्वा प्रघात्यत इति ।

स्व रोय् 69,1 - 70,3 [31] तच् छ्रुत्वा सुवर्णवर्णस्य कुमारस्य माता तीव्रदुःखाभ्याहता मूर्च्छिता भूमौ निपतिता । ततो जलाभिषेकप्रत्यागतप्राणा उत्थाय हा पुत्र हा पुत्रेति विक्रोशन्ती केशा लुञ्चमाना उरस् ताडयन्ती कम्पमाना मुहुर् मुहुर् मोहम् उपगच्छन्ती गृहान् निर्गत्य वीथीम् अवतीर्णा । सा पुत्रवियोगशोकाभ्याहता विक्लवहृदया तत्तद् विलपन्ती एकैकं पृच्छति । कतरेण पथा सुवर्णवर्णः कुमारो नीतो भविष्यतीति । हा पुत्रकं न पश्यामि परित्रायध्वं परित्रायध्वं पुत्रकम् मे दर्शयतेति । विरुवन्ती वीथीमध्येन संस्थिता ।

स्व रोय् 70,3 - 73,3 [32] यथा यथा सार्थवाहपत्नी सुवर्णवर्णं कुमारन् न पश्यति । तथा तथा तीव्रतरशोकदुःखाभ्याहता उच्चैर् विक्रोशन्ती एकैकस्य पादयोर् निपत्य कृतकरपुटी विज्ञापयति । परित्रायध्वं परित्रायध्वम् मे शीघ्रम् अवकाशम् अनुप्रयच्छत यावत् कुमारो नातिक्रम्यते अनेन पथा । अनेन पथा पुत्रको मे सुवर्णवर्णः कुमारो नीयते यथा च तं पश्यामि तथा मे प्रसादं कर्तुम् अर्हथेति । सा च तत्रावकाशम् अलभमाना हा कथं भोः पुत्र न लभ इति । सर्वाङ्गिकया पृथिव्याम् आत्मानं क्षिप्तवती । ततो जलोद्धृतेव मत्सी पृथिव्याम् आवर्त्तनपरिवर्तनङ् कर्तुम् आरब्धा । हृतपोतेव कुररी करुणकरुणं विरौति स्म । प्रणष्टवत्सेव गौर् बहुविधहम्भारवैर् विलपिता । हा पुत्रक । हा प्रिय । मनप । हा कान्त । हा अप्रतिकूल । हा मनोरथशतैर् लब्ध । हा अभिरूप दर्शनीय प्रासादिक । हा सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेत । हा उत्तप्तसुवर्णवर्णया वर्णपुष्कलतया समन्वागत । हा सर्वजनमनोनयनहर । हा सर्वजनवल्लभ । हा नेत्रानन्दकर । हा पण्डित विनीत विशारद मनोज्ञ दक्ष । हा करुणिक धर्मकाम सत्त्ववत्सल । हा मे कुलोद्योतकर । हा मे पुत्रकुलप्रदीप । हा मे हृदयवल्लभ । हा मे हृदयसर्वस्व । हा मे सारसमुच्चय । हा मे नेत्रामृत । हा मे प्रीतिनिबन्धन । हा मे कुशलसर्वस्व । हा कथम् अविचार्यैवम् अनाथो वधाय नीयते स इति ।

स्व रोय् 73,3 - 75,76 [33] पुनर् अपि च कृतकरपुटा पौरान् विज्ञपयन्ती । विक्लवहृदया प्रोवाच ।

हा हतास्मि निरानन्दा किम् इदं वर्तते मम । स्वप्नो ऽयम् अथ वा मोह आहोस्विच् चित्तविभ्रमः ।1। पुत्रशोकेन सा साध्वी तीव्रेण क्षिप्तमानसा । पौरान् विज्ञापयाम् आस विरुवन्ती मुहुर् मुहुः ।2। अविनीतो विरूपो वा न च मे हृदयप्रियः । यद् एवम् अध्युपेक्षध्वं नीयमानं सुतम् मम ।3। अनुकम्पा स चेद् अस्ति पक्षपातो गुणेषु वा । तथा मे क्रियतां पौरा यथा पश्यामि पुत्रकं ।4। न मयाद्य समालब्धश् चन्दनाद्यैर् विलेपनैः । मण्डितो नापि बहुधा रोचनाङ्गदबिन्दुभिः ।5। कटकाद्यैर् अलङ्करैर् न मया समलङ्कृतः । न विश्रब्ध परिष्वक्तो बहुशो नापि चुम्बितः ।6। न मां प्रदक्षिणीकृत्य कृतानेनाद्य वन्दना । एवम् एव कथन् नाम नीयते भोः सुतो मम ।7। शून्या मे ऽद्य दिशः सर्वा वेपते मे कडेवरं । दह्यते हृदयञ् चापि मोहम् एति च मानसं ।8। त्वरितत्वरितं नीतो नृशंसैर् वध्यघातकैः । हा हा न भूयो द्रक्ष्यामि सुतं हृदयवल्लभं ।9। नूनं कृतन् मया पापम् अन्यजन्मनि दारुणं । येनैवं पुत्रशोकेन दह्ये कक्षम् इवाग्निना ।10। येन सत्येन चित्तम् मे शत्रुष्व् अपि न पापकं । मुच्यतां व्यसनाद् अस्मात् तेन सत्येन मे सुत इति ।11।

स्व रोय् 76,1 - 77,5 [34] दिवाकरश् च सार्थवाहः समुद्रात् संसिद्धयान्पात्रो राजगृहम् अनुप्राप्तः । स राजगृहन् नगरं प्रविशन् निमित्तान्य् अप्रशस्तानि पश्यति । तस्य हृदयं कम्पितुम् आरब्धं अङ्गानि सीदितुम् आरब्धानि । नेत्रं स्फुरितुम् आरब्धं शकुनयश् चास्य पुरतः खरम् वाशितुम् आरब्धाः । स निमित्तकुशलः शकुनिरुते च कृतवी चिन्तयितुं प्रवृत्तः । यथैतानि निमित्तान्य् अप्रशस्तानि समनुपश्यामि ध्रुवम् अद्य सुवर्णवर्णस्य कुमारस्य महान् उपद्रवः समुपस्थितो भविष्यति । तथा ह्य् एतानि निमित्तानि तद्वियोगं सूचयन्तीत्य् आह च ।

यथा स्फुरति नेत्रम् मे यथा रौति विहङ्गमः । ध्रुवम् मे पुत्रकेनाद्य वियोगः समुपस्थितः ।1। यथा चाङ्गानि सीदन्ति वेपते हृदयञ् च मे । ध्रुवं पुत्रवियोगो ऽद्य दारुणः समुपस्थित इति ।2।

स्व रोय् 77,5 - 80,81 [35] स एवम् अनर्थशतसहस्राणि चिन्तयन् सीदमानाङ्गप्रत्यङ्गः । वेपथुर् अप्रगल्भपदसञ्चारः कथञ्चिद् राजगृहम् अनुप्रविष्टो यावच् छृणोति महाजनकायस्य क्रन्दनशब्दं । स तम् आक्रन्दनशब्दम् अनुसरन् वीथीम् अवतीर्णो यावत् पश्यति महाजनकायं राक्षसोपद्रुतम् इव नगरं वियोगदुःखाभ्याहतं क्रन्दमानं तेन सम्मुखागतो ऽन्यतमः पुरुषः पृष्टः । भोः पुरुष किम् इदम् इति । स च तन् न जानाति यथायम् एवासौ दिवाकरः सार्थवाह इति । तेनाख्यातं दिवाकरस्य सार्थवाहस्य पुत्रः सुवर्णवर्णो नाम कुमारो ऽत्यन्तं रूपादिगुणसम्पदा युक्तस् तेन किलोद्याने काशिसुन्दरी दारिका प्रघातितेत्य् अविचार्यैव वधाय परित्यक्तो रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेष्व् अणुश्राव्यते । न चिराद् एव महाश्मशानं नीत्वा प्रघात्यत इति । तच् छ्रुत्वा दिवाकरः सार्थवाहः पुत्रवियोगदुःखाभ्याहतः सहसैव मूर्च्छितो भूमौ निपतितः । ततो जलाभिषेकप्रत्यागतप्राण उत्थाय बाष्पोर्मितरङ्गापूर्यमाणवदनकमलः सम्भ्रान्तः स निरीक्षमाण हा कतरेण पथा सुवर्णवर्णः कुमारो नीतो भविष्यतीति । वीथीमध्येन त्वरितत्वरितं संप्रस्थितः । यावत् पश्यति तावत् पश्यति भार्यां मुक्तकेशीम् उभाभ्यां पाणिभ्याम् उरस् ताडयन्तीं आर्तस्वरं तत् तद्विलपन्तीं सुतवियोगजां दुःखां तीव्रां खरां कटुकाम् अमनआपां वेदनां वेदयमानां दृष्ट्वा च पुनस् तीव्रमन्यूपरुद्धगद्गदायमानकण्ठो बाष्पाम्बुपरिप्लुतेक्षणस् तस्याः सकाशम् उपसंक्रान्तः ।

स्व रोय् 81,2 - 83,5 [36] सा तं दृष्ट्वा द्विगुणतरशोकशल्याभ्याहत बाष्पोर्म्मितरङ्गापूर्यमाणवदनकमला ससम्भ्रमा त्वरितं त्वरितम् उत्थाय तस्य पुरत आत्मानं क्षिप्तवती । सा ततो दिवाकरेण सार्थवाहेनार्तस्वरं क्रन्दमाना परिष्वज्योत्थापिता । सा तस्य पादयोर् निपत्योवाच । सार्थवाहं परित्रायस्व परित्रायस्व पुत्रभिक्षाम् मे ऽनुप्रयच्छेत्य् आह च ।

मन्दभाग्यां निरानन्दा माम् आश्वासय सांप्रतं । वियुज्यमानां पुत्रेण विरुदन्तीं सुदुःखितां ।1। यस्य जन्मनि ते स्वामिन् आनन्दअः परमो ऽभवत् । स एव मारणायाद्य नीयते वल्लभः सुतः ।2। विनीतः पेशलो दक्षो नैकशास्त्रविशारदः । रूपेणानुपमेयश् च नीयते पण्डितः सुतः ।3। छिद्यते कुलवंशस् ते भिद्यते कुलमेथिका । कुलोद्योतकरः श्रीमान् दीपो निर्वाप्यते तव ।4। एतद् धृदय सर्वस्वम् एतत् प्रीतिनिबन्धनं । एतन् नेत्रामृतं नॄणां नीयते वध्यघातकैः ।5। सर्वम् एतद् धि क्रियते एतच् चक्षुर् निरुध्यते । पुत्राभिधानं हृदयं एतद् उत्पाट्य नीयते ।6। तच् छीघ्रं क्रियतां यत्न[ः] सुतस्य परिमुक्तये । सर्वस्वम् अपि दत्त्वाद्य पुत्रं माञ् च विमोचय ।7। ऋध्यन्तु तव सङ्कल्पा ऋध्यत्व् आशासितुम् मनः । अप्य् एव तञ् च जीवन्तं द्रक्ष्यामि तव पुत्रकम् इति ।8।

स्व रोय् 83,5 - 86,87 [37] अथ दिवाकरः सार्थवाहः पुत्रवियोगशोकदुःखाभ्याहतो ऽपि धैर्यम् अवलंब्य चित्तेन कृतकरपुटः पौरान् उवाच ॥ भोः भोः पौराः श्रूयतां कथन् नाम युक्तं भवताममेदं व्यसनम् उपस्थितम् उपेक्षितुं । कथम् अटव्याम् इवाविचार्य नगरमध्येन युष्माकं पश्यताम् एव प्रकाशगुणो ऽपि मे कुमारो वधाय नीयते । कथम् अल्पोत्सुकास् तिष्ठथ । कथं प्रतीकारविर्धिर् न चिन्त्यते । कथं कुमारस्य मुक्तये न प्रयत्नध्वम् इति । ते कथयन्ति सार्थवाह ईदृशो ऽयं कुमारो गुणवांस् तवैवैअक्स्येदं व्यसनम् अपि तु सर्वेषाम् एवास्माकं किन् तूपायन् न पश्यामः कुमारस्य प्रतिमुक्तये । येनैव विषण्णामनसस् तिष्ठाम इति । दिवाकरः सार्थवाहः कथयति । भवन्तः परिज्ञात एव युष्माभिर् अयं कुमारो यथात्यन्तं कारुणिको महात्मा धर्मकामः सत्त्ववत्सलः । चित्तम् अप्य् अयम् ईदृशे ऽकार्ये न समर्थ उत्पादयितुं प्राग् एवाचरितुं । ततः कुमारस्य प्रविचारणार्थं यत्न आरभ्यतां । यदि कुमारः प्रविचार्यते नियतम् अस्माद् व्यसनात् परिमुच्यते । यूयञ् च साधवः सर्वजनसाधारणास् तद् युष्माकं विज्ञापयतां न कश्चिद् दोषो दृश्यते । नान्यत्र मय्य् अनुकम्पा दर्शिता भवति । साधुत्वात् गुणानुरागित्वञ् च प्रकाशितं भवति । यत् कारुण्यचित्तं पर्युपस्थाप्य गत्वा राजा विज्ञप्यतां । तन्मन्त्रिणो वा कदाचिच् च ते ऽर्थरुचित्वात् सुयुक्तम् अपि युष्मद्वचनम् अन्यथा न मनयन्ति । अहञ् च पुत्रवियोगेनात्यन्तं व्यथितः । ततः सर्वस्वम् अपि मदीयं दत्त्वा तथा प्रसादः करणीयो यथा कुमारः प्रविचार्यत इति ।

स्व रोय् 87,1 - 89,3 [38] प्रज्ञातो ऽसौ सार्थवाहः कृतमित्रश् च । तेषु वचनात् कुमारगुणानुरागाच् चाभ्युपगतं ततः तैः प्रवीणा व्यवहारिणः पौरिका राजकुलं प्रेषिता उक्ताश् च । स चेद् अद्य कुमारः पुनर् निपुणतरं प्रविचार्यते वयम् अपि राज्ञः सुवर्णलक्षम् अनुप्रयच्छाम इति । ततस् ते पौरिका व्यवहारिणः करणमण्डपङ्गताः प्रचण्डेन चामात्येन दूरत एव दृष्टा उक्ताश् च भवन्तः किम् आगमनप्रयोजनम् इति । तैर् आख्यातं राजगृहनिवासिनश् च पौरा एवं विज्ञपयन्त्य् अयं सुवर्णवर्णः कुमारो ऽत्यर्थं रूपौदार्यसम्पदा युक्तत्वान् महाजनवल्लभश् चेद् अस्य वियोगाद् राजगृहनिवासिनो जनकस्य महती पीडा । धर्माभिरतत्वाद् विनयादिगुणोपेतत्वाच् चास्य न कश्चिद् एनम् अपराधम् अभिश्रद्दधाति । तद् वयं सुवर्णलक्षम् अनुप्रयच्छामः । दिवाकरश् च सार्थवाहः सर्वस्वम् अस्मद्विज्ञप्त्या सुवर्णवर्णः कुमारः प्रतिनिवर्त्य पुनर् निपुणतरं प्रविचार्यताम् एवं कृते चास्माकं विज्ञाप्तिसाकल्यं कृतं भवति । राज्ञश् च कोषः सम्वर्द्धितो भवति ।

स्व रोय् 89,3 - 91,5 [39] प्रचण्डो ऽमात्यः श्रुत्वा रुषितः कथयति । भवन्तः किम् अत्र न विचारितं यद् भूयो विचार्यते यच् च कथयत राजकोश एष संवर्द्धितो भवतीति । तत किं वयम् अन्यायोपात्तैर् द्रव्यै राजकोशं सम्वर्द्धयिष्यामः । न च युष्माभी राज्ञो ऽभिप्रायो ऽवबुद्धः । सर्वथा यूयम् अवश्यं वैशालकानां प्रयोगेणास्य राज्ञो ऽनर्थङ् कर्त्तुकामा येनैवम् उपायेनास्य राज्ञो ऽवर्णं निश्चारयितुम् इच्छथ । अन्यायकार्य् एव राजा यद् एवम् अविचार्यं जनपदं विनाशयतीति । तेन ते निर्भर्त्सिताः । स तान् निर्भर्त्सयित्वा चत्वारो ऽस्य कृतान्तपुरुषसदृशाः सन्ति मनुष्या अतिरौद्रकर्माणः सतताभ्यासवशान् निर्घृणीकृतसन्ताना निष्करुणास् तान् आहूय कथयति । गच्छत शीघ्रं वध्यघातकान् अधितिष्ठत । अस्माद्वचनाच्च वक्तव्या शीघ्रम् एनं नगरान् निष्कास्य यथा सन्दिष्टेन विधिना प्रघातयत । न च युष्माभिर् मां मुक्त्वा राजानम् वानयस्य कस्यचिद् वचनेनायं मोक्तव्यः । एवं हि कुर्वतां श्रेयो ऽन्यथाहं भवताम् महामरार्यादाबन्दङ् करोमीति । एवं स्वामिन्न् इति ते राजपुरुषास् तस्य प्रतिश्रुत्य खड्गपाणयः संप्रस्थितास् ।

स्व रोय् 91,5 - 93,4 [40] ते वध्यघातका व्याक्षेपशतानि कुर्वाणाः शैनः शैनः सुवर्णवर्णं कुमारं रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेष्व् अनुश्रावयन्तः परिभ्रामयन्तो ऽहो वत कुमारस्य केचित् मोचयितारो भविष्यन्त्य् अप्य् एवं वयम् ईदृशम् अकार्यं न कुर्म इति । ते राजपुरुषा निकृष्टखड्गपाणयस् सम्प्राप्ता तैस् तेषाम् वध्यघातकानां यथा सन्दिष्टम् आख्यातं । उक्ताश् च यद्य् एनं शीघ्रं नगरान् निष्क्राम्य यथा सन्दिष्टेन विधिना न प्रघातयत । वयं युष्मान् साम्प्रतम् एव प्रघातयाम इति । ते तान् अतिसेकनिकृष्टान् खड्गव्यग्रष्टान् यमपुरुषान् इवालोक्य संत्रस्तास् ततो मरणभयभीताश् चिन्तयितुं प्रवृत्ताः हा कष्टं न केनचित् कुमारस्य परित्राणं कृतं । सांप्रतम् अस्माभिर् एव प्रघातयितव्यो भविष्यतीति । बाष्पाम्बुपरिप्लुतेक्षणैस् तै राजपुरुषैर् अधिष्ठिताः सुवर्णवर्णं नगरान् निष्क्रामयितुम् आरब्धाः ।

स्व रोय् 93,4 - 96,5 [41] तञ् च नगरान् निष्कास्यमानम् आलोक्यानेकानि प्राणिशतसहस्राणि एकरवेणोच्चैर् विक्रोष्टुम् आरब्धानि हा कष्टम् एष । दिवाकरः सार्थवाहः सर्वस्वेन वियुज्यते । एष दिवाकरस्य सार्थवाहस्य मातृकावङ्शश् छिद्यते । एष दिवाकरस्य सार्थवाहस्य कुलप्रदीपो अन्तर्धाप्यते । एष दिवाकरस्य सार्थवाहस्य कुलनन्दनो ऽन्तद्र्घाप्यते । एष दिवाकरस्य सार्थवाहस्य कुलचूडामणिरपह्रियते । एष दिवाकरस्य सार्थवाहस्य चक्षुर् निरुध्यते । एतद् दिवाकरस्य सार्थवाहस्य कुलविभूषणम् अपह्रियते । एतद् दिवाकरस्य सार्थवाहस्य हृदयम् उतपाट्यते । अमी दिवाकरस्य सार्थवाहस्य मूर्तिमन्तः प्राणा अपह्रियन्ते । हा कष्टं कथं नाम कुमारो ऽटव्याम् एवं परिभ्राम्य निष्कासितो न केनचिद् अस्य परित्राणं कृतं । एष साम्प्रतं राजगृहान् नगराच् चन्द्रमा मृत्युराहुणा ग्रस्यते । एष राजगृहनगरनभस्तलदिवाकरो ऽस्तङ्गच्छति । एतद् राजगृहनगरनिवासिनां पौराणां नेत्रामृतम् अदर्शनपथे व्यवस्थाप्यते । एतद् राजगृहनगरनिवासिनां पौराणां प्रीतिनिबन्धनं विलुप्यते । एतद् राजनगृहनगरनिवासिनां पौराणां विभूषणम् अपह्रियते । एष राजगृहनगरनिवासिनां पौराणां चूडामणिर् अपह्रियते । एष राजगृहनगरनिवासिनां पौराणां हृदयवल्लभो विनाशाय नीयते । कम् इदानीं राजगृहनिवासिनः पौरा अनिमिषम् अवलोकयिष्यन्ति । कम् इदानीं दृष्ट्वा प्रीतिमनसो भविष्यन्तीति निराशीभूताः ॥

स्व रोय् 96,5 - 99,2 [42] प्रचण्डस्यामात्यस्यान्यतयमेन पुरुषेणागत्य निवेदितं । निःकासितः सुवर्णवर्णः कुमारो राजगृहान् नगराद् इति । स श्रुत्वा प्रीतिमनाः सम्वृत्तः । ततस् ते पौरिका व्यवहारिणस् तच् छ्रुत्वा निराशीभूतास् तैर् आगत्य तेषां पौराणाम् एतत् प्रकरणं विस्तरेणावेदितं । तच् छ्रुत्वा ते ऽपि पौरा निराशीभूताः । समुद्विग्नाः परस्परम् ऊचुः । भवन्तो ऽपि कलिराजेन तादृशः पिता धार्मिको धर्मराजा जीविताद् व्यवरोपितः । इदानीम् आरब्ध एवंविधान् अपि प्रख्यातगुणान् महाजनवल्लभान् पुरुषविशेषान् असंदृश्यान् प्रघातयितुं । अहो नैर्घृण्यम् अहो गुणाज्ञता । अहो ऽविशेषज्ञता मन्त्रिणां यो नामैवम् अत्यन्तरूपौदार्यसम्पन्नत्वाच् च विनीतत्वाच् च पूजाम् अर्हति स एव गुणवान् पुरुषविशेषः कथम् अविचार्य बधाय परित्यज्यते । अथवा काल एवायम् ईदृशः समुपस्थितो यद् असन्तो विवर्द्धन्ते । एवं गुणयुक्तस्य जनस्यैवंविधो वियोगो भविष्यतीति । कालोपकर्ष्य दौरात्म्यम् उद्भावयन्तो दिवाकरस्य सार्थवाहस्य एतत् प्रकरणं विस्तरेणाख्यातवन्तः ।

स्व रोय् 99,2 - 101,102 [43] तच् छ्रुत्वा विहताशो दिवाकरः सार्थवाहस् तीव्र शोकदुःखाभ्याहतो मूर्च्छितो भूमौ पतितः । ततो जलपरिषेकप्रत्यागतप्राणो विषण्णमना निरानन्दः सांप्रतं पुत्रको मे प्रघात्यत इति । उच्चैर् विक्रोष्टुम् आरब्धः ।

लोचनानन्द हा पुत्र हा मे कुलविभूषण । मग्दभाग्यस्य मे तात निराक्रन्दः प्रपात्यसे ।1। विमुह्यते मे हृदयं भ्रमन्ति च दिशो ऽधुना । त्वद्वियोगाग्निसंतप्तं दह्यते वत मे मनः ।2। पण्डितस्य विनीतस्य कारुण्यनिरतस्य च । हा कथं दारुणं तात तव व्यसनम् आगतं ।3। त्वज्जन्मजनितां प्रीतिं पुत्र प्राप्यातुलाम् अहं । सत्पुत्र त्वद्वियोगेन सोकाग्नौ पतितः पुनः ।4। निर्घृणाश् चाविशेषज्ञा अहो राज्ञो ऽस्य मन्त्रिणः । यैर् एवं विनयोपेतस् त्वं पुत्र न विचारितः ।5। अहो नृपतिना तेन नैर्घृण्यं प्रकाशितं । येनैवम् अविचार्याद्य परित्यक्तो ऽसि पुत्रक ।6। विशेषो धिक् साधुजनो नूनम् अस्तङ्गतो हृदि । गुणवान् अपि यत् पुत्र निराक्रन्दः प्रघात्यसे ।7। तत् किं विप्रोषिताः सर्वा नगरस्यास्य देवताः । घात्यमानम् उपेक्षन्ते यद् एवं गुणिनं जनं ।8। सेन्द्राः सलोकपालाश् च देवा ये च महर्द्धिकाः । अनुकम्पाम् उपादाय ते मे रक्षन्तु पुत्रकं ।9। सिद्धव्रता महात्मानो मुनयः सन्ति ये ऽधुना । ते ऽनुकम्पां पुरस्कृत्य परिरक्षन्तु मे सुतम् इति ।10।

स्व रोय् 102,1 - 105,4 [44] तस्य बुद्धिर् उत्पन्ना किम् अर्थम् अहं विषीदामि यन् न्व् अहं बुद्धं भगवन्तं सकलजगद् एकबान्धवं महाकारुणिकं समुनस्मरेयं स हि भगवान् अनाथानान् नाथः । अत्राणानां त्राणं । अशरणानां शरणं । अपरायणानां परायणं । तथा हि तेन भगवता कृच्छ्रसङ्कटसम्बाधप्राप्ता बहवः सत्त्वास् तेभ्यस् तेभ्यो महाभयेभ्यः परिमोचिता । तथा महासमुद्रम् अध्यगता वणिजो मकरस्य भयसन्त्रस्ताः समनुस्मरणमात्रेणैव तस्मान् मरणभयात् परित्राताः । तथा नैक पुरुषघातकेनैकरभसेनोद्यतशस्त्रेणाङ्गुलीमालेन घात्यमाना तज्जननी तस्माज् जीवितोपच्छेदभयात् परित्राता । तथा च पूर्वजन्मवैरानुबन्न्धसामर्थ्याद् अनेकप्राणिशतसहस्त्रोपघातथम् अभिप्रज्वालितक्रूरहुताशनस्य मानुषमांसरसास्वादलोभात् श्रवल्लालावलेलिहान_जिह्वा_विकटदीर्घतीक्ष्णदंष्ट्राकरालभीषणमुखस्य यक्षस्याहारार्थम् उपनामितस् तद्वद्वनसमीपस्थो हस्तक आटवकस् तस्मान् मरणभयात् परित्राता ॥ समर्थः स भगवान् मे पुत्रम् अस्मात् सङ्कटात् परिमोचयितुं । यन् न्व् अहं तम् एव भगवन्तं महाकरुणिकं पर्मवत्सलस्वभावं समनुस्मरेयम् इति । समीपस्थम् अन्यतम् उपासकं पृष्टवान् इदानीं भगवान् कुत्र विहरतीति । ततो ऽसव् उपासको भगवन्तम् अनुस्मृत्य बाष्पोपरुध्यमानगद्गदकण्ठम् उवाच । सार्थवाहः यः सार्थवाहो लोकस्य यो लोके सुखदायकः । निर्वृतः स महाशास्ता सर्वलोकैकबान्धवः ।1। यः प्रदीपो ऽप्रदीपानां शरणं यः परायणं । निर्वृतः स जिनो लोके दीपः स्नेहक्षयाद् इति ।2।

स्व रोय् 105,4 - 111,2 [45] तच् छ्रुत्वा दिवाकरः सार्थवाहो भगवद्वियोगाद् द्विगुणीकृतशोकशल्याभ्याहतो मूर्च्छितो भूमौ निपपात । ततो जलपरिषेकप्रत्यागतप्राण उत्थाय यस्यां दिशि भगवान् परिनिर्वृतस् तदभिमुखो उच्चैर् विक्रोष्टुम् आरब्धः । हा धर्मराज सर्वज्ञ दोषारिगणसूदन । अनाथं जनमुत्सृज्य लोकनाथ गतो ऽसि किं ।1। हा विभो ख्यातचारित्र सर्वसत्त्वैकबान्धव । सर्वयोगाविसंयुक्त निर्वाणपथदेशक ।2। हा कथं वत लोको ऽयम् अविद्यावृतलोचनः । त्वया नाथेन रहितः संसारे विभ्रमिष्यति ।3। परानुकम्पशौटीर्ये त्वयि निर्वृतिम् आगते । अनाथः खल्व् अयं लोकः कं नाथं संश्रयिष्यति ।4। ये च ते धर्मतो जाता विनेयजनपुत्रकाः । त्वया विहीनास् ते सर्वे करिष्यन्ति कम् आश्रयं ।5। बहूनां सफलाम् आशां कृत्वा दुःखनिषूदन । विहताशं जनं कृत्वा काम् आशां त्वं गतो मुने ।6। यदि पौराः समेष्यन्ति त्वद्वाक्यश्रवणोत्सुका । को नु वक्ष्यति सद्धर्मम् अधुना निर्वृते त्वयि ।7। हा हतो ऽयम् अन्य लोको लोकः सामरकिन्नरः । सुदुल्लर्भेन नाथेन वियुक्तो यत्त्वया मुने ।8। कथन् नाम करिष्यन्ति प्राणिनो धर्मलालसाः । श्रुत्वा तवैकनाथस्य निर्वाणं शासनाप्रियाः ।9। करुणैकरसम् धीरं त्वाम् आश्रित्यानुकम्पकं । ये गुणाः समवाप्यन्ते कस् तन् भूयो न ऽभिधास्यति ।10। कथन् नाम त्रिलोकार्थे समुत्पाद्य महाकृपां । कृपालोकतत्वज्ञ त्वं ह्य् उपेक्षां समाश्रितः ।11। कष्टं भो गुणरत्नाढ्या कल्पकोटिसमाहित । मृत्युपातालम् आसाद्य धर्मनौर् विनिपातिता ।12। कष्टं भो यद् अविद्यान्धो बुद्धदैशिकवर्जितः । लोको ऽयं जन्मकान्तारे प्रणष्टं श्रयम् एष्यति ।13। महती

वतलोकानां परिहाणिर् उपस्थिता ॥ बुद्धरत्नेन महता वियुक्तानाम् इहाधुना ।14। त्वया भिक्षुगणं शून्यं ऋषभेनेव गोगणं । कथं न विदुषां दृष्ट्वा हृदयन् न विदीर्यते ।15। भक्त्यानतोत्तमाङ्गा हि कस्य भूयो दिवौकसः । शिरसा धारयिष्यन्ति पदाग्रविहितं रजः ।16। सर्वसत्त्वसमा प्राप्ता नृशंसा खल्व् अनित्यता । यया त्वय्य् अपि नामाद्य पक्षपातो न दर्शितः ।17। अष्टाङ्गमार्ग्गभैषज्यक्लेशव्याधिचिकित्सतः । महाकारुणिकः शास्ता वैद्यराजो निपातितः ।18। हा नृशंसम् अतिक्षिप्रं निर्वृतो लोकनायकः । अन्धभूतस्य लोकस्य चक्षुर्दाता ह्य् अनुत्तरः ।19। निर्वृते त्वयि को मे ऽद्य पुत्ररत्नम् अनागसं । घात्यमानम् इहागत्य सहसा मोचयिष्यति ।20। त्रातरि त्वय्य् अनाथानां गते तु परमाङ् गतिम् । हा जातः सांप्रतम् अहं निराशः सुतजीविते ।21। अद्य मे तत् सुविहितं यत् त्वयोक्तं महात्मने । सर्वैः प्रियैर् विनाभावो भवतीत्य् उत्तमं वच इति ।22।

स्व रोय् 111,2 - 115,2 [46] स एवम् बहुविध परिदेव्य तम् उपासकम् उवाच । भोः कश्चिन् महाश्रावको ऽपि तावत् तस्य भगवतो ऽवशिष्यते । कस्य भगवान् शासनम् अनुपरीक्ष्य परिनिर्वृत इति । ततस् तेनोपासकेनोक्तं सार्थवाह श्रूयते भगवान् स्थविरमहाकाश्यपस्य शासनम् अनुपरीक्ष्य परिनिर्वृतः । स्थविरमहाकाश्यपो ऽपि भगवदाज्ञयैव स्थविरानन्दस्य शासनम् अनुपरीन्द्य परिनिर्वृतः । स इदानीं स्थविराननन्दो महात्मा शासनधूर्धरः । स इदानीं तथागत इव कारुण्यात् तांस् तान् ग्रामनगरनिगमपल्लीपत्तनादीन् गत्वा विनेयं जनानुग्रहं करोति । तथानवरोपितकुशलमूलानां सत्त्वानां कुशलमूलावरोपणङ् करोति । समुचितकुशलसन्ततीनां परिपाचनङ् करोति । परिपक्वकुशलमूलसन्ततीनां परिमोचयति । तथा क्लेशव्याधिग्रस्तानां सत्त्वानां धर्मदेशनाभैषज्यप्रदानेन विचिकित्सं करोति सुवैद्यवत् । क्लेशान्धकारावष्टब्धानां सत्त्वानां सद्धर्म्देशनारश्मिनिकरेण क्लेशान्धकारं विधमयति सूर्यवत् । वचनकरसमूहेन वैनेयकुमुदवनप्रबोधनं करोति चन्द्रवत् । वैनेयकोट्टराजसहस्त्राणि सद्धर्मदेशनया समनुशास्ति चक्रवर्त्तिवत् । स्वप्रज्ञप्रतिभाननादेन कुतीर्थ्यमृगगणविद्रावणङ् करोति सिंहवत् । समुपदेशवैनेयसार्थनिस्तारणं करोति दैशिकवत् । सद्धर्मपाण्यावतारणं करोति सार्थवाहवत् । कुशलबीजप्ररोहणं करोति महामेघवत् । हिताहितोपदेशं करोति मातापितृवत् । अदान्तान् सत्त्वान् दमयत्य् अमुक्तान् मोचयत्य् अनाश्वस्तान् आश्वसयत्य् अपरिनिर्वृतान् परिनिर्वापयति । तथा कृच्छ्रसङ्कटसम्वाधप्राप्तान् सत्त्वान् महाभयेभ्यो मोचयति । संक्षेपात् स महात्मा बुद्धकार्यङ् करोति । तम् एव समनुस्मर । समर्थः स ते ऽद्य सुतम् अस्मात् सङ्कटात् परिमोचयतुम् इति ।

स्व रोय् 115,2 - 118,4 [47] तच् छ्रुत्वा दिवाकरः सार्थवाहो गतप्रत्यागतप्राण इव ससंभ्रमस् तम् उपासकम् उवाच । कुत्रेदानीं स आनन्दो विहरतीति । तेनोक्तं सार्थवाह श्रुतं मया स्थविरानन्द एतर्हि वैशाल्याम् विहरत्य् आम्रपालीवन इति । अथ दिवाकरः सार्थवाहः सहसैवोत्थाय जानुमण्डले पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन वैशाली तेनाञ्जलिं प्रणम्य सुतवियोगशोकदुःखाभ्याहतो बाष्पोर्मितरङ्गापूर्यमाणवदनकमलः साश्रुपर्याकुलेक्षणस् तीव्रेणाशयेन स्थविरानन्दम् आयाचितुं प्रवृत्तः ॥

यदि त्वं परमाचार्य सत्त्वाशयविदुत्तमः । आशयानुशयं ज्ञात्वा इमम् अभ्यर्थनां शृणु ।1। निर्वृतो भगवान् बुद्धः शिष्याश् चास्य महर्द्धिकाः । अवशिष्टस् त्वम् एको हि तेषां शासनवर्धनः ।2। त्वम् समाश्वासभूतोभूतो ऽस्य जगतस् त्वं परायणः । व्यवलोक्याधुना कार्यं सर्वसत्त्वहितं त्वया ।3। तद् अद्यैवंविधे नाथे तिष्ठत्य् आरक्षके त्वयि । निराक्रन्दः सुतो ऽस्माकं कथम् एवं प्रघात्यते ।4। न भवेद् यदि सत्त्वार्थो न तिष्ठेयुर् भवद्विधाः । घात्यमानं जनं श्राद्धम् एवं कथम् उपेक्षसे ।5। सत्त्वार्थञ् चेच् छरीरं हि त्वं धारयसि सुव्रत । तत् कृपां सम्मुखीकृत्य समन्वाहर मे सुतं ।6। हतसर्वप्रतीकारम् अत्राणम् अपरायणम् । शोकपङ्कावलग्नम् मां सपत्नीकं समुद्धर ।7। कम् वा विज्ञपयाम्य् अन्यं को ऽन्यो ऽप्य् एवं जगद्धिते । निर्दिष्टः शाक्यमुनिना यथा त्वम् अधुना प्रभो ।8। त्वदृते पुत्रकस्यान्यस् त्राता नास्ति विभो यतः । तस्मात् त्वरितम् आगम्य पुत्रम् मे त्रातुम् अर्हसि ।9। पुत्रशोकारिणा ग्रस्तं दुःसहेन दुरात्मना । सपत्नीकं निरानन्दम् आनन्दानन्दयाद्य मां ।10। इत्य्

स्व रोय् 118,4 - 121,122 [48] अथैतस्मिन्न् अन्तरे स्थविरानन्दः करुणयापूर्य्यमाणश् चिन्तयंस् त्रिरात्रेस्त्रिदिवसस्य श्रावकचक्षुषा लोकं व्यवलोकयति । को हीयते को वर्द्धते कः कृच्छ्रप्राप्तः कः सङ्कटप्राप्तः कः सम्बाधप्राप्तः कः कृच्छ्रसङ्कटसम्बाधप्राप्तः । को ऽपायनिम्नः को ऽपायप्रवणः को ऽपायप्राप्तारः । कम् अहम् अपायमार्गाद् उद्धृत्य स्वर्गे मोक्षे च प्रतिष्ठापयेयं । कस्य कामपङ्कनिमग्नस्य हस्तोद्धारम् अनुप्रदद्यां । कम् आर्यधनविरहितं आर्यधनैश्वर्याधिपत्ये प्रतिष्ठापयेयम् इत्य् अद्राक्षीत् स्थविरानन्दः स्थविरशारद्वतीसुतसमेन चक्षुषा सुवर्णवर्णं कुमारमुपचितकुशलमूलसम्भारं कृच्छ्रसङ्कटसम्बाधप्राप्तं च दृष्ट्वा पुनस् तत्रस्थ एव ऋद्ध्या गजभुजसदृशम् बाहुम् अभिप्रसार्य सहसैव राजानम् अजातशत्रुम् उपरिप्रासादतलगतम् अतिप्रमत्तविहारिणम् अच्छटाशब्देन प्रबोध्य व्यापिना स्वरेणोवाच । महाराज न शोभनं ते कृतं यत सुवर्णवर्णः कुमारः स्वयम् एव न विचारितस् तथाद्यैष न सांप्रतम् अत्राप्य् अनपकारी राजगृहान् निष्काश्य महाश्मशानं नीयते प्रघातयितुं । निवारयेत्य् अथैतत् स्थविरानन्दवचनम् उपश्रुत्य राजा ससम्भ्रमं त्वरितम् अभिनम्य स्थविरनन्दम् उपरिधवलगृहस्थ उत्थाय महता स्वरेण चतुर्दिशम् उक्तं भोः श्रूयतां यो महाश्माशानं त्वरित मभिगम्यास्मद्वचनात् सुवर्णवर्णं कुमारं घात्यमानं प्रतिमोचयति तस्याहं सुवर्णपेटकमनु प्रयच्छामि पञ्च च ग्रामवराणि। महाजनवल्लभो ऽसौ कुमारः। तद् राज्ञो वचनम् उपश्रुत्य प्राणिसहस्राणि प्रधावितानि ॥

स्व रोय् 122,1 - 123,4 [49] अथैतस्मिन्न् अन्तरे वध्यघातकास् तै राजपुरुषैर् अधिष्ठिताः सुवर्णवर्णं कुमारम् आदाय महाश्मशानम् अनुप्राप्ताः । काशिसुन्दरी दारिका स्वकैर् ज्ञातिभिर् नीलपीतलोकहितावदातैर् वस्त्रैः समलङ्कृतायां शिविकायाम् आरोप्य महाश्मशानम् अभिनिर्हृता तस्या ज्ञातयस् ताम् एकस्मिन् प्रदेशे स्थापयित्वा काष्ठानि समुदानीय चिताम् उपरचयितुम् आरब्धाः । तैश् च वध्यघातकैर् उक्ताः । एतावद् एषा युष्माभिश् चितायाम् आरोपयितव्या मुहूर्तं तावद् उदीक्षध्वं । यावद् वयं सुवर्णवर्णं कुमारं शूले प्रोतं कृत्वा प्रघातयामो यत् कारणम् एष सुवर्णवर्णः कुमारो ऽनया काशिसुन्दर्या दारिकया सह एकां चिताम् आरोप्य ध्यापयितव्य इत्य् उक्त्वा शूलं पृथिव्यां प्रतिष्ठापयितुम् आरब्धाः ॥

स्व रोय् 123,2 - 125,3 [50] अथ सुवर्णवर्णः कुमारः शूलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य मानम् आलोक्य मातरम् अनुस्मृत्य तीव्रमन्युद्रवीकृतसन्तानो ऽश्रूणि प्रपातयितुम् आरब्धः । सांप्रतं मातुर् मद्वियोगं श्रुत्वा का ऽवस्था भविष्यति । या हि नाम पूर्वं यामार्द्धमात्रम् अपि माम् अपश्यन्ती परापीडाप्रवेदितवती सा मयाद्यैकपुत्रेण वियुक्ता कथं प्राणान् धारयिष्यति । हा कष्टम् ईदृशो ऽप्य् अहम् एवम् अधन्यो यन् माम् आगम्य माता मद्वियोगदुःखं प्रत्यनुभविष्यतीति । ततस् तैर् वध्यघातकैः तत् शूलं पृथिव्यां निखातं परपराङ् च सङ्जल्पङ् कर्तुम् आरब्धः । को ऽस्माकं कुमारं शूले समारोपयति । तत्र चैकैको ऽपि व्याजं कर्तुम् आरब्धो यूयम् आरोपयत । मम शिरोरुजात्यर्थम् बाधते । मम पृष्ठशूलम् मम पार्श्वशूलम् इति न तेषां कश्चिद् उत्सहते स्म तद् अकार्यङ् कर्तुं ॥

स्व रोय् 125,3 - 127,128 [51] ततः सुवर्णवर्णः कुमारस् तेषां सञ्जरुपं श्रुत्वा शूलञ् च पृथिव्यां निखातम् उद्वीक्ष्य हा साम्प्रतम् अहं न भविष्यामीति । संसार दोषोद्विग्नो मोक्षमार्ग्गाभिलाषी निरानन्दमात्मानमवगम्य परम् अभयविषाद विह्वलेक्षणो विक्रोष्टुम् आरब्धः । हा कष्टम् इदानीं मया सुदुर्ल्लभं सद्धर्ममहोत्सवं मनुष्यत्वम् आसाद्याकृतार्थे नैव मर्त्तव्यम् भविष्यतीति । हा पुनर् अपि संसारे संसरिष्यामि । पुनर् अपि मया संसारचारके वस्तव्यं भविष्यति । पुनः संसाराटव्यां परिभ्रमितव्यं भविष्यति । पुनः संसारमहागहनं प्रवेष्टव्यम् भविष्यति । पुनः संसारमहाप्रपाते पतितव्यम् भविष्यति । पुनः संसारमहाजम्बालमध्ये स्थातव्यम् भविष्यति । पुनर् मया सञ्जीवनकालसूत्रसंघातरौरवमहारौरवप्रतापनावीच्यादिषु नरकेषूपपत्तव्यं भविष्यति । पुनर् अपि मया गजगवयमहिषशशशरभमृगरुरुचमरबिडालचित्रासु योनिषूपपत्तव्यम् भविष्यति । पुनर् अपि मया सततं क्षुत्तृष्णादिमहद्दुःखदौर्मनस्यपरीतेषु निर्नष्टपानभोजनशब्देषु मूत्रपुरीषखेटसिंहाणकाद्याहारेषु गलगण्डकादिषु प्रेतेषूपपत्तव्यम् भविष्यति ॥

स्व रोय् 128,1 - 130,1 [52] श्रूयते च कदाचित् कर्हिचित् तथागता अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धा लोक उत्पद्यन्ते । तद् यथोदुम्बरे पुष्पं कदाचित् कर्हिचित् तथागतप्रवेदितस्य धर्मविनयस्य लोकेषु दर्शनार्थं प्रज्ञायते । दुर्ल्लभा क्षणसम्पद् दुर्ल्लभम् मनुष्यत्वम् आर्यायतने प्रत्याजातिर् इन्द्रयैर् विकलता ऽजडता ऽनेडमूकता ऽहस्तसम्वार्तिकता प्रतिबलता सुभाषितदुर्भाषितानां धर्माणाम् अर्थम् आज्ञातुं । अहञ् चात्र विरतितो ऽद्य न भविष्यामि । तद् इदम् अष्टाक्षणविनिर्मुक्तम् मे मनुष्यत्वं विफली भविष्यति । तत किम् इदानीङ् करोमि । किं भगवान् महाकारुणिको बुद्धस् तिष्ठति यं समनुस्मारामि यो माम् आस्याम् अवस्थायाम् अनाथम् अत्राणम् अशरणं अपरायणं निरालोकं कृच्छ्रसङ्कटसम्बाधप्राप्तं महाकारुणिकत्वाद् आगत्य परित्रास्यते । स च भगवान् मम भाग्यापराधेन लघु लघु एव परिनिर्वृतः । तत् किम् इदानीम् अस्याम् अवस्थायां समनुस्मरामि । को मे तथागत इव कारुण्याद् आगत्य परित्राणङ् करिष्यतीति । निराशीभूतः कम्पितुम् आरब्धः ॥

स्व रोय् 130,1 - 133,134 [53] तस्य बुद्धिर् उत्पन्ना स्थविरानन्दो महात्मा तिष्ठति । तं समनुस्मरामि । सो ऽपि महात्मा श्रूयते सर्वसत्त्वहितावहितचित्तसन्तानः । तस्य भगवता स्थविर्महाकाश्यपेन च सकलं शासनम् अनुपरीन्दितं । तेनाधुनावलोक्यावलोक्य सर्वसत्त्वहितं करणीयं महार्द्धिकश् चासौ महानुभावः समर्थश् च स्थविरानन्दो माम् अस्माद् व्यसनात् परित्रातुं तम् एव समनुस्मरामीति विदित्वा वाष्पाम्बुपरिप्लुतेक्षणः । संसारभयोद्विग्नः । परमसम्वेगप्राप्तस् तीव्रेणाशयेन स्थविरानन्दम् आयाचितुं प्रवृत्तः ॥

संसारभयभीतस्य निरानन्दस्य मे सतः । स्थविरानन्द विज्ञप्तिं त्वम् इदानीं श्रोतुम् अर्हसि ।1। सत्त्वार्थभारं निक्षिप्य सर्वज्ञः करुणात्मकः । अयि निर्वृतिम् आयातः काश्यपे तु महात्मनि ।2। स्थविरो ऽपि कृतार्थो ऽसौ काश्यपः परिनिर्वृत्तः । त्वय्य् एव भारं निक्षिप्य जगतो ऽस्य विभूतये ।3। इदानीं निर्वृतिं याते सम्बुद्धे लोकबान्धवे । सर्वसत्त्वहितोद्युक्ते काश्यपे च यशस्विनि ।4। अनाथानां भवान् नाथो भीतानाम् अभयप्रदः । विश्रामभूमिं श्रान्तानां शरणं शरणार्थिनां ।5। शास्तृकृत्यं त्वया कार्यं त्वं लोकस्यैकबान्धवः । अग्रयस् त्वं बुद्धशिष्याणां त्वञ् च शासनधूर्द्धरः ।6। त्वम् अद्य दुःखपातालाद् यदि मां नोद्धरिष्यसि । हतो ऽस्मि यस्माद् धेतो ऽन्यं नाथं नानवैमि सांप्रतं ।7। न बिभेमि तथा मृत्योर् जातस्य मरणं ध्रुवं । निःसृतिं त्वं विजानानो यथा संसारसागरत् ।8। तथाष्टाक्षणनिर्मुक्तं क्षणम् आसाद्य दुर्लभं । अकृतार्थेन मर्तव्यम् इति मे महती व्यथा ।9। दुर्ल्लभः खलु बुद्धानाम् उत्पादः सर्वदर्शिनां । त्वाम् आगम्य यथा नीति वन्ध्यताम् मे तथा कुरु ।10। तव कारुण्यम् अचलं सर्वप्राणिषु विद्यते । तन् मां नोपेक्षितुं युक्तं मोक्षमार्गाभिलाषिणं ।11। यदि च त्वम् महाभाग सर्वसत्त्वहितोद्यतः । कृच्छ्रसङ्कसम्बाधप्राप्तम् माम् अवलोकय ।12। तद् एवम् अपरित्राणं वीक्ष्य दिव्येन चक्षुषा । त्वम् अद्य क्षिप्रम् आगम्य मां परित्रातुम् अर्हसी त्य् ।13।

स्व रोय् 134,1 - 137,5 [54] अथास्मिन्न् अन्तरे स्थविरानन्दो महात्मा सकलजगदर्थसम्पादनावबद्धपरिकरः कारुण्याच् चानेन तथानन्तसत्त्वचेष्टावलोकनाहितचित्तसन्तानपरमदुःखादिव्येन चक्षुषा सुवर्णवर्णं कुमारम् अस्याम् अवस्थायां वर्त्तमानम् आलोक्य करुणया सञ्चोद्यमानचित्तवृत्तिर्दिव्येनावभासेन भुवनमण्डलम् अवभास्य पञ्चार्हच्छतपरिवारः सहसैव ऋद्ध्या नभस्तलम् सन्ध्याभ्रपटलैर् इव गगनतलम् आपूरयन् सकलभुवनलक्ष्मीपुञ्ज इव देदीप्यमानविग्रहः श्मशानाभिमुखः संप्रस्थितः । अद्राक्षीद् राजा ऽजातशत्रुर् उपरिधवलगृहस्यावस्थितः । स्थविरानन्दं महताभिक्षुसंघेन सार्द्धम् अर्द्धचन्द्राकारोपगूढम् उपरि विहायसा ऋद्ध्या सन्ध्याभ्रपटलैर् इव गगनतलम् अलङ्कृत्य महाश्मशाणाभिमुखम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा च पुनर् अस्याभवन् नियतं स्थविरानन्दः सुवर्णवर्णं कुमारम् उद्दिश्यागतस् तञ् चागम्य महद् आश्चर्याद्भुतन् धर्मं देशयितुकामो भविष्यतीति । गच्छाम्य् अहम् महाश्मशानम् इति । ततश् च सहसैव स्थविरानन्दं सपरिवारं नमस्कृत्य शरणपृष्ठात् त्वरितत्वरितम् अवतीर्य पदभ्याम् एव नैक प्राणिशतसहस्रपरिवारो महाश्मशानं संप्रस्थितः । अस्मिंश् चानन्तरे वध्यघातकास् तै राजपुरुषैर् उद्यता शस्त्रैस् तर्जिताः किम् अर्थम् एव विलम्बध्वं शीघ्रम् एनं कुमारं शूले समारोपयतेति । ततस् ते वघ्यघातकाः संत्रस्ताः सुवर्णवर्णं कुमारं शूले समारोपयामः । इत्य् उक्त्वा क्षेप्तुम् आरब्धा । सुवर्णवर्णः कुमारः संसारदोषोद्विग्नचेता निराशीभूतो विक्रोष्टुम् आरब्धः । हा कष्टम् आर्यानन्देनाहं परित्यक्तो यन् नाम समन्वाकृत्य न परित्रात इत्य् ॥

स्व रोय् 137,3 - 141,3 [55] अथास्मिन्न् अन्तरे स्थविरानन्दो महात्मा दूरत एवागच्छन् व्यापिना स्वरेण दिशः सर्व्वाः समापूरयन् सुवर्णवर्णं कुमारं समाश्वासयन्न् उवाच । मा भैर् वत्स युष्मद्विधानम् एव विनेयानाम् अर्थे इमम् आशीविषप्रख्यं कायम् अहम् धारयामीति तद् वत्स मा भैर् अहं त्वाम् अद्यास्मात् संङ्कटात् परिमोचयिष्यामि अद्य भगवतो बुद्धस्य मनोरथं परिपूरयामि । अद्य यत् तेन भगवता जानता पश्यता तथागतेनार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन स्थविरमहाकाश्यपेन च शासनम् अपि विन्यस् तं तत् सफली करिष्यामि । अद्य तथाग्रश्रावकमहात्म्यम् उद्भावयिष्यामि । अद्य ते मनोरथं परिपूरयामि । अद्य तवेदम् मरणभयं संसारिकञ् च भयम् अपनयामि । अद्य विचिकित्साकथं कथाशल्यम् उत्पाटयामि । अद्य ते कुदर्शनपटलावष्टब्धे नेत्रे ज्ञानाञ्जनशलाकया शोध्यामि । अद्य ते क्रोधाग्निं नाशयामि । अद्य त्वां विगतरागत्वेनाच्छादायामि । अद्य ते कुशलबीजं प्ररोहयामि । अद्य त्वां संसारपङ्काद् उद्धरामि । अद्य त्वां दुःखसमुद्रात् उत्तारयामि । अद्य त्वां संसारकान्तारपर्यन्तम् उपनयामि ॥ अद्य ते क्लेशबन्धनानि च्छिनद्मि । अद्य ते निवरणकपाटपटलं भिनद्मि । अद्य ते हं तथा करिष्यामि यथा त्वम् अनन्तकोटिनियुतशतसहस्रदुर्ल्लभतरम् अशेषक्लेशोपक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं प्राप्स्यसि ।

अद्य क्लेशान्धनं कृत्स्नं धक्ष्यसे ज्ञानवह्निना । अद्य निःशंसयमतिर् भविष्यसि गतज्वर ।1। अद्य त्वं वत्स सहसा जन्मवृक्षञ् चिरायितुं । ज्ञानवज्रेण महता दुश्छेद्यं छेत्स्यसे भृशं ।2। रागतोयमदावर्त्तं मानोर्म्भिभवसागरं । वीर्य प्लवं समारुह्य त्वम् अद्य प्रतरिष्यसि ।3। जन्मभोगं जरालिङ्गं मृत्युकन्दरसंकुलं । प्रज्ञावज्रेण महता भेत्स्यसे दुःखपर्वतं ।4। कल्पकोटिसहस्रेषु यन् न लब्धं त्वया पदं । तद् वत्स दुर्लभतरं प्राप्स्यस्य् अद्य निरास्रवम् इति ।5।

स्व रोय् 141,3 - 144,145 [56] अथैतत् स्थविरानन्दाद् उपश्रुत सुवर्णवर्णः कुमारो गतप्रत्यागतप्राण इवाश्वसितः संहृषिततनुरुहो गगनतलासक्तदृष्टिः स्थविरानन्दावर्जितैकमनसो ऽभवत् । ततस् तै राजपुरुषैस् ते वध्यघातका उक्ताः । भवन्त एते भिक्षवो गगनतलम् अवगाह्यागच्छन्ति । कारुणिका एते कदाचिद् आगत्य विघ्नं कुर्वन्ति । तच्छीघ्रम् एनं कुमारं शूले समारोपयत । मा वो राजशासनातिक्रमान् महान् अनर्थो भविष्यतीति । ततस् ते वध्यघातकाः पुत्रदारस्वजनबन्धुजीवितविनाशभयभीताः सुवर्णवर्णं कुमारम् उत्क्षिप्य शूले प्रतिष्ठापयितुम् आरब्धाः । ततः स्थविरानन्देन सहसैव तथाधिष्ठितं यथा तस्य शूलस्योपरि चन्द्रमण्डलप्रतिस्पर्द्धि विस्तीर्णकर्णिअकम् महाप्रमाणं पद्मं प्रादुर्भूतं । तस्य च पद्मस्योपरि कर्णिकायां सुवर्णवर्णः कुमारः प्रर्यङ्केण निषन्नः तञ् च पद्मकर्णिकायाम् उपरि पर्यङ्केन निषन्नम् उद्वीक्ष्य गगनतलगतैर् अनेकैर् देवतानियुतशतसहस्रैर् हाहाकारो मुक्तः ।

अहो शासनममाहात्म्यं सर्वज्ञा(ज्ञस्या)द्भुतं हि यत । श्रावको पि करोत्य् एवं तथागतविकुर्वितं ।1। आर्यानन्देन चाद्योच्चैर् माहात्म्यं संप्रकाशितं । कुर्व्वता सुगतेनेव सम्यग् अत्यद्भुतं महत् ।2। अस्तङ्गते जिनादित्ये सर्वापत्तिमिरापःअः । अहो ऽयम् उदितः श्रीमान् स्थविरानन्दभास्करः ।3। स्वप्रज्ञागुणमाहात्म्यं रश्मिभिः समलङ्कृतं । स्थविरानन्दचन्द्रेण जगद्गगनमण्डलं ।4। सुगतालोकविरहाद् अन्धकारावृतं जगत् । आर्यानन्दप्रदीपेन सम्यग् अद्य प्रकाशितं ।5। अन्तर्हिते बुद्धरत्ने सर्वाचिन्त्यगुणान्विते । जगच्चूडामणिः श्रीमान् आर्यानन्दः समुद्गत इति ।6।

स्व रोय् 145,1 - 146,3 [57] अथ स्थविरानन्दः शरदमलशाङ्कमण्डलातिरेकद्युतिः सन्ध्याब्भ्रपटलावरुद्ध इव भास्करः सकलभुवनलक्ष्मीपुञ्ज इव देदीप्यमानमूर्त्तिः स्वतेजसा सूर्यप्रभान् निर्भर्त्सयंश् पञ्चार्हच्छतपरिवारः समनुप्राप्तो गगतलस्थ एव सुवर्णवर्णं कुमारम् आमन्त्रयाम् आस ।

वत्स कदाचित् कर्हिचित् लोके उत्पद्यन्ते तथागताः । शास्तारो नरदेवानाञ् चक्षुष्मन्तो रणातिगाः ।1। प्रकाशयन्ति ये धर्मं सर्वदुःखविनोदनं(नम्) । दुःखं दुःखसमुत्पादं दुःखस्य समतिक्रमं (मम्) ॥

आर्याष्टाङ्गिकं मार्ग्गं क्षेमं निर्वाणगामिनं(नम्) ।2। अस्मिन्धर्मे देश्यमाने सर्वदुःखविनोदने । ज्ञानेन हत्वा ह्य् अज्ञानं नागच्छन्ति पुनर्भवम् इत्य् ।3।

स्व रोय् 146,3 - 148,149 [58] अथास्य वचनस्य समनन्तरम् एव सुवर्णवर्णेन कुमारेण विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कामदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतआपत्तिफल साक्षात् कृतं । अथ सुवर्णवर्णः कुमारो वणिग् इव लब्धलाभः सस्यसम्पन्न इव कर्षकः । शूर इव विजितसंग्रामश् चक्रवर्तिराज्यप्रतिलम्भाद् इव परमप्रीतिप्रामोद्यजातः । तत्रस्थ एव कृतकरपुटः स्थविरानन्दं प्रतिष्टोतुम् आरब्धः । नमस् ते स्थविरानन्द नमस् ते स्थविरोत्तम । नमस् ते जिनपुत्राणां केतुभृत महामुने ।1। अहो ते करुणा स्फीता अहो कारुण्यम् उत्तमं । महतः सङ्कटाद् अस्माद् येनाहं परिमोचितः ।2। लोकनाथ इति स्थाने शब्दस् ते विसृतो भुवि । भयार्त्तो यद् अनाथो ऽहं त्वया नाथेन मोचितः ।3। दुःखधर्माभिसंतप्तं लोकं ह्लादयितुं भवान् । मैत्रीकारुण्यशीतांशुरुदितो मुनिचन्द्रमाः ।4। तत् कृतं न च मे मात्रा न पित्रा नापि बान्धवैः । कल्याणमित्रम् आगम्य त्वाम् अहं यद् अवाप्तवान् ।5। पिहिता दुर्गतिः सर्वा मोक्षद्वारम् अपावृतं । शोषिता सागरा सर्वे लङ्घिता अस्थिपर्वताः ।6। संसारो ऽनादिमध्यान्तः संक्लेशभयसङ्कुलः । धिया समेन गुणितः पर्यन्ते स्थापितस् त्वया ।7। अनादिकालसंलग्नो दृष्टिशल्यः समुद्दृतः । भिषग्वरम् इह प्राप्य सुखजातो ऽस्मि निर्ज्वर इति ।8।

स्व रोय् 149,1 - 150,4 [59] ततो देवताभिः स्थविरानन्दस्य मानसम् अवलोक्य तत्क्षणाद् एव महाश्मशानम् अपगतपाषाणशर्करकठल्लं व्यवस्थापितं चन्दनवारिपरिषिक्तं सुरभिधूपधूपितं समुच्छ्रितध्वजपताकातोरणम् आमुक्तपट्टदामकलापम् अतिविचित्रसुरभिकुसुमावकीर्णं अतिरमणीयं देवानाम् इव नन्दनोद्यानं तत्र च स्थविरानन्दस्यार्थे नानारत्नविन्यासविचित्रितभक्तिप्रकाररचितं दिव्यं सर्वसौवर्णं सपादपीठं महत् सिंहासनं प्रज्ञप्तं तेषाम् अपि पञ्चानाम् अर्हच्छतानाम् अर्थे दिव्यान्य् आसनानि प्रज्ञप्तानि । ततः स्थविरानन्दो गगतलाद् अवतीर्य सिंहासने निषण्णः । तान्य् अपि पञ्चार्हच्छतान्य् अवतीर्य प्रज्ञप्तेष्व् आसनेषु निषण्णानि ॥

स्व रोय् 150,4 - 153,3 [60] राजा चाजातशत्रुर् अनेकप्राणिशतसहस्रपरिवारः समनुप्राप्तो यावत् पश्यति ताम् विभूतिं सुवर्णवर्णञ् च कुमारं चन्द्रमण्डलप्रतिस्पर्द्धिनं पद्मस्योपरि कर्णिकायां निषण्णं घनपटलनिर्मुक्तम् इव शरतकालपूर्णचन्द्रं सुवर्णयूपम् इव श्रिया ज्वलन्तम् उद्वीक्ष्य परमविस्मयावर्त्तितचित्तसन्ततिः । समुद्दण्डरोमकूपः परमप्रहर्षोर्म्मितरङ्गापूर्यमाणवदनकमलः परमप्रसादवेगावर्जितचित्तसन्ततिः । सर्वशरीरेण स्थविरानन्दस्य पादयोः पतितः ततश् च मुखतुण्डकेन चरणाव् अनुपरिमार्ज्योत्थायोभे जानुमण्डले पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य कृतकरपुटः स्थविरानन्दम् उद्वीक्षमाण उवाच ।

नमस् ते परमाचार्य येनाद्यैवं प्रकुर्वता । जनस्य परित्राणम् अहम् अभ्युद्धृतः स्वयं ।1। न समन्वाहृतश् चेत् स्याद् अहञ् चायञ् च ते जनः । धिक्शब्दाशनिपातेन नाशितः स्याद् अहं मुनेः ।2। यदित्वन् न भवेस् त्राता समासत्त्व हितो मुनिः । अहम् अद्यैव दग्धः स्यां पश्चात् तापदवाग्निमा ।3। अहो ज्ञानमहत्वन् ते करुणा चेयम् उत्तमा । अद्भुतञ् चारितं चेदम् अहो सम्यक् प्रकाशितं ।4। इदम् अत्यद्भुतं दृष्ट्वा प्रातिहार्यन् तवानघ । प्रशान्तिम् परमां यातो मन्ये नैवं तथागतः ।5। कृच्छ्रप्राप्तस्य लोकस्य त्वन् नाथस् त्वं परायणं । त्वं हितः सर्वसत्वानां वत्सलो भगवानिव ।6। भगवन्तं समालोक्य या मे प्रीतिर् अभूत् पुरा । स एवाद्य त्वां समालोक्य जिनशासनधूर्धरम् इति ।7।

स्व रोय् 153,3 - 156,5 [61] अथ स राजा स्थविरानन्दनम् एवम् अभिस्तुत्य समुत्थाय च परमप्रहर्षपूर्णमनास् त्वरितत्वरितं शूलसमीपम् उपगम्य ततो हस्तौ प्रसार्य सुवर्णवर्णं कुमारं प्रियपुत्रम् इव नष्टोपलब्धं परेण प्रेम्णा स्वयम् एव तस्मात् पद्मासनाद् अवतार्य गाढं परिष्वज्य मुहुर् मुहः शिरसि परिचुम्बते स्म । हर्षाश्रुपर्याकुलेक्षणश् च सुवर्णवर्णं कुमारम् अनिमिषम् अभिवीक्षमाण उवाच ।