संघाटसूत्र (bản khác)

संघाटसूत्र

[ससू(च्) 0] स्वस्तिः! नमः सर्वबुद्धबोधिसत्वेभ्यः!

[ससू(च्) 1] एवं मया श्रुतम्: एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म / गृद्ध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन;

[ससू(च्) 2] 1. सार्धं द्वाविंशतिभिर् भिक्षुसहस्रैः. 2. तद्यथा आयुष्मता चाज्ञातकौण्डिन्येन, 3. आयुष्मता च महामौद्गल्यायेन, 4. आयुष्मता च शारद्वतीपुत्रेण, 5. आयुष्मता च महाकाश्यपेन, 6. आयुष्मता च राहुलेन, 7. आयुष्मता च बक्कुलेन, 8. आयुष्मता च भद्रवासेन, 9. आयुष्मता च भद्रश्रिया, 10. आयुष्मता च नन्दश्रिया, 11. आयुष्मता च जाङ्गुलेन, 12. आयुष्मता च सुभूतिना, 13. आयुष्मता च रेवतेन, 14. आयुष्मता च नन्दसेनेन, 15. आयुष्मता चानन्देन; 16. एवंप्रमुखैर् द्वाविंशतिभिर् भिक्षुसहस्रैः.

[ससू(च्) 3] द्वाषष्टिभिश् च बोधिसत्वसहस्रैः, 2. तद्यथा मैत्रेयेण च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 3. सर्वशूरेण च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 4. कुमारश्रिया च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 5. कुमारवासिना च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 6. कुमारभद्रेण च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 7. अनूनेन च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 8. मंजुश्रिया च कुमारभूतेन बोधिसत्वेन महासत्वेन, 9. समन्तभद्रेण च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 10. सुदर्शनेन च बोधिसत्वेन महासत्वेन, 11. भैषज्यराजेन च बोधिसत्वेन महासत्वेन; 12. एवंप्रमुखैर् द्वाषष्टिभिर् बोधिसत्वसहस्रैः

[ससू(च्) 4] 1. द्वाषष्टिभिश् च देवपुत्रसहस्रैः, 2. तद्यथा अर्जुनेन च देवपुत्रेण, 3. भद्रेण च देवपुत्रेण, 4. सुभद्रेण च देवपुत्रेण, 5. धर्मरुचिना च देवपुत्रेण, 6. चन्दनगर्भेण च देवपुत्रेण, 7. चन्दनवासिना च देवपुत्रेण, 8. चन्दनेन च देवपुत्रेण; 9. एवंप्रमुखैर् द्वाषष्टिभिर् देवपुत्रसहस्रैः //

[ससू(च्) 5] 1. अष्टाभिश् च देवकन्यासहस्रैः, 2. तद्यथा मृदंगिन्या च देवकन्याया, 3. प्रासादवत्या च देवकन्याया, 4. महात्मसंप्रयुक्तया च देवकन्याया, 5. वर्षश्रियाया च देवकन्याया, 6. पद्मश्रियाय च देवकन्याया, 7. प्रजापतिवासिन्या च देवकन्याया, 8. बलिन्या च देवकन्याया, 9. सुबाहुयुक्तया च देवकन्याया, 10. एवंप्रमुखैर् अष्टाभिर् देवकन्यासहस्रैः;

[ससू(च्) 6] 1. अष्टाभिश् च नागराजसहस्रैः, 2. तद्यथा अपलालेन च नागराज्ञा, 3. एलपत्रेण च नागराज्ञा, 4. तिमिङ्गिलेन च नागराज्ञा, 5. कुंभसारेण च नागराज्ञा, 6. कुंभशीर्षेण च नागराज्ञा, 7. सुनन्देन च नागराज्ञा, 8. सुशाखेन च नागराज्ञा, 9. गवशीर्षेण च नागाराज्ञा; 10. एवंप्रमुखैर् अष्टाभिर् नागराजसहस्रैस्.

[ससू(च्) 7] ते सर्वे येन राजगृहं महानगरं येन गृद्ध्रकूटः पर्वतो येन च भगवां च्छाक्यमुनिस् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस् तेनोपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य भगवन्तं त्रिष्प्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पुरतस् तस्थिरे.

[ससू(च्) 8] भगवांश् च तूष्णीभावेनाधिवासयति स्म.

[ससू(च्) 9] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वः उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस् तेनांजलिं प्रणमय्य भगवन्तम् एतद् अवोचत्:

[ससू(च्) 10] 1. बह्व्यो भगवन् देवकोट्यो ऽप्सरकन्याकोट्यो बोधिसत्वकोट्यः बह्व्यो भगवं च्छ्रावककोट्यः सन्निपतिताः सन्निषण्णा धर्मश्रवणाय. 2. तस्मात् तर्हि भगवं पृच्छेयम् अहं तथागतम् अर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं कंचिद् एव प्रदेशं, सचेन् मे भगवान् अवकाशं कुर्यात् पृष्टप्रश्नव्याकरणाय. 3. एवम् उक्ते भगवां सर्वशूरस्य बोधिसत्वस्यैतद् अवोचत्: नित्यकृत्यस् ते सर्वशूरावकाशं प्रश्नं परिपृच्छनाय. पृच्छ त्वं सर्वशूर यद् यद् एवाकांक्षस्य् अहं ते तस्य तस्यैव पृष्टप्रश्नस्य व्याकरणेन चित्तम् आराधयिष्ये. 4. एवम् उक्ते सर्वशूरो बोधिसत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: अस्ति भगवं सद्धर्मपर्यायो यं श्रुत्वा सर्वसत्वानां पंचानन्तर्याणि कर्माणि निरवशेषेण क्षयं गच्छन्ते, तथान्ये च कर्मावरणाः क्षीणा भविष्यन्ति, क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्ध्यन्ते?

[ससू(च्) 11] एवम् उक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्वं महासत्वम् एतद् अवोचत्: साधु साधु सर्वशूर यस् त्वं तथागतम् एतम् अर्थं परिप्रष्टव्यं मन्यसे. 2. तेन हि त्वं सर्वशूर शृणु साधु च सुष्ठु च मनसिकुरु भाषिष्ये ऽहं ते.

[ससू(च्) 12] एवं भगवन्न् इति सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवतः प्रत्यश्रौषीद्.

[ससू(च्) 13-14] भगवान् अस्यैतद् अवोचत्: अस्ति सर्वशूर संघाटो नाम धर्मपर्याय; एतर्हि जम्बुद्वीपे प्रचरिष्यति. 2. यः कश्चित् सर्वशूरेमं संघाटं धर्मपर्यायं शोष्यति, तस्य पंचानन्तर्याणि कर्माणि परिक्षयं यास्यन्ति, 3. अवैवर्तिकाश् च भविष्यन्त्य् अनुत्तराया सम्यक्संबोधेः.

[ससू(च्) 15] तत् किं मन्यसे सर्वशूर, य इमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं श्रोष्यति, यथैकस्य तथागतस्य पुण्यस्कन्धस् तथा तावन्तं पुण्यस्कन्धं स सत्व प्रसविष्यतीति? नैवं सर्वशूर द्रष्टव्यं.

[ससू(च्) 16] सर्वशूरो बोधिसत्व आह: यथा कथं पुनर् भगवन् द्रष्टव्यं? 2. भगवान् आह: यथा गंगानदीवालुकासमानां तथागतानां अर्हतां सम्यक्संबुद्धानां पुण्यस्कन्धस्, तावन्तं सर्वशूर ते सत्वाः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति; 3. ये सर्वशूर इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति, ते सर्वे अवैवर्तिका भविष्यन्ति अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः; 4. सर्वे च तथागतं द्रक्ष्यन्ति, सर्वे च तथागतदर्शाविनो भविष्यन्ति; 5. सर्वे चानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यन्ते; 6. अधृष्याश् च भविष्यन्ति मारेण पापीमता: 7. ते च सर्वे कुशलधर्मम् अनुप्राप्स्यन्ति: 8. ये सर्वशूर इमं संघाटसूत्रं श्रोष्यन्ति, ते सर्वे उत्पादनिरोधं ज्ञास्यन्ति.

[ससू(च्) 17] 1. अथ ते सर्वे देवनागमनुष्याप्सरकन्याकोट्यस्, तेन कालेन तेन समयेनोत्थायासनेभ्यः एकांसान्य् उत्तरासंगानि कृत्वा दक्षिणानि जानुमण्डलानि पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य ते सर्वे भगवन्तं परिपृच्छन्ति स्म: 2. कियान् भगवन्न् एकस्य तथागतस्य पुण्यस्कन्धः?

[ससू(च्) 18] 1. भगवान् आह: शृणु कुलपुत्रा एकस्य बुद्धस्य पुण्यस्कन्धस्य प्रमाणं. 2. तद्यथा महासमुद्रे उदकबिन्दवः, यथा जंबुद्वीपे परमाणुरजः, यथा गंगानदीवालिकासमाः सत्वास्, ते सर्वे दशभूमिप्रतिष्ठिता बोधिसत्वा भवेयुः; यच् च तेषां बोधिसत्वानां पुण्यस्कन्धम्, अतो बहुतरं पुण्यस्कन्धम् एकस्य बुद्धस्य पुण्यस्कन्धम्. 3. अतश् च ते सर्वशूर सत्वा बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति य इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति, यावन् न शक्यं गणनायोगेन तस्य पुण्यस्कन्धस्य पर्यन्तम् अधिगन्तुं. 4. यस्य सर्वशूर तस्मिन् काले तस्मिन् समये एतद् वचनं श्रुत्वा महान् उत्साहो भविष्यति ...

[ससू(च्) 19] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: कतमे ते भगवन् सत्वा ये धर्मपरितृषिता भविष्यन्ति? 2. एवम् उक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्वं महासत्वम् एतद् अवोचत्: द्वाव् इमौ सर्वशूर सत्वौ धर्मपरितृषितौ. 3. कतमौ द्वौ? यदुतैकः सर्वशूर सर्वसत्वसमचित्तः, द्वितीयः सर्वशूर यो धर्मं श्रुत्वा सर्वसत्वानां समं प्रकाशयति.

[ससू(च्) 20] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: कतमं भगवन् धर्मं श्रुत्वा सर्वसत्वानां समप्रकाशना? 2. भगवान् आह: एकः सर्वशूर धर्मं श्रुत्वा बोधाय परिणामयति: यदा च बोधाय परिणामयति तदा सर्वसत्वा धर्मपरितृषिता भविष्यन्ति. 3. द्वितीयः सर्वशूर यो महायानम् अवगाहयति; स नित्यं धर्मपरितृषितो भवति.

[ससू(च्) 21] अथ ते देवनागमनुष्याप्सरसकोट्य उत्थायासनाद् भगवतः पुरतः प्रांजलयो भूत्वा भगवन्तम् एतद् अवोचन्: वयं भगवन् धर्मपरितृषिताः; परिपूरयतु भगवान् अस्माकं सर्वसत्वानां चाशाम्!

[ससू(च्) 22] 1. अथ खलु भगवांस् तस्यां वेलायां स्मितं प्रादुश्चकार. 2. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्व उत्थायासनाद् येन भगवांस् तेनांजलिं प्रणमय्य भगवन्तम् एतद् अवोचत्: को भगवन् हेतुः कः प्रत्ययः स्मितस्य प्रादुष्करणाय?

[ससू(च्) 23] अथ खलु भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्वं महासत्वं आमन्त्रयाम् आस: ये सर्वशूर सत्वा इहागत्वा ते सर्वे अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्ध्यन्ते; सर्वे ते तथागतगोचरपरिनिष्पत्तये परिनिष्पद्यन्ते.

[ससू(च्) 24] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: को भगवन् हेतुः कः प्रत्ययः यद् एते सत्वा इहगत्वानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्ध्यन्ते? 2. भगवान् आह: साधु साधु सर्वशूर यस् त्वं तथागतम् एतम् अर्थं परिप्रष्टव्यं मन्यसे. इह सर्वशूर परिणामनाविशेषो द्रष्टव्यः.

[ससू(च्) 25] 1. भूतपूर्वं सर्वशूरातीते ऽध्वन्य् असंख्येयैः कल्पै रत्नश्रीर् नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोको उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्.

[ससू(च्) 26] तेन खलु पुनः सर्वशूर कालेनाहं माणवको ऽभूवम्. 2. ये सत्वाः सांप्रतं मया बुद्धज्ञाने प्रतिष्ठपितास् ते सर्वे तेन कालेन तेन समयेन मृगा अभूवन्. 3. तेन च कालेन तेन समयेनाहम् एवं प्रणिधानम् अकार्षं: ये केचिन् मृगाः सांप्रतं दुःखेन परिपीडिताः एते सर्वे मम बुद्धक्षेत्र उपपद्येरन्, सर्वांश् च तान् अहं बुद्धज्ञाने प्रतिष्ठापयेयम्. 4. ते च मृगास् तद् वचनं श्रुत्वा एवं वाचम् अभाषन्त: एवं भवतु. 5. तेन सर्वशूर कुशलमूलेनैते सत्वा इहगत्वानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंभोत्स्यन्ते.

[ससू(च्) 27] अथ खलु सर्वशुरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवतो ऽन्तिकाद् उत्साहं श्रुत्वा भगवन्तम् एतद् अवोचत्: कियन्तं भगवंस् तेषां सत्वानां आयुष्प्रमाणं भविष्यति? 2. भगवान् आह: अशीति कल्पास् तेषां सत्वानाम् आयुष्प्रमाणं भविष्यति.

[ससू(च्) 28] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: किं भगवन् कल्पस्य प्रमाणं? 2. भगवान् आह: शृणु कुलपुत्र, तद्यथापिनाम सर्वशूर कश्चिद् एव पुरुषो नगरं कारयेद्, द्वादशयोजनायामविस्तारं, ऊर्ध्वेन त्रीणि योजनानि प्रमाणं; 3. तच् च नगरं तिलफलकैः परिपूर्णं कुर्यात्; 4. अथ स पुरुषो वर्षशतस्यात्ययात् ततस् तिलफलकैः परिपूर्णान् नगराद् एकं तिलफलकं बहिर् निक्षिपेद्; अनेन पर्यायेण स पुरुषः सर्वाणि तानि तिलफलकानि क्षयं कुर्यात्, तच् च नगरम् अमूलम् अप्रतिष्ठानां भवेन्; न चाद्यापि च कल्पं क्षीयेत.

[ससू(च्) 29] 1. पुनर् अपरं सर्वशूर: 2. तद्यथापिनाम पर्वतो भवेत्, पंचविंशद् योजनानि प्रमाणेन, द्वादश योजनान्य् ऊर्ध्वेन; 3. अथ कश्चिद् एव पुरुषस् तस्य पर्वतस्य पार्श्वे गृहं कारयेत्; 4. स दीर्घस्याध्वनो वर्षशतस्यात्ययेन काशिकेन वस्त्रेणैकवारां परिमार्जयेद्; एवं कृत्वा तस्य पर्वतस्य क्षयो भवेन्, न च कल्पं क्षीयेत. एतत् सर्वशूर कल्पस्य प्रमाणं.

[ससू(च्) 30] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्व उत्थायासनाद्, एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा, दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य, येन भगवांस् तेनांजलिं प्रणाम्य, भगवन्तम् एतद् अवोचत्: 2. एकपरिणामनया भगवन्न् एवं बहु पुण्यस्कन्धं प्रसवति यद् उताशीतिः कल्पान् सुखम् आयुष्प्रमाणं भविष्यति; 3. कः पुनर् वादो यस् तथागतशासने बहुतरम् अधिकारं करिष्यति?

[ससू(च्) 31] 1. भगवान् आह - शृणु कुलपुत्र, य इमं संघाटं सूत्रं श्रोष्यति तस्य चतुरशीतिः कल्पसहस्राण्य् आयुष्प्रमाणं भविष्यति. कः पुनर् वादो यः संघाटं सूत्रं लिखिष्यति वाचयिष्यति: स सर्वशूर सत्वो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति. 3. यः सर्वशूर प्रसन्नचित्तः संघाटं सूत्रम् अध्याशयेन नमस्करिष्यति स पंचनवति कल्पां जातौ जातिस्मरो भविष्यति, 4. षष्टि कल्पसहस्राणि राजा चक्रवर्ती भविष्यति, दृष्ट एव धर्मे सर्वशूर सर्वेषां प्रियो भविष्यति, 6. न स सर्वशूर शस्त्रेण कालं करिष्यति, काखोर्दं चास्य न क्रमिष्यति; मरणकाले च नवति बुद्धाकोट्यः संमुखं द्रक्ष्यति, 9. ते च सर्वशूर बुद्धा भगवन्त आश्वासयन्ति: मा भैः सत्पुरुष, त्वया संघाटं सूत्रं महाधर्मपर्यायं सुभाषितं श्रुतं श्रुत्वा इयान् पुण्यस्कन्धः प्रसूतः. 10. ते च पंचनवति बुद्धकोट्यः पृथक् पृथग् लोकधातुषु व्याकरिष्यन्ति. 11. कः पुनर् वादः सर्वशूर य इमं संघाटसूत्रं महाधर्मपर्यायं सकलसमाप्तं विस्तरेण श्रोष्यति.

[ससू(च्) 32] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: अहं भगवन् संघाटसूत्रं महाधर्मपर्यायं श्रोष्यामि; कियन्तं भगवन् पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यामि? 2. भगवान् आह: यावन्तो गंगानदीबालिकासमानां बुद्धानां भगवतां पुण्यस्कन्धस्, तावन्तं सर्वशूर स सत्वः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति.

[ससू(च्) 33] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: यद् अहं भगवन् संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं शृणोमि, नाहं भगवंस् तृप्तिं संजानामि. 2. भगवान् आह: साधु साधु सर्वशूर यस् त्वं धर्माणां तृप्तिं न संजानासि. अहम् अपि सर्वशूर धर्माणां तृप्तिं न संजानामि; कः पुनर् वादः सर्वशूर यद् बालपृथग्जनास् तृप्तिं ज्ञास्यन्ति.

[ससू(च्) 34] 1. यः कश्चित् सर्वशूर कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महायाने प्रसादं जनयिष्यन्ति, स कल्पसहस्रं विनिपातं न गमिष्यति, 2. पंच कल्पसहस्राणि तिर्यक्षुर्नोपपत्स्यते, 3. द्वादश कल्पसहस्राणि दुर्बुद्धिर् स भविस्यति, 4. अष्टादश कल्पसहस्राणि प्रत्यन्तिमेषु जनपदेषु नोपपत्स्यते, 5. विंशति कल्पसहस्राणि प्रदानशूरो भविष्यति, 6. पंचविंशत् कल्पसहस्राणि देवलोकेषुपपत्स्यते, 7. पंचत्रिंशत् कल्पसहस्राणि ब्रह्मचर्यं चरिष्यति, 8. स चत्वारिंशत् कल्पसहस्राणि निष्क्रान्तगृहावासो भविष्यति, 9. पंचाशत् कल्पसहस्राणि धर्मधरो भविष्यति, 10. पंचषष्टिः कल्पसहस्राणि मरणानुस्मृतिं भावयिष्यति, 11. तस्य सर्वशूर कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर् वा न किंचित् पापकानि कर्माणि संवेत्स्यन्ते, 12. न च तस्य मारः पापीमान् अवतारं लप्स्यते, न जातु मातुकुक्षाव् उपपत्स्यते. 14. ये सर्वशूर इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति, ते यत्र यत्रोपपत्स्यन्ते तत्र तत्र पंचनवत्यासंख्येयैः कल्पैर् विनिपातं न गमिष्यन्ति. 15. अशीतिः कल्पसहस्राणि श्रुतधरा भविष्यन्ति, 16. कल्पशतसहस्रं प्राणातिपातात् प्रतिविरता भविष्यन्ति, 17. नवानवति कल्पसहस्राणि मृषावादात् प्रतिविरता भविष्यन्ति, 18. त्रयोदश कल्पसहस्राणि पिशुनवचनात् प्रतिविरता भविष्यन्ति. 19. दुर्लभास् ते सर्वशूर सत्वा य इमन् धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति.

[ससू(च्) 35] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्व उत्थायासनाद्, एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा, दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य, येन भगवांस् तेनांजलिं प्रणम्य, भगवन्तम् एतद् अवोचत्: 2. कियन्तं भगवंस् ते सत्वा अपुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति य इमन् धर्मपर्यायं प्रतिक्षेप्स्यन्ति? 3. भगवान् आह: बहु सर्वशूर सद्धर्मप्रतिक्षेपाद् अपुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति.

[ससू(च्) 36] 1. सर्वशूर आह: कियन्तं भगवन् सत्वानां पापकं कर्मस्कन्धं भविष्यति? 2. भगवान् आह: अलम् अलं सर्वशूर, मा मे पापकं कर्मस्कन्धं परिपृच्छ! 3. यश् च सर्वशूर द्वादशगंगानदीबालिकासमानान् तथागतानाम् अर्हतां सम्यक्संबुद्धानाम् अन्तिके दुष्टचित्तम् उत्पादयेद्, यश् चेमं संघाटसूत्रं प्रतिक्षिपेद्, अयं ततो बहुतरं पापकम् अकुशलस्कन्धं प्रसविष्यति. 4. अतो ऽपि सर्वशूर बहुतरम् अकुशलस्कन्धं प्रसविष्यन्ति ये महायाने आघातचित्तम् उत्पादयिष्यन्ति; दग्धास् ते सर्वशूर सत्वा दग्धा एव!

[ससू(च्) 37] 1. सर्वशूर आह: कथं भगवंस् ते सत्वा शक्यं मोचयितुं? 2. भगवान् आह: एवम् एव सर्वशूर; 3. तद्यथापिनाम सर्वशूर कश्चिद् एव पुरुषः कस्यचित् सत्वस्य शीर्षं च्छिंद्याद् तस्य पुनः केनचिद् भैषज्येन प्रलिंपेन्, माक्षिकेन वा शर्करया वा गुडेन वा घृतेन वा तैलेन वा तं शीर्षं प्रलेपयेत्. 4. शक्यं सर्वशूर स सत्वः पुनर् अपि उत्थापयितुं?

[ससू(च्) 38] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: न शक्यं भगवन्! 2. भगवान् आह:

[ससू(च्) 39] 1. पुनर् अपरं सर्वशूर: तद्यथापिनाम द्वितीयः पुरुषो भवेत्; स तीक्ष्णेन शस्त्रेणापरस्य सत्वस्य प्रहारं दद्यात्: स न शक्नुयाद् एकप्रहारेण जीविताद् व्यवरोपयितुं; किं चापि सर्वशूर तस्य व्रणम् उत्पद्येत; अथ च पुनर् भैषज्ययोगं कर्तव्यं तदा व्रणात् परिमुच्यते; 2. यदा परिमुक्तो भवति तदा दुःखं स्मरति: अहम् इदानीञ् जानामि, न कदाचित् पुनः पापकम् अकुशलं कर्माभिसंस्कारं करिष्यामि.

[ससू(च्) 40] 1. एवम् एव सर्वशूर स पुरुषो यदा नरके दुःखं स्मरति तदा सर्वपापं परिवर्जयति, 2. तदा सर्वधर्मान् आमुखीकरिष्यति; 3. सर्वधर्मान् आमुखीकृत्वा सर्वकुशलधर्मपारिपूरिं करिष्यति. 4. तद्यथापिनाम सर्वशूर मृतस्य पुरुषस्य मातापितरौ: शोचन्ति परिदेवन्ति न च शक्नुवन्ति त्रातुम्; 5. एवम् एव सर्वशूर बालपृथग्जनाः सत्वा न शक्नुवन्त्य् आत्महितं परहितं वा कर्तुं, निराशा इव मातापितरः; 6. एवम् एव सर्वशूर निराशा भवन्ति ते सत्वा मरणकालसमये.

[ससू(च्) 41] 1. द्वाव् इमौ सर्वशूर सत्वौ निराशौ. कतमौ द्वौ? यद् उतैकः सत्वः पापं कर्म करोति कारापयति वा. द्वितीयः सद्धर्मं प्रतिक्षिपति. इमौ द्वौ सत्वौ निराशौ मरणकालसमये.

[ससू(च्) 42] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: का भदन्त भगवंस् तेषां सत्वानां गतिः, को ऽभिसंपरायो भवति? भगवान् आह: अनन्ता गतिः सर्वशूर सद्धर्मप्रतिक्षेपकानां सत्वानां, अनन्तो ऽभिसंपरायः: 3. कल्पम् एव ते सर्वशूर रौरवे महानरके दुःखां वेदनां वेदयिष्यन्ति, 4. कल्पं संघाते, 5. कल्पं तपने, 6. कल्पं प्रतापने, 7. कल्पं कालसूत्रे महानरके, 8. कल्पं महावीचौ महानरके, 9. कल्पं रोमहर्षे महानरके, 10. कल्पं हहवे महानरके. 11. इमेष्व् अष्टसु महानरकेषु सर्वशूर अष्टौ कल्पाः सद्धर्मप्रतिक्षेपकैः सत्वैर् दुःखम् अनुभवितव्यम्.

[ससू(च्) 43] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: दुःखं भगवन् दुःखं सुगत नोत्सहामि श्रोतुं! 2. अथ खलु भगवांस् तस्यां वेलायाम् इमा गाथा अभाषत:

(1) किम् त्वं नोत्सहसे श्रोतुम् इदं वाक्यं महाभयम् / नरकां दुःखसंयोगा सत्वा विन्दन्ति वेदनां //

(2) यत् करोति शुभं कर्म सुखं तस्य भविष्यति / यत् करोत्य् अशुभं कर्म दुःखम् एव भविष्यति //

(3) जातस्य मरणं दुःखं शोकं दुःखो ऽथ बन्धनं / नित्यं दुःखं हि बालस्य सुखहेतो न वेत्ति यः //

(4) पण्डितानां सुखं यो वै स्मरते बुद्धदक्षिणां / प्रसन्नाश् च महायाने न ते यास्यन्ति दुर्गतिम् //

(5) एवम् एव सर्वशूर पूर्वकर्मप्रचोदितं / अल्पं हि कृयते कर्म महान्तं भुज्यते फलं //

(6) बीजम् अल्पं यथा वाप्य प्रभूतं लभते फलं / बुद्धक्षेत्रे तु सुक्षेत्रे वीजं वै यत्र रूह्यते //

(7) पण्डितानां सुखं भवति रमन्ते जिनशासने / विवर्जयन्ति पापानि कुर्वन्ति कुशलं बहु //

(8) आणुमात्रं प्रदास्यन्ति ये दानं मम शासने / अशीतिः कल्पसहस्राणि महाभोगा महाधनाः //

(9) यत्र यत्रोपपद्यन्ते नित्यं दानं स्मरन्ति ते / एवं महाफला ह्य् एषा गंभीरा बुद्धदक्षिणा //

[ससू(च्) 44] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: कथं भगवन् भगवतः शासने धर्मो ज्ञातव्यः? कथं भगवन् संघाटं सूत्रं धर्मपर्यायं श्रुत्वा कुशलमूलं परिगृहीतं भविष्यति? 2. भगवान् आह: यः सर्वशूर द्वादशगंगानदीबालिकासमांस् तथागतान् अर्हतः सम्यक्संबुद्धान् सर्वसुखोपधानैरुपतिष्ठेत, यश् चेमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं शृणुयाद् एवम् एव तस्य पुण्यस्कन्धो ज्ञातव्यः.

[ससू(च्) 45] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: कथं भगवन् कुशलमूलपरिपूरिः कर्तव्या एवम् उक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्वं महासत्वम् एतद् अवोचत्: यत् सर्वशूर कुशलमूलं तत् तथागतसमं ज्ञातव्यं. 3. सर्वशूर आह: कतमच् च भगवन् कुशलमूलं तथागतसमं ज्ञातव्यं? भगवान् आह: धर्मभाणकः सर्वशूर तथागतसमो ज्ञातव्यः. 5. सर्वशूर आह: कतमो भगवन् धर्मभाणकः? 6. भगवान् आह: यः संघाटं सूत्रं श्रावयति स धर्मभाणकः.

[ससू(च्) 46] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: ये भगवन् संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति ते ईदृशं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति; कः पुनर् वादो ये लिखिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति; कियन्तं ते भगवन् पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति? 2. भगवान् आह: शृणु सर्वशूर, तद्यथा चतुर्षु दिक्ष्व् एकैकस्यान् दिशि द्वादशगंगानदीबालिकासमांस् तथागतान् अर्हतः सम्यक्संबुद्धां द्वादशगंगानदीबालिकासमान् कल्पान् अवतिष्ठन्तो धर्मं देशयेयुर्; अस्य संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य पुण्यस्कन्धं वर्णयेयुर् लेखयतस् तस्य पुण्यस्कन्धस्य न शक्यं पर्यन्तम् अधिगन्तुं, वाचया वा व्याहर्तुं. 3. अष्टाचत्वारिङ्शद्भिर् अपि गंगानादिबालिकासमैर् बुद्धैर् भगवद्भिर् न शक्यं लिख्यमानस्य यत् पुण्यस्कन्धं तद् व्याहर्तुं. 4. कः पुनर् वादो ये वाचयिष्यन्ति, चिन्तयिष्यन्ति वा, ये वा धर्मध्याना भविष्यन्ति.

[ससू(च्) 47] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: कियन्तं भगवन् वाचयमानाः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति? 2. अथ खलु भगवांस् तस्यां वेलायाम् इमा गाथा अभाषता:

(1) चतुष्पदायां गाथायां वाचितायां तु यच् छुभं / चतुरशीति गंगाया बालिका स्युः समा जिनाः //

(2) ते वाचितस्येह यत् पुण्यं कथयेयुर् अविष्ठिताः / न च क्षीयेत तत् पुण्यं वावद् व्याकरणं भवेत् //

(3) बुद्धानां कोटयो ऽशीतिस् तिष्ठेयुः कल्पतात्तकान् / महायानगुणाः सर्वे वर्णयेयुर् दशो दिशः //

(4) संघाटस्य च यत् पुण्यं तत् क्षयं नैव च व्रजेत् / बुद्धानान् दुर्लभा एवम् अनन्ता धर्मदेशना //

[ससू(च्) 48] तेन खलु पुनः कालेन तेन समयेन चतुरशीतिर् देवपुत्रकोटिशतसहस्राणि, येन तथागतो, येन च संघाटसूत्रं धर्मपर्यायनिर्देशं, तेनांजलयः प्रणम्य, भगवन्तम् एतद् अवोचन्: साधु साधु भगवन् येन भगवता ईदृशं धर्मनिधानं जंबुद्वीपे स्थापितं.

(49) 1. अष्टादश कोटीसहस्राणि निग्रन्थानां, येन भगवाम्स् तेनोपसंक्रान्ता, उपसंक्रम्य, भगवन्तम् एवम् आहुः: जयतु भोः श्रमणो गौतमः! 2. भगवान् आह: तथागतो नित्यम् एव जयति. भो निग्रन्थतीर्थिकाः कथं युष्माकं तीर्थिकानां जयम्? 3. ते ऽवोचन्: जयत्व् जयत्व् एव श्रमणो गौतमः! 4. भगवान् आह: नाहं युष्माकं जयं पश्यामि. आह च:

(1) विपरीता स्थिता यूयं भविष्यति जयः कथं / यूयं शृणुथ निग्रन्था वक्ष्यामि भवतां हितं //

(2) बालबुद्धेः सुखं नास्ति किं जयं वो भविष्यति / मार्गं तु ते न जानंति को जयं ते भविष्यति / अहं मार्गं तु दर्शेमि गंभीरं बुद्धचक्षुषा //

[ससू(च्) 50] 1. अथ ते निग्रन्था भगवतो ऽन्तिके क्रुद्धा अप्रसादचित्तम् उत्पादयाम् आसुः. 2. तेन खलु पुनः कालेन तेन समयेन शक्रो देवानाम् इन्द्रो वज्रं पराहनत्.

[ससू(च्) 51] 1. अथ ते ऽष्टादश कोट्यो निग्रन्थानां, भीतास्, त्रस्ता, महाता दुःखदौर्मनस्येनार्ता अश्रुकण्ठा रुदन्ति. 2. तथागतश् च स्वकम् आत्मानम् अन्तर्धितं दर्शयति स्म. 3. अथ ते निग्रन्था अस्रुमुखा रुदन्ति, तथागतम् अपश्यन्तश् च गाथां बभाषिरे:

(1) नास्ति कश्चिद् इह त्राणां न माता न पिता तथा / अतवीम् इह पश्याम शून्यागारां निरालयां //

(2) उदकं चैव नैवास्ति न वृक्षा न च पक्षीणाः / जनं चात्र न पश्याम अनाथा दुःखवेदनां //

(3) वेदयामो महाघोराम् अपश्यन्तस् तथागतम् /

[ससू(च्) 52] 1. तेन खलु पुनः कालेन तेन समयेन ते ऽष्टादश कोट्यो निग्रन्थानाम् उत्थायायनेभ्यो, जानुद्वयं भूमौ निपात्य, शब्दम् उदीरयन्ति, घोषम् अनुश्रावयन्ति:

(1) तथागत त्राणं भवाहि संबुद्धो द्बिपदोत्तमः / कुरुष्व हितम् अस्माकं त्रायस्व कृपणं जगत् //

[ससू(च्) 53] 1. अथ भगवान् स्मितं प्रादुष्कृत्वा सर्वशूरं बोधिसत्वं महासत्वम् आमन्त्रयति: गच्छ सर्वशूर, निग्रन्थानाम् अन्यतीर्थिकानान् धर्मन् देशय. 2. एवम् उक्ते सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: ननु भगवन् कालपर्वताः सुमेरोः पर्वतराजस्य शिरसा प्रणमन्ति? तिष्ठति तथागते, ऽहं धर्मन् देशयामि? 3. भगवान् आह: अलं कुलपुत्र, बहु तथागतानाम् उपायकौशल्यं. 4. गच्छ सर्वशूर, व्यवलोकय दश दिश, लोकधातून् पश्य, क्व तथागतं पश्यसि, कुत्र वा तथागतस्यासनं प्रज्ञप्तं पश्यसि. 5. अहम् एव सर्वशूर निग्रन्थानां अन्यतीर्थिकानां धर्मन् देशयिष्यामि.

[ससू(च्) 54] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: कस्य भदन्त भगवन् ऋद्ध्यानुभावेन गच्छामि? स्वऋद्धेर् वा, अथ वा तथागतस्य र्द्ध्यानुभावेन गच्छामि? 2. भगवान् आह: स्वकेन सर्वशूर ऋद्धिबलाधिष्ठानेन गच्छ, पुनर् एव सर्वशूर तथागतस्य र्द्ध्यनुभावेनागच्छः. 3. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्व उत्थायासनाद्, भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य, तत्रैवान्तर्धितः.

[ससू(च्) 55] 1. अथ खलु भगवांस् तेषाम् अन्यतीर्थिकानां धर्मन् देशयति: 2. जातिर् मार्षा दुःखं, जातिर् एव दुःखं, जातस्य सतो बहूनि भयान्य् उत्पद्यन्ते: जातस्य व्याधिभयान्य् उत्पद्यन्ते, व्याधितस्य जराभयान्य् उत्पद्यन्ते, जीर्णस्य मृत्युभयन्य् उत्पद्यन्ते. 3. त आहुः: कतमद् भगवाञ् जातस्य भयं?

[ससू(च्) 56] 1. भगवान् आह: जातं जातम् इति नाम! 2. जातस्य पुरुषस्य बहूनि भयानि जायन्ते, 3. तद्यथा: राजभयं जायते, 4. चोरभयं जायते, 5. अग्निभयं जायते, 6. विषभयं जायते, 7. उदकभयं जायते, 8. वायुभयं जायते, 9. आवर्तभयं जायते, 10. स्वकृतानां कर्मणां भयं जायते.

[ससू(च्) 57] एवं तेन कालेन तेन समयेन तेषाम् अन्यतीर्थिकानां निग्रन्थानां महासन्त्रासो ऽभवद्, एवं चाहुः: न भूयो वयं भगवन्न् उत्सहामहे जतिदुःखम् अनुभवितुम्!

[ससू(च्) 58] 1. अस्मिन् खलु पुनः संघाटे धर्मपर्याये भगवता भाष्यमाणे, ते ऽष्टादश कोट्यो निग्रन्था अन्यतीर्थिकाः परिनिष्पन्ना अभूवन्न् अनुत्तरस्याः सम्यक्संबोधेः; 2. स्वकाये चाष्टादश बोधिसत्वसहस्राः दशभूमिप्रतिष्ठिताः, सर्वे नानार्द्धिविकुर्वितानि सन्दर्शयाम् आसुः; 3. तद्यथा: अश्वरूपं, हस्तिरूपं, सिंहरूपं, व्याघ्ररूपं, गरुडरूपं, सुमेरुरूपं, नन्दिकरूपं, केचिद् वृक्षरूपं. 4. ते सर्वे पद्मासने पर्यंकेन निषीदन्ति. 5. नव कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानां भगवतो दक्षिणे पार्श्वे निषीदन्ति. नव कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानां भगवतो वामे पार्श्वे निषीदन्ति. 6. तथागतस् तु नित्यं समाहितः उपायकौशल्येन सत्वानां धर्मन् देशयन् संदृश्यते.

[ससू(च्) 59] 1. यावत् सप्तमे रातृदिवसे तथागतः पाणितलं प्रसारयति, जानाति च भगवान्: सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वस् तस्याः पद्मोत्तराया लोकधातोर् इहागच्छतीति; 2. यदा च सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो गतस्, तदा सप्त रात्रिन्दिवसैस् तां पद्मोत्तरां लोकधातुम् अनुप्राप्तः, स्वऋद्धिबलाधिष्ठानेन, 3. यदा च भगवान् बहुं प्रसारयति, तदा सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवतः पुरतः स्थितः. 4. भगवन्तं सप्तकृत् प्रदक्षिणीकृत्य भगवतो ऽन्तिके चित्तं प्रसादयमानो, येन तथागतस् तेनांजलिं प्रणाम्य, भगवन्तम् एतद् अवोचत्:

[ससू(च्) 60] गतो ऽस्मि भगवन् दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु. 2. दृष्टानि मे भगवन् नवानवति कोटीसहस्राणि बुद्धक्षेत्राणाम् एकया ऋद्ध्या; द्वितीयया ऋद्ध्या बुद्धानां भगवतां कोटीशतसहस्रं.

[ससू(च्) 61] यावत् सप्तमे रातृदिवसे तां पद्मोत्तरां लोकधातुम् अनुप्राप्तः, 2. अत्रान्तरं अक्षोभ्यकोटीसहस्रं बुद्धक्षेत्राणां दृष्टं, ततो ऽहं तेषां बुद्धानां भगवताम् ऋद्धिं पश्यामि. द्वानवतिषु बुद्धक्षेत्रकोटीशतसहस्रेषु तथागता धर्मन् देशयन्ति. 4. अशीतिषु कोटीशतसहस्रेषु बुद्धक्षेत्रेषु तत्रैव दिवसे अशीति कोटीशतसहस्राणि तथागतानाम् अर्हतां सम्यक्संबुद्धानां लोक उत्पन्नानि. 5. सर्वांश् च तान् अहं तथागतान् वन्दित्वा पुनर् एव प्रक्रान्तः.

[ससू(च्) 62] 1. तत्रैव दिवसे भगवन्न् एकोनचत्वारिंशद् बुद्धक्षेत्रकोटीसहस्राण्य् अतिक्रम्य, सर्वेषु च तेष्व् एकूनचत्वारिंशत्सु बुद्धक्षेत्रकोटीसहस्रेष्व् एकूनचत्वारिंशत् कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानां निष्क्रम्य, तत्रैव दिवसे ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धाः. 2. वन्दिताश् च मे भगवन् ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्; तृगुप्तं प्रदक्षिणीकृत्य, ऋद्ध्या चान्तर्धितः.

[ससू(च्) 63] 1. षष्टिकोटिषु भगवन् बुद्धक्षेत्रेषु बुद्धान् भगवतः पश्यामि. 2. वन्दितानि च मे भगवन् तानि बुद्धक्षेत्राणि, ते च बुद्धा भगवन्तस्; ततश् चाहं प्रक्रान्तं.

[ससू(च्) 64] शतकोटीषु भगवं बुद्धक्षेत्रेषु तथागतान् परिनिर्वायमाणान् पश्यामि. 2. वन्दिताश् च मे ते तथागतास्; ततश् चाहं प्रक्रान्तः.

[ससू(च्) 65] 1. दृष्टं च मे भगवन्न् अपरेषु पंचनवतिकोटिषु बुद्धक्षेत्रेषु सद्धर्मम् अन्तर्धायन्तं. 2. चिन्तायासो मे भगवंस् तत्र जातः, 3. अस्रूणि च प्रमुंचामि, अन्यांश् च रोदमानान् बहून् देवनागयक्षराक्षसान् कामरूपिनश् च महता शोकशल्येन समर्पितान् पश्यामि; 4. एवम् अपरं बुद्धक्षेत्रं निरवशेषं दग्धं ससमुद्रं ससुमेरुं सपृथिवीप्रदेशं, तम् अपि भगवन् वन्दित्वा, निराशीभूतः.

[ससू(च्) 66] 1. प्रक्रान्तो ऽस्मि यावद् अहं भगवन् तां पद्मोत्तरां लोकधातुम् अनुप्राप्तः. 2. तस्यां च भगवन् पद्मोत्तरायां लोकधातौ पंच कोटीशतसहस्राण्य् आसनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि: 3. दक्षिणस्यान् दिशि कोटीशतसहस्रम् आसनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि; 4. वामेन पार्श्वेन कोटीशतसहस्रम् आसनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि; 5. पूर्वस्यान् दिशि कोटीशतसहस्रम् आसनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि; पश्चिमायान् दिशि कोटीशतसहस्रम् आसनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि; 7. ऊर्ध्वायां दिशि कोटीशतसहस्रम् आसनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि.

[ससू(च्) 67] 1. सर्वाणि च भगवन् तान्य् आसनानि सप्तरत्नमयानि; 2. सर्वेषु च तेष्व् आसनेषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा निषण्णा धर्मन् देशयन्ति. 3. तत्राहं भगवन्न्, आश्चर्यप्राप्तस्, तांस् तथागतान् परिपृच्छामि: किन् नामेयं भगवन्तो लोकधातुः? 5. ते तथागता आहुः: पद्मोत्तरा नामेयं कुलपुत्र लोकधातुः.

[ससू(च्) 68] 1. ततो ऽहं भगवंस्, तान् प्रदक्षिणीकृत्य, पुनर् अपि तांस् तथागतान् परिपृच्छामि: 2. किन् नाम इह बुद्धक्षेत्रे तथागतः? 3. ते तथागता आहुः: पद्मगर्भो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो य इह बुद्धक्षेत्रे बुद्धकृत्यं करोति. 4. ततस् तान् अहम् एतद् अवोचत्: बहूनि बुद्धकोटीशतसहस्राणि दृश्यन्ते. तन् न जानामि: कतम स पद्मगर्भो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध इति. 5. भगवान् आह: अहं ते कुलपुत्र दर्शयिष्यामि: कतमः स पद्मगर्भो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः.

[ससू(च्) 69] 1. अथ तत्क्षणाद् एव ते सर्वे तथागतकाया अन्तर्धिताः, सर्वे च बोधिसत्वरूपाणि सन्दृश्यन्ते. 2. एकम् एव तथागतं पश्यामि. 3. यथाहं तस्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य पुरतः स्थितः, आसनं च प्रादुर्भूतं. स च मां तथागत एवम् आह: निषीद कुलपुत्रात्र आसने.

[ससू(च्) 70] 1. अथाहं तस्मिन्न् आसने निषण्णः. 2. तदा च भगवन्न् अनेकान्य् आसनानि प्रादुर्भूतानि, न च कश्चित् तेष्व् आसनेषु निषण्णं पश्यामि. 3. तद् अहं तथागतं परिपृच्छामि: न भगव एष्व् आसनेषु एकं अपि सत्वं निषण्णं पश्यामि. 4. स भगवान् माम् एवम् आह: नाकृतकुशलमूलाः कुलपुत्र सत्वा एष्व् आसनेषु शक्नुवन्ति निषत्तुम्. 5. तद् अहं तं तथागतम् इदम् अवोचम्: कीदृशं भगवन् सत्वाः कुशलमूलं कृत्वा एष्व् आसनेषु निषीदन्ति? 6. स मां भगवन्न् एवम् आह: शृणु कुलपुत्र, ये सत्वाः संघाटं सूत्रं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति, ते तेन कुशलमूलेन एष्व् आसनेषु निषत्स्यन्ते. कः पुनर् वादो ये लिखिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति. 7. त्वया सर्वशूर संघाटं धर्मपर्यायं श्रुतं यस् त्वम् अत्रासने निषीदित. अन्यत्र कस् तवेह बुद्धक्षेत्रे ऽभ्यन्तरप्रवेशं दद्यात्?

[ससू(च्) 71] 1. एवम् उक्ते तेन भगवता अहं तं भगवन्तम् एतद् अवोचत्: कियन्तं भगवन् स सत्वः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति य इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यति? 2. अथ स भगवां पद्मगर्भस् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस् तस्यां वेलायां स्मितं प्रदुष्कार्षीत्. 3. तद् अहं भगवन् स्मितकारणं तं भगवन्तं परिपृष्टवान्: को भगवन् हेतुः किं कारणं यत् तथागतः स्मितं प्रादुष्करोति?

[ससू(च्) 72] 1. स भगवान् आह: शृणु कुलपुत्र सर्वशूर, बोधिसत्व महासत्व, महास्थामप्राप्त. 2. तद्यथापिनाम कुलपुत्र कश्चिद् एव राजा भवेच्, चक्रवर्त्ती चतुर्द्वीपेश्वरः, स चतुर्षु द्वीपक्षेत्रेषु तिलं वापयेत्; 3. सर्वशूर आह: बहूनि भगवन् बहूनि सुगत!

[ससू(च्) 73] 1. स भगवान् आह: ततः सर्वशूर कश्चित् सत्वो भवेद् यस् तानि तिलफलकान्य् एकराशिं कुर्याद्, अन्यतराः पुरुषस् तिलफलराशेर् एकैकं तिलफलकं गृह्य द्वितीये पार्श्वे स्थापयेत्; तत् किं मन्यसे सर्वशूर, शक्नुयात् स सत्वस् तानि तिलफलकानि गणयितुं वोपमां कर्तुम्? 2. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: नो हीदं भगवन्, नो हीदं सुगत! न शक्यं तानि तिलफलकानि गणयितुं.

[ससू(च्) 74] 1. भगवान् आह: एवम् एव सर्वशूरास्य संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य यत् पुण्यस्कन्धं तन् न शक्यम् अनुपम्यं कर्तुम्, अन्यत्र तथागतेन. 2. तद्यथा: यावन्तस् ते तिलफलकास् तावान्तस् तथागता भवेयुः; ते सर्वे ऽस्य संघाटस्य धर्मपर्यायस्यनामंपरिकीर्तेयेयुः, श्रवणकुशलमूलपुण्यं च परिकीर्तयेयुर्; न शक्यम् उपमां कर्तुम्. 3. कः पुनर् वादो यो लिखिष्यति वाचयिष्यति.

[ससू(च्) 75] 1. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: कियन्तं भगवन् लिखतः पुण्यं भवति य इमन् धर्मपर्यायं लिखयति? 2. भगवान् आह: शृणु कुलपुत्र, तद्यथापिनाम कुलपुत्र कश्चिद् एव पुरुषो भवेद् यस् त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ तृणं वा, तं सर्वं अंगुलिमात्रं च्छिन्द्यात्.

[ससू(च्) 76] 1. द्वितीयाम् उपमां शृणु सर्वशूर: 2. तद्यथापिनाम यावन्तस् त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ शिलान् वा, प्रपातान्, मृत्तिकान् वा, परमाणुरजो वा, ते सर्वे राजानश् चक्रवर्तिनो भवेयुश्, चतुर्द्वीपेश्वराः, सप्तरत्नसमन्वागताः; तत् किं मन्यसे सर्वशूर, यस् तेषां तावतां राज्ञां चक्रवर्तिनां पुण्यस्कन्धो न शक्यं तस्योपमां कर्तुं सर्वसत्वैर् अपि? 3. सर्वशूरो बोधिसत्व आह: न शक्यं भगवन्न्, अन्यत्र तथागतात्.

[ससू(च्) 77] 1. भगवान् आह: एवम् एव सर्वशूर न शक्यं संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य लिख्यमानस्य पुण्यस्कन्धोपमां कर्तुम्. 2. यावन्तं तेषां राज्ञां चक्रवर्तिनां पुण्यम्, अतो बहुतरं पुण्यं प्रसवति य इतो धर्मपर्यायाद् एकाक्षरम् अपि लिखित्वा स्थापयेद्; बहुतरं तस्य पुण्यं वदामि, न त्व् एव तेषां राज्ञां चक्रवर्तिनां.

[ससू(च्) 78] 1. एवम् एव सर्वशूर, बोधिसत्वस्य महासत्वस्य महायानसद्धर्मधारकस्य प्रतिपत्तिस्थितस्य, यत् पुण्यं तन् न शक्यं राजभिश् चक्रवर्तिभिर् अभिभवितुं. 2. एवम् एवास्य संघाटस्य धर्मपर्यायस्य लेखनाद्, यत् पुण्यं, तन् न शक्यम् उपमां कर्तुं. 3. इमं सर्वशूर संघाटं सूत्रं पुण्यनिधानानि दर्शयति; 4. सर्वक्लेशान् उपशमयति; 5. सर्वधर्मोल्कां ज्वालयति; 6. सर्वमारान् पापीमतः पराजयति; 7. सर्वबोधिसत्वभवनान्य् उज्वालयति; 8. सर्वधर्मनिर्हारान् अभिनिर्हरति.

[ससू(च्) 79] 1. एवम् उक्ते सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: इह भगवन् ब्रह्मचर्यं परमदुष्करचर्या. 2. तत् कस्य हेतोः? दुर्लभा भगवंस् तथागतचर्या, एवम् एव दुर्लभा ब्रह्मचर्या. 3. यदा च ब्रह्मचर्यं चरिष्यति तदा तथागतं संमुखं द्रक्ष्यति, रातृन्दिवं च तथागतदर्शनं भविष्यति; 4. यदा च तथागतं पश्यति तदा बुद्धक्षेत्रं पश्यति; 5. यदा बुद्धक्षेत्रं पश्यति तदा सर्वधर्मनिधानानि पश्यति; 6. यदा सर्वधर्मनिधानानि पश्यति तदास्य मरणकालसमये त्रासं नोत्पद्यते; 7. न स जातु मातुः कुक्षाव् उपपत्स्यते; 8. न तस्य जातु शोको भविष्यति; 9. न च तृष्णापाशेन बद्धो भविष्यति.

[ससू(च्) 80] 1. एवम् उक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्वं महासत्वम् एतद् अवोचत्: दुर्लभः सर्वशूर तथागतानाम् उत्पादः? 2. आह: दुर्लभो भगवन् दुर्लभः सुगत! 3. भगवान् आह: एवम् एव सर्वशूर दुर्लभो ऽयं संघातो धर्मपर्यायः. 4. येषां खलु पुनः सर्वशूरायं संघाटो धर्मपर्यायः श्रोत्रावभासम् आगमिष्यति, सो ऽशीति कल्पां जात्या जातिस्मरो भविष्यति; 5. षष्टि कल्पसहस्राणि चक्रवर्तिराज्यं प्रतिलप्स्यते; 6. अष्टौ कल्पसहस्राणि शक्रत्वं प्रतिलप्स्यते; 7. पंचविंशतिः कल्पसहस्राणि शुद्धावासकायिकानान् देवानां सहभाव्यतायाम् उपपत्स्यते; 8. अष्टातृंशत् कल्पसहस्राणि महाब्रह्मा भविष्यति;

[ससू(च्) 81] 1. नवानवतिः कल्पसहस्राणि विनिपातं न गमिष्यति; 2. कल्पशतसहस्रं प्रेतेषु नोपपत्स्यते; 3. अष्टाविंशति कल्पसहस्राणि तिर्यक्षुर् नोपपत्स्यते; 4. त्रयोदश कल्पसहस्राण्य् असुरकायिकेषु नोपपत्स्यते; 5. न शस्त्रेण कालं करिष्यति, न विषेण, नाग्निना; 6. न चास्य परोपक्रमभयं भविष्यति;

[ससू(च्) 82] 1. पंचविंशतिः कल्पसहस्राणि न दुष्प्रज्ञो भविष्यति; 2. सप्त कल्पसहस्राणि प्रज्ञाचरितो भविष्यति; 3. नव कल्पसहस्राणि प्रासादिको भविष्यति, दर्शनीयः; यथा तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्यरूपकायपरिनिष्पत्तिस् तथा तस्य भविष्यति; 4. पंचदश कल्पसहस्राणि न स्त्रीभावेषूपपत्स्यते; 5. षोडश कल्पसहस्राणि व्याधिः काये नाक्रमिष्यति; 6. पंचतृंशत् कल्पसहस्राणि दिव्यचक्षुर् भविष्यति;

[ससू(च्) 83] 1. एकोनविंशत् कल्पसहस्राणि नागयोनिषु नोपपत्स्यते; 2. षट् कल्पसहस्राणि न क्रोधाभिभूतो भविष्यति; 3. सप्त कल्पसहस्राणि दरिद्रकुलेषु नोपपत्स्यते; 4. अशीतिः कल्पसहस्राणि द्वौ द्वीपौ परिभुंक्ते; 5. यदा दरिद्रो भवति तदा ईदृशं सुखं प्रतिलप्स्यते: 6. द्वादश कल्पसहस्राणि अन्धयोनिषु नोपपत्स्यते; 7. त्रयोदश कल्पसहस्राणि अपायेषु नोपपत्स्यते; 8. एकादश कल्पसहस्राणि क्षान्तिवादी भविष्यति; 9. मरणकालसमये चरिमविज्ञाननिरोधे वर्तमाने, न विपरीतसंज्ञी भविष्यति; 10. न च क्रोधाभिभूतो भविष्यति;

[ससू(च्) 84] 1. स पूर्वस्यान् दिशि द्वादशगंगानदीबालिकासमान् बुद्धान् भगवतः संमुखन् द्रक्ष्यति; 2. दक्षिणस्यां दिशि विंशति बुद्धकोटी संमुखन् द्रक्ष्यति; 3. पश्चिमस्यान् दिशि पंचविंशतिगंगानदीबालिकासमान् बुद्धान् भगवतः संमुखं द्रक्ष्यति; 4. उत्तरस्यान् दिशि विंशतिगंगानदीबालिकासमान् बुद्धां भगवतः संमुखं द्रक्ष्यति; 5. ऊर्ध्वायां दिशि नवति कोटीसहस्राणि बुद्धानां भगवतां संमुखं द्रक्ष्यति; 6. अधस्ताद्दिशि कोटीशतं गंगानदीबालिकासमान् बुद्धान् भगवतः संमुखन् द्रक्ष्यति;

[ससू(च्) 85] 1. ते च सर्वे तथागतास् तं कुलपुत्रम् आश्वासयन्ति: मा भैः कुलपुत्र, तव, संघाटं सूत्रन् धर्मपर्यायं श्रुत्वा, इयन्तः सांपरायिकानि गुणानि सुखानि च भविष्यन्ति! 2. पश्यसि त्वं भोः कुलपुत्रेमान्य् अनेकानि गंगानदीबालिकासमानि तथागतकोटीनयुतशतसहस्राणि? 3. आह: पश्यामि भगवन् पश्यामि सुगत. 4. भगवान् आह: एते भोः कुलपुत्र तथागतास् तव सकाशम् उपसंक्रान्ता दर्शनाय.

[ससू(च्) 86] 1. आह: शृणु कुलपुत्र, त्वया मानुष्यकम् आत्मभावं प्रतिलभ्य संघाटं धर्मपर्यायं श्रोत्रावभासम् आगतं; तेन त्वया एतावत् पुण्यस्कन्धं प्रसूतं. 2. आह: यदि मम भगवन्न् एतावान् पुण्यस्कन्धः, कः पुनर् वादो यः सकलसमाप्तं श्रोष्यति!

[ससू(च्) 87] 1. आहा: अलम् भोः कुलपुत्र! चतुष्पदिकाया गाथायाः श्रुतायाः पुण्यं वर्णयामि. 2. तद्यथा कुलपुत्र, त्रयोदशगंगानदीबालिकासमानां तथागतानां अर्हतां सम्यक्संबुद्धानां यः पुण्यस्कन्धस्, ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति यश् चतुष्पदिकाम् अपि गाथाम् इतो धर्मपर्यायाच् छ्रोष्यति; 3. यश् च त्रयोदशगंगानदीबालिकासमांस् तथागतान् अर्हतः सम्यक्संबुद्धान् पूजयति, यश् चेतः संघाटाद् धर्मपर्यायाद् अन्तशश् चतुष्पादिकाम् अपि गाथां श्रोष्यति, अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति. 4. कः पुनर् वादो यः सकलसमाप्तं श्रोष्यति!

[ससू(च्) 88] 1. शृणु कुलपुत्र, यश् चेमं संघाटं सूत्रं धर्मपर्यायं सकलसमाप्तं श्रोष्यति तस्य कियन्तं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति. 2. तद्यथापिनाम कश्चिद् एव पुरुषः एव पुरुषः सर्वस्यां तृसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ तिलं वापयेद्; यावन्तस् ते तिलफलकास् तावन्तो राजानश् चक्रवर्तिनो भवेयुर्; अथ कश्चिद् एव पुरुषो भवेद् आढयो महाभोगः; 3. अथ खलु स पुरुषस् तेषां सर्वेषां राज्ञां चक्रवर्तिनां दानन् दद्यात्; यश् चैकस्य स्रोतआपन्नस्य दानम् दद्याद्, अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति.

[ससू(च्) 89] 1. ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्वास् ते सर्वे स्रोतआपना भवेयुस्, तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यत् पुण्यस्कन्धं, अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्य सकृदागामिनो दानन् दद्याद्. 2. ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्वास् ते सर्वे सकृदागामिनो भवेयुः, तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः, अयन् ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्यानागामिनो दानान् दद्याद्. 3. ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्वास् ते सर्वे ऽनागामिनो भवेयुः, तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धं, अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्यार्हतो दानन् दद्याद्. 4. ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्वास् ते सर्वे ऽर्हन्तो भवेयुः, तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः, अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्य प्रत्येकबुद्धस्य दानन् दद्याद्. 5. ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्वास् ते सर्वे प्रत्येकबुद्धा भवेयुस्, तेषान् सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्य बोधिसत्वस्य दानन् दद्याद्. 6. ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्वास् ते सर्वे बोधिसत्वा भवेयुस्, तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः, अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्य तथागतस्य चित्तं प्रसादयेद्.

[ससू(च्) 90] 1. यश् च त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ तथागतपरिपूर्णायां चित्तं प्रसादयेद्, अयम् एव ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति य इमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं श्रोष्यति. 2. कः पुनर् वादः सर्वशूर य इमन् धर्मपर्यायं लिखिष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति. 3. कः पुनर् वादः सर्वशूर य इमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं चित्तप्रसादेन नमस्करिष्यति.

[ससू(च्) 91] 1. तत् किं मन्यसे सर्वशूर? शक्यम् इदं सूत्रं बालपृथग्जनैः श्रोतुं? 2. ये च श्रोष्यन्ति न च प्रसादम् उत्पादयिष्यन्ति. 3. शृणु सर्वशूर, सन्ति केचित् सर्वशूर बालपृथग्जनाः सत्वाः ये शक्नुयुर् महासमुद्रे गाधं लब्धुम्? 4. आह: नो हीदं भगवन्!

[ससू(च्) 92] 1. भगवान् आह: अस्ति पुनः सर्वशूर कश्चित् सत्वो य एकपाणितलेन समुद्रं क्षपयेद्? 2. आह: नो हीदं भगवन्, नो हीदं सुगत! 3. भगवान् आह: यथा सर्वशूर नास्ति स कश्चित् सत्वो यः शक्नुयाद् एकपाणितलेन महासमुद्रं शोषयितुं, एवम् एव सर्वशूर ये हीनाधिमुक्तिकाः सत्वाः न शक्यं तैर् अयन् धर्मपर्यायः श्रोतुं. 4. यैः सर्वशूराशीतिर् गंगानदीबालिकासमानि तथागतकोटीनयुतशतसहस्राणि न दृष्टानि, न तैः शक्यम् अयं संघाटं धर्मपर्यायं लिखितुं. 5. यैर् नवतिगंगानदीबालिकासमानि तथागतानि न दृष्टानि, न तैः शक्यम् अयन् धर्मपर्यायः श्रोतुम्.

[ससू(च्) 93] येन तथागतकोटीशतसहस्राणि न दृष्टानि, त इमन् धर्मपर्यायं श्रुत्वा प्रतिक्षिपन्ति. 2. यैः सर्वशूरगंगानदीबालिकासमानितथागतकोटीशतानि दृष्टानि, त इमन् धर्मपर्यायं श्रुत्वा प्रसादचित्तम् उत्पादयन्ति, हर्षयन्ति, यथाभूतं प्रजानन्ति. 3. य इमं संघाटं धर्मपर्यायं यथाभूतं श्रद्दधन्ति न प्रतिक्षिपन्ति.

[ससू(च्) 94] 1. शृणु सर्वशूर, ये केचिद् अस्मात् संघाटाद् धर्मपर्यायाद् एकाम् अपि चतुष्पदिकां गाथां लिखिष्यन्ति तेषां सर्वशूर सत्वानां, ततः पश्चात् पंचनवति कोटीसहस्रानि लोकधातूनाम् अतिक्रम्य यथा सुखावतीलोकधातुस्, तथा तेषां बुद्धक्षेत्रं भविष्यति; 2. तेषां च सर्वशूर सत्वानां चतुरशीतिः कल्पसहस्राण्य् आयुष्प्रमाणं भविष्यति.

[ससू(च्) 95] 1. शृणु सर्वशूर, ये बोधिसत्वा महासत्वा अस्मात् संघाटाद् धर्मपर्यायाद् अन्तशश् चतुष्पदिकाम् अपि गाथां श्रोष्यन्ति. 2. तद्यथा सर्वशूर कश्चित् सत्वो भवेद् यः पंचानन्तर्याणि कर्माणि कुर्यात्, कारयेद् वा, क्रियमाणानि वानुमोदेत्, स इतः संघाटाद् धर्मपर्यायाच् चतुष्पदिकाम् अपि गाथां शृणुयात्, तस्य तानि पंचानन्तर्याणि कर्माणि परिक्षयं गच्छेयुः.

[ससू(च्) 96] 1. शृणु सर्वशूर, पुनर् अपरं गुणम् आमन्त्रयामि: 2. तद्यथापिनाम कश्चित् सत्वो भवेद् यः स्तूपभेदं कारयेत्, संघभेदं च, 3. बोधिसत्वं समाधेर् उच्चालयेत्, 4. बुद्धज्ञानस्यान्तरायं कुर्यात्, 5. मातापितरं जीविताद् व्यवरोपयेद् 6. अथ स सत्वः पश्चात् परिदेवति, शोचति: नष्टो ऽहम् अनेन कायेन, नष्टं मे परलोकम् इति, कल्पम् एवाहं नष्टः. 7. ततो ऽस्य महाचिन्तायासं भवेत, दुःखां वेदनां वेदयेत, कटुकां वेदनां वेदयेत; 8. तस्य सर्वशूर सत्वस्य सर्वसत्वाः परिवर्जयन्ति, जुगुप्सन्ति च: 9. दग्धो नष्ट एष सत्व, लौकिकलोकोत्तराद् धर्मा नष्टो ऽनेकानि कल्पानि, यथा दग्धस्थूणा.

[ससू(च्) 97] 1. एवम् एवायं पुरुषः: यथा सुचित्रं गृहं दग्धस्थूणं न शोभते, एवम् एवायं स पुरुष इह लोके न शोभते; 2. यत्र यत्र च गच्छति तत्र तत्र सत्वैः परिभाष्यते, प्रहरन्ति च; 3. क्षुत्पिपासार्दितो ऽपि न किंचिल् लभते; 4. ततो दुःखां वेदनां वेदयति.

[ससू(च्) 98] 1. स क्षुत्पिपासाहेतुनापरिभाषाहेतुनाप्रहारहेतुना, स्तूपभेदं च, पंचानन्तर्याणि च कर्माणि समनुस्मरति; 2. स ततो दुःखान् निर्वेदचित्तम् उत्पादयति: कुत्राहं यास्यामि, को मे त्रात भविस्यति?

[ससू(च्) 99] 1. स एवं चिन्तयति: गमिष्याम्य् अहं पर्वतगिरिकन्दरेषु, प्रविशामि, तत्र मे कालक्रिया भविष्यति, न च मे इह कश्चित् त्रातास्ति. आह च:

(1) कृतं मे पापकं कर्म दग्धस्थूणं निरन्तरम् / नेमं लोके शोभयिष्ये न शोभयिष्यामि परत्र च / अन्तर्गृहे न शोभामि न शोभामि च बाहिरे //

(2) दोषहेतोः कृतं पापं तेन यास्यामि दुर्गतिम् / परत्र दुःखितः कुत्र वसिष्यामि ह दुर्गतौ //

(3) शृण्वन्ति देवता वाचम् अश्रुकण्ठं प्ररोदति / निराशः परलोके प्रयास्यामीह दुर्गतिं //

2. तं देवता आहुः:

(4) मूढो ऽसि गच्छ पुरुष मैवं चिन्तय दुःखितः / शरणो न च मे त्राणं दुःखां विन्दामि वेदनाम् //

(5) मातृघाटं पितृघाटं पंचानन्तर्याञ् च मे कृतम् / पर्वते मूर्ध्नि गच्छामि तत आत्मां त्यजाम्य् अहम् //

(6) मा गच्छ मूढपुरुष कर्म मा कुरु पापकं / बहु त्वया कृतं पापं व्यापन्नेन हि चेतसा //

(7) कुर्वन्ति ये आत्मघातं नरकं यान्ति दुःखिताः / ततः पतन्ति भूमीषु क्रन्दन्ति शोकवेदनाः //

(8) न तेन वीर्येण भवन्ति बुद्धा भवन्ति नैवापि च बोधिसत्वा //

न श्रावकं लभ्यति मोक्षयानम् अन्यस्य वीर्यस्य कुरुष्व यत्नम् //

(9) गच्छस्व तं पर्वतु येन सो ऋषि गत्वा च तं दृष्ट्व ऋषिं महात्मा / वन्दित्व पादौ शिरसा च तस्य त्राणं भवाही मम अग्रसत्व //

(10) देशेहि धर्मं कुशलं मुहूर्त्तम् भीतो ऽस्मि त्रस्तो अतिदुःखपीडितः / ऋषिर् वदन्तं शृणु सत्वसार निषद्य चित्तस्य क्षणं कुरुष्व //

(11) भीतः स त्रस्तो अतिदुःखपीडितस् ततो निषण्णः क्षणिको मुहूर्तम् / देशेमि पापं कृत यन् मया बहू ऋषिर् हि वाचम् इदम् अब्रवीति //

4. ऋषिर् आह:

(12) भुंजाहि तं भोजनु यद् ददामि दुःखेन च क्रन्दसि शोकपीडितः / क्षुधा पिपासाय च पीडितस् त्वं निराशकश् च त्रिभवाद् भविष्यसि //

(13) भोजनान्य् उपनामित्वा ऋषिः सत्वं प्रसादयन् / मृष्टं भुंज मनापं च शरीरे तर्पणार्थिकं //

(14) पश्चात् ते धर्म भाषामि सर्वपापक्षयंकरम् / तस्य तद् भोजनं मृष्टं मुहूर्तं भुक्तवान् असौ //

(15) भुक्त्वा हस्तौ च प्रक्षाल्य कृत्वा प्रदक्षिणं ऋषिं / पर्यंकेन निषीदित्वा वद यत् पापकं कृतम् //

(16) मातृघातं पितृघातं स्तूपभेदं मया कृतं / बोधिसत्वस्य बुद्धत्वे अन्तरायं कृतं मया //

(17) तस्य तद् वचनं श्रुत्वा ऋषिर् वाक्यम् अथाब्रवीत् / असाधुस् तव भो पुरुष यत् कृतं पापकं त्वया / देशेहि पापकं कर्म कृतं कारापितं च यत् //

5. अथ खलु तस्मिन् काले स पुरुषः शोकशल्यसमर्पितो, भीतस्, त्रस्त, उद्विग्नः: को मे त्राता भविष्यति?

(18) कृतं मे पापकं कर्म दुःखां वेत्स्यामि वेदनां / को मे स्यात् त्रायको नाथो यो मे दुःखात् प्रमोचयेत् //

6. अथ खलु स पुरुषस् तस्य ऋषेर् जानुद्वयं भूमौ निपात्याह च:

(19) देशेयं पापकं कर्म यत् कृतं कारितं मया / मा फलं पापकं भोतु मा मे स्याद् दुःखवेदना //

(20) ऋषिस् त्राणं भवेन् मह्यम् आसन्नो ऽहं भवेन् तव / निष्कौकृत्यस्य शान्तस्य शम्यन्तां पापकान् मम //

[ससू(च्) 100] 1. अथ खलु स रिषिस् तेन कालेन तेन समयेन तं पुरुषम् एतद् अवोचत्, एवं चाश्वासयति: 2. मा भैः पुरुष, अहं ते त्राणं भविष्याम्य्, अहन् ते गतिर्, अहं परायणं भविष्यामि; 3. संमुखं धर्मं शृणु. श्रुतं त्वया किंचित् संघाटं नाम धर्मपर्यायं? 4. स आह: न मे कदाचिच् छ्रुतं. 5. ऋषिर् आह: को ऽग्निदग्धस्य सत्वस्य धर्मन् देशयत्य् अन्यत्र यः करुणाविहारितया सत्वानां धर्मन् देशयति? 6. आह: शृणु कुलपुत्र,

[ससू(च्) 101] 1. भूतपूर्वं, असंख्येयैः कल्पैर् असंख्येयतरैर् यदासीत् तेन कालेन तेन समयेन, विमलचन्द्रो नाम राजाभूद्, धार्मिको, धर्मराजा. 2. तस्य खलु पुनः कुलपुत्र राज्ञो विमलचन्द्रस्य गृहे पुत्रो जातः.

[ससू(च्) 102] 1. अथ स राजा विमलचन्द्रो लक्षणनैमित्तिकां छास्त्रपाठकान् ब्राह्मणान् सन्निपात्यैवम् आह: 2. किं ब्राह्मणाः कुमारस्य निमित्तं पश्यथ, शोभनम् अशोभनं वेति? 3. अथ नैमित्तिका ब्राह्मणाः कथयत्य्: असाधुर् अयं महाराज कुमारो जातः, असाधुर् इति. 4. राजा श्रुत्वा ससंभ्रमं पप्रच्छ: किमिदं ब्राह्मणा? 5. नैमित्तिकाः कथयन्त्य्: अयं देव राजकुमारो यदि सप्त वर्षाणि जीवति स एष मातापितरं जीविताद् व्यावरोपयिष्यति. 6. ततो स राजा एवम् आह: वरं मे जीवितान्तरायो भवतु मा चाहं पुत्रं वधेयं. 7. तत् कस्मात्? कदाचित् कर्हचिल् लोके मनुष्योत्पादं लभ्यते. 8. नाहं तथा करिष्यामि यद् इमं मानुष्यकं कायं विरागयिष्यामि.

[ससू(च्) 103] 1. अथ स कुमारो वर्धते: यद् अन्ये वर्षद्वयेन वर्धन्ते तदासाव् एकेन मासेन वर्धते; 2. जानाति च स राजा विमलचन्द्रो: ऽयं कुमारो मम कर्मोपचयेन वर्धते. 3. ततो राजा तस्य कुमारस्य पट्टम् आबन्ध्यैवम् आह: तव राज्यं भवतु, विपुला च कीर्ति, राज्यभोगैश्वर्यं च कारय धर्मेण, मा अधर्मेण. 4. ततः पट्टं बध्वा, राजेति नामधेयम् अकरोत्. 5. स च राजा विमलचन्द्रो न भूयः स्वविषये राज्यं कारयत्य्.

[ससू(च्) 104] 1. अथ ते त्रिंशद् अमात्यकोट्यो, येन स राजा विमलचन्द्रस् तेनोपसंक्रान्ता, उपेत्य, तं राजानं विमलचन्द्रम् एवम् आहुः: कस्मात् त्वं भोः महाराज स्वविषये न भूयो राज्यं कारयसि? 2. राजाह: बहून्य् असंख्येयानि कल्पानि, यन् मया राज्यभोगैश्वर्याधिपत्यं कारितं, न च मे कदाचिद् विषयेषु तृप्तिर् आसीत्. 3. तेन च कालेन तेन समयेन न चिरेण कालान्तरेण स पुत्रस् तं मातापितरं जीविताद् व्यवरोपयति, 4. तेन च तत्र पंचानन्तर्याणि कर्मान्य् उपचितानि. 5. अहं च भोः पुरुष तावच् चिरं कालसमयम् अनुस्मरामि यथाद्य श्वो वा.

[ससू(च्) 105] 1. यदा तस्य राज्ञो दुःखा वेदना उत्पन्ना तदा स राजा विप्रतिसारीभूतो ऽश्रुकण्ठः परिदेवति: पापं मे कर्म कृतम् इति! अवीचौ महानरके दुःखां वेदनां प्रत्यनुभविष्यामीति! 2. ततो ऽहं कारुण्यचित्तम् उत्पाद्य तत्र गत्वा तस्य राज्ञो धर्मन् देशयितवान्; 3. अथ स राजा तं धर्मं श्रुत्वा तस्य तानि पंचानन्तर्याणि कर्माणि क्षिप्रं निरवशेषं परिक्षयं गतानि. आह:

(1) संघाटं धर्मपर्यायं सूत्रराजं महातपाः / ये श्रोष्यन्ति इमन् धर्मन् पदं प्राप्स्यन्त्य् अनुत्तरम् //

(2) सर्वपापक्षयं भवति सर्वक्लेशांच् छमिष्यति / शृणु धर्मं प्रवक्ष्यामि येन क्षिप्रं विमोक्षसे //

(3) चतुष्पदायां गाथायां भाष्यमाणं निरन्तरं / सर्वपापक्षयं कृत्वा स्रोतापन्नो भविष्यसि //

(4) ततोदानं उदानेमि सर्वपापप्रमोचनं / मोचिता दुःखिता सत्वा नारकाद् भयभैरवात् //

(5) ततः स पुरुषोत्थाय आसनाद् अञ्जलीकृतः / प्रणम्य शिरसा तस्य साधुकारं प्रयच्छति //

(6) साधु कल्याणमित्राणि साधु पापविनाशक / साधु संघाटनिर्देशं ये श्रोष्यन्ति महानयं //

[ससू(च्) 106] 1. अथ खलु तेन कालेन तेन समयेनोपर्य् अन्तरिक्षे स्थितानि द्वादश देवपुत्रसहस्राणि कृतांजलिपुटानि, तम् ऋषिम् उपगम्य, पादौ शिरसा प्रणम्य, एवम् आहुः: भगवन्, केवच् चिरं स्मरसि महातप? 2. एवं चत्वारः कोटीर् नागराज्ञाम् आगत्य, अष्टादश कोटीसहस्राणि यक्षराज्ञाम् आगत्य, येन स ऋषिस् तेनांजलिं प्रणाम्य, एवम् आहुः: केवच् चिरं स्मरसि?

[ससू(च्) 107] 1. महात्मा ऋषिर् आह: शतम् असंख्येयकल्पकोटीनयुतसहस्राणि समनुस्मरामि. 2. आहु: केन कुशलकर्मणा मुहूर्तमात्रेणैवं पापं कर्म प्रशान्तम्? 3. आह: संघाटं धर्मपर्यायं श्रुत्वा, अनेन कुशलकर्मणा सर्वपापकर्म प्रशान्तम्;

[ससू(च्) 108] 1. ये च तत्र सत्वाः सन्निपतिताः, यैर् इमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा श्रद्दधानता वा कृता, ते सर्वे व्याक्रियन्ते ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ; 2. येन च पुरुषेण तानि पंचानन्तर्याणि कर्माणि कृतानि, तेनेमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रुत्वा मुहूर्तमात्रेण तानि पंचानन्तर्याणि कर्माणि निरवशेषं परिक्षयं पर्यादानं कृताणि; 3. तस्यानेकानि कल्पकोटीनयुतशतसहस्राणि सर्वदुर्गतिद्वाराणि पिथितानि भवन्ति; 4. द्वात्रिंशद् देवलोकद्वाराण्य् अपावृतानि भवन्ति; 5. य इतः संघाटाद् धर्मपर्यायाद् अन्तशश् चतुष्पदिकाम् अपि गाथां श्रोष्यति, तस्येतादृशानि कुशलमूलानि भविष्यन्ति; 6. कः पुनर् वादो यः संघाटसूत्रं सत्करिष्यति गुरुकरिष्यति मानयिष्यति पूजयिष्यति पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपताकाभिर्वाद्यांजलिकर्मप्रणामं वा करिष्यति, एकां वारां अनुमोदिष्यत्य्, एवं च वक्ष्यति: साधु सुभाषितम् इति!

[ससू(च्) 109] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्वो भगवन्तम् एतद् अवोचत्: कियन्तं भगवन्न् अञ्जलिप्रणामात् पुण्यस्कन्धं प्रसवति ये ते संघाटं धर्मपर्यायं भाष्यमाणं श्रुत्वाञ्जलिं कृत्वा प्रणमन्ति? 2. भगवान् आह: शृणु कुलपुत्र, येन पंचानन्तर्याणि कर्माणि कृताणि, कारितानि, क्रियमाणानि वानुमोदितानि, यदि स इतः संघाटाद् धर्मपर्यायाद् अन्तशश् चतुष्पदिकाम् अपि गाथां श्रुत्वाञ्जलिं प्रणामयिष्यति, तस्य तानि सर्वाणि पंचानन्तर्याणि कर्माणि क्षयं गतानि भविष्यन्ति; 3. कः पुनर् वादः सर्वशूर यः सकलसमाप्तम् एवायं धर्मपर्यायं श्रोष्यत्य्: अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति.

[ससू(च्) 110] 1. उपमां ते कुलपुत्र करिष्यामि अस्य संघाटसूत्रार्थस्य विज्ञप्तये: 2. तद्यथापिनाम सर्वशूरानवतप्तस्य नागराजस्य भवने न कदाचित् सूर्यो ऽवभासयति, ततश् च पंच महानद्यः प्रवहन्ति. अथ कश्चिद् एव पुरुषो भवेद् यस् तासां पंचानां महानदीनाम् उदकस्य बिन्दूनि गणयेत्. 4. तत् किं मन्यसे सर्वशूर, शक्यं तेषाम् उदकविन्दुनां गणनायोगेन पर्यन्तम् अधिगन्तुम्? 5. आह: नो हीदं भगवन्, नो हीदं सुगत! 6. भगवान् आह: एवम् एव सर्वशूर न शक्यं संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य कुशलमूलं, कल्पेन वा, कल्पशतेन वा, कल्पसहस्रेण वा, कल्पकोटीनयुतशतसहस्रेण वा, गणनया पर्यन्तम् अधिगन्तुं.

[ससू(च्) 111] 1. तत् किं मन्यसे सर्वशूर, दुष्करं तस्य य इमं संघाटं धर्मपर्यायं मुहूर्तं प्रकाशयेत? 2. आह: दुष्करं भगवं! 3. भगवान् आह: अतः सुदुष्करतरं सर्वशूर तस्य य इमं संघाटं धर्मपर्यायं शक्ष्यति श्रोतुम्.

[ससू(च्) 112] 1. तद्यथा अनवतप्तात् पंच महानद्यः प्रवहन्ति, तासां पंचानां महानदीनां प्रवहन्तीनाम् उदकविन्दून् न शक्यं गणनया पर्यन्तम् अधिगन्तुम्, एवम् एवास्य धर्मपर्यायस्य पुण्यस्कन्धस्य न शक्यं पर्यन्तम् अधिगन्तुम्. सर्वशूर आह: कतमास् ता भगवन् पंच महानद्यः? 3. भगवान् आह: तद्यथा: गंगा, सीता, वक्षुर्, यमुना, चन्द्रभागा च. 4. इमा सर्वशूर पंच महानद्यो महासमुद्रे प्रविशन्ति; 5. एकैका च महानदी पंचनदीशतपरिवारा.

[ससू(च्) 113] 1. पुनर् अपरं सर्वशूर, पंचेमा महानद्यः आकाशे प्रवहन्ति या प्रजां प्रह्लादयन्ति; 2. ताश् च पंच महानद्यः एकैका सहस्रपरिवाराः. 3. आह: कतमास् ता भगवन् पंच महानद्यः सहस्रापरिवाराः? 4. भगवान् आह: सुन्दरी नाम नदी सहस्रपरिवारा, शंखा नाम नदी सहस्रपरिवारा, वहन्ती नाम नदी सहस्रपरिवारा, चित्रसेना नाम नदी सहस्रपरिवारा, धर्मवृत्ता नाम नदी सहस्रपरिवारा. 5. इमास् ता सर्वशूर पंच महानद्यः सहस्रपरिवारा या जंबुद्वीपे औत्सुक्यम् आपद्यन्ते, याः कालेन कालं जंबुद्वीपे बिन्दुभिर् वर्षधाराः प्रमुंचन्ति; 6. तेन पुष्पफलसस्यान्य् अभिरुह्यन्ति. 7. यदा जंबुद्वीपे वर्षधाराः प्रपतन्ति, तदा उदकं जायते, जातं चोदकं, सर्वक्षेत्रारामेषु तृप्तेषु, सत्वाः सुखिनो भवन्ति.

[ससू(च्) 114] 1. तद्यथापिनाम सर्वशूर प्रजापति सर्वजंबुद्वीपे सुखं कारयति, एवम् एव सर्वशूरायं संघाटो धर्मपर्याय बहुजनहिताय जंबुद्वीपे प्रकाशितः. 2. यथा देवानां त्रायस्त्रिंशतां आयुष्प्रमाणं न तथा मनुष्याणां. 3. कतमे सर्वशूर त्रायस्त्रिंशा देवा यत्र शक्रो देवानाम् इन्द्रः प्रतिवसति. 4. ते त्रायस्त्रिंशा नाम देवाः सन्ति तद्यथा सर्वशूर सत्वा ये वाक्सुचरितं भाषन्ते. 5. तेषां न शक्यं पुण्यस्कन्धस्योपमां कर्तुं.

[ससू(च्) 115] 1. सन्ति सर्वशूर सत्वा ये वाग्दुश्चरितं भाषन्ते; 2. न शक्यं तेषाम् अपुण्यस्कन्धस्योपमां कर्तुम् यत् ते सत्वाः नरकतिर्यक्प्रेतदुःखां वेदनां वेदयन्ति; 3. न च कश्चित् तेषां त्राता भवति; तत्र ते निराशाः परिदेवन्ते नरकेषु प्रपतमानाः; 4. तद् अकल्याणमित्रवशेन द्रष्टव्यं. 5. ये सत्वा वाक्सुचरितं भाषन्ते तेषां न शक्यं पुण्यस्कन्धस्योपमां कर्तुं; 6. तत् कल्याणमित्रवशेन द्रष्टव्यं.

[ससू(च्) 116] 1. यदा कल्याणमित्रं पश्यति, तदा तथागतो दृष्टो भवति; 2. यदा तथागतं पश्यति, तदा तस्य सर्वपापक्षयो भवति; 3. यदा सर्वपापक्षयो भवति, तदा प्रजापतिर् जंबुद्वीपे औत्सुक्यं करोति; 4. यदा प्रजापतिर् जंबुद्वीपे औत्सुक्यं करोति, तदा जंबुद्वीपकानां सत्वानां सुखस्य न शक्यम् उपमां कर्तुम्. 5. एवम् एवायं सर्वशूर संघाटो धर्मपर्यायो जंबुद्वीपे बुद्धकृत्यं करोति; 6. तदा न शक्यं तेषां सत्वानां पुण्यस्कन्धस्योपमां कर्तुम्.

[ससू(च्) 117] तद्यथापिनाम सर्वशूर, यत्रेमाः पंच महानद्यः संभेदं समवसरणं गच्छन्ति, तत्र न शक्यम् उदकस्य प्रमाणम् उद्ग्रहीतुं, एतावद् उदककुंभा वा, उदककुंभशतानि वा, उदककुंभसहस्राणि वा, उदककुंभशतसहस्राणि वा. अपि तु बहुत्वाद् उदकस्य महान् उदकस्कन्ध: इति संख्यां गच्छति.

[ससू(च्) 118] एवम् एव सर्वशूर यदा जंबुद्वीपका सत्वा इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति, श्रुत्वा चोद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति, वाचयिष्यन्ति, पर्यवाप्स्यन्ति, परेषां च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यन्ति, प्रतिपत्त्या च संपादयिष्यन्ति, तदा न शक्यं तेषां सत्वानां पुण्यस्कन्धस्य प्रमाणं उद्ग्रहीतुम्. अपि तु बहुत्वात् पुण्यस्य महान् पुण्यस्कन्ध: इति संख्यां गच्छति.

[ससू(च्) 119] 1. ये सर्वशूर सत्वाः संघाटं धर्मपर्यायं न श्रोष्यन्ति, न तैः शक्यम् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबोद्धुम्; 2. न शक्यं धर्मचक्रं प्रवर्तयितुम्; 3. न शक्यं धर्मगण्डी पराहनितुम्; 4. न शक्यं तैर् धर्मसिंहासनम् अभिरोढुं; 5. न शक्यं निर्वाणधातुम् अनुप्रवेष्टुं; 6. न शक्यम् अप्रमेयै रश्मिभिर् अवभासयितुम्; 7. य इमं सर्वशूर संघाटं धर्मपर्यायं न श्रोष्यन्ति, न शक्यं तैर् बोधिमण्डे निषत्तुं.

[ससू(च्) 120] 1. सर्वशूर आह: पृच्छामि भगवं, पृच्छामि सुगत कंचिद् एव कौतुहलम्. 2. भगवान् आह: पृच्छ त्वं सर्वशूर, यद् यद् एवाकांक्षस्य् अहं ते निष्कांक्षं करिष्यामि. 3. सर्वशूर आह: कतमः स भगवन् ऋषिर् अभूद् येन ते सत्वाः पंचभिर् आनन्तर्यैः कर्मभिः परिमोक्षिताः, अवैवर्तिकभूमौ च प्रतिष्ठापिताः? 4. भगवान् आह:

(1) सूक्ष्मं वचन बुद्धानां सर्वशूर शृणोहि मे / संघाटदर्शनं सूत्रं ऋषिरूपेण दर्शितम् //

(2) संघाटो बुद्धरूपं च दर्शयत्य् अनुकम्पया / यथा बालिक गंगाया रूपं दर्शयते तथा //

(3) बुद्धो दर्शयते रूपं धर्मन् देशयते स्वयम् / बुद्धं य इच्छते द्रष्टुं लोकनाथं जिनोत्तमं //

(4) संघाटस् तेन श्रोतव्यः संघाटं बुद्धसादृशं / बुद्धस् तत्र भवेन् नित्यं संघाटं यत्र तिष्ठति //

[ससू(च्) 121] 1. तत्र खलु भगवान् पुनर् अपि सर्वशूरं बोधिसत्वम् आमन्त्रयते स्म: 2. भूतपूर्वं सर्वशूरातीते ऽध्वनि नवानवत्य् असंख्येयान् कल्पान् अनुस्मरामि; 3. तत्र द्वादश बुद्धकोट्यो बभूवन्, रत्नोत्तमनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धाः. 4. अहं तेन कालेन तेन समयेन प्रदानशूरो ऽभूवं चन्द्रो नाम. 5. ते च मे द्वादश बुद्धकोट्य पर्युपासिताः; खादनीयभोजनीयमाल्यगन्धविलेपनेन, यथासुखं, प्रणीतेनाहारेण, सर्वसुखोपधानेनोपस्थिताः; उपस्थाप्य च, 6. तत्रैव मया सर्वशूर व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धम्.

[ससू(च्) 122] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: अष्टादश बुद्धकोट्य, सर्वे रत्नावभासनामानस् तथागता लोक उत्पन्ना अभूवन्. 2. तत्राहम् अपि प्रदानशूरो ऽभूवं गर्भसेनो नाम. 3. ते चाष्टादश बुद्धकोट्यो मया पर्युपासिताः, पूजिताश् च, यथा तथागतानां प्रत्यर्हं गन्धमाल्यविलेपनालंकारविभूषणैः. 4. तत्र च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं.

[ससू(च्) 123] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: विंशति बुद्धकोट्यः शिखिसंभवनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धा लोक उदपद्यन्त. 2. पूजिता मे ते बुद्धा भगवन्तो यथा प्रत्यर्हेण पूजसत्कारेण. 3. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धम्; 4. न चाद्यापि कालसमयम् अभूद् व्याकरणाय.

[ससू(च्) 124] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: विंशत्य् एव बुद्धकोट्यः काश्यपनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धा लोक उदपद्यन्त. 2. तत्राहम् अपि प्रदानशूरो ऽभूवं. 3. कृतं मे तेषां तथागतानाम् उपस्थानं; गन्धेन, माल्येन, विलेपनेन, तथागतगुरूपस्थानेनोपस्थिताः; यथा तथागतानां गुरुगौरवं कर्तव्यं तथा कृतं. 4. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं.

[ससू(च्) 125] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: षोडश बुद्धकोट्यो ऽभूवन्, विमलप्रभासनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धाः. 2. तेन च कालेन तेन समयेनाहं गृहपतिर् अभूवम्, आढ्यो महाधनो, महाभोगः, सर्वस्वपरित्यागी. 3. ते च मया षोडश बुद्धकोट्यः पूजिता, आस्तरणप्रावरणेन, गन्धेन, माल्येन, विलेपनेन, विभूषणाच्छादनेन च; यथा तथागतानां गुरूपस्थानं कर्तव्यं तथा च मया कृतं. 4. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं; 5. न च मे कालं न समयम् अभूद् व्याकरणाय.

[ससू(च्) 126] 1. शृणु सर्वशूर, अनुस्मराम्य् अहं: पंचनवतिर् बुद्धकोट्यो लोक उत्पन्नान्य् अभूवन्, सर्वे शाक्यमुनिनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धाः. 2. अहं च तेन कालेन तेन समयेन च राजाभूवं, धार्मिको, धर्मराजा. 3. पर्युपासिता मे ते पंचनवतिर् बुद्धकोट्यः शाक्यमुनिनामधेयास् तथागताः, गन्धेन, माल्येन, विलेपनेन, आस्तरणप्रवरणेन, च्छत्रध्वजपताकाभिश् च. 4. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धम्.

[ससू(च्) 127] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: नवति बुद्धकोट्यः क्रकत्सुदनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धा, लोक उदपद्यन्त. 2. अहं च तेन कालेन तेन समयेन ब्राह्मणकुमारो ऽभूवम्, आढ्यो, महाधनो, महाभोगः, प्रदानदाता, सर्वस्वपरित्यागी. 3. ते च मया तथागता सर्वे उपस्थिताः, गन्धेन, माल्येन, विलेपनेन, आस्तराणप्रावरणेन, विभूषणाच्छादनेन; यादृशं च तथागतानाम् उपस्थानं तथा तेषां मया प्रत्यर्हम् उपस्थानं कृतं. 4. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं; 5. न च मे कालं न समयं व्याकरणाय.

[ससू(च्) 128] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: अष्टादश बुद्धकोट्यो लोक उदपद्यन्त, सर्वे कनकमुनिनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धाः. 2. अहं च तेन कालेन तेन समयेन प्रदानशूरो ऽभूवम्. 3. पर्युपासिता मे ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः, पूजिताश् च गन्धेन, माल्येन, विलेपनेन, आस्तरणप्रावरणेन, विभूषणेन; यथा तथागतानां गुरूपस्थानां तथा मे उपस्थिताः. 4. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं; 5. न च मे कालं न समयं व्याकरणाय.

[ससू(च्) 129] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: त्रयोदश बुद्धकोट्यो लोक उदपद्यन्त, सर्वे ऽवभासश्रीनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धाः. 2. ते च मे तथागताः पूजिता, आस्तरणप्रावरणेन, गन्धेन, माल्येन, विलेपनाच्छादनविभूषणेन; यथा तथागतानां गुरूपस्थानं कृतं तादृशम् उपस्थानम् उपस्थिताः. 3. तैश् च तथागतैर् नानाधर्ममुखानि भाषितानि अर्थविनयविनिश्चयात्. 4. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं; 5. न चाद्यापि समयं व्याकरणाय.

[ससू(च्) 130] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: पंचविंशति बुद्धकोट्यः पुष्यनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धा लोक उदपाद्यन्त. 2. अहं च तेन कालेन तेन समयेन प्रव्रजितो ऽभूवम्. 3. पर्युपासिता मे ते तथागता; यथानन्द एतर्हि ममोपस्थानम् उपतिष्ठति, तादृशं च मे ते तथागता उपस्थिताः. 4. तत्रैव च मे व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं; 5. न चाद्यापि समयम् अभूद् व्याकरणाय.

[ससू(च्) 131] 1. अनुस्मराम्य् अहं सर्वशूर: अष्टादश बुद्धकोट्यो विपश्यिनामानस्, तथागता, अर्हन्तः, सम्यक्संबुद्धा लोक उदपद्यन्त. 2. पर्युपासिता मे ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः, आभरणप्रावरणेन, आच्छादनगन्धमाल्यविलेपनेन; यथा तथागतोपस्थानं तथा मे उपस्थिता. 3. अहं च तेन कालेन तेन समयेन प्रव्रजितो ऽभूवम्. 4. तत्रैव चाहं व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धवान्; 5. न चाद्यापि समयं व्याकरणाय, न चिरेण कालेन.

[ससू(च्) 132] 1. यः पश्चिमको विपश्यी लोक उत्पन्नः स इमं संघाटं धर्मपर्यायं भाषितवान्. 2. तम् अहं ज्ञात्वा, तस्मिन् समये, जंबुद्वीपे सप्तरत्नवर्षं प्रवृष्टवान्. तदा ते जांबुद्वीपकाः सत्वा अदरिद्रा संवृत्ताः. 3. तत्रैव चाहं व्याकरणम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धवान्; 4. ततश् चिरेण कालसमयेनाद्यापि च मां न व्याकरोत्य् अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिव्याकरणेन.

[ससू(च्) 133] 1. आह: कतमः स भगवन् कालः, कतमः स समयः? 2. भगवान् आह: शृणु सर्वशूर, ततो ऽप्य् असंख्येयैः कल्पैर् दीपंकरो नाम तथागतो, ऽर्हन्, सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि. 3. ततो ऽहं सर्वशुर तेन कालेन तेन समयेन मेघो नाम माणवको ऽभूवम्. 4. यदा स दीपंकरस् तथागतो लोक उत्पन्नः, तदाहम् अपि तस्मिन् काले तस्मिन् समये ब्रह्मचर्यम् अचार्षं माणवकरूपेण. 5. ततो ऽहं, भगवन्तन् दीपंकरन् तथागतं दृष्ट्वा, प्रसादप्रतिलब्धः सप्तभिर् उत्पलैर् अवकीर्णवाम्, तच् च तथागतावरोपितं कुशलमूलम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामितम्. 6. स च मान् दीपंकरस् तथागतो व्याकार्षीद्: भविष्यसि त्वं माणवकानागते ऽध्वन्य् असंख्येयैः कल्पैः शाक्यमुनिर् नाम तथागतो, ऽर्हन्, सम्यक्संबुद्ध इति.

[ससू(च्) 134] 1. ततो ऽहं सर्वशूर, द्वादशतालमात्रं विहायसम् अन्तरीक्षे स्थित्वा, अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिं प्रतिलब्धवान्. 2. यच् च मे सर्वशूरासंख्येयेषु कल्पेषु ब्रह्मचर्यं चीर्णं, यच् च पारमिताप्रतिसंयुक्तं कुशलमूलं, तत् सर्वम् आमुखीभूतम् इवानुस्मरामि यथाद्य श्वो वा. 3. तत्र मया सर्वशूरानेकानि सत्वकोटीनयुतशतसहस्राणि कुशलेषु धर्मेषु प्रतिष्ठापितानि. 4. कः पुनर् वादः सर्वशूर, य एतर्ह्य् अहम्, अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धः, सर्वसत्वहितैषी, कारुणिकः, सत्वानां निरोधधर्मन् देशयिष्यामि.

[ससू(च्) 135] 1. नैतत् स्थानं विद्यते. तत् कस्य हेतोः? 2. बहुप्रकारं चाहं सर्वशूर सत्वानान् धर्मन् देशयामि: यथारूपवैनेयानां सत्वानां, तथारूपेण धर्मन् देशयामि. 3. देवरूपेण देवलोके धर्मन् देशयामि; 4. नागभवने नागरूपेण धर्मन् देशयामि; 5. यक्षभवने यक्षरूपेण धर्मन् देशयामि; 6. प्रेतभवने प्रेतरूपेण धर्मन् देशयामि; 7. मनुष्यलोके मनुष्यरूपेण धर्मन् देशयामि; 8. बुद्धवैनेयानां सत्वानां बुद्धरूपेण धर्मन् देशयामि; 9. बोधिसत्वावैनेयानां सत्वानां बोधिसत्वरूपेण धर्मन् देशयामि; 10. येन येन रूपेण सत्वा विनयं गच्छन्ति, तेन तेन रूपेणाहं सत्वानान् धर्मन् देशयामि; एवं बहुप्रकारम् अहं सर्वशूर सत्वानान् धर्मन् देशयामि.

[ससू(च्) 136] 1. तत् कस्य हेतोर्? यथैव सर्वशूर सत्वा बहुप्रकारं धर्मं शृण्वन्ति, तथैव ते सत्वसारा बहुप्रकारं कुशलमूलानि करिष्यन्ति, 2. दानानि च ददन्ति, पुण्यानि च कुर्वन्ति, स्वार्थे च प्रतिजागरन्ति, मरणानुस्मृतिं च भावयिष्यन्ति; 3. ते चैवंरूपं कुशलं कर्माभिसंस्कारं करिष्यन्ति; 4. तेन च धर्मश्रवणहेतुना तत् पूर्वकं कुशलमूलं संस्मरिष्यन्ति. 5. तेषां तद् भविष्यति दीर्घरात्रम् अर्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च. 6. एवं हि सर्वशूर संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य सहश्रवणमात्रेणैवम् अप्रमेया गुणानुशंसा भविष्यन्ति.

[ससू(च्) 137] 1. अथ ते सत्वाः परस्परम् एवम् आहुः: 2. अस्त्य् अन्यः कश्चित् कुशलमूलो यस्य कृतत्वाद् उपचितत्वाद् अनुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुध्यन्ते, सर्वसत्वहितैषिणश् च भवन्ति?

[ससू(च्) 138] 1. अथ भगवांस्, तेषां सत्वानां चेतसैव चेतःपरिवितर्कम् आज्ञाय, तान् एतद् अवोचत्: अस्ति कुलपुत्रा! 2. ये धर्मं पत्तीयन्ति ते एवं वक्ष्यन्ति: अस्ति धर्मो यथाभूतः. 3. तेषां महाफलं, सुखविपाकम्, अनुत्तरं धर्मसुखं भविष्यति.

[ससू(च्) 139] 1. ये पुनः सत्वा मोहमूढास् त एवं वक्ष्यन्ति: न सन्ति धर्माः, नास्ति कश्चिद् धर्माणां पारगः. 2. स, तेषां महाफलं कटुकविपाकम्, अपायेषूपपत्स्यते, पुनः पुनश् च ते मोहपुरुषा अपायभूमिपरायणा भविष्यन्ति.

[ससू(च्) 140] अष्टौ कल्पान् नैरायिकान् दुःखां वेदनाम् अनुभविष्यन्ति; द्वादश कल्पानि प्रेतयोनिषु दुःखां वेदनाम् वेदयिष्यन्ति; 3. षोडश कल्पान्य् असुरेषूपपत्स्यन्ते; 4. नव कल्पसहस्रानि भूतपिशाचयोनिषूपपत्स्यन्ते; 5. चतुर्दश कल्पसहस्राणि अजिह्वका भविष्यन्ति; 6. षोडश कल्पसहस्राणि मातुगर्भे कालं करिष्यन्ति; 7. द्वादश कल्पसहस्राणि मांसपिण्डा भविष्यन्ति; 8. एकादश कल्पसहस्राणि जात्यन्धभूताः प्रजास्यन्ति, दुःखां वेदनां वेदयमाना.

[ससू(च्) 141] 1. जात्यन्धं च दृष्ट्वा तदा मातापितृभ्याम् एवं भविष्यति: निरास्वादम् अस्माभिर् दुःखम् अनुभूतं; निरास्वादम् अस्माकां पुत्रो जातः; निरास्वादं नवामासाः कुक्षौ धारितः. 2. शीतोष्णां वेदनां वेदयमानैः क्षुत्पिपासासुःखानि च प्रत्यनुभूतानि, बहूनि च दृष्टधर्मवेदनीयान्य्, अन्यानि च दुःखानि प्रत्यनुभूतानि. 3. तत्यथापिनामसर्वशूरजात्यन्धं पुत्रं दृष्ट्वा मातापित्रोर् नौत्सुक्यं भवति, महती च निराशता भविष्यति, एवम् एव सर्वशूर निराशाः सद्धर्मप्रतिक्षेपकाः सत्वाः; 4. नरकतिर्यक्प्रेतपरायणाः, ते च तस्मिन् मरणकालसमये महाशोकाशल्यसमर्पिता भविष्यन्ति.

[ससू(च्) 142] 1. ये तु सर्वशूर सत्वा एवं वाचं भाषन्ते: अस्ति धर्मः, अस्ति धर्माणां पारगः, ते तेन कुशलमूलेन विंशति कल्पान्य् उत्तरकुरुषूपपत्स्यन्ते; 2. पंचविंशति कल्पसहस्राणि त्रायस्त्रिंशतां देवानां सहभाव्यतायाम् उपपत्स्यन्ते; 3. त्रायस्त्रिंशद्भ्यो देवेभ्यश् च्यवित्वा उत्तरकुरुषूपपत्स्यन्ते; 4. न च मातुः कुक्षाव् उपपत्स्यन्ते; 5. लोकधातुशतसहस्रं च द्रक्ष्यन्ति; सर्वे च तां लोकधातवः सुखावतीनामानः सर्वबुद्धक्षेत्रसन्दर्शनन् दृष्ट्वा, तत्रैव प्रतिष्ठानां कृत्वा, तत्रैव बोधिम् अभिसम्भोत्स्यन्ते.

[ससू(च्) 143] 1. एवं हि सर्वशूर महाप्रभावो ऽयं संघाटो धर्मपर्यायः: 2. ये ऽस्मिंश् चित्तप्रसादं करिष्यन्ति न ते जातु विषमपरिहारेण कालं करिष्यन्ति; परिशुद्धशीलसमवागतास् ते सत्वा भविष्यन्ति.

[ससू(च्) 144] 1. सन्ति सर्वशूर सत्वा य एवं कथयन्ति: रात्रिन्दिवम् तथागतो बहूनि सत्वानि संसारात् परिमोचयन्ति, अद्यापि सत्वधातुः क्षयं न गच्छन्ति. 2. बहवो बोधाय प्रणिधानं कुर्वन्ति, बहवः स्वर्गलोक उपपद्यन्ते, बहवो निर्वृतिम् अनुप्राप्नुवन्ति; अथ केन हेतुना सत्वानां क्षयो न भवति?

[ससू(च्) 145] 1. अथान्यतीर्थिकचरकपरिब्राजकनिग्रन्थानाम् एतद् अभवत्: 2. गमिष्यामो वयं, श्रमणेन गौतमेन सार्धं विवादं करिष्यामः. 3. अथ खलु चतुर्नवति ब्राह्मणान्यतीर्थिकचरकपरिब्राजकाः, अनेकानि च निग्रन्थशतानि, येन राजगृहं तेनोपसंक्रामन्ति. 4. तेन च कालेन तेन समयेन भगवान् स्मितां प्रादुश्चकार.

[ससू(च्) 146] 1. अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्वो महासत्व उत्थायासनाद्, एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा, दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य, येन भगवांस् तेनांजलिं प्रणम्य, भगवन्तम् एतद् अवोचत्: 2. को भगवन् हेतुः कः प्रत्ययः स्मितस्य प्रादुष्करणाय? नाहेतुं नाप्रत्ययं तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा स्मितं प्रादुष्कुर्वन्ति.

[ससू(च्) 147] 1. भगवान् आह: शृणु कुलपुत्र, अद्येह राजगृहे महानगरे राजगृहे महासन्निपातो भविष्यति. 2. आह: के भगवन्न् इहायास्यन्ति, देवा वा, नागा वा, यक्षा वा, मनुष्या वा, अमनुष्या वा? 3. भगवान् आह: सर्व एते मैत्रेयाद्येहागमिष्यन्ति: देवनागयक्षमनुष्यामनुष्याः, चतुरशीतिश् च सहस्राणि ब्राह्मणानाम् इहायास्यन्ति;

[ससू(च्) 148] 1. नवति कोटीसहस्राणि तीर्थिकचरकपरिब्राजकनिग्रन्थानाम् इहायास्यन्ति. ते मया सार्धं विवादं करिष्यन्ति. 2. तेषां सर्वेषां विवादशमनाय धर्मन् देशयिष्यामि. 3. सर्वे च ते ब्राह्मणा अनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ चित्तम् उत्पादयिष्यन्ति. 4. नवति कोटीशतसहस्राण्य् अन्यतीर्थिकचरकपरिब्राजकनिग्रन्थाः सर्वे स्रोतआपत्तिफलं प्राप्स्यन्ति.

[ससू(च्) 149] अष्टादश कोटीसहस्राणि नागराज्ञाम् आगमिष्यन्ति ये ममान्तिकाद् धर्मं श्रोष्यन्ति; श्रुत्वा च सर्वे ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्य् उत्पादयिष्यन्ति.

[ससू(च्) 150] 1. षष्टि कोटीसहस्राणि शुद्धावासकायिकानां देवपुत्राणाम् आगमिष्यन्ति; 2. तृंशत् कोटीसहस्राणि माराणां पापीमतां सपरिवाराणाम् आयास्यन्ति; 3. द्वादश कोटीसहस्राणि असुरराज्ञाम् आगमिष्यन्ति; 4. पंचमात्राणि च राजशतानि सपरिवाराण्य् आयास्यन्ति धर्मश्रवणाय. 5. ते सर्वे ममान्तिकाद् धर्मं श्रुत्वानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्य् उत्पादयिष्यन्ति.

[ससू(च्) 151] अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्वो महासत्वो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा, भगवन्तं तृष् प्रदक्षिणीकृत्वा, तत्रैवान्तर्धिततः.

[ससू(च्) 152] 1. अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्व उत्थायासनाद्, एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा, दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य, येन भगवांस् तेनांजलिं प्रणम्य, भगवन्तम् एतद् अवोचत्: 2. किन् नामानि भगवन् पंचमात्राणि राजशतानि?

[ससू(च्) 153] 1. भगवान् आह: शृणु सर्वशूर, नन्दो नाम राजा, 2. सुनन्दो नाम राजा, 3. उपनन्दो नाम राजा, 4. जिनर्षभो नाम राजा, 5. ब्रह्मसेनो नाम राजा, 6. ब्रह्मघोषो नाम राजा, 7. सुदर्शनो नाम राजा, 8. जयसेनो नाम राजा, 9. नन्दसेनो नाम राजा, 10. बिंबिसारो नाम राजा, 11. प्रसेनजिन् नाम राजा, 12. विरूढको नाम राजा; 13. एवंप्रमुखानि पंचमात्राणि राजशतानि, एकैको राजा विंशतिकोटीसहस्रपरिवारः. 14. ते सर्वे ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थिताः, स्थापयित्वा राजा विरूढकः.

[ससू(च्) 154] 1. पूर्वस्यान् दिशि तृंशत् कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानाम् आगच्छन्ति; 2. दक्षिणायां दिशि पंचाशत् कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानाम् आगच्छन्ति; 3. पश्चिमायान् दिशि षष्टि कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानाम् आगच्छन्ति; 4. उत्तरस्यान् दिशि अशीति कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानाम् आगच्छन्ति; 5. अधस्ताद्दिशि नवति कोटीसहस्राणि बोधिसत्वानाम् आगच्छन्ति; 6. ऊर्ध्वायान् दिशि शतकोटीसहस्राणि बोधिसत्वानाम् आगच्छन्ति; 7. सर्वे च दशभूमिप्रतिष्ठिताः.

[ससू(च्) 155] अथ ते सर्वे बोधिसत्वा, येन राजगृहं महानगरं, येन च गृद्ध्रकूटपर्वतो, येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ता भगवतो दर्शनाय वन्दनाय, सर्वे च ते बोधिसत्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थिताः.

[ससू(च्) 156] 1. अथ खलु भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्वं महासत्वम् आमन्त्रयति स्म: 2. गच्छ त्वं सर्वशूर दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु, बोधिसत्वानाम् एवं वद: 3. अद्य तथागतो राजगृहे महानगरे धर्मन् देशयति. तद् यूयं सर्वे दशसु दिक्षु लोकधातुषु स्थिता अञ्जलीन् प्रणामयथ. 4. अनुश्राव्य च मुहूर्तमात्रेण च पुनर् एव निवर्तयस्व धर्मश्रवणाय.

[ससू(च्) 157] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्वो महासत्व उत्थायासनाद्, भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य, भगवन्तं तृष् प्रदक्षिणीकृत्य, ऋद्धिबलेनान्तर्धितः.