संघाटसूत्र

संघाटसूत्र

आर्य संघाट सूत्र

स्वस्तिः नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः //

[ससू 1] एवं मया श्रुतमेकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म / गृद्ध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन / सार्धं

[ससू 2] द्वाविंशतिभिर्भिक्षुसहस्रैः तद्यथा आयुष्मता चाज्ञातकौण्डिन्येन / आयुष्मता च महामौद्गल्यायेन / आयुष्मता च शारद्वतीपुत्रेण / आयुष्मता च महाकाश्यपेन / आयुष्मता च राहुलेन / आयुष्मता च बक्कुलेन / आयुष्मता च भद्रवासेन / आयुष्मता च भद्रश्रिया / आयुष्मता च नन्दश्रिया / आयुष्मता च जाङ्गुलेन / आयुष्मता च सुभूतिना / आयुष्मता च रेवतेन / आयुष्मता च नन्दसेनेन / आयुष्मता चानन्देन / एवंप्रमुखैर्द्वाविंशतिभिर्भिक्षुसहस्रैः /

[ससू 3] द्वाषष्टिभिश्च बोधिसत्त्वसहस्रैः तद्यथा मैत्रेयेण च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / सर्वशूरेण च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / कुमारश्रिया च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / कुमारवासिना च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / कुमारभद्रेण च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / अनूनेन च (नाम) बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / मंजुश्रिया च कुमारभूतेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / समन्तभद्रेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / सुदर्शनेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / भैषज्यराजेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन / (वज्रसेनेन च बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन /) एवंप्रमुखैर्द्वाषष्टिभिर्बोधिसत्त्वसहस्रैः

[ससू 4] द्वाषष्टिभिश्च देवपुत्रसहस्रैः तद्यथा अर्जुनेन च देवपुत्रेण / भद्रेण च देवपुत्रेण / सुभद्रेण च देवपुत्रेण / धर्मरुचिना च देवपुत्रेण / चन्दनगर्भेण च देवपुत्रेण / चन्दवासिना च देवपुत्रेण / चन्दनेन च देवपुत्रेण / चन्दनसेनेन च देवपुत्रेण / एवंप्रमुखैर्द्वाषष्टिभिर्देवपुत्रसहस्रैः //

[ससू 5] अष्टाभिश्च देवकन्यासहस्रैः तद्यथा मृदंगिन्या च देवकन्याया / प्रासादवत्या च देवकन्याया / महात्मसंप्रयुक्तया च देवकन्याया / वर्षश्रियाया च देवकन्याया / (पद्मश्रियाय च देवकन्याया /) प्रजापतिवासिन्या च देवकन्याया / बलिन्या च देवकन्याया / सुबाहुयुक्तया च देवकन्याया / एवंप्रमुखैरष्टाभिर्देवकन्यासहस्रैः

[ससू 6] अष्टाभिश्च नागराजसहस्रैः तद्यथा अपलालेन च नागराज्ञा / एलपत्रेण च नागराज्ञा / तिमिङ्गिलेन च नागराज्ञा / कुंभसारेण च नागराज्ञा / कुंभशीर्षेण च नागराज्ञा / सुनन्देन च नागराज्ञा / सुशाखेन च नागराज्ञा / गवशीर्षेण च नागाराज्ञा / एवंप्रमुखैरष्टाभिर्नागराजसहस्रैस्

[ससू 7] ते सर्वे येन राजगृहं महानगरं येन गृद्ध्रकूटः पर्वतो येन च भगवांच्छाक्यमुनिस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तेनोपसंक्रामदुपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्य भगवन्तं त्रिष्प्रदक्षिणीकृत्य भगवतः पुरतस्तस्थिरे /

[ससू 8] (एतदवोचन् देशयतु भगवां धर्मं देशयतु सुगतः धर्मं यं श्रुत्वास्मे क्षिप्रमनुत्तरा सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्ध्येम येन च सर्वसत्त्वानां कर्मावरणक्षयो भवेयात्) भगवांश्च तूष्णीभावेनाधिवासयति स्म /

[ससू 9] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनांजलिं प्रणमय्य भगवन्तमेतदवोचत्

[ससू 10] बह्व्यो भगवन् देवकोट्योप्सरकन्याकोट्यो बोधिसत्त्वकोट्यः बह्व्यो भगवंच्छ्रावककोट्यः सन्निपतिताः सन्निषण्णा धर्मश्रवणाय / तत्साधु भगवन् तेषां यथासन्निपतितानां (सन्निषण्णानां) तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तथारूपं धर्मनयप्रवेशं देशयतु / यथैषां स्याद्दीर्घरात्रमर्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्यानां च यथारूपेण धर्मनयप्रवेशेन देशितेन वृद्धानां सत्त्वानां सह श्रवणेनैव सर्वकर्मावरणानि चैषां परिक्षयं गच्छेयुः दहराश्च सत्त्वाः कुशलेषु धर्मेष्वभियुज्यमाना विशेषामधिगच्छेयुर्न हीयेरन्न परिहीयेरन् कुशलैर्धर्मैः //

[ससू 11] एवमुक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत् - साधु साधु सर्वेशूर साधु खलु पुनस्त्वं सर्वशूर यस्त्वं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतमर्थं परिप्रष्टव्यं मन्यसे / तेन हि त्वं सर्वशूर शृणु साधु च सुष्ठु च मनसिकुरु................. ते /

[ससू 12] एवं भगवन्निति सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः प्रव्यश्रौषाद् /

[ससू 13] भगवन् अस्यैतदवोचत् अस्ति सर्वशूर [(सद्धर्मपर्यायो / येन धर्मपर्यायेण सर्वसत्वानां पंचानन्तर्याणि कर्मावरणनि क्षयं ................... / तथान्ये च कर्मावरणानि क्षयं गच्छन्ते / क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्संबोधिम् अभिसंबुद्धयंतेःकतरो भगवं सद्धर्मपर्यायः

[ससू 14] भगवानाहः) संघाटो नाम धर्मपर्याय / य एतर्हि जम्बुद्वीपे प्रचरिष्यति / यः कश्चित् सर्वशूरेमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यति / तस्य पञ्चानन्तर्याणि कर्माणि परिक्षयं यास्यन्ति / अवैवर्तिकाश्च भविष्यन्त्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ /

[ससू 15] तत्किं मन्यसे सर्वशूर य इमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं श्रोष्यति / यथैकस्य तथागतस्य [सत्कारं कृत्वा] पुण्यस्कन्धस्तथा तावन्तं पुण्यस्कन्धः स सत्त्व प्रसविष्यतीति / नैवं सर्वशूर द्रष्टव्यं /

[ससू 16] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह / यथा कथं पुनर्भगवन् द्रष्टव्यं /

भगवानाह / यथा गंगानदीबालुकासमानां तथागतानां अर्हतां सम्यक्संबुद्धानां (सत्कारं कृत्वा) पुण्यस्कन्धस्तावन्तं सर्वशूर ते सत्वाः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति / ये सर्वशूर इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति ते सर्वे अवैवर्तिका भविष्यन्ति (अनुत्तरस्यां सम्यक्संबोधेः) / सर्वे च तथागतं द्रक्ष्यन्ति / सर्वे च तथागतदर्शाविनो भविष्यन्ति / सर्वे चानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यन्ते / अधृष्याश्च भविष्यन्ति मारेन पापीमता / ते च सर्वे तदेव कुशलधर्ममनुप्राप्स्यन्ति / ये सर्वशूर इमं संघाटसूत्रं श्रोष्यन्ति / ते सर्वे उत्पादनिरोधं ज्ञास्यन्ति /

[ससू 17] अथ ते सर्वे (यथासन्निपतिता बोधिसत्त्वा महाश्रावका) देवनागमनुष्याप्सरकन्याकोट्यस्तेन कालेन तेन समयेनोत्थायासनेभ्यः एकांसान्युत्तरासंगानि कृत्वा दक्षिणानि जानुमण्डलानि पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनांजलयः प्रणमय्य (ते सर्वे) भगवन्तं परिपृच्छन्ति स्म / कियन्तं भगवन्नेकस्य तथागतस्य (सत्कारं कृत्वा) पुण्यस्कन्धः

[ससू 18] भगवान् आह / शृणु कुलपुत्रा; एकस्य बुद्धस्य पुण्यस्कन्धस्य प्रमाणं तद्यथा महासमुद्रे उदकबिन्दवः यावन्तो जंबुद्वीपे परमाणवः यथा गंगानदीबालिकासमाः सत्त्वास्ते सर्वे दशभूमिप्रतिष्ठिता बोधिसत्त्वा भवेयुः यच्च तेषां बोधिसत्त्वानां पुण्यस्कन्धमतो बहुतरं पुण्यस्कन्धमेकस्य बुद्धस्य (पुण्यस्कन्धम्) / अतश्च ते सर्वशूर सत्त्वा बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति य इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति / यावन्न शक्यं गणनायोगेन तस्य पुण्यस्कन्धस्य पर्यन्तमधिगन्तुं / यस्य सर्वशूर तस्मिन् काले तस्मिन् समये एतद् वचनं श्रुत्वा महानुत्साहो भविष्यति स एवमप्रमेयं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति /

[ससू 19] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - कतमे ते भगवन् सत्त्वा ये धर्मपरितृषिता भविष्यन्ति / एवमुक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत् - द्वाविमौ सर्वशूर सत्त्वौ धर्मपरितृषितौ / कतमौ द्वौ / यदुतैकः सर्वशूर सर्वसत्त्वसमचित्तः द्वितीयः सर्वशूर यो धर्मं श्रुत्वा सर्वसत्त्वानां समं प्रकाशयति (इमौ द्वौ धर्मपरितृषितौ) /

[ससू 20] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - कतमं भगवन् धर्मं श्रुत्वा सर्वसत्त्वानां समप्रकाशना; भगवान् आह - एकः सर्वशूर धर्मं श्रुत्वा बोधाय परिणामयंति / यदा च बोधाय परिणामयति तदा सर्वसत्त्वा धर्मपरितृषिता भविष्यन्ति / द्वितीयस्सर्वशूर यो महायानमवगाहयति स नित्यं धर्मपरितृषितो भवत् /

[ससू 21] अथ ते देवनागमनुष्याप्सरसकोट्य उत्थायासनाद् भगवतः पुरतः प्रांजलयो भूत्वा भगवन्तमेतदवोचन् वयं भगवन् धर्मपरितृषिताः परिपूरयतु भगवान् अस्माकं सर्वसत्त्वानां चाशा /

[ससू 22] अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायां स्मितं प्रादुष्चकारः अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनाद्येन भगवांस्तेनांजलिं प्रणमय्य भगवन्तमेतदवोचत् - को भगवन् हेतुः कः प्रत्ययः स्मितस्य प्रादुष्करणाय /

[ससू 23] अथ खलु भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वं आमन्त्रयामास / ये सर्वशूर सत्त्वा इहागत्वा ते सर्वे अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्ध्यन्ते / सर्वे ते तथागतगोचरपरिनिष्पत्तये परिनिष्पद्यन्ते /

[ससू 24] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - को भगवन् हेतुः कः प्रत्ययः यदेते सत्त्वा इहगत्वानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्ध्यन्ते भगवानाह - साधु साधु सर्वशूर यस्त्वं तथागतमेतमर्थं परिप्रष्टव्यं मन्यसे / तेन हि सर्वशूर शृणु / इह सर्वशुर परिणामनविशेषो द्रष्टव्यः /

[ससू 25] भूतपूर्वं सर्वशूरातीते ऽध्वन्यसंख्येयैः कल्पैर्यदापि तेन कालेन तेन समयेन रत्नश्रीर्नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोको उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान् /

[ससू 26] तेन खलु पुनः सर्वशूर कालेनाहं माणावको भूवन् ये सत्त्वाः सांप्रतं मया बुद्धज्ञाने प्रतिष्ठपितास्ते सर्वे तेन कालेन तेन समयेन मृगा अभूवन् तेन च कालेन तेन समयेनाहमेवं प्रणिधानमकार्षीद् ये केचिन् मृगाः सांप्रतं दुःखेन परिपीडिताः एते सर्वे मम बुद्धक्षेत्र उपपद्येरन् सर्वांश्च तानहं बुद्धज्ञाने प्रतिष्ठापयेयं ते च मृगास्तद्वचनं श्रुत्वा एवं वाचमभाषन्त - एवं भवतु; तेन सर्वशूर कुशलमूलेनैते सत्त्वा इहगत्वानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यन्ते //

[ससू 27] अथ खलु सर्वशुरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतो ऽन्तिकात्तदुत्साहं श्रुत्वा भगवन्तमेतदवोचत् - कियन्तं भगवंस्तेषां सत्त्वानां आयुष्प्रमाणं भविष्यति / भगवान् आह / चतुरशीतिः कल्पसहस्राणि तेषां सत्त्वानामायुष्प्रमाणं भविष्यति /

[ससू 28] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - कियन्तं भगवन् कल्पस्य प्रमाणं / भगवान् आह - शृणु कुलपुत्र / तद्यथापि नाम सर्वशूर कश्चिदेव पुरुषो नगरं कारयेद्द्वादशयोजनायामविस्तारं ऊर्ध्वेन त्रीणि योजनानि प्रमाणं / तच्च नगरं तिलफलकैः परिपूर्णं कुर्यात् (स च पुरुष शिरजीवी स्यात्) अथ स पुरुषो वर्षशतस्यात्ययात्ततस्तिलफलकैः परिपूर्णान्नगराद् एकं तिलफलकं बहिर्निक्षिपेदनेन पर्यायेण स पुरुषः सर्वाणि तानि तिलफलकानि क्षयं कुर्यात् पर्यवदानं कुर्यात् तच्च नगरममूलमप्रतिष्ठानां भवेन्न चाद्यापि च कल्पं क्षीयेत //

[ससू 29] पुनरपरं सर्वशूर (अपरां ते उपमा करिष्याम्यस्यैवार्थस्य प्रसिद्धये /) तद्यथापि नाम पर्वतो भवेत् पंचविंशद् योजनानि प्रमाणेन द्वादश योजनान्यूर्ध्वेन / अथ कश्चिदेव पुरुषस्तस्य पर्वतस्य पार्श्वे गृहं कारयेत् स दीर्घस्याध्वनो वर्षशतस्यात्ययेन काशिकेन वस्त्रेणैकवारा परिमार्जयेदेवं कृत्वा तस्य पर्वतस्य क्षयो भवेन्न च कल्पं क्षीयेत / एतत्सर्वशूर कल्पस्य प्रमाणं /

[ससू 30] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनाद् (एकांसमुत्तरासंगं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनांजलिं प्रणाम्य) भगवन्तमेतदवोचत् - एकपरिणामनया भगवन्नेवं बहु पुण्यस्कन्धं प्रसवति / यदुताशीतिः कल्पान् सुखमायुष्प्रमाणं भविष्यति / कः पुनर्वादो यस्तथागतशासने बहुतरमधिकारं करिष्यति / तस्य कियन्तमायुष्प्रमाणं भविष्यति /

[ससू 31] भगवान् आह - शृणु कुलपुत्र य इमं संघाटं सूत्रं श्रोष्यति / तस्य चतुरशीतिः कल्पसहस्राण्यायुष्प्रमाणं भविष्यति / कः पुनर्वादो यः संघाटं सूत्रं लिखापयिष्यति वाचयिष्यति / स सर्वशूरः सत्त्वो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति / यः सर्वशूर प्रसन्नचित्तः संघाटं सूत्रमध्याशयेन नमस्करिष्यति स पंचनवति कल्पां जातौ जातिस्मरो भविष्यति / षष्टि कल्पसहस्राणि राजा चक्रवर्ती भविष्यति / दृष्टेव धर्मे सर्वशूर सर्वेषां प्रियो भविष्यति मनापः न स सर्वशूर शस्त्रेण कालं करिष्यति / प्रियो भविष्यति मनापः न स सर्वशूर शस्त्रेण कालं करिष्यति / न विषेण (नोदकेन नाग्नौ) कालं करिष्यति / काखोर्दं चास्य न क्रमिष्यति / मरणकालसमये चरिमनिरोधे वर्तमाने नवति बुद्धाकोट्यः संमुखं द्रक्ष्यति / ते च सर्वशूर बुद्धा भगवन्त आश्वासयन्ति / मा भैः सत्पुरुष त्वया संघाटं सूत्रं महाधर्मपर्यायं सुभाषितं श्रुतं श्रुत्वा इयान् पुण्यस्कन्धः प्रसूतः तेषां पंचनवति बुद्धकोट्यः पृथक् पृथग् लोकधातुषु बुद्धा भगवन्तो व्याकरिष्यन्ति / कः पुनर्वादः सर्वशूर य इमं संघाटसूत्रं महाधर्मपर्यायं सकलसमाप्तं विस्तरेण श्रोष्यति / (लेखयिष्यति वाचयिष्यति भावयिष्यति //)//

[ससू 32] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - अहं भगवन् संघाटसूत्रं महाधर्मपर्यायं श्रोष्यामि / कियन्तं (अहं) भगवन् पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यामि / भगवानाह - यावन्तो गंगानदीबालिकासमानां बुद्धानां भगवतां (सत्कारं कृत्वा) पुण्यस्कन्धस्तावन्तं सर्वशूर स सत्त्वः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति /

[ससू 33] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - यदहं भगवन् संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं शृणोमि नाहं भगवंस्तृप्तिं संजानामि / भगवान् आह - साधु साधु सर्वशूर यस्त्वं धर्माणां तृप्तिं न संजानानि / अहमपि सर्वशूर धर्माणां तृप्तिं न संजानामि / कः पुनर्वादः सर्वशूर यद् बालपृथग्जनास्तृप्तिं ज्ञास्यन्ति /

[ससू 34] यः कश्चित् सर्वशूर कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महायाने प्रसादं जनयिष्यन्ति / स कल्पसहस्रं विनिपातं न गमिष्यति / पंच कल्पसहस्राणि तिर्यक्षुर्नोपपत्स्यते / द्वादश कल्पसहस्राणि दुर्बुद्धिं स भविस्यति / अष्टादश कल्पसहस्राणि प्रत्यन्तिमे जनपदे नोपपत्स्यते / विंशति कल्पसहस्राणि प्रदानशूरो भविष्यति / पंचविंशत् कल्पसहस्राणि देवलोके उपपत्स्यते / पंचत्रिंशत् कल्पसहस्राणि ब्रह्मचर्यं चरिष्यति / स चत्वारिंशत् कल्पसहस्राणि निष्क्रान्तगृहावासो भविष्यति / पंचाशत् कल्पसहस्राणि धर्मधरो भविष्यति / पंचषष्टिः कल्पसहस्राणि मरणानुस्मृतिं भावयिष्यति / तस्य सर्वशूर कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा न किंचित् पापकानि कर्माणि संवेत्स्यन्ते / न च तस्य मारः पापीमानवतारं लप्स्यते / न जातु मातुकुक्षावुपपत्स्यते / ये सर्वशूर इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति / ते यत्र यत्रोपपत्स्यन्ते तत्र तत्र पंचनवत्यासंख्येयैः कल्पैर्विनिपातं न गमिष्यन्ति / अशीतिः कल्पसहस्राणि श्रुतधरा भविष्यन्ति / कल्पशतसहस्रं प्राणातिपातात् प्रतिविरता भविष्यन्ति नवानवति कल्पसहस्राणि मृषावादात् प्रतिविरता भविष्यन्ति / त्रयोदश कल्पसहस्राणि पिशुनवचनात् प्रतिविरता भविष्यन्ति / दुर्लभास्ते सर्वशूर सत्त्वा य इमन् धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति /

[ससू 35] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनाद् एकांसमुत्तरासंगं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनांजलिं प्रणाम्य भगवन्तमेतदवोचत् - कियन्तं भगवं(स्ते सत्त्वा) अपुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति / य इमन् धर्मपर्यायं प्रतिक्षेप्स्यन्ति / भगवानाह - बहु सर्वशूर सद्धर्मप्रतिक्षेपादपुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति /

[ससू 36] सर्वशूर आह - कियन्तं भगवन् सत्त्वानां पापकं कर्मस्कन्धं भविष्यति / भगवानाह - अलमलं सर्वशूर मा मे पापकं कर्मस्कन्धं परिपृच्छः अपि तु सर्वशूर शृणु निर्देक्ष्यामि तेषां सद्धर्मप्रतिक्षेपकानां पापकं अकुशलस्कन्धं / यावन्तं ते पापकमकुशलस्कन्धं प्रतिगृहीष्यन्ति / य इमन् धर्मपर्यायं प्रतिक्षिपन्ति / यश्च सर्वशूर द्वादशगंगानदीबालिकासमानान् तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानामन्तिके दुष्टचित्तमुत्पादयेद्यश्चेमं संघाटसूत्रं प्रतिक्षिपेदयं ततो बहुतरं पापकम् (कुशलस्कन्ध प्रादुर्भविष्यति / अतः सर्वशूर-म्-) अकुशलस्कन्धं प्रसविष्यन्ति / अतस्ते सर्वशूर सद्धर्मप्रतिक्षेपका सत्त्वाः बहुतरमकुशलस्कन्धं प्रसविष्यन्ति ये महायाने आघातचित्तमुत्पादयिष्यन्ति / दग्धास्ते सर्वशूर सत्त्वा दग्धा एव /

[ससू 37] सर्वशूर आह - न ते भगवन् सत्त्वा शक्यं मोचयितुं / भगवान् आह - शृणु सर्वशूर; न शक्या मोचयितुं तद्यथापि नाम सर्वशूर कश्चिदेव पुरुषः कस्यचित् सत्त्वस्य शीर्षंच्छिंद्याद् अथ स पुरुषः केनचिद् भैषज्येन प्रलिंपेन माक्षिकेन वा शर्करया वा / गुडेन वा घृतेन वा तैलेन वा तं शीर्षं प्रलेपयेत् तत्किं मन्यसे सर्वशूर शक्यं स सत्त्वः पुनरप्युत्थापयितुं /

[ससू 38] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - न शक्यं भगवन् न शक्यं सुगत / भगवान् आह - (एवमेव सर्वशूर न शक्य[ं]ते स सत्त्वो मोचयितुं बहुभिरुपायैर्यो महायानस्याघ्[आत]चित्तम् [उ]त्[प्]आदयिति //)//

[ससू 39]पुनरपरं सर्वशूर / तद्यथापि नाम द्वितीयः पुरुषो भवेत् स तीक्ष्णेन शस्त्रेणापरस्य सत्त्वस्य प्रहारं दद्यात् स न शक्नुयादेकप्रहारेण जीविताद्व्यवरोपयितुं / किं चापि सर्वशूर ब्रणमुत्पद्येत / अथ च पुनर्भैषज्ययोगं कर्तव्यं तदा ब्रणात् परिमुच्यते / यदा परिमुक्तो भवति तदा दुःखं स्मरति / अहमिदानीञ्जानामि न कदाचित् पुनः पापकमकुशलं कर्माभिसंस्कारं करिष्यामि /

[ससू 40] एवमेव सर्वशूर स सद्धर्मप्रतिक्षेपकः पुरुषो यदा नरके दुःखं स्मरति तदा सर्वपापं परिवर्जयति / यदा सर्वपापं परिवर्जयति / तदा सर्वधर्मा आमुखीकरिष्यति (यदा) सर्वधर्मा आमुखीकृत्वा (तदा) सर्वकुशलधर्मपारिपूरिङ् करिष्यति / तद्यथापि नाम सर्वशूर मृतस्य पुरुषस्य मातापितरौ शोचन्ति परिदेवन्ति न च शक्नुवन्ति त्रातुमेवमेव सर्वशूर बालपृथग्जनाः सत्त्वा न शक्नुवन्त्यात्महितं परहितं वा कर्तुं निराशा इव मातापितर गता इति / एवमेव सर्वशूर निराशा भवन्ति ते सत्त्वा मरणकालसमये /

[ससू 41] द्वाविमौ सर्वशूर सत्त्वानां नैराश्यौ मरणकालसमये / कतमौ द्वौ / यदुतैकः सत्त्वः पापं कर्म करोति कारापयति वा / द्वितीयः सर्वशूर सद्धर्मं प्रतिक्षिपति / इमौ द्वौ सत्त्वानां नैराश्यौ मरणकालसमये /

[ससू 42] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - का भदन्त भगवंस्तेषां सत्त्वानां गतिः को ऽभिसंपरायो भवति / भगवानाह - अनन्ता गतिः सर्वशूर सद्धर्मप्रतिक्षेपकानां सत्त्वानां अनन्तो ऽभिसंपरायः कल्पमेव ते सर्वशूर रौरवे महानरके दुःखं वेदनां वेदयिष्यन्ति / कल्पं संघाते / कल्पं तपने कल्पं प्रतापने / कल्पं कालसूत्रे महानरके / कल्पं महावीचौ महानरके / कल्पं रोमहर्षे महानरके / कल्पं हहे महानरके / (कल्पं तपने महानरके) इमेष्वष्टसु महानरकेषु सर्वशूर अष्टौ कल्पाः सद्धर्मप्रतिक्षेपकैः सत्त्वैर्दुःखमनुभवितव्यम् //

[ससू 43]अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - दुःखं भगवन् दुःखं सुगत नोत्सहामि श्रोतुं / अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषतः //

(1) यस्त्वं नोत्सहसे श्रोतुमिदं वाक्यं महाभयम् नरके यथैकान्तदुःखे सत्त्वा विन्दन्ति वेदनां (2) यत् करोति शुभं कर्मं सुखं तस्य भविष्यति / यत्करोत्यशुभं कर्म दुःखमेव भविष्यति / (3) जातस्य मरणं दुःखं शोकं दुःखो ऽथ बन्धनं नित्यं दुःखं हि बालस्य सुखहेतो न वेत्ति यः (4) पण्डितानां सुखं यो वै स्मरते बुद्धमुत्तमम् प्रसन्नाश्च महायाने न ते यास्यन्ति दुर्गतिम् (5) एवमेव सर्वशूर पूर्वकर्म प्रचोदितं / अल्पं हि कृयते कर्म अनन्तं भुज्यते फलं / (6) बीजमल्पं यथा वाप्य प्रभूतं लभते फलं बुद्धक्षेत्र तु सुक्षेत्रे उप्ताद्बीजाद्महाफलं (7) पण्डितानां सुखं भवति रमन्ते जिनशासने / विवर्जयन्ति पापानि कुर्वन्ति कुशलं बहु; (8) वालमात्रं प्रदास्यन्ति ये दानं मम शासने / अशीतिः कल्पसहस्राणि महाभोगा महाधनाः (9) यत्र यत्रोपपद्यन्ते नित्यं दानं स्मरन्ति ते / एवं महाफला ह्येषा गंभीरा बुद्धदक्षिणाः //

[ससू 44] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - कथं भगवन् भगवतः शासने धर्मो ज्ञातव्यः कथं भगवन् संघाटं सूत्रं धर्मपर्यायं श्रुत्वा कुशलमूलं परिगृहीतं भविष्यति / भगवान् आह - यः सर्वशूर द्वादशगंगानदीबालिकासमांस्तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धान् सर्वसुखोपधानैरुपतिष्ठेत / यश्चेमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं शृणुयादेवमेव तस्य पुण्यस्कन्धो ज्ञातव्यः /

[ससू 45] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - कथं भगवन् कुशलमूलपरिपूरिः कर्तव्याः एवमुक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत् - यत् सर्वशूर कुशलमूलं तत् तथागतसमं ज्ञातव्यं सर्वशूर आह - कतमच्च भगवन् कुशलमूलं तथागतसमं ज्ञातव्यं / भगवान् आह - धर्मभाणकः सर्वशूर तथागतसमो ज्ञातव्यः सर्वशूर आह - कतमो भगवन् धर्मभाणकः भगवान् आह - यः संघाटं सूत्रं श्रावयति स धर्मभाणकः

[ससू 46] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - ये भगवन् संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति / ते ईदृशं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति / कः पुनर्वादो ये लिखिष्यन्ति (स्वयं वा लिखिष्यन्ति) वाचयिष्यन्ति / कियन्तं ते भगवन् पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति / भगवान् आह - शृणु सर्वशूर / तद्यथा चतुर्षु दिक्ष्वेकैकस्यान् दिशि द्वादशगंगानदीबालिकासमांस्तथागतान् अर्हतः सम्यक्संबुद्धा द्वादशगंगानदीबालिकासमान् कल्पान् अवतिष्ठन्तो धर्मं देशयेयुरस्य संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य पुण्यस्कन्धं वर्णयेयुर्लेखयतस्तस्य पुण्यस्कन्धस्य न शक्यं पर्यन्तमधिगन्तुं वाचया वा व्याहर्तुं / अष्टाचत्वारिङ्शद्भिरपि गंगानादिबालिकासमैर्बुद्धैर्भगवद्भिर्न शक्यं लिख्यमानस्य यत्पुण्यस्कन्धं तद्व्याहर्तुं कः पुनर्वादो ये वाचयिष्यन्ति चिन्तयिष्यन्ति वा ये वा धर्मध्याना भविष्यन्ति /

[ससू 47] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - कियन्तं भगवन् वाचयमानाः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यन्ति // अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषताः //

(10) चतुष्पदायां गाथायां वाचितायां तु यच्छुभं / चतुरशीति गंगाया बालिका स्युः समा जिनाः (11) ते वाचितस्येह यत्पुण्यं कथयेयुरविष्ठिताः न च क्षीयेत तत्पुण्यं यावद् व्याकरणं भवेत् (12) बुद्धानां कोटयो ऽशीतिस्तिष्ठेयुः कल्पतात्तकान् महायानगुणाः सर्वे वर्णयेयुर्दशो दिशः (13) संघाटस्य च यत्पुण्यं तत् क्षयं नैव च व्रजेत् बुद्धानान् दुर्लभा एवमनन्ता धर्मदेशनाः

[ससू 48] तेन खलु पुनः कालेन तेन समयेन चतुरशीतिर्देवपुत्रकोटिशतसहस्राणि येन तथागतो येन च संघाटसूत्रं धर्मपर्यायनिर्देशं तेनांञ्जलयः प्रणाम्य भगवन्तमेतदवोचन् - साधु साधु भगवन् येन भगवता ईदृशं धर्मनिधानं जंबुद्वीपे स्थापितं /

(49) अन्ये चाष्टादश कोटीसहस्राणि निग्रन्थानां येन भगवाम्स्तेनोपसंक्रामनुपसंक्रम्य भगवन्तमेवमाहुः जय भोः श्रमणो गौतम; भगवानाह - तथागतो नित्यमेव जयति / भो निग्रन्थतीर्थिकाः कथं युष्माकं तीर्थिकानां जयं ते ऽवोचन् जयतु जयत्वेव श्रमणो गौतम; भगवानाह - नाहं युष्माकं जयं पश्यामि / आह च -

(14) विपरीता स्थिता यूयं भविष्यति जयः कथं यूयं शृणुथ निग्रन्था वक्ष्यामि भवतां हितं (15) बालबुद्धेः सुखं नास्ति किं जयं वो भविष्यति / दर्शयिष्याम्यहं मार्गं गंभीरं बुद्धचक्षुषाः //

[ससू 50] अथ ते निग्रन्था भगवतो ऽन्तिके क्रुद्धा अप्रसादचित्तमुत्पादयामासुः तेन खलु पुनः कालेन तेन समयेन शक्रो देवानामिन्द्रो (तस्यां पर्षदिः सन्निपतितो भूत् सन्निषण्णः स तानन्यतीर्थिकानिग्रन्थां भगवतो ऽन्तिके क्रुद्धानभिवीक्ष्य) वज्रं पराहनत्

[ससू 51] अथ ते ऽष्टादश कोट्यो निग्रन्थानां भीतास्त्रस्ता महाता दुःखदौर्मनस्येनार्ता अस्रुकण्ठा परिदेवन्ति / तथागतश्च स्वकमात्मानमन्तर्धितं दर्शयति स्म / अथ ते निग्रन्था अस्रुमुखा रुदन्ति तथागतं अपश्यन्तश्च गाथां बभाषिरे /

(16) नास्ति कश्चिदिह त्राणां न माता न पिता तथा / अतवीमिह पश्याम शून्यागारां निरालयां / (17) उदकं चैव नैवास्ति न वृक्षा न च पक्षीणाः जनं चात्र न पश्याम अनाथा दुःखवेदनां (18) वेदयामो महाघोरामपश्यन्तश्तथागतं (को नु स्याच्छरणं नाथो येन त्रायेन महाभयात् //)//

[ससू 52] तेन खलु पुनः कालेन तेन समयेन ते ऽष्टादश कोट्यो निग्रन्थानां उत्थायायनेभ्यो जानुद्वयं भूमौ निपात्य शब्दमुदीरयन्ति घोषमनुश्रावयन्ति /

(19) तथागतः कारुणिकः संबुद्धि द्बिपदोत्तमः कुरुष्व हितमस्माकं त्रायस्व कृपणं जगत्

[ससू 53] अथ भगवान् स्मितं प्रादुष्कृत्वा सर्वशूरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमामन्त्रयति / गच्छ सर्वशूर निग्रन्थानामन्यतीर्थिकानान् धर्मन् देशय / एवमुक्ते सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - ननु भगवन् कालपर्वताः सुमेरोः पर्वतराजस्य शिरसा प्रणमन्ति / तिष्ठति तथागते ऽहं धर्मन् देशयामि / भगवान् आह - अलं कुलपुत्र बहु तथागतानामुपायकौशल्यं गच्छ सर्वशूर व्यवलोकय दश दिशि लोकधातून् पश्य क्व तथागतं पश्यसि / कुत्र वा तथागतस्यासनं प्रज्ञप्तं (पश्यसि) / अहमेव सर्वशूर स्वयं निग्रन्थानां अन्यतीर्थिकानां धर्मन् देशयिष्यामि /

[ससू 54] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह - कस्य भदन्त भगवन् ऋद्ध्यानुभावेन गच्छामि / स्वऋद्धेर्वा / अथ वा तथागतस्य ऋद्ध्यानुभावेन गच्छामि / भगवान् आह - स्वकेन सर्वशूर ऋद्धिबलाधिष्ठानेन गच्छः पुनरेव सर्वशूर तथागतस्य ऋद्ध्यानुभावेनागच्छः अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनाद् भगवन्तं प्रदक्षिणिकृत्य तत्रैवान्तर्धितः //

[ससू 55] अथ खलु भगवांस्तेषां अन्यतीर्थिकानां धर्मन् देशयति / जातिर्मार्षा दुःखं जातिरेव दुःखं जातस्य सतो बहूनि भयान्युत्पद्यन्ते / जातस्य व्याधिभयमुत्पद्यते व्याधेर्जराभयमुत्पद्यते / जीर्णस्य मृत्युभयमुत्पद्यते / त आहुः कतमद् भगवाञ्जातस्य भयं

[ससू 56] भगवान् आह - जातं जातमिति नाम / जातस्य पुरुषस्य बहूनि भयाणि जायन्ते राजभयं जायते चोरभयं जायते / अग्निभयं जायते / विषभयं जायते / उदकभयं जायते / वायुभयं जायते / आवर्तभयं जायते / स्वकृतानां कर्मणां भयं जायते / एवं भगवता जातिनिदानं बहुप्रकारं धर्मन् देशयतः

[ससू 57] तेन कालेन तेन समयेन तेषामन्यतीर्थिकानां निग्रन्थानां (श्रुत्वा) महासन्त्रासो भवदेवं चाहुः न भूयो वयं भगवन्नुत्सहामहे जतिदुःखमनुभवितुं

[ससू 58] अस्मिन् खलु पुनः संघाटे धर्मपर्याये भगवता भाष्यमाणे ते ऽष्टादश कोट्यो निग्रन्था अन्यतीर्थिकाः परिनिष्पन्ना अभूवन्ननुत्तरस्याः सम्यक्संबोधेः स्वकाये चाष्टादश बोधिसत्त्वसहस्राः दशमहाभूमिप्रतिष्ठिताः / सर्वे नानार्धिविकुर्वितानि (स्वकायमनेकप्रकारं) सन्दर्शयामासुः तद्यथा अश्वरूपं / हस्तिरूपं / सिंहरूपं व्याघ्ररूपं गरुडरूपं सुमेरुरूपं नन्दिकरूपं केचिद् वृक्षरूपं / ते सर्वे पद्मासने पर्यंकेन निषीदन्ति / नव कोटीसहस्राणि बोधिसत्त्वानां भगवतो दक्षिणे पार्श्वे निषीदन्ति / नव कोटीसहस्राणि (बोधिसत्त्वानां) भगवतो वामे पार्श्वे निषीदन्ति / तथागतस्तु नित्यसमाहितः उपायकौशल्येन सत्त्वानां धर्मन् देशयन् संदृश्यते /

[ससू 59] यावत् सप्तमे रातृदिवसेन तथागतः पाणितलं प्रसारयति / जानाति च भगवान् यः सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तस्याः पद्मोत्तराया लोकधातोरिहागच्छतीति / यदा च सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो गतस्तदा सप्त रात्रिन्दिवसैस्तां पद्मोत्तरां लोकधातुमनुप्राप्तः स्वऋद्धिबलाधिष्ठानेन / यदा च भगवान् बहुं प्रसारयति / तदा सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः पुरत स्थितः भगवन्तं सप्तकृत् प्रदक्षिणीकृत्य भगवतो ऽन्तिके चित्तं प्रसादयमानो येन तथागतस्तेनांजलिं प्रणाम्य भगवन्तमेतदवोचत् -

[ससू 60] गतो ऽस्मि भगवन् दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु दृष्टानि मे भगवन् नवानवति कोटीसहस्राणि (लोकधातुनां / दृष्टानि च मे भगवन् नवति कोटीसहस्राणि) बुद्धक्षेत्राणामेकया ऋद्ध्याः द्वितीयया ऋद्ध्या बुद्धानां भगवतां कोटीशतसहस्रं /

[ससू 60] गतो ऽस्मि भगवन् दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु दृष्टानि मे भगवन् नवानवति कोटीसहस्राणि (लोकधातुनां / दृष्टानि च मे भगवन् नवति कोटीसहस्राणि) बुद्धक्षेत्राणामेकया ऋद्ध्याः द्वितीयया ऋद्ध्या बुद्धानां भगवतां कोटीशतसहस्रं /

[ससू 61] यावत् सप्तमे रातृदिवसे तां पद्मोत्तरां लोकधातुमनुप्राप्तः अत्रान्तरं अक्षोभ्यकोटीसहस्रं बुद्धक्षेत्राणां दृष्टं ततो ऽहं तेषां बुद्धानां भगवतामृद्धिं पश्यामि / द्वानवतिषु बुद्धक्षेत्रकोटीनयुतशतसहस्रेषु तथागता धर्मन् देशयन्ति / अशीतिषु कोटीशतसहस्रेषु बुद्धक्षेत्रेषु तत्रैव दिवसे अशीति कोटीशतसहस्राणि तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानां लोक उत्पन्नानि / सर्वांश्च तानहं तथागतान् वन्दित्वा पुनरेव प्रक्रान्तः

[ससू 62] तत्रैव दिवसे भगवन्नेकोनचत्वारिंशत्सु बुद्धक्षेत्रकोटीसहस्राण्यतिक्रम्य सर्वेषु च तेष्वेकूनचत्वारिंशत्सु बुद्धक्षेत्रकोटीसहस्रेष्वेकूनचत्वारिंशत् कोटीसहस्राणि बोधिसत्त्वानां निष्क्रम्य तत्रैव दिवसे ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः वन्दिताश्च मे भगवन् ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्तृगुप्तं प्रदक्षिणीकृत्य ऋद्ध्या चान्तर्धितः

[ससू 63] षष्टिकोटिषु भगवन् बुद्धक्षेत्रेषु बुद्धान् भगवतः पश्यामि / वन्दितानि च मे भगवन् तानि बुद्धक्षेत्राणि ते च बुद्धा भगवन्तस्ततश्चाहं प्रक्रान्तं /

[ससू 64] अन्येषु च भगवन् कोटीशतेषु बुद्धक्षेत्रेषु तथागताः परिनिर्वायमाणान् पश्यामि / वन्दिताश्च मे ते तथागतास्ततश्चाहं प्रक्रान्तः /

[ससू 65] दृष्टं च मे भगवन्नपरेषु पंचनवतिकोटिषु बुद्धक्षेत्रेषु सद्धर्ममन्तर्धायन्तं / चित्तायासो मे भगवंस्तत्र जातः अस्रूणि च प्रमुंचामि / अन्यांश्च रोदमानान् बहून् देवनागयक्षराक्षसान् कामरूपिनश्च महता शोकशल्यसमर्पितान् पश्यामि / एवमपरं बुद्धक्षेत्रं निरवशेषं दग्धं ससमुद्रं ससुमेरुं सपृथिवीप्रदेशं तमपि भगवन् वन्दित्वा निराशीभूतः

[ससू 66] प्रक्रान्तो ऽस्मि यावदहं भगवन् तां पद्मोत्तरां लोकधातुमनुप्राप्तः तस्यां च भगवन् पद्मोत्तरायां लोकधातौ पंच कोटीशतसहस्राण्यासनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि / दक्षिणस्यान् दिशि कोटीशतसहस्राण्यासनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि / वामेन पार्श्वेन कोटीशतसहस्रमासनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि / पूर्वस्यान् दिशि कोटीशतसहस्रमासनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि / पश्चिमायान् दिशि कोटीशतसहस्रमासनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि / ऊर्ध्वायां दिशि कोटीशतसहस्रमासनानां प्रज्ञप्तान् पश्यामि /

[ससू 67] सर्वाणि च भगवन् तान्यासनानि सप्तरत्नमयानि / सर्वेषु च तेष्वासनेषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा निषण्णा धर्मन् देशयन्ति / तत्राहं भगवन्नाश्चर्यप्राप्तस्तांस्तथागतान् अभिवन्द्य परिपृच्छामि / किन्नामेयं भगवन् लोकधातुः / ते तथागता आहुः पद्मोत्तरा नामेयं कुलपुत्र लोकधातुः

[ससू 68] ततो ऽहं भगवंस्तान् प्रदक्षिणीकृत्य पुनरपि तांस्तथागतान् परिपृच्छामि - किन्नाम इह बुद्धक्षेत्रे तथागतः ते तथागता आहुः पद्मगर्भो नाम कुलपुत्र तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो य इह बुद्धक्षेत्रे बुद्धकृत्यं करोति / ततस्तान् अहमेतदवोचत् - बहूनि तथागतकोटीनियुतशतसहस्राणि दृश्यन्ते / तन्न जानामि कतम स पद्मगर्भो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध इति / ते तथागता आहुः वयन् ते कुलपुत्र तं पद्मगर्भं तथागतं दर्शयिष्याम / यः स पद्मगर्भो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः

[ससू 69] अथ तत्क्षणादेव ते सर्वे तथागतकाया अन्तर्धिताः सर्वे च बोधिसत्त्वरूपाणि सन्दृश्यन्ते / एकमेव तथागतं पश्यामि / यथाहं तस्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य पुरतः स्थितः आसनं च प्रादुर्भूतं / स च मां तथागत एवमाह / निषीद कुलपुत्रात्र आसने /

[ससू 70] अथाहं तस्मिन्नासने निषण्णः तदा च भगवन्ननेकान्यासनानि प्रादुर्भूतानि / न च कश्चित् तेष्वासनेषु निषण्णं पश्यामि / (तदहं तथागतं परिपृच्छामि / न भगव एष्वासनेषु एकं अपि सत्त्वं निषण्णं पश्यामि /) स भगवान् मामेवमाह / नाकृतकुशलमूलाः कुलपुत्र सत्त्वा एष्वासनेषु शक्नुवन्ति निषत्तुम् तमहं तं तथागतमिदमवोचत् - कीदृशं भगवन् सत्त्वाः कुशलमूलं कृत्वा / एष्वासनेषु निषीदन्ति / स मं भगवन्नेवमाह / शृणु कुलपुत्र ये सत्त्वाः संघाटं सूत्रं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति / ते तेन कुशलमूलेन एष्वासनेषु निषत्स्यन्ते / कः पुनर्वादो ये लिखिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति / त्वया सर्वशूर संघाटं धर्मपर्यायं श्रुतं यस्त्वमत्रासने निषीदित / अन्यत्र कस्तवेह बुद्धक्षेत्रे ऽभ्यंन्तरप्रवेशं दद्यात्

[ससू 71] एवमुक्ते तेन भगवता अहं तं भगवन्तमेतदवोचत् - कियन्तं भगवन् स सत्त्वः पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति य इमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रोष्यति / अथ स भगवां पद्मगर्भस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तस्यां वेलायां स्मितं प्रदुष्कार्षीत् तदहं भगवन् स्मितकारणं तं भगवन्तं परिपृष्टवान् को भगवन् हेतुः किं कारणं यत् तथागतः स्मितं प्रादुष्करोति /

[ससू 72] स भगवानाह / शृणु कुलपुत्र सर्वशूरः (बोधिसत्त्वो महासत्त्वो महास्थामप्राप्तः) तद्यथापि नाम कुलपुत्र कश्चिदेव राजा भवेच्चक्रवर्त्ती चतुर्द्वीपेश्वरः स चतुर्षु द्वीपक्षेत्रेषु तिले वापयेत् तत्किं मन्यसे सर्वशूर बहूनि तस्य बीजान्युत्पद्येरन् सर्वशूर आह / बहूनि भगवन् बहूनि सुगत /

[ससू 73] स भगवानाह / ततः सर्वशूर कश्चित् सत्त्वो भवेद् यस्तानि तिलफलकान्येकराशिं कुर्यादन्यतराः पुरुषस्ततस्तिलफलराशेर्चैकं तिलफलकं गृह्य द्वितीये पार्श्वे स्थापयेत् तत्किं मन्यसे सर्वशूर शक्नुयात् स सत्त्वस्तानि तिलफलकानि गणयितुं वोपमां कर्तुम् सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह / नो हीदं भगवन् नो हीदं सुगत; न शक्यं तानि तिलफलकानि गणयितुं

[ससू 74] भगवान् आह - एवमेव सर्वशूरास्य संघाटस्य धर्मपर्यायस्य यत्पुण्यस्कन्धं तन्न शक्यमनुपम्यं कर्तुमन्यत्र तथागतेन / तद्यथा सर्वशूर यावन्तस्ते तिलफलकास्तावान्तस्तथागता भवेयुः ते सर्वे ऽस्य संघाटस्य धर्मपर्यायस्य श्रवणकुशलमूलपुण्यं परिकीर्तयेयुर्न चोपमयापि पुण्यस्य क्षयो भवेत् कः पुनर्वादो यो लिखिष्यति / वाचयिष्यति /

[ससू 75] सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह / कियन्तं भगवन् लिखतः पुण्यं भवति य इमन् धर्मपर्यायं लिखयति / भगवान् आह / शृणु कुलपुत्र / तद्यथापि नाम कुलपुत्र कश्चिदेव पुरुषो भवेद् यस्त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ तृणं वा काष्ठं वा तं सर्वमंगुलिमात्रंच्छिन्द्यात्

[ससू 76] द्वितीयामुपमां शृणु सर्वशूर; तद्यथापि नाम यावन्तस्त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ शिलान् वा प्रपातान् वा मृत्तिकान् वा परमाणुरजो वा ते सर्वे राजानश्चक्रवर्तिनो भवेयुश्चतुर्द्वीपेश्वराः सप्तरत्नसमन्वागताः तत्किं मन्यसे सर्वशूर यस्तेषां तावतां राज्ञां चक्रवर्तिनां पुण्यस्कन्धं न शक्यं तस्योपमां कर्तुं सर्वसत्त्वैरपि / सर्वशूरो बोधिसत्त्व आह / न शक्यं भगवन्नन्यत्र तथागतात्

[ससू 77] भगवान् आहैवमेव सर्वशूर न शक्यं संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य लिख्यमानस्य पुण्यस्कन्धोपमां कर्तुम्यावन्तस्तेषां राज्ञां चक्रवर्तिनां पुण्यमतो बहुतरं पुण्यं प्रसवति य इतो धर्मपर्यायादेकाक्षरमपि लिखित्वा स्थापयेद्बहुतरं तस्य पुण्यं वदामि न त्वेव तेषां राज्ञां चक्रवर्तिनां /

[ससू 78] एवमेव सर्वशूर बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य महायानसद्धर्मधारकस्य प्रतिपत्तिस्थितस्य यत्पुण्यं तन्न शक्यं राजभिश्चक्रवर्तिभिरभिभवितुं एवमेवास्य संघाटस्य धर्मपर्यायस्य लेखनाद्यत्पुण्यं तन्न शक्यमुपमां कर्तुं / इमं सर्वशूर संघाटं सूत्रं पुण्यनिधानानि दर्शयति / सर्वक्लेशानुपशमयति / सर्वधर्मोल्कां ज्वालयति / सर्वमारान् पापीमतः पराजयति / सर्वबोधिसत्त्वभवनान्युज्वालयति / सर्वधर्मनिर्हारानभिनिर्हरति /

[ससू 79] एवमुक्ते सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - इह भगवन् ब्रह्मचर्यं परमदुष्करचर्याः तत्कस्य हेतोः दुर्लभा भगवंस्तथागतचर्याः एवमेव दुर्लभा ब्रह्मचर्याः यदा च ब्रह्मचर्यं चरिष्यति / तदा तथागतं संमुखं द्रक्ष्यति / रातृन्दिवं च तथागतदर्शनं भविष्यति / यदा च तथागतं पश्यति तदा परिशुद्धं बुद्धक्षेत्रं पश्यति / यदा परिशुद्धं बुद्धक्षेत्रं पश्यति / तदा सर्वधर्मनिधानानि पश्यति / यदा सर्वधर्मनिधानानि पश्यति / तदास्य मरणकालसमये त्रासं नोत्पद्यते न स जातु मातुः कुक्षावुपपत्स्यते / न तस्य जातु शोको भविष्यति / न च तृष्णापाशेन बद्धो भविष्यति /

[ससू 80] एवमुक्ते भगवान् सर्वशूरं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमेतदवोचत् - तत्किं मन्यसे सर्वशूर ननु दुर्लभस्तथागतानमुत्पादः आह / दुर्लभो भगवन् दुर्लभः सुगत; भगवान् आह / एवमेव सर्वशूर दुर्लभो यं संघातो धर्मपर्यायः येषां खलु पुनः सर्वशूरायं संघाटो धर्मपर्यायः श्रोत्रावभासमागमिष्यति / सो ऽशीतिः कल्पां जात्या जातिस्मरो भविष्यति / षष्टि कल्पसहस्राणि चक्रवर्तिराज्यं प्रतिलप्स्यते / अष्टौ कल्पसहस्राणि शक्रत्वं प्रतिलप्स्यते / पंचविंशतिः कल्पसहस्राणि शुद्धावासकायिकानान् देवानां सहभाव्यतायां उपपत्स्यते / अष्टातृंशत् कल्पसहस्राणि महाब्रह्मा भविष्यति /

[ससू 81] नवानवतिः कल्पसहस्राणि विनिपातं न गमिष्यति / कल्पशतसहस्रं प्रेतेषु नोपपत्स्यते / अष्टाविंशति कल्पसहस्राणि तिर्यक्षुर्नोपपत्स्यते / त्रयोदश कल्पसहस्राण्यसुरकायिकेषु नोपपत्स्यते / न शस्त्रेण कालं करिष्यति (न विषेण नाग्निना न चास्य परोपक्रमभयं भविष्यति) /

[ससू 82] पंचविंशतिः कल्पसहस्राणि न दुष्प्रज्ञो भविष्यति / सप्त कल्पसहस्राणि प्रज्ञाचरितो भविष्यति / नव कल्पसहस्राणि प्रासादिको भविष्यति / दर्शनीयः यथा तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य रूपकायपरिनिष्पत्तिस्तथा तस्य भविष्यति / पंचदश कल्पसहस्राणि न स्त्रीभावेषूपपत्स्यते / षोडश कल्पसहस्राणि व्याधिः काये नाक्रमिष्यति / पंचतृंशत्कल्पसहस्राणि दिव्यचक्षुर्भविष्यति /

[ससू 83] एकोनविंशत् कल्पसहस्राणि नागयोनिषु नोपपत्स्यते / षट् कल्पसहस्राणि न क्रोधाभिभूतो भविष्यति / सप्त कल्पसहस्राणि दरिद्रकुलेषु नोपपत्स्यते / अशीतिः कल्पसहस्राणि द्वौ द्वीपौ परिभुंक्ते / यदा दरिद्रो भवति तदा ईदृशं सुखं प्रतिलप्स्यते / द्वादश कल्पसहस्राणि अन्धयोनिषु नोपपत्स्यते / त्रयोदश कल्पसहस्राणि अपायेषु नोपपत्स्यते / एकादश कल्पसहस्राणि क्षान्तिवादी भविष्यति / मरणकालसमये चरिमविज्ञाननिरोधे वर्तमाने न विपरीतसंज्ञी भविष्यति / न च क्रोधाभिभूतो भविष्यति /

[ससू 84] स पूर्वस्यान् दिशि द्वादश गंगानदीबालिकासमान् बुद्धान् भगवतः संमुखन् द्रक्ष्यति / दक्षिणस्यां दिशि विंशतिर्बुद्धकोटी संमुखन् द्रक्ष्यति / पश्चिमस्यान् दिशि पंचविंशतिर्गंगानदीबालिकासमान् बुद्धान् भगवतः संमुखं द्रक्ष्यति / उत्तरस्यान् दिशि विंशतिर्गंगानदीबालुकासमान् बुद्धां भगवतः संमुखं द्रक्ष्यति / उर्ध्वायां दिशि नवति कोटीसहस्राणि बुद्धानां भगवतां संमुखं द्रक्ष्यति / अधस्ताद्दिशि कोटीशतं गंगानदीबालुकासमान् बुद्धान् भगवतः संमुखन् द्रक्ष्यति /

[ससू 85] ते च सर्वे तथागतास्तं कुलपुत्रमाश्वासयन्ति / मा भैः कुलपुत्र त्वया संघाटं (सूत्रन्) धर्मपर्यायं श्रुत्वा इयन्तः सांपरायिकानि गुणानुशंसमुखानि च भविष्यन्ति / पश्यसि त्वं भोः कुलपुत्रेमान्यनेकानि गंगानदीबालिकासमानि तथागतकोटीनियुतशतसहस्राणि / आह / पश्यामि भगवन् पश्यामि सुगत / (भगवान्) आह / एते भोः कुलपुत्र तथागतास्तव सकाशमुपसंक्रान्ता दर्शनाय / आह / किं मया कुशलकर्म कृतं येनेमे बहवस्तथागता आगता /

[ससू 86] आह / शृणु कुलपुत्र त्वया मानुष्यकमात्मभावं प्रतिलभ्य संघाटं धर्मपर्यायं श्रोत्रावभासमागतं / तेन त्वया एतावत् पुण्यस्कन्धं प्रसूतं / (सर्वशूर) आह / यदि मम भगवन्न एतावान् पुण्यस्कन्धः कः पुनर्वादो यः सकलसमाप्तं श्रोष्यति /

[ससू 87] (भगवान्) आहालं भोः कुलपुत्र शृणु चतुष्पदिकाया गाथाया (श्रुतायाः) पुण्यं वर्णयामि / तद्यथा कुलपुत्र त्रयोदश गंगानदीबालिकासमानां तथागतानां अर्हतां सम्यक्संबुद्धानां यः पुण्यसकन्धस्ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति / यश्चतुष्पदिकामपि गाथामितो धर्मपर्यायाच्छ्रोष्यति / यश्च त्रयोदश गंगानदीबालुकासमांस्तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धान् पूजयति / यश्चेतः संघाटाद्धर्मपर्यायादन्तशश्चतुष्पादिकामपि गाथां श्रोष्यति / अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति / कः पुनर्वादो यः सकलसमाप्तं श्रोष्यति / न तस्य पुण्यस्कन्धस्य शक्यमुपमां कर्तुम्

[ससू 88] शृणु कुलपुत्र यश्चेमं संघाटं (नाम) सूत्रं धर्मपर्यायं सकलसमाप्तं विस्तरेण श्रोष्यति / यश्च सर्वस्यां तृसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ तिलं वापयेद्यावन्तस्ते तिलफलकास्तावन्तो राजानश्चक्रवर्तिनो भवेयुरथ कश्चिदेव पुरुषो भवेदाढ्यो महाधनो महाभोगः अथ खलु स पुरुषस्तेषां सर्वेषां राज्ञां चक्रवर्तिनां यथाकामिकं दानन् दद्यात् तत्किं मन्यसे सर्वशूरापि तु स पुरुषस्ततोनिदानं बहु पुण्यं प्रसवेद् आह / बहु भगवन् बहु सुगत; भगवान् आह - यावन्तः कुलपुत्र तेषां राज्ञां चक्रवर्तिनां दानन् ददतः पुण्यस्कन्धः यश्चैकस्य स्रोतआपन्नस्य दानन् दद्यादयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति /

[ससू 89] ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्त्वास्ते सर्वे स्रोतआपना भवेयुस्तेषां सर्वेर्षां दानन् ददतो यत्पुण्यस्कन्धं अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति / य एकस्य सकृदागामिनो दानन् दद्याद् ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्याम् लोकधातौ सत्त्वास्ते सर्वे सकृदागामिनो भवेयुः तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः अयन् ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति / य एकस्यानागामिनो दानान् दद्याद् ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्त्वास्ते सर्वे नागामिनो भवेयुः तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धं अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्यार्हतो दानन् दद्याद् ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्त्वास्ते सर्वे ऽर्हन्तो भवेयुः तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति / य एकस्य प्रत्येकबुद्धस्य दानन् दद्याद् ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्त्वास्ते सर्वे प्रत्येकबुद्धा भवेयुस्तेषान् सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति य एकस्य बोधिसत्त्वस्य दानन् दद्याद् ये त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ सत्त्वास्ते सर्वे बोधिसत्त्वा भवेयुस्तेषां सर्वेषां दानन् ददतो यः पुण्यस्कन्धः अयं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसवति / य एकस्य तथागतस्य चित्तं प्रसादयेद्

[ससू 90] यश्च त्रिसाहस्रमहासाहस्र्यां लोकधातौ तथागतपरिपूर्णायां चित्तं प्रसादयेद् यश्चेमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं लिखिष्यति / किमंग पुनः सर्वशूर य इमन् धर्मपर्यायं श्रोष्यति / श्रुत्वा च धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति / कः पुनर्वादः सर्वशूर य इमं संघाटसूत्रं धर्मपर्यायं चित्तप्रसादेन नमस्करिष्यति /

[ससू 91] तत्किं मन्यसे सर्वशूर शक्यमिदं सूत्रं बालपृथग्जनैः श्रोतुं आह / नो हीदं भगवन् आह / ये च श्रोष्यन्ति न च प्रसादमुत्पादयिष्यन्ति / शृणु सर्वशूर सन्ति केचित् सर्वशूर बालपृथग्जनाः सत्त्वाः ये शक्नुयुर्महासमुद्रे गाधं लब्धुम् आह / नो हीदं भगवन्

[ससू 92] (भगवान्) आह / अस्ति पुनः सर्वशूर कश्चित् सत्त्वो य एकपाणितलेन समुद्रं क्षपयेद् आह / नो हीदं भगवन् नो हीदं सुगत / भगवान् आह / यथा सर्वशूर नास्ति स कश्चित् सत्त्वो यः शक्नुयादेकपाणितलेन / महासमुद्रं शोषयितुं / एवमेव सर्वशूर ये हीनाधिमुक्तिकाः सत्त्वाः न शक्यं तैरयन् धर्मपर्यायः श्रोतुं यैः सर्वशूराशीतिर्गंगानदीबालुकासमानि तथागतकोटीनियुतशतसहस्राणि न दृष्टानि / न तैः शक्यमयं संघाटं धर्मपर्यायं लिखितुं / यैर्नवति गंगानदीबालिकासमानि तथागतानि न दृष्टानि न तैः शक्यमयन् धर्मपर्यायः श्रोतुम्

[ससू 93] येन तथागतकोटीशतसहस्राणि न दृष्टानि त इमन् धर्मपर्यायं श्रुत्वा प्रतिक्षिपन्ति / यैः सर्वशूर गंगानदीबालुकासमानि तथागतकोटीशतानि दृष्टानि त इमन् धर्मपर्यायं श्रुत्वा प्रसादचित्तमुत्पादयन्ति हर्षयन्ति यथाभूतं प्रजानन्ति / य इमं संघाटं धर्मपर्यायं यथाभूतं शद्दधन्ति न प्रतिक्षिपन्ति /

[ससू 94] शृणु सर्वशूर ये केचिद् अस्मात् संघाटाद्धर्मपर्यायदेकाक्षरामपि चतुष्पदिकां गाथां लिखिष्यन्ति तेषां सर्वशूर सत्त्वानां ततः पश्चात् पंचनवति कोटीसहस्रानि लोकधातुनामतिक्रम्य यथा सुखावतीलोकधातुस्तथा तेषां बुद्धक्षेत्रं भविष्यति / तेषां च सर्वशूर सत्त्वानां चतुरशीतिः कल्पसहस्राण्यायुष्प्रमाणं भविष्यति /

[ससू 95] शृणु सर्वशूर ये बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अस्मात् संघाटाद्धर्मपर्यायादन्तशश्चतुष्पदिकामपि गाथां श्रोष्यन्ति / बद्यथा सर्वशूर कश्चित् सत्त्वो भवेद् (रौद्रः साहसिकः सद्धर्मविमुखः परलोकनिरपेक्षः पापकारी) यः पंचानन्तर्याणि कर्माणि कुर्यात् कारयेद् वा क्रियमाणानि वानुमोदेत् सचेत् स इतः संघाटाद्धर्मपर्यायच्चतुष्पदिकमपि गाथां शृणुयात् तस्य तानि पंचानन्तर्याणि कर्माणि परिक्षयं गच्छेयुः

[ससू 96] शृणु सर्वशूर / पुनरपरं गुणमामन्त्रयामि / तद्यथापि कश्चित् सत्त्वो भवेद्यः स्तूपभेदं कारयेत् संघभेदं च / बोधिसत्त्वं समाधेरुच्चालयेत् बुद्धज्ञानस्यान्तरायं कुर्यात् मातापितरं जीविताद्व्यावरोपयेद्

अथ स सत्त्वः पश्चाद्विप्रतिसारीभूतः शोचेत परिदेवेत नष्टो ऽहम् अनेन कायेन नष्टं मे परलोकमिति / कल्पं एवाहं नष्टः ततो ऽस्य महाचित्तायासं भवेत दुःखां वेदनां वेदयेत / कटुकां वेदनां वेदयेत / तस्य सर्वशूर सत्त्वस्य सर्वसत्त्वाः परिवर्जयन्ति जुगुप्सन्ति (च) / दग्धो नष्ट एषा सत्त्व लौकिकलोकोत्तराद्धर्म नष्टो ऽनेकानि कल्पानि यथा दग्धस्थूणं / [ससू 97] एवमेवायं पुरुषः यथा सुचित्रं गृहं दग्धस्थूणं न शोभते / एवमेवायं स पुरुष इह लोके न शोभते / यत्र यत्र च गच्छति तत्र तत्र सत्त्वैः परिभाष्यते प्रहरन्ति च; क्षुत्पिपासार्दितो ऽपि न किंचिल्लभते / ततो दुःखां वेदनां वेदयति /

[ससू 98] स क्षुत्पिपासाहेतुना परिभाषाहेतुना प्रहारहेतुना स्तूपभेदं च पंचानन्तर्याणि च कर्माणि समनुस्मरति / स ततो दुःखं निर्वेदचित्तमुत्पादयति / कुत्राहं यास्यामि को मे त्रात भविस्यति /

[ससू 99] स एवं चिन्तयति गमिष्याम्यहं पर्वतगिरिकन्दरेषु प्रविशामि तत्र मे कालक्रिया भविष्यति न च मे इह कश्चि त्रातास्ति / आह च //

(20) कृतं मे पापकं कर्म दग्धस्थूनं निरन्तरम् नेमं लोके शोभयिष्ये न शोभयिष्यामि परत्र चः (21) अन्तर्गृहे न शोभामि न शोभामि च बाहिर / (सर्वत्रैव न शोभामि पापकारी तथास्म्यहं //)//

(22) दोषहेतोः कृतं पापं तेन यास्यामि दुर्गतिम् परत्र दुःखितः कुत्र वसिष्यामि ह दुर्गतौ //

(23) शृण्वन्ति देवता वाचा अश्रुकण्ठं प्ररोदति / अहो निराशक्ष् परलोकं प्रयास्यामिः दुर्गतिं //

तं देवता आहुः (24) मूढो ऽसि गच्छ पुरुष मैवं चिन्तय दुःखितः शरणं न च मे त्राणं दुःखां विन्दामि वेदनाम् (25) मातृघाटं पितृघाटं पंचानन्तर्याञ्च मे कृतं पर्वते मूर्ध्नि गच्छामि तत आत्मा त्यजाम्यहम् (26) मा गच्छ मूढपुरुष कर्म मा कुरु पापकं / बहु त्वया कृतं पापं व्यापन्नेन हि चेतसा (27) कुर्वन्ति ये आत्मघातं नरकं यान्ति दुःखिताः ततः पतन्ति भूमीषु क्रन्दन्ति शोकवेदनाः (28) न तेन वीर्येण भवन्ति बुद्धा भवन्ति नैवापि न श्रावकं लभ्यति मोक्षयानम् अन्यस्य वीर्यस्य कुरुष्व यथम् (29) गच्छस्य तं परवत येन सो ऋषि गत्वा च तं दृष्ट्व ऋषिर्महात्मा / वन्दित्वा पादौ शिरसा च तस्य त्राणं भवाही मम अग्रसत्त्व (30) देशेहि धर्मं कुशलं मुहूर्त्तम् भातो ऽस्मि त्रस्तो अति[[रिवा]]दुःखपीडितः (ततो गतः स पुरुषु भीतभीतस्) (तं पर्वतं यत्र रिशिर्महात्मा /) (31) (वन्दित्वा पादौ हि तदा महार्षेः) (प्रोवाच वाक्यं समुदीरं या गीरा /) (देशेहि धर्मं मम पापकारिणः) (कृपां जनित्वा परदुःखितस्य //)//

(32) ऋषिर्वदन्तं शृणु सत्त्वसार निषद्य चिन्तस्य क्षणं कुरुष्व / (शृणुष्व वाक्यं मम दुःखितस्य) (श्रुत्वा ह्युपायं परिचिन्तयस्व /) (33) भीतः स त्रस्तो अति [[रिवा]] दुःखपीडितस् ततो निषण्णः क्षण [[वर]] तं मुहूर्तम् देशेमि पापं कृत यन् मया बहू ऋषे हि वाचं इदमब्रवीति /

ऋषिराह / (34) भुंशाहि तं भोजनु यद्ददामि दुःखेन च क्रन्दसि शोकपीडितः क्षुधा पिपासाय च पीडीतस्त्वं निराशकश्च त्रिभवाद्भविष्यसि / (35) भोजनान्युपनामित्वा ऋषिः सत्त्व प्रसादयन् मृष्टं भुंज मनापं च शरीरे तर्पनार्थिकं / (36) पश्चात् ते धर्म भाषामि सर्वपापक्षयंकरम् तस्य तद्भोजनं मृष्टं मुहूर्तं भुक्तवान् असौ / (37) भुक्त्वा हस्तौ च प्रक्षाल्य कृत्वा प्रदक्षिणं ऋषिं / पर्यंकेन निषीदित्वा वदत् यत् पापकं कृतम् (38) मातृघातं पितृघातं स्तूपभेदं मया कृतं / बोधिसत्त्वस्य बुद्धत्वे अन्तरायं कृतं मया / (39) तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिर्वाक्यमथाब्रवीत् असाधुस्तव [[भो]] पुरुष यत् कृतं पापकं त्वया / (40) देशेहि पापकं कर्म कृतं कारापितं च यत् //

अथ खलु तस्मिन् काले स पुरुषः शोकशल्यसमर्पित भीतस्त्रस्त उद्विग्न को मे त्राता भविष्यतीत्याह च //

(41) कृतं मे पापकं कर्म दुःखां वेत्स्यामि वेदनां / नरके रौरवे घोरे तथैव च प्रतापने //

अथ खलु स पुरुषस्तस्य ऋषेर्जानुद्वयं भूमौ निपात्याह च / (42) देशेयं पापकं कर्म यत्कृतं कारितं मया / माफलं पापकं भोतु मा मे स्या दुःखवेदनां / (43) ऋषिस्त्राणं भवेन् मह्यमासन्ने हं भवेन् तव निष्कौकृत्यस्य शान्तस्य शम्यन्तं पापकान् मम;

[ससू 100] अथ खलु स रिषिस्तेन कालेन तेन समयेन तं पुरुषमेतदवोचत् - एवं चाश्वासयति / मा भैः कुलपुत्राहं ते त्राणं भविष्याम्यहन् ते गतिरहं परायणं भविष्यामि / संमुखं धर्म शृणु श्रुतं त्वया किंचित् संघाटं नाम धर्मपर्यायं / स आह / न मे कदाचिच्छ्रुतं /

ऋषिराह - को ऽग्निदग्धस्य सत्त्वस्य धर्मन् देशयत्यन्यत्र यः करुणाविहारितया सत्त्वानां धर्मन् देशयति / आह / शृणु कुलपुत्र

[ससू 101] भूतपूर्वं (मया) असंख्येयैः कल्पैरसंख्येयतरैर्यदासीत्तेनो कालेन तेन समयेन विमलचन्द्रो नाम राजाभूद्धार्मिको धर्मराजा / तस्य खलु पुनः कुलपुत्र राज्ञो विमलचन्द्रस्य गृहे पुत्रो जातः

[ससू 102] अथ स राजा विमलचन्द्रो लक्षणनैमित्तिकांच्छास्त्रपाठकान् ब्राह्मणान् सन्निपात्य कुमारमुपदर्श्यैवमाह - किं ब्राह्मण कुमारस्य निमित्तं पश्यथ शोभनमशोभनं वेति / तत्रैको नैमित्तिको ब्राह्मणः कथयत्यसाधुरयं महाराज कुमारो जातः आसाधुरिति / राजा श्रुत्वा ससंभ्रम पप्रच्छ / किमिदं ब्राह्मणा नैमित्तिकः कथयत्ययं देव राजकुमारो यदि सप्त वर्षाणि जीवति स एष मातापितरं जीविताद्व्यावरोपयिष्यति / ततो ऽस राजा एवमाह / वरं मे जीवितान्तरायो भवतु माच्चाहं पुत्रं वधेयं / तत्कस्मात् कदाचित् कर्हचिल्लोके मनुष्योत्पादं लभ्यते / नाहं तथा करिष्यामि / यदिमं मानुष्यकं कायं विरागयिष्यामि /

[ससू 103] अथ स कुमारो वर्धते यदन्य वर्षद्वयेन वर्धन्ते तदासावेकेन मासेन वर्धते / जानाति च स राजा विमलचन्द्रो यं कुमारो मम कर्मोपचयेन वर्धते / ततो राजा तस्य कुमारस्य पट्टमाबन्ध्यैवमाह / तव राज्यं भवतु विपुलं च कीर्तिराज्यभोगैश्वर्यं च कारय धर्मेण मा अधर्मेण / ततस्तस्य राजा पट्टं बध्वा राजेति नामधेयमकरोत् स च राजा विमलचन्द्रो न भूयः स्वविषये राज्यं कारयत्य्

[ससू 104] अथ ते त्रिंशदमात्यकोट्यो येन स राजा विमलचन्द्रस्तेनोपसंक्रान्ता उपेत्य तं राजानं विमलचन्द्रमेवमाहुः कस्मात् त्वं भोः महाराज स्वविषये न भूयो राज्यं कारयसि / राजाह - बहून्यसंख्येयानि कल्पानि / यन्मया राज्यभोगैश्वर्याधिपत्यं कारितं न च मे कदाचिद् विषयेषु तृप्तिरासीत्तेन च कालेन तेन समयेन न चिरेण कालान्तरेण स पुत्रस्तं मातापितरं जीविताद्व्यावरोपयति / तेन च तत्र पंचानन्तर्याणि कर्मान्युपचितानि / अहं च भोः पुरुष तावच्चिरं कालसमयमनुस्मरामि / यथाद्य श्वो वा /

[ससू 105] यदा तस्य राज्ञो दुःखा वेदना उत्पन्नाः तदा स राजा विप्रतिसारीभूतो स्रुकण्ठः परिदेवति पापं मे कर्म कृतमिति / अवीचौ महानरके दुःखां वेदनां प्रत्यनुभविष्यामीति ततो ऽहं कारुण्यचित्तमुत्पाद्य तत्र गत्वा तस्य राज्ञो धर्मन् देशयितवान् अथ स राज तं धर्मं श्रुत्वा तस्य तानि पंचानन्तर्याणि कर्माणि क्षिप्रं निरवशेषं परिक्षयं गतानि /

आह च / (44) संघाटं धर्मपर्यायं सूत्रराजं महातपाः ये श्रोष्यन्ति इमन् धर्मन् पदं प्राप्स्यन्त्यनुत्तरम् (45) सर्वपापक्षयं भवति / सर्वक्लेशांच्छमिष्यति / शृणु धर्मं प्रवक्ष्यामि येन क्षिप्रं विमोक्षसे / (46) चतुष्पदायां गाथायां भाष्यमाणं निरन्तरं सर्वपापक्षयं कृत्वा स्रोतापन्नो भविष्यसि / (47) ततो दानं उदानेमि सर्वपापप्रमोचनं / विमोचिता दुःखिता सत्त्वा नारकाद्भयभैरवात् (48) ततः स पुरुषोत्थाय आसनादञ्जलीकृतः प्रणम्य शिरसा तस्य साधुकारं प्रयच्छति / (49) साधु कल्याणमित्राणां साधु पापविनाशकः साधु संघाटनिर्देशं ये श्रोष्यन्ति महानयं //

[ससू 106] अथ खलु तेन कालेन तेन समयेनोपर्यन्तरिक्षे स्थितानि द्वादश देवपुत्रसहस्राणि कृतांजलिपुटानि तम् ऋषिमुपगम्य पादौ शिरसा प्रणम्यैवमाहुः भगवन् केवच्चिरं स्मरसि महातपः एवं चत्वारि कोटी नागराज्ञामागत्य अष्टादश कोटीसहस्राणि यक्षराज्ञामागत्य येन स ऋषिस्तेनांजलिं प्रणाम्यैवमाहुः केवच्चिरं स्मरसि /

[ससू 107] महात्मा ऋषिराह / शतमसंख्येयकल्पकोटीनियुतसहस्राणि समनुस्मरामि / आह / केन कुशलकर्मणा / मुहूर्तमात्रेणैवं पापं कर्म (सर्वपापकर्म) प्रशान्तम् (आह / संघाटं धर्मपर्यायं श्रुत्वा) (अनेन कुशलकर्मणा सर्वपापकर्म प्रशान्तम्)

[ससू 108] ये च तत्र सत्त्वाः सन्निपतिताः यैरिमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा श्रद्दधानता वा कृता पत्तीयनं वा / ते सर्वे व्याक्रियन्ते ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ / येन च पुरुषेण ताणि पंचानन्तर्याणि कर्माणि कृतानि / तेनेमं संघाटं धर्मपर्यायं श्रुत्वा मुहूर्तमात्रेण तानि पंचानन्तर्याणि कर्माणि निरवशेषं परिक्षयं पर्यादानं कृताणि / तस्यानेकानि कल्पकोटीनियुतशतसहस्राणि सर्वदुर्गतिद्वाराणि पिथितानि भवन्ति / द्वात्रिंशद्देवलोकद्वाराण्यपावृतानि भवन्ति / य इतः संघाटाद्धर्मपर्यायादन्तशश्चतुष्पदिकामपि गाथां श्रोष्यति / तस्येतादृशानि कुशलमूलानि भविष्यन्ति / कः पुनर्वादो यः संघाटसूत्रं सत्करिष्यति गुरुकरिष्यति मानयिष्यति पूजयिष्यति / पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपताकाभिर्वाद्यांजलिकर्मप्रणामं वा करिष्यति / एकां वारां अनुमोदिष्यत्येवं च वक्ष्यति / साधु सुभाषितमिति /

[ससू 109] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - कियन्तं भगवन्नञ्जलिप्रणामात् पुण्यस्कन्धं प्रसवति / ये ते संघाटं धर्मपर्यायं भाष्यमाणं श्रुत्वाञ्जलिं कृत्वा प्रणमन्ति / भगवान् आह - शृणु कुलपुत्र येन पंचानन्तर्याणि कर्माणि कृताणि कारितानि क्रियमाणानि वानुमोदितानि भवेयुः यदि स इतत् संघाटाद्धर्मपर्यायादन्तशश्चतुष्पदिकामपि गाथां श्रुत्वाञ्जलिं प्रणामयिष्यति / तस्य (तानि) सर्वाणि पंचानन्तर्याणि कर्माणि क्षयं गतानि भविष्यन्ति / कः पुनर्वादः सर्वशूर यः सकलसमाप्तमेवायं धर्मपर्यायं श्रोष्यत्ययं ततो बहुतरं पुण्यस्कन्धं प्रसविष्यति /

[ससू 110] उपमां ते कुलपुत्र करिष्यामि / अस्य संघाटसूत्रार्थस्य विज्ञप्तये / तद्यथापि नाम सर्वशूरानवतप्तस्य नागराजस्य भवने न कदाचित् सूर्यो वभासयति / ततश्च पंच महानद्यः प्रवहन्ति / अथ कश्चिदेव पुरुषो भवेद् यस्तासां पंचानां महानदीनामुदकस्य बिन्दूनि गणयेत् तत्किं मन्यसे सर्वशूर शक्यं तेषामुदकविन्दुनां गणनायोगेन पर्यन्तमधिगन्तुम् आह / नो हीदं भगवन् नो हीदं सुगत, भगवान् आह - एवमेव सर्वशूर न शक्यं संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य कुशलमूलं कल्पेन वा कल्पशतेन वा कल्पसहस्रेण वा कल्पशतसहस्रेण वा कल्पकोटीनियुतशतसहस्रेण वा गणनया पर्यन्तमधिगन्तुं /

[ससू 111] तत्किं मन्यसे सर्वशूर दुष्करं तस्य य इमं संघाटं धर्मपर्यायं मुहूर्तं प्रकाशयेत / आह - दुष्करं भगवं दुष्करं सुगत, भगवान् आह - अतः सुदुष्करतरं सर्वशूर तस्य य इमं संघाटं धर्मपर्यायं शाक्ष्यति श्रोतुम्

[ससू 112] तद्यथा अनवतप्तात् (महासरसः) पंच महानद्यः प्रवहन्ति / तासां पंचानां महानदीनां प्रवहतामुदकविन्दून्न शक्यं केनचिद्गणकेन वा गणकमहामात्रेन वा गणनया पर्यन्तमधिगन्तुमेवमेवास्य धर्मपर्यायस्य पुण्यस्कन्धस्य न शक्यं पर्यन्तमधिगन्तुम् सर्वशूर आह - कतमास्ता भगवन् पंच महानद्य / भगवान् आह - तद्यथा / गंगा सीता वक्षुः यमुनाश्चन्द्रभागा च / इमा सर्वशूर पंच महानद्यो महासमुद्रे प्रविशन्ति / एकैका च महानदी पंचमहानदीशतपरिवाराः //

[ससू 113] पुनरपरं सर्वशूर पंचेमा महानद्यः आकाशे प्रवहन्ति / या सततसमितमुदकविन्दुभिः प्रजां प्लावयन्ति / ताश्च पंच महानद्यः एकैका सहस्रपरिवाराः आह - कतमास्ता भगवन् पंच महानद्यः सहस्रापरिवाराः या आकाशे प्रवहन्ति / भगवान् आह - सुन्दरी नाम (नदी) सहस्रपरिवारा, शंखा नाम (नदी) सहस्रपरिवारा, वहन्ती नाम (नदी) सहस्रपरिवारा, चित्रसेना नाम (नदी) सहस्रपरिवारा, धर्मवृत्ता नाम (नदी) सहस्रपरिवारा, इमास्ता सर्वशूर पंच महनद्यः सहस्रपरिवारा या जंबूद्वीपे औत्सुक्यमापद्यन्ते / याः कालेन कालं जंबूद्वीपे बिन्दुभिर्वर्षधाराः प्रमुंचन्ति / तेन पुष्पफलसस्यान्यभिरुह्यन्ति / यदा जंबूद्वीपे (विन्दूभि) वर्षधाराः प्रपतन्ति / तदा उदकं जायते / जातं चोदकं सर्वक्षेत्रारामाणि संतर्पयति सुखं च कारयति / तद्यथापि नाम सर्वशूर प्रजापति सर्वजंबूद्वीपे सुखं कारयति /

[ससू 114] एवं एव सर्वशुरायं संघाटो धर्मपर्याय बहुजनहिताय बहुजनसुखाय जंबूद्वीपे प्रकाशितः यथा (च सर्वशूर) देवानां त्रायस्तिंशानामायुष्प्रमाणं न तथा मनुष्याणां / (तत्र) कतमे च सर्वशूर त्रायस्त्रिंशा देवाः यत्र शक्रो देवानामिन्द्रः प्रतिवसति / ते त्रायस्त्रिंशा नाम देवाः सन्ति (तद्यथा)सर्वशूर सत्त्वाः य एकं वाक्सुचरितं भाषन्ते / तेषां न शक्यं पुण्यस्कन्धस्योपमां कर्तुं / (यन् ते देवमनुष्येष्वनुपमं सौख्यमनुभवन्ति /)

[ससू 115] सन्ति सर्वशूर सत्त्वाः य एकं वग्दुश्चरितं भाषन्ते न शक्यं तेषां नरकतिर्यक्षूपमां कर्तुम् यत् ते सत्त्वाः नरकतिर्यक्प्रेतदुःखां वेदनां वेदयन्ति / न (च) कश्चित् तेषां त्राता भवति तत्र ते निराशाः परिदेवन्ते नरकेषु प्रपतमानाः तद् अकल्याणमित्रवशेन द्रष्टव्यं / ये सत्त्वा वाक्सुचरितं भाषन्ते तेषां न शक्यं पुण्यस्कन्धस्योपमां कर्तुं / तत् कल्याणमित्रवशेन द्रष्टव्यं /

[ससू 116] यदा कल्याणमित्रं पश्यति तदा तथागतो दृष्टो भवति / यदा तथागतं पश्यति / तदा (तस्य) सर्वपापक्षयो भवति / यदा सर्वपापक्षयो भवति / तदा प्रजापतिर्जंबूद्वीपे औत्सुक्यं करोति / यदा प्रजापतिर्जंबुद्वीपे औत्सुक्यं करोति / तदा जंबूद्वीपकनां सत्त्वानां सुखस्य न शक्यमुपमां कर्तुमेवमेवायं सर्वशूर संघाटो धर्मपर्याय जंबूद्वीपकानां सत्त्वानां बुद्धकृत्यं करोति / तदा न शक्यं तेषां सत्त्वानां पुण्यस्कन्धस्योपमां कर्तुम्

[ससू 117] तद्यथापि नाम सर्वशूर यत्रेमाः पंच महानद्यः संभेदं समवसरणं गच्छन्ति / तत्र न शक्यमुदकस्य प्रमाणमुद्ग्रहीतुं / एतावदुदककुंभा वा उदककुंभशतानि वा उदककुंभसहस्राणि वा उदककुंभशतसहस्राणि वा / अपि तु बहुत्वादुदकस्य महान् उदकस्कन्ध इति संख्यां गच्छति /

[ससू 118] एवमेव सर्वशूर यदा जंबूद्वीपका सत्त्वा इमं संघातं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति / श्रुत्वा चोद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति / वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति / परेषां च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यन्ति प्रतिपत्या च संपादयिष्यन्ति / तदा न शक्यं तेषां सत्त्वानां पुण्यस्कन्धस्य प्रमाणं उद्ग्रहीतुमपि तु बहुत्वात् पुण्यस्य महान् पुण्यस्कन्ध इति संख्यां गच्छति /

[ससू 119] ये सर्वशूर सत्त्वाः संघाटं धर्मपर्यायं न श्रोष्यन्ति न तैः शक्यमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम् न शक्यं धर्मचक्रं प्रवर्तयितुम् न शक्यं धर्मगण्डी पराहनितुम् न शक्यं तैर्धर्मसिंहासनमभिरोढुं न शक्यं (तै) निर्वाणधातुमनुप्रवेष्टुं / न शक्यमप्रमेयै रश्मिभिरवभासयितुम् य इमं सर्वशूर संघाटं धर्मपर्यायं न श्रोष्यन्ति न शक्यं तैर्बोधिमण्डे निषत्तुं /

[ससू 120] सर्वशूर आह - पृच्छामि भगवं पृच्छामि सुगत, कंचिदेव कौतुहलम् भगवान् आह - पृच्छ त्वं सर्वशूर यद् यद् एवाकांक्षस्यहं ते निष्कांक्षं करिष्यामि (सर्वशूर) आह - कतमः स भगवन् ऋषिरभूद् येन ते सत्त्वाः पंचभिरानन्तर्यैः कर्मभिः परिमोक्षिताः अवैवर्त्तिकभूमौ च प्रतिष्ठापिताः भगवान् आह - (50) सूक्ष्मं वचन बुद्धानां सर्वशूर शृणोहि मे संघाटदर्शनं सूत्रं ऋषिरूपेण दर्शितं (51) संघाटो बुद्धरूपं च दर्शयत्यनुकम्पया / यथा बलिकगंगाया रूपं दर्शयते तथा / (52) बुद्धो दर्शयते रूपं धर्मन् देशयते स्वयम् बुद्धं य इच्छते द्रष्टुं (लोकनाथं जिनोत्तमं //)//

(53) (संघाटस्तेन श्रोतव्यः) संघाटं बुद्धसादृशं / बुद्धस् तत्र भवेन् नित्यं संघाटं यत्र तिष्ठति /

[ससू 121] भगवान् आह - शृणु कुलपुत्र / भूतपूर्वं सर्वशूरातीते ध्वनि नवानवत्यसंख्येयङ् कल्पान् अनुस्मरामि / (तत्र) द्वादश बुद्धकोट्य बभूवन् रत्नोत्तमनामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः अहं तेन कालेन तेन समयेन प्रदानशूरो भूवं चन्द्र नाम / ते च मे द्वादश बुद्धकोट्य पर्युपासिताः खादनीयभोजनीयमाल्यगन्धविलेपनेन यथासुखं / प्रणीतेनाहारेण सर्वसुखोपधानेनोपस्थिताः उपस्थाप्य च तत्रैव मया सर्वशूर व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धम्

[ससू 122] अभिजानाम्यहं सर्वशूराष्टादश बुद्धकोट्य सर्वे रत्नावभासनामानस्तथागता लोक उत्पन्ना अभूवन् तत्राहमपि प्रदानशूरो भूवन् गर्भसेनो नाम / ते चाष्टादश बुद्धकोट्यो मया पर्युपासिताः पूजिताश्च / यथा तथागतानां प्रत्यर्हं गन्धमाल्यविलेपनालंकारविभूषणैः तत्र च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं /

[ससू 123] अनुस्मराम्यहं सर्वशूर विष्मशतिर्बुद्धकोट्यः शिखिसंभवनामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा लोक उदपद्यन्त, पूजिता मे ते बुद्धा भगवन्तो यथा प्रत्यर्हेण पूजसत्कारेण तत्रैव च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धम् न चाद्यापि कालसमयमभूद्व्याकरणाय //

[ससू 124] अनुस्मराम्यहं सर्वशूर विंशत्येव बुद्धकोट्यः काश्यप नामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा लोक उदपद्यन्तः तत्राहमपि प्रदानशूरो भूवन् कृतं मे तेषां तथागतानामुपस्थानं / गन्धेन माल्येन विलेपनेन तथागतगुरूपस्थानेनोपस्थिताः यथा तथागतानां गुरुगौरवं कर्तव्यं तथा कृतं / तत्रैव च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं /

[ससू 125] अनुस्मराम्यहं सर्वशूर षोडश बुद्धकोट्यो भूवन् विमलप्रभासनामान तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः तेन च कालेन तेन समयेनाहं गृहपतिरभूवदाढ्यो महाधनो महाभोगः सर्वस्वपरित्यागी (महात्यागी /) / ते च मया षोडश बुद्धकोट्यः पूजिता आस्तरणप्रावरणेन गन्धेन माल्येन विलेपनेन विभूषणाच्छादनेन च / यथा तथागतानां गुरूपस्थानं (कर्तव्यं तथा च मया) कृतं / तत्रैव च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं / न च मे कालं न समयमभूद्व्याकरणाय //

[ससू 126] शृणु सर्वशूरानुस्मराम्यहं पंचनवतिर्बुद्धकोट्यो लोक उत्पन्नान्यभूवन् सर्वे शाक्यमुनिसहनामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः अहं च तेन कालेन तेन समयेन च राजा भूद्धार्मिको धर्मराजा, पर्युपासिता मे (ते) पंचनवतिर्बुद्धकोट्यः शाक्यमुनिनामधेयास्तथागताः गन्धेन माल्येन विलेपनेनास्तरणप्रवरणेन च्छत्रध्वजपताकाभिश्च / तत्रैव च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धम् //

[ससू 127] अनुस्मराम्यहं सर्वशूर नवतिर्बुद्धकोट्यः क्रकत्सुदनामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा लोक उदपद्यन्त, अहं च तेन कालेन तेन समयेन ब्राह्मकुमारो ऽभूव आढ्यो महाधनो महाभोगः प्रदानदाता सर्वस्वपरित्यागी / ते च मया तथागता सर्वे उपस्थिताः गन्धेन माल्येन विलेपनेनास्तराणप्रावरणेन विभूषणाच्छादनेन / यादृशं च तथागतानामुपस्थानं (तथा तेषां मया प्रत्यर्हमुपस्थानं) कृतं तत्रैव च मे व्याकरणं अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं न च मे कालं न समयं व्याकरणाय //

[ससू 128] अनुस्मराम्यहं सर्वशूराष्टादश बुद्धकोट्यः लोक उदपद्यन्त ; सर्वे कनकमुनिनामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः अहं च तेन कालेन तेन समयेन प्रदानशूरो भूवन् पर्युपासिता मे ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः पुजिताश्च गन्धेन माल्येन विलेपनेनास्तरणप्रावरणेन विभूषणेन / यथा तथागतानां गुरुपस्थानां तथा मे उपस्थिताः तत्रैव च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं न च मे कालं न समयं व्याकरणायै /

[ससू 129] अनुस्मराम्यहं सर्वशूर त्रयोदश बुद्धकोट्यो लोक उदपद्यन्त; सर्वे वभासशिर्नामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः ते च मे तथागताः पूजिता आस्तरणप्रावरणेन गन्धेन माल्येन विलेपनाच्छादनविभूषणेन / यथा तथागतानां गुरूपस्थानं कृतं तदृशमुपस्थानमुपस्थिताः तैश्च तथागतैर्नानाधर्ममुखानि भाषितानि अर्थविनयविनिश्चया तत्रैव च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं न चाद्यापि समयं व्याकरणाय /

[ससू 130] अनुस्मराम्यहं सर्वशूर पंचविंशतिर्बुद्धकोट्यः पुष्यनामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा लोक उदपाद्यन्त; अहं च तेन कालेन तेन समयेन प्रब्रजितो ऽभूवम् पर्युपासिता मे ते तथागता यथा आनन्दैतर्हि ममोपस्थायकौपस्थानमुपतिष्ठति / तादृशं च मे ते तथागता उपस्थिताः तत्रैव च मे व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धं न चाद्यापि मे समयमभूद्व्याकरणाय /

[ससू 131] अनुस्मराम्यहं सर्वशूर अष्टादश बुद्धकोट्यो विपश्यिनामानस्तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा लोक उदपद्यन्त; पर्युपासिता मे ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः आभरणप्रावरणेनाच्छादनगन्धमाल्यविलेपनेन यथा तथागतोपस्थानं तथा (मे) उपस्थिता / अहं च तेन कालेन तेन समयेन प्रब्रजितो ऽभूवन् तत्रैव च (मे) व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धवान् न चाद्यपि समयं व्याकरणाय न चिरेण कालेन /

[ससू 132] यः पश्चिमको विपश्यि लोक उत्पन्नः स इमं संघाटं धर्मपर्यायं भाषितवान् तमहं ज्ञात्वा तस्मिन् समये जंबुद्वीपे सप्तरत्नवर्षं प्रवृष्टवान् तदा ते जांबुद्वीपकाः सत्त्वा अदरिद्रा संवृत्ताः तत्रैव चाहं व्याकरणमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रतिलब्धवान् ततश्चिरेण कालसमयेनाद्यापि (च) मां न व्याकरोति (अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिव्याकरणेन /)

[ससू 133] आह / कतमः स भगवान् कालः कतमः स समयः भगवान् आह - शृणु सर्वशूर ततो द्व्यसंख्येयैः कल्पैर्दीपंकरो नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि / ततो ऽहं सर्वशुर तेन कालेन तेन समयेन मेघो नाम अणवको भूवन् यदा च भगवन् दीपंकरस्तथागतो लोक उत्पन्नः तदाहमपि तस्मिन् काले तस्मिन् समये ब्रह्मचर्यमचार्षं माणवकरूपेण ततो ऽहं भगवन्तन् दीपंकरन् तथागतं दृष्ट्वा प्रसाद प्रतिलब्धः सप्तभिरुत्पलैरवकीर्णवां तच्च तथागतावरोपितं कुशलमूलमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामितम् स च मान् दीपंकरस्तथागतो व्याकार्षीद्भविष्यसि त्वं माणवकानागते ऽध्वन्यसंख्येयैः कल्पैः शाक्यमुनिर्नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध इति /

[ससू 134] ततो ऽहं सर्वशूर द्वादशतालमात्रं विहायसमन्तरीक्षे स्थित्वानुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिं प्रतिलब्धवान् यच्च मे सर्वशूरासंख्येयेषु कल्पेषु ब्रह्मचर्यं चीर्णं / यच्च पारमिताप्रतिसंयुक्तं कुशलमूलं तत्सर्वमामुखीभूतमिवानुस्मरामि यथाद्य श्वो वा / तत्र मया सर्वशूरानेकानि सत्त्वकोटीनियुतशतसहस्राणि कुशलेषु धर्मेषु प्रतिष्ठापितानि / कः पुनर्वाद सर्वशूर य एतर्ह्यहम अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः सर्वसत्त्वहितैषिणः कारुणिकः सत्त्वानां निरोधधर्मन् देशयिष्यामि /

[ससू 135] नैतत्स्थानं विद्यते / तत्कस्य हेतोः बहुप्रकारं चाहं सर्वशूर सत्त्वानान् धर्मन् देशयामि / यथारूपवैनयिकानां सत्त्वानां तथारूपेण धर्मन् देशयामि / देवरूपेण देवलोके (देवानां) धर्मन् देशयामि / नागभवणे नागरूपेण (नागानानं) धर्मन् देशयामि / यक्षभवने यक्षरूपेन (यक्षानां) धर्मन् देशयामि / प्रेतभवने प्रेतरूपेण (प्रेतानां) धर्मन् देशयामि / मनुष्यलोके मनुष्यरूपेन (मनुष्याणां) धर्मन् देशयामि / बुद्धवैनयिकानां सत्त्वानां बुद्धरूपेण धर्मन् देशयामि / बोधिसत्त्वावैनयिकानां सत्त्वानां बोधिसत्त्वरूपेण धर्मन् देशयामि / श्रावकवैनयिकानां सत्त्वानां श्रावकरूपेण धर्मन् देशयामि / येन येन रूपेण सत्त्वा विनयं गच्छन्ति तेन तेन रूपेणाहं सत्त्वानान् धर्मन् देशयामि / एवं बहुप्रकारम् अहं सर्वशूर सत्त्वानान् धर्मन् देशयामि /

[ससू 136] तत्कस्य हेतोर्यथैव सर्वशूर सत्त्वा बहुप्रकारं धर्मं शृण्वन्ति / तथैव ते सत्त्वसाराः बहुप्रकारं सत्त्वानान् धर्मन् देशयन्ति / ते च सत्त्वास्तेषु तथागतेषु कुशलमूलान्यवरोपयन्ति / दानानि च ददन्ति / पुण्यानि च कुर्वन्ति / स्वार्थे च प्रतिजागरन्ति / मरणानुस्मृतिं च भावयिष्यन्ति / ते चैवंरूपं कुशलं कर्माभिसंस्कारमभिसंस्करिष्यन्ति / तेनैव च धर्मश्रवणकुशलमूलहेतुना तत् पूर्वकं कुशलमूलं संस्मरिष्यन्ति / तेषां तद् भविष्यति दीर्घरात्रमर्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च / एवं हि सर्वशूर संघाटसूत्रस्य धर्मपर्यायस्य सहश्रवणमात्रेणैवमप्रमेया(-म्-असंख्येया) गुणानुशंसा भविष्यन्ति /

[ससू 137] अथ ते सत्त्वाः परस्परमेवमाहुः अस्त्यन्यः कश्चित् कुशलो धर्मफलविपाकः यस्य कृतत्वादुपचितत्वादनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्ध्यते सर्वसत्त्वाहितैषिणश्च भवन्ति //

[ससू 138] अथ भगवंस्तेषां सत्त्वानां चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय तानेतदवोचत् - अस्ति कुलपुत्रा ये धर्मं पत्तीयन्ति ते एवं वक्ष्यन्ति अस्ति धर्मो यथाभूतः तेषां महाफलं सुखविपाकमनुत्तरं धर्मसुखं भविष्यति /

[ससू 139] ये सत्त्वा मोहमूढास्त एवं वक्ष्यन्ति / न सन्ति धर्माः न सन्ति धर्मानां पारगः स तेषां महाफलं कटुकविपाकमपायेषुपपत्स्यते / पुनः पुनश्च ते (मोहपुरुषा) अपायभूमिपरायणा भविष्यन्ति /

[ससू 140] अष्टौ कल्पान् नैरायिकान् दुःखं वेदनामनुभविष्यन्ति / द्वादश कल्पानि प्रेतयोनिषु दुःखं वेदनां वेदयिष्यन्ति / षोडश कल्पान्यसुरेषूपपत्स्यन्ते / नव कल्पसहस्रानि भूतपिशाचयोनिषूपपत्स्यन्ते / चतुर्दश कल्पसहस्राणि अजिह्वका भविष्यन्ति / षोडश कल्पसहस्राणि मातुगर्भे कालं करिष्यति / द्वादश कल्पसहस्राणि मांसपिण्डा भविष्यन्ति / एकादश कल्पसहस्राणि जात्यन्धभूताः प्रजास्यन्ति / दुःखाम् वेदनां वेदयमाना / (जात्यन्धं च दृष्ट्वा)

[ससू 141] तदा मातापितृभ्यामेवं भविष्यति / निरास्वादमस्माभिर्दुःखमनुभूतं निरास्वादमस्माकां पुत्रो ऽजातः निरास्यादं नवा मासाः कुक्षौ धारितः शीतोष्णां वेदनां वेदयमानैः क्षुत्पिपासासुःखाणि च प्रत्यनुभूतानि / बहूनि च दृष्टधर्मवेदनीयानि दुःखानि दृष्ट्वा पुत्रो ऽजातः न च गृहे मातापित्रावुत्सुकौ कृतौ न स्वकायं / ततो मातापितृभ्यां महती निराशता भविष्यति / एवमेव सर्वशूर निराशाः सद्धर्मप्रतिक्षेपकाः सत्त्वाः नरकतिर्यक्प्रेतपरायणाः ते च तस्मिन् मरणकालसमये महता शोकाशल्यसमर्पिता भविष्यन्ति /

[ससू 142] ये सर्वशूर सत्त्वा एवं वाग्भाषन्ते अस्ति धर्मः अस्ति धर्माणां पारगः ते तेन कुशलमूलेन विंशाति कल्पाण्युत्तरकुरुषूपपत्स्यन्ते / पंचविंशति कल्पसहस्राणि त्रायस्त्रिंशानान् देवानां सहभाव्यतायामुपपत्स्यन्ते / त्रयस्त्रिंशद्भ्यो देवेभ्यश्च्यवित्वा उत्तरकुरुषुपपत्स्यन्ते / न च मातुः कुक्षावुपपत्स्यन्ते / लोकधातुशतसहस्रं च द्रक्ष्यन्ति / सर्वे (च तां लोकधातवः) सुखावतीनामानः सर्वबुद्धक्षेत्रसन्दर्शनन् दृष्ट्वा तत्रैव प्रतिष्ठानां कृत्वा तत्रैव बोधिमभिसम्भोत्स्यन्ते /

[ससू 143] एवं हि सर्वशूर महाप्रभावो यं संघाटो धर्मपर्यायः ये ऽस्मिंश्चित्तप्रसादं करिष्यन्ति / न ते जातु विषमपरिहारेण कालं करिष्यन्ति / परिशुद्धशीलसमवागतास्ते (सत्त्वा) भविष्यन्ति /

[ससू 144] सन्ति सर्वशूर सत्त्वा य एवं वक्स्यन्ति रात्रिन्दिवं तथागतो बहूनि सत्त्वानि परिमोचयन्ति / अद्यापि सत्त्वधातुः क्षयं न गच्छन्ति / बहवो बोधाय प्रणिधानं कुर्वति / बहवः स्वर्गलोक उपपद्यन्ते / बहवो निर्वृतिमनुप्राप्नुवन्ति / अथ केन हेतुना सत्त्वानां क्षयो न भवति //

ii. मैत्रेयपरिपृच्छा /

[ससू 145] अथान्यतीर्थिकचरकपरिब्राजकनिग्रन्थानामेतदभवत् गमिष्यामो वयं श्रमणेन गौतमेन सार्धं विवादं करिष्यामः अथ खलु चतुर्नवति ब्राह्मणान्यतीर्थिकचरकपरिब्राजकाः अनेकानि च निग्रन्थशतानि येन राजगृहं महानगरं तेनोपसंक्रामन्ति / तेन च कालेन तेन समयेन भगवान् स्मितां प्रादुष्चकार; //

[ससू 146] अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनादेकांसमुत्तरासंगं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनांजलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत् - को भगवन् हेतुः कः प्रत्ययः स्मितस्य प्रादुष्करणाय / नाहेतुं नाप्रत्ययं तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा स्मितं प्रादुष्कुर्वन्ति /

[ससू 147] भगवानाह - शृणु कुलपुत्राद्येह राजगृहे महानगरे महासन्निपातो भविष्यति / आह / के भगवन् इहायास्यन्ति / देवा वा नागा वा यक्षा वा मनुष्या वा अमनुष्या वा / भगवानाह - सर्व एते मैत्रेयाद्येहागमिष्यन्ति / देवनागयक्षमनुष्यामनुष्याः चतुरशीतिं च सहस्राणि ब्राह्मणानामिहायास्यन्ति /

[ससू 148] नवति कोटीसहस्राणि तीर्थिकचरकपरिब्राजकनिग्रन्थानामिहा यास्यन्ति / ते मया सार्धं विवादं करिष्यन्ति / तेषां सर्वेषां विवादशमनाय धर्मन् देशयिष्यामि / सर्वे च ते ब्राह्मणा अनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ चित्तमुत्पादयिष्यन्ति / नवति कोटीशतसहस्राण्यन्यतीर्थिकचरकपरिब्राजकनिग्रन्थाः सर्वे स्रोतआपत्तिफलं प्राप्स्यन्ति /

[ससू 149] अष्टादश कोटीसहस्राणि नागराज्ञामागमिष्यन्ति / ये ममान्तिकाद्धर्मं श्रोष्यन्ति / श्रुत्वा च (ता) सर्वे ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पादयिष्यन्ति /

[ससू 150] षष्टि कोटीसहस्रानि शुद्धावासकायिकानां देवपुत्राणामागमिष्यन्ति / द्वात्रिंशद्भिः कोटीसहस्रैर्मारः पापीयान् सपरिवार आयास्यति / द्वादश कोटीसहस्राणि असुरराज्ञामागमिष्यन्ति / पंचमात्राणि (च) राजशतानि सपरिवाराण्यायास्यन्ति धर्मश्रवणाय / ते सर्वे ममान्तिकाद्धर्मं श्रुत्वानुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पादयिष्यन्ति //

[ससू 151] अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवन्तं (तृष्) प्रदक्षिणीकृत्वा तत्रैवान्तर्धिततः //

iii. सर्वशूरपरिपृच्छा (2)

[ससू 152] अथ खलु सर्वशूरो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनादेकांसमुत्तरासंगं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यं प्रतिष्ठाप्य येन भगवांस्तेनांजलिं प्रणाम्य भगवन्तमेतदवोचत् - किन्नामो भगवन् पंचमात्राणि राजशतानि /

[ससू 153] भगवान् आह - शृणु सर्वशूर नदो नाम राजा सुनन्दो नाम राजा / उपनन्दो नाम राजा / जिनर्षभो नाम राजा / ब्रह्मसेनो नाम राजा / ब्रह्मघोषो नाम राजा / सुदर्शनो नाम राजा / जयसेनो नाम राजा / नन्दसेनो नाम राजा / बिंबिसारो नाम राजा / प्रसेनजिन्नाम राजा / विरूढको नाम राजा / एवंप्रमुखानि पंचमात्राणि राजशतानि / एकैको राज विंशतिकोटीसहस्रपरिवारः ते सर्वे ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थिताः स्थापयित्वा राजा विरूढकः