निबन्धावली

स्खलद्गतिरयं राहोः शिर इत्यादिनिर्देश इति चेत् / यदि सत्यमेतत्, तदा शिरो ऽतिरिक्तस्य राहोरिव क्ष्मातलादेरतिरिक्तस्य विवेकस्य दृश्यानुपलम्भबाधितत्वादयमपि निर्देशः स्खलद्गतिरेव, तथापि नेति कोषपानं प्रमाणम् / तस्मात्सघटात् (#निबन्ध् 124#) प्रदेशान्तरात् प्रदेश एवायमन्यो घटविविक्तः स्वहेतोरुत्पन्नो न तु घटविवेकेन विशेषितः, स्वहेतोरुत्पन्नस्य विविक्तस्याभावे विवेकस्याभावात् / किं च

व्याप्तं भिदा यदि विशेष्यविशेष(ण)त्वं भेदात्ययान्ननु तदा तदभाव एव / देशो विशिष्ट इति चास्ति यथा तथेदमप्यस्ति दृश्यमतभेददृगस्ति नेति //

तस्मान्नाभावो नाम कश्चिद् यत्र कारणव्यापारः / तदेवं सहेतुकविनाशत्वादिति हेतुः स्वरूपासिद्ध इति स्थितम् //

सतामक्षणिकत्वं कार(ण)वत्त्वादित्यप्यसंबद्धमेव, क्षणिकत्वकारणवत्त्वयोर्विरोधाभावादक्षणिकत्वेन कारणवत्त्वस्य व्याप्तेरसिद्धेः सन्दिग्धव्यतिरेकित्वात् / न चास्य विपर्यये वृत्तिशङ्का नाशस्य सहेतुकत्वमेव निवर्तयति, उक्तक्रमेण नाशस्यैवाभावादिति //

तथा प्रमेयत्वादपि स्थिरसिद्धिर्मनोरथमात्रम् / साकारवेदनोदयपक्षस्थितौ हि द्वितीयक्षणानुवृत्तावप्यर्थस्य व्यवहितत्वात्, प्रकाशानुपपत्तेर्विषयस्वरूपवेदनमेव ज्ञानस्य विषयवेदनम् / एवं च वर्तमानानुरोधः / अतीते ऽपि तत्प्रत्यासत्तेरप्रच्युतेः / न चातिप्रसङ्गः, अनन्तरातीतादन्येन क्षणेन सारूप्यासमर्पणात् / ततश्च कारणत्वाद् यदि नाम प्रमेयत्वस्य पूर्वकालसत्त्वेन व्याप्तिस्तथापि प्रमेयत्ववत् पूर्वकालसत्त्वमपि क्षणिके ऽविरुद्धमिति प्रमेयत्वाक्षणिकत्वयोर्व्याप्तिसाधनो व्यापकानुपलम्भो ऽसिद्धः / ज्ञानाकारार्पकत्वं हि हेतुत्वम्, प्रमेयत्वं प्रामाणिकप्रतीतत्वम् / तच्चानन्तरातीत एव क्षणे समुपपद्यते //

ज्ञानसत्त्वासमये ऽर्थानुवृत्तेरभावान्निर्विषयतेति चेत् / नन्वनुवृत्तावपि तदर्पिताकारस्वरूपसंवेदनमेव तद्वेदनम् / तदेव च सविषयत्वम् / इयं च प्रत्यासत्तिरनन्तरातीते ऽपि क्षणे ऽक्षीणेति न द्वितीयक्षणानुवृत्तेरनुरोध इत्युक्तम् / अतः सन्दिग्धव्यतिरेकित्वादनैकान्तिकमेव प्रमेयत्वम् //

अथ साकारवादविद्वेषादनाकारज्ञानग्राह्यत्वं प्रमेयत्वमभिप्रेतं तदासिद्धतास्य हेतोः / इन्द्रियार्थसन्निकर्षादेर्ज्ञानमुत्पद्यतां नाम / तच्चानुभवैकरसत्वेन सर्वत्रार्थे सदृशाकारत्वात् कस्य ग्राहकमस्तु, येनाभिसंबद्धमिति चेत् / आत्ममनःसंयोगादीनामपि ग्रहणं स्यात् / जनकस्य ग्रहणमिति चेत् / तथाप्यात्मादीनां ग्रहणप्रसङ्गः / विषयत्वेन जनकस्य ग्रहणमित्यप्यसाधु, विषयत्वस्याद्याप्यनिश्चयात् / इदं दृष्टं श्रुतं वेदमित्यध्यवसायो यत्रार्थे स विषय इति चेत् / नन्वस्त्येव प्रतिनियतो व्यवहारः / कः पुनरत्र प्रत्यासत्तिनियम इति पृच्छामः / स चेदुपवर्णयितुं न शक्यते, व्यवहारो ऽपि त्वन्मते नियतो न स्यादिति ब्रूमः / अस्ति तावदिति चेत् / अत एवार्थसारूप्यमसाधारणं प्रत्यासत्तिनिमित्तमस्तु, निर्मिमित्ते नियमायोगात् //

(#निबन्ध् 125#) ननु सारूप्यमप्यर्थादर्शने कथमवधार्यते / तच्च किमेकदेशेन, सर्वात्मना वा / आद्ये पक्षे सर्वं सर्वस्य वेदनं स्यात् / द्वितीये तु ज्ञानमज्ञानतां व्रजेत् / किं च सारूप्यादर्थवेदने ऽनन्तरं ज्ञानं तुल्यविषयं विषयः स्यादिति चेत् / माभूदर्थस्य दर्शनम् / आकारविशेषबलादध्यवसितार्थस्यार्थक्रियाप्राप्तेरेवार्थो ऽपीदृश इति सारूप्यव्यवहारो ऽविरुद्धः / अत एव स्थूलगतं परमाणुगतं वा सारूप्यं न चिन्त्यते / ज्ञानाकारस्य स्थूलत्वे ऽप्येकसामग्रीप्रतिबद्धपुञ्जविशेषादप्यभीष्टक्रियाकरणात् पुरुषार्थसिद्धेः / सारूप्यं चैकदेशेनैव / न चात्र सर्ववेदनप्रसङ्गः, सर्वेषां ज्ञानं प्रत्यजनकत्वात् / जनकानां च स्वव्यपदेशनिमित्तासाधारणैकदेशार्पकत्वेन ग्राह्यत्वात् / नापि तुल्यविषयान्तरज्ञानग्रहणप्रसङ्गः, तस्य स्वसंवेदनादेव प्रमाणात् सिद्धत्वात् / प्रमाणान्तरस्य तत्र वैयर्थ्यात् / जडत्वे सत्याकारार्पकस्य वस्तुनो ग्राह्यत्वादित्यस्यार्थस्याभीष्टत्वाच्च / बाह्यार्थस्थितौ चेयं चिन्तेति सर्वमनवद्यम् / तदेवमयं प्रमेयत्वादिति हेतुः साकारवादपक्षे सन्दिग्धव्यतिरेकः, निराकारपक्षे चासिद्ध इति स्थितम् /

न चार्थापत्तिरति स्थिरात्मसाधनी, कार्यकारणभावग्रहणादीनामन्यथोपपत्तेः / तथा हि उपादानोपादेयभावस्थितचित्तसन्ततिमप्याश्रित्येयं व्यवस्था सुस्थेति कथमात्मानं प्रत्युज्जीवयतु / तत्र कार्यकारणभावप्रतीतिस्तावदनाकुला / तथापि प्राग्भाविवस्तुनिश्चयज्ञानस्योपादेयभूतेन तदर्पितसंस्कारगर्भेण पश्चाद्भाविवस्तुज्ञानेनास्मिन् सतीदं भवतीति निश्चयो जन्यते / तथा प्राग्भाविवस्त्वपेक्षया केवलभूतलनिश्चायकज्ञानोपादेयभूतेन तदर्पितसंस्कारगर्भेण पश्चाद्भाविवस्त्वपेक्षया केवलभूतलनिश्चायकज्ञानेनास्मिन्नसतीदं न भवतीति व्यतिरेकनिश्चयो जन्यते / यथोक्तम्

एकावसायसमनन्तरजातमन्यविज्ञानमन्वयविमर्शमुपादधाति / एवं तदेकविरहानुभवोद्भवान्यव्यावृत्तिधीः प्रथयति व्यतिरेकबुद्धिम् //

अत एव देवदत्तेनाग्नौ प्रतीते यज्ञदत्तेन च धूमे प्रतीते न कार्यकारणभावग्रहणं तज्ज्ञानयोरुपादानोपादेयभावाभावात् / यत्र त्वेकसन्ताने ज्ञानक्षणयोरुपादानोपादेयभावस्तत्र कार्यादिग्रहः सुग्रहः / अन्यथा सत्यपि नित्यात्मनि प्रतिसन्धातरि कार्यकारणभावादीनामप्रतीतिरेव स्यात् /

तथा हि आत्मनः सकाशात् प्रतिसन्धेयबुद्धीनामभेदो भेदो वा भेदाभेदो वा / प्रथमपक्षे आत्मैव स्यात् प्रतिसन्धाता, बुद्ध्य एव वा स्युः प्रतिसन्धेया इति कः प्रतिसन्धानार्थः / भेदपक्ष ऽपि बुद्धिभ्यो भिद्यमानस्य जडस्यात्मनः कः प्रतिसन्धानार्थ इति न विद्मः / बुद्धियोगाद् द्रष्टुत्ववत् प्रतिसन्धातृत्वमिति (#निबन्ध् 126#) चेत् / बुद्धि रेव तर्हि द्रष्टी प्रतिसन्धात्री चेती नियमस्वीकारे तद्योगादस्य तथात्वमिति किमनेन याचितकमण्डनेन / बुद्धीनां कर्तृत्वाभावादिति चेत् / तद्द्वारेणापि तर्हि तस्यात्मनो द्रष्टृत्वादिव्यवहारानुपपत्तिः / यदि हि बुद्धिर्हेतोः फलस्य वा द्रष्ट्री स्यात् तदानन्तर्यप्रतिनियमस्य चानुसन्धात्री कल्पिता / तद्योगाद् द्रष्टृत्वं प्रतिसन्धातृत्वं चोच्यत इति स्यादपि प्रतिविषयमलब्धविशेषायां च बुद्धौ संबन्धो ऽपि न विशेषं व्यवहारयितुमीशः - अधुना निबन्धनाधिगन्ता, अधुना फलस्य, इदानीं प्रतिसन्धातेति / तथाविधबुद्धिगतविशेषस्वीकारे तु किमपरेणात्मना कर्तव्यम्, तावतैव पर्याप्तत्वाद् व्यवहारस्य /

स्थिरात्मानमन्तरेण सैव बुद्धिर्न स्यादिति चेत् / केनैवं प्रतारितो ऽसि / अहो मोहमाहात्म्यं यदीदृशानपि परवशीकरोति / तथा हि नेदमिदमन्तरेण यदुच्यते तत् खल्वन्यत्र प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सामर्थ्यावधारणे सति युज्यते वह्नेरिव धूमे, चक्षुरादिवद्वा दृष्टकारणान्तरसामग्र्या कार्यादर्शने पश्चाद् दर्शने च किञ्चिदन्यदपेक्षणीयमस्तीति सामान्याकारेण /

आद्यः पक्षस्तावन्नास्तीति व्यक्तम् / द्वितीयो ऽपि न संभवी / न हि कारणबुद्धिसमनन्तरं कार्यबुद्धौ सत्यां निश्चयप्रवृत्तस्येदमस्यानन्तरं दृष्टं मयेति प्रतिसन्धानमदृष्टपूर्वं कदाचित् यतो ऽन्यस्य सामर्थ्यपरिकल्पनं स्यादित्युदस्य व्यामोहमुक्तक्रमेणैव कार्यकारणग्रहणव्यवस्था स्वीकर्तव्या /

भेदाभेदपक्षस्तु धिक्कार एव, तस्यैव तदपेक्षया भेदाभेदविरुद्धधर्माध्यासादेकत्वानुपपत्तेः / ततश्च यद्भिन्नं भिन्नमेवाभिन्नं चाभिन्नमिति नैकस्य भेदाभेदौ /तथाप्यभेदे विश्वमेकमिति युगपदुत्पादस्थितिप्रलयप्रसङ्गः / एवं क्रमिवस्तुग्राहकैः क्रमिज्ञानैरुपादानोपादेयभूतैः साक्षात् पारम्पर्येण क्रमेणामी जायन्त इति निश्चयो जन्यते / ऐककालिकानेकवस्तुग्राहकैरेव तज्ज्ञानैरेकोपादानत्वात् सकृदिमानि जातानीति विकल्पः क्रियत इति क्रमाक्रमग्रहणमप्यनवद्यम् /

कथमनेकज्ञानादेकविकल्प इति चेत् / कि दोषः /

भवन्तु भिन्ना मतयस्तथापिता दधत्युपादानतयैककल्पनम् / न भिन्नसंख्या फलहेतुबाधिनी न चान्यसन्तानभवा इवाक्षमाः //

यदप्युक्तं शङ्करेण पूर्वोत्तरक्षणयोः संवित्तीः, ताभ्यां वासना, तया हेतुफलभावाध्यवसायी विकल्प इति चेत् / किमिदानीं यत्किञ्चिदाशङ्कितेन वक्तव्यमित्येवं विधिरनुष्ठीयते भवता / विकल्पो हि गॄहीतानुसन्धानमतद्रूपसमारोपो वा स्यात् / न तावत् पूर्वः पक्षः, अदृष्टान्वयव्यतिरेकस्य पुरुषस्य हेतुफलभावाग्रहे ऽनुसन्धानप्रत्ययहेतोर्वासनाविशेषस्यैवानुपपत्तेः / अगृहीतस्य चानुसन्धाने ऽतिप्रसङ्गादिति /

(#निबन्ध् 127#) तदेतन्न सम्यगालोचितम् / यतो हेतुफलभूतयोः पूर्वोत्तरक्षणयोरेकैकेन ज्ञानेनाननुभवे ऽप्युपादानोपादेयभूताभ्यां क्रमिज्ञानाभ्यां हेतुफलत्वे गृहीते एव / केवलं हेतुकाले फलाभावात् / तद्विषयसामर्थ्यग्रहणे ऽपि फलादर्शनात् तदवसाय एवाप्रवृत्तः कार्यदर्शनेन प्रवर्त्यते / तथा फलावलोकने ऽपि तत्कार्यता गृहीतैव विकल्पेनानुसन्धीयत इति गृहीतानुसन्धानरूप एवायं विकल्प इति यत्किञ्चिदेतत् /

यदाह महाभाष्यालङ्कारः

यदि नामैकमध्यक्षं न पूर्वापरवित्तिमत् / अध्यक्षद्वयसद्भावे प्राक्परावेदनं कथम् // इति //

तथा स्मरणमभिलाषः, स्वयं विहितप्रत्यनुमार्गणम्, दृष्टार्थकुतूहलविरमणम्, कर्मफलसंबन्धः, संशयपूर्वकनिर्णयश्च पूर्वपूर्वानुभवैकोपादानकारणैः समर्पितसंस्कारगतैरुत्तरोत्तरार्थानुभवैवोपादेयभूतैर्जन्यमानो युज्यत इति किमधिकेनात्मना परिकल्पितेन / उपादानोपादेयभावनियमादेव च न सन्तानान्तरे स्मरणादिप्रसङ्गः सङ्गतः / किमिदमुपादानमिति चेत् / उच्यते / यत्सन्ताननिवृत्त्या यदुत्पद्यते तत्तस्योपादानकारणम् / यथा मृत्सन्ताननिवृत्त्योत्पद्यमानस्य कुम्भस्य मृदुपादानमिति शास्त्रे प्रपञ्चितम् / न चात्र परलोकक्षतिः //

यदप्युक्तम् - चित्तशरीरयोः कियत्कालस्थितिनिबन्धनस्य दृष्टस्य निवृत्तौ चित्तस्यापि निवृत्तिप्रसङ्गः / मरणवेदनया हि चित्तं विकलम् / ततो ऽविकला चित्तान्तरजननावस्था न संभवति / तस्मादुपस्थिते मरणदुःखे सर्वसंस्कारविरोधिनि चित्तमप्युच्छिद्येतेति नास्तिक्यमायातमिति / तदयुक्तम् / यतो मरणदुःखं चित्तविशेष एव, तस्य चित्तान्तरजननसामर्थ्यस्वभावस्य स्वभावादवार्यैव ज्ञानोत्पत्तिरिति / बन्धान्मोक्षो ऽपि संसारिचित्त सबन्धादनाश्रवचित्तप्रबन्धो यः / शुभादिमोक्षयोरपि प्रवृत्तिरवार्या / यतः सत्यप्यात्मन्यहमेव मुक्तो भविष्यामि सुखी चेत्यात्मग्रहणक्षणादध्यवसायात् प्रवर्तते / न पुनरात्मना गलहस्तितः / स चानाद्यविद्यापरम्परायातः पूर्वापरयोरेकत्वारोपको मिथ्यासङ्कल्पो बाधिते ऽप्यात्मन्यव्याहतप्रसर इति कथमप्रवृत्तिः / ननु

नैरात्म्यवादपक्षे (तु) पूर्वमेवावबुध्यते / मद्विनाशात्फलं न स्यान्मत्तो ऽन्यस्याथवा भवेत् // इति /

अप्रवृत्तिरेवास्त्विति चेत् / अस्तु, को दोषः / यद्ययमात्मग्रहो निर्विषयो ऽपि प्रवृत्तिमनाक्षिप्त क्षणमपि स्थातुं (न) प्रभवति / यथा हि जातस्यावश्यं मृत्युरिति (#निबन्ध् 128#) ज्ञातवतोप्यप्रतिक्रियपुत्रादिमरणे सोरस्ताडमाक्रन्दो मरणादौ च यत्नः शोकोद्रेकात् एवमविद्योद्रेकादेव नैरात्म्यं जानन्नपि प्रवर्तते, न सुखमास्त इति किमत्र क्रियताम्, अविद्यायाः प्रवर्तनशक्तेरवार्यत्वात् / प्रत्यभिज्ञा च पूर्वमेव ध्वस्ता / कार्यकारणभावनियता पश्चाद्भाविपूर्वभाविता / सा च क्षणिके ऽप्यविरुद्धा / उपादानोपादेयता च क्रमिस्वसंवेदनज्ञानद्वयेन साक्षात्कृता तत्पृष्ठभाविना निश्चीयत इति, असत्यप्यात्मनि प्रतिसन्धातरि कार्यकारणग्रहणादय उपपद्यमाना नात्मानमुपस्थापयितुं प्रभवन्ति / अतो ऽर्थापत्तिरति न क्षमेति भाग्यहीनमनोराज्यमिव स्थिरसिद्धिर्विशीर्यत एव / तथा च क्षणभङ्गसन्देहे सत्त्वाद्यनुमानं प्राप्तावसरम् //

// स्थिरसिद्धिदूषणं समाप्तम् //

(#निबन्ध् 129#) // 9 //

// चित्राद्वैतप्रकाशवादः //

// नमस्तारायै //

दिगेषा स्वपराशेषप्रतिवादिप्रसाधनी / चित्राद्वैतमताबोधध्वान्तस्तोमकदर्थिनी //

इह खलु सकलजडपदार्थराशौ प्रत्याख्याते निराकृते च निराकारविज्ञानवादे प्रतिहते चालीकाकारयोगिनि पारमार्थिकप्रकाशमात्रे सम्यगुन्मूलिते च साकारविज्ञानालीकत्वसमारोपे प्रतिसन्तानं च स्वप्नवदबाधितदेहभोगप्रतिष्ठाद्याकारप्रकाशमात्रात्मके जगति व्यवस्थिते यस्य यदा यावदाकारचक्रप्रतिभासं यद्विज्ञानं परिस्फुरति तस्य तदा तावदाकारचक्रपरिकरितं तद्विज्ञानं चित्राद्वैतमिति स्थितिः / तदेवं चित्रमद्वैतं विज्ञानमिति पदत्रयमिह प्रत्युपस्थितम् //

अत्र च विप्रतिपत्तिर्नाम किं चित्रतायामद्वैते विज्ञानत्वे सर्वत्रैवेति विकल्पाः //

न तावदसौ चित्रस्वरूपानुसारिणी भवितुमर्हति, तन्मात्रस्य सर्वज्ञानुभवसिद्धत्वात्, अन्यथा शशविषाणादाविव जडमिदमलीकं विज्ञानं वेति विप्रतिपत्तीनामनवकाशप्रसङ्गात् / नापि विज्ञानत्वे विवादः कर्तुंमुचितः,

सहोपलम्भनियमाद्

इत्यादिना पूर्वमेव नीलादीनां साकारविज्ञानत्वप्रसाधनात् / अत एव सर्वत्रापि विमतिरसङ्गता, साकारविज्ञानसिद्धावेव चित्राद्वैतवादावतारात् / तस्माच्चित्रतेयमद्वैतविरोधिनीति व्यामोहादेकत्व एव विप्रतिप्रत्तिरिति तत्र प्रसाधनं साधनमिदमुच्यते //

यत् प्रकाशते तदेकम् / यथा चित्राकारचक्रमध्यवर्ती नीलाकारः / प्रकाशते चेदं गौरगान्धारमधुरसुरभिसुकुमारसातेतरादिविचित्राकारकदम्बकमिति स्वभावहेतुः /

न तावदस्यासिद्धिरभिधातुं शक्यते, प्रत्यक्षप्रमाणप्रसिद्धसद्भावे विज्ञानात्मकनीलाद्याकारचक्रे धर्मिणि प्रकाशमानतायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् / न चास्य (#निबन्ध् 130#) हेतोर्विरुद्धता संभवति, विचित्राकारमध्यवर्तिनि नीलाकारे दृष्टान्तधर्मिणि प्रकाशमानतालक्षणस्य साधनस्य दृष्टत्वात् / ननु चैकत्वे साध्ये यदपरमेकत्वाधिकरणं तदिह दृष्टान्तीकर्तुमुचितम् / न चास्य नीलाकारस्य एकता विद्यते, विरुद्धधर्माध्यासप्रसिद्धस्यानेकत्वस्य संभवात् / देशकालाकारभेदो हि विरुद्धधर्माध्यासः / ततश्च यथा चित्रिताकारचक्रस्याकारभेदतो भेदस्तथा नीलाकारस्यापि देशभेदतो भेदः / तदयं साध्यशून्यो दृष्टान्तो हेतुश्च विपक्षे परिदृश्यमानो यदि तत्रैव नियतस्तदा विरुद्धः //

तत्रापि संभवे ऽनैकान्त इति चेत् / अत्रोच्यते / यदि देशभेदतो विज्ञानात्मकस्थूलनीलाकारस्य भेदस्तदास्य प्रतिपरमाणुदेशभेदे भेदसंभवातु परमाणुप्रचयमात्रात्मको विज्ञानात्मकस्थूलनीलाकारः स्यात् / तथा च सति सर्वेषां विज्ञान(अ)त्मकनीलपरमाणूनां स्वस्वरूपनिमग्नत्वेन संतमसनिमग्नानेकपुरुषवत् व्यतिवेदनाभावात् स्थूलनीलाखण्डलकप्रतिभासाभावप्रसङ्गः सङ्गतः स्यात्, ग्राह्यग्राहकलक्षणयोः पुरस्तादपकर्तव्यत्वात् / न चैवं वक्तव्यम् परमाणूनां स्वरूपनिमग्नत्वे ऽप्येकोपादानतया पुञ्जात्मैव स्थूलः स्थूलमात्मानं ज्ञास्यतीति, सत्यप्येकोपादानत्वे स्वस्वरूपनिमग्नत्वादेव स्थूलव्यवस्थापकस्य भिन्नस्यात्मनो ऽन्योन्यं वा ग्राह्यग्राहकभावस्यायोगात् / तादात्म्येन व्यतिवेदनस्य चानभ्युपगमात् /

वर्गो वर्गं वेत्ति

इत्यस्यानुपदत्वात् / न च यथा बाह्यार्थवादे स्थूलैकाकारज्ञानप्रतिभास एव बाह्यपरमाणुप्रचयप्रतिभासव्यवस्था गत्यन्तराभावात्, तथा ज्ञानपरमाणुप्रचयव्यवस्था(पक) स्थूलैकाकारयोगिविज्ञानान्तरस्थानभ्युपगमात् / अभ्युपगमे वा तस्यैव दृष्टान्तत्वात् / तस्माद् यावद् यावत् प्रतिभासस्तावत्तावत् स्थूलतयैव व्याप्तः / अस्थूले परमाणौ स्थूलनिवृत्तिमात्रे च प्रतिभासस्य दृश्यानुपलम्भबाधितत्वात् / यथा प्रसिद्धानुमाने सत्त्वं क्षणिकत्वेन व्याप्तं क्रमाक्रमकारित्वेनापि, क्षणिकत्वाभावाच्च कर्माक्रमनिवृत्तौ निवर्तमानं क्षणिकत्वे नियतं सिध्यति, तथात्रापि प्रकाशमानत्वं साधनमेकत्वेनापि स्थौल्येनापि, एकत्वाभावाच्च विपक्षात् परमाणुपुञ्जात्मन एकत्वनिवृत्तिमात्रात्मनश्च स्वविरुद्धोपलम्भात् स्थौल्यस्य व्यापकस्य निवृत्तौ निवर्तमानमेकत्वं नियतं सिध्यति / ततश्च यथा बहिर्व्याप्तिपक्षे घटे दृष्टान्तधर्मिणि विपर्ययबाधकप्रमाणबलात् सत्त्वं क्षणिकत्वनियतमवधार्य सत्त्वात् पक्षे क्षणभङ्गसिद्धिः, त(था) त्रापि नीलाकारे दृष्टान्तधर्मिणि विपर्ययबाधकप्रमाणबलादेव प्रकाशमानत्वमेकत्वनियतमवगम्य प्रकाशमानत्वाद् विचित्राकारचक्रे साध्यधर्मिण्येकत्वसिद्धिरिति न दृष्टान्तस्य साध्यशून्यत्वम् / नापि हेतोर्विरुद्धता / न चानैकान्तिकता //

नन्वेकत्वे साध्ये तत्प्रच्युतिर्द्वित्वं च विपक्षः, तस्माच्च विपक्षाद्धेतुव्यतिरेकप्रतिपत्त्यवसरे किं विपक्षात्मा प्रकाशते न वा / प्रतिभासपक्षे प्रकाशमानत्वस्य (#निबन्ध् 131#) हेतोः साधारणानैकान्तिकता, विपक्षे ऽपि दृष्टत्वात् / अथ न प्रकाशते तदा सन्दिग्धव्यतिरेकित्वम्, कुतो व्यतिरेक इत्यवधेरेवाप्रकाशमानशरीरत्वात् कथमतः साध्यसिद्धिप्रत्याशा /

अत्रोच्यते / इह द्विविधो विज्ञानानां विषयः ग्राह्यो ऽध्यवसेयश्च / प्रतिभासमानो ग्राह्यः / अगृहीतो ऽपि प्रवृत्तिविषयो ऽध्यवसेयः / तत्रासर्वज्ञे ऽनुमातरिसकलविपक्षप्रतिभासाभावान्न ग्राह्यतया विपक्षो विषयो वक्तव्यः, सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात्, सर्वत्र सकलविपक्षप्रतिभासाभावात् ततो व्यतिरेकासिद्धेः / प्रतिभासे च देशकालस्वभावान्तरितसकलविपक्ष साक्षात्कारे साध्यात्मापि वराकः सुतरां प्रतीयत इत्यनुमानवैयर्थ्यम् / तस्मादप्रतिभासे ऽप्यध्यवसायसिद्धादेव विपक्षाद् धूमादेर्व्यतिरेको निश्चितः / तत् किमर्थमत्र विपक्षप्रतिभासः प्रार्थ्यते / यदि पुनरस्याध्यवसायो ऽपि न स्यात्तदा व्यतिरेको न निश्चीयत इति युक्तम्, प्रतिनियतविषयव्यवहाराभावात् //

नन्वस्मन्मते वस्त्ववस्त्वात्मकसकलविपक्षप्रतिपत्तिसंभवात् ततो हेतुव्यतिरेकः संप्रत्येतुं शक्यत एव / न च प्रतिभासमात्रेण सत्त्वप्रसङ्गः, अर्थक्रियाकारित्वलक्षणत्वात् सत्त्वस्य / त्वन्मते तु प्रकाश एव वस्तुत्वम् / अतो विपक्षयोरेकत्वप्रच्युतिर्द्वित्वयोः प्रतिभासे प्रकाशमानत्वसाधनस्य विपक्षसाधारणता / अप्रतिभासे चसन्दिग्धव्यतिरेकित्वमिति चोद्यं दुरुद्धरमेवेति चेत् / तदेतदसङ्गतम् / तथा हि धूमादिरवह्न्यादेर्विपक्षाद् व्यावृत्तो वह्न्यादिनियतः सिध्यति, तस्य च वस्त्ववस्त्वात्मकसकलविपक्षपदार्थराशेः स्वरूपनिर्भास इति किं निर्विकल्पकज्ञाने कल्पनायां वा / निर्विकल्पे चेत् / प्रतिभास इति च को ऽर्थः / किं निराकारे ज्ञाने सकलविपक्षादिस्वरूपस्य साक्षात् स्फुरणम्, यदि वा तदर्पितबुद्धिस्वभावभूतसदृशाकारप्रकाशः, अथ समनन्तरप्रत्ययबलायातबुद्धिगतबाह्यसदृशाकारप्रतिभासः, आहोस्विद् बुद्धेरात्मभूतविपक्षसदृशालीकाकारपरिस्फूर्तिः /

न तावदाद्यः पक्षो युक्तः, देशकालस्वभावविप्रकृष्टानां पदार्थानामर्वाचीने जने निराकारे च ज्ञाने स्फुरणायोगादित्यस्यार्थस्य शास्त्रे एव विस्तरेण प्रसाधनात् / स्फुरणे चासाध्यस्यापि प्रकाशनप्रसङ्गे ऽनुमानवैयर्थ्यस्य प्रतिपादनात् /

नापि द्वितीयः पक्षः, देशादिविप्रकृष्टत्वादेव साक्षात्स्वाकारसमर्पणसामर्थ्याभावात् /

न च तृतीयः सङ्गतः, सादृश्यसंभवे ऽपि समनन्तरबलादेवायातस्य बाह्येन सह प्रत्यासत्तेरभावात् /

न चतुर्थो ऽपि प्रकार संभवति, असत्प्रकाशयोर्विरोधात्, स्फुरतो ऽलोकत्वायोगात् / तथा ह्यसत्प्रकाश इति किमसदीश्वरादेः ख्यातिः, भासमानो वा आकारो ऽसन्, सन् वा न कश्चित् ख्यातीति विवक्षितम् / तत्र यस्य पदार्थस्य स्वरूपपरिनिर्भासः स कथमसन्निति प्राणधारिभिरभिधातव्यः / स्फुरतः केशोण्डुकाकारस्य (#निबन्ध् 132#) बाह्यरूपतया बाध्यत्वे ऽपि ज्ञानरूपतयार्थत्वस्य आचार्येण प्रतिपादितत्वात् ग्राहकाभिमतनिराकारप्रकाशस्याप्यसत्त्वाभिधानप्रसङ्गात् //

प्रतिभासे ऽपि बाधनादसत्यत्वमिति चेत् / किं तद् बाधकम्, प्रत्यक्षमनुमानं वा / यद्येकत्र स्वरूपसाक्षात्कारिणि प्रत्यक्षे ऽविश्वासः कथमन्यत्र बाधके स्वरूपान्तरप्रकाश एव निर्वृत्तिस्तत्पूर्वकमनुमानं च सुतरामविश्वासभाजनमिति न बाधकवार्तापि / यदाहुर्गुरवः

यस्य स्वरूपनिर्भासस्तदेवासत्कथं भवेत् / बाधातो यदि साप्येका प्रत्यक्षानुमयोर्ननु //

प्रत्यक्षे यद्यविश्वासः एकत्रान्यत्र का गतिः / तत्पूर्वमनुमानं च कथमाश्वासगोचरः // इति /

ननु

दृष्टमेव द्विचन्द्रादिप्रतिभासे ऽपि बाधितम् / न दृष्टे ऽनुपपन्नत्वं तज्ज्ञातमपि बाध्यते //

इति चेत् / न / बाध्यस्याप्रतिभासनात् / प्रतिभासिनश्चाबाध्यत्वात् / तथा हि बुद्ध्याकारस्य निर्भासो बाधा बाह्यस्य वस्तुनः / स्फूर्तावप्यविश्वासे क्व विश्वास इति कीर्तितम् //

एतेन भासमानो वा आकारो ऽसन्निति द्वितीयो ऽपि पक्षः प्रतिक्षिप्तः, प्रतिभासादेव सत्तासिद्धेर्बाधकाबकाशाभावात् /

तथा सन् वा कश्चिन्न ख्यातीति तृतीयसङ्कल्पो ऽपि व्याकुलः, प्रकाशव्याप्तत्वात् सत्तायाः / अप्रकाशस्यासत्तया ग्रस्तत्वात् //

ननु प्रकाशो नामः वस्तुनः सत्तासाधकं प्रमाणम् / न च प्रमाणनिवृत्तावर्थाभावः / अर्थक्रियाशक्तिस्तु सत्त्वम् / तच्चाप्रकाशस्यापि न विरुध्यत इति चेत् / सत्यमेतत् / बहिरर्थबादे ऽप्रकाशस्यापि सामर्थ्याभ्युपगमात् / केशोण्डुकादिप्रतिभासे ऽध्यवसितस्यार्थक्रियाशक्तिवियोगादेवाभावसिद्धेः / सर्वथा बहिरभावे तु ज्ञानस्य प्रकाशाव्यभिचारात्तावतैव सत्त्वे किमर्थक्रियया /

कथमन्यहृदः सत्त्वं प्रकाशादेव नास्य चेत् / नार्थक्रियापि सर्वस्मै क्वचिच्चेद् भासनं न किम् //

इति / निर्विकल्पे तावत् स्वसंवेदनसिद्धस्वाकारमन्तरेण विपक्षादयो न परिस्फुरन्ति / अथामी विकल्पे प्रतिभासन्त इति द्वितीयः सङ्कल्पो ऽभ्युपगम्यते, अस्मिन्नपि पक्षे प्रतिभासमान आकारो ऽसाधारणो ऽशब्दसंसृष्टतया स्वसंवेदनतादात्म्ये प्रविष्टत्वाद्वस्तुसन्नेव /

अध्यवसेयतया विपक्षादयो गृह्यन्त इति चेत् / तदापि तेषां स्वरूपस्य निर्भासो ऽस्ति न वा / निर्भासे प्रत्यक्षसिद्धतैव, नासत्ख्यातिः / शास्त्रे ऽपि

(#निबन्ध् 133#) ऽस्वरूपसाक्षात्कारित्वमेव प्रत्यक्षत्वम्ऽ

उक्तम् / तस्य चेतरप्रत्यक्षेष्विव विकल्पे ऽपि स्वीकारे विरुद्धव्याप्तोपलम्भेन विकल्पभ्रान्तत्वयोर्दूरमपास्तत्वाद्विकल्पे ऽपि त्वन्मते प्रत्यक्षत्वमक्षतम् / तत् कथं तत्सिद्धस्य प्रत्यक्षान्तरानुमानाभ्यां बाधाभिधानम्, तयोरपि स्वरूपान्तरप्रकाशपौरुषत्वात् //

अथ विकल्पभ्रान्तत्वयोर्व्यापकविरुद्धयोः संभवात् विकल्पे प्रत्यक्षत्वमेवासंभवि / नन्वस्य प्रत्यक्षत्वमसंभवीति स्वरूपसाक्षात्कारित्वमसंभवीत्युक्तम् / अथ विपक्षादिरर्थो ऽस्मिन् प्रकाशत इति वाचा स्वरूपसाक्षात्कारित्वं कथितमिति माता मे बन्ध्येति वृत्तान्तः / इष्यते च त्वया विपक्षादिस्वरूपसाक्षात्कारित्वं बिकल्पस्येति प्रत्यक्षतानतिक्रमः, अप्रत्यक्षत्वे वस्तुस्वरूपस्फुरणायोगात् / ततश्च तत्प्रतिभासिनो ऽपि रूपस्य सत एव ख्यातिर्नासत्ख्यातिः / न च तदेव विकल्पे परिस्फुरद्रूपमसतामीश्वरादीनां स्वरूपम्, असत्त्वस्यैवाभावप्रसङ्गात् / स्वरूपस्फुरणे ऽप्यसत्त्वे ऽन्यत्रापि प्रकाशिन्यनाश्वासात् /

ततो यत् साकारवादे जल्पितम्

नित्यादयः सन्त एव स्युः

इति तदात्मन एव पतितम् / यदाहुर्गुरवः

स्वरूपसाक्षात्करणादध्यक्षत्वं न चापरम् / विकल्पभ्रमभूमित्वमत एव हि बाधितम् //

यदि नाध्यक्षता तस्य रूपनिर्भास एव न / ततस्तदसदीशादि प्रतिभातीत्यसङ्गतम् //

यदि तु प्रतिभासेत रूपमस्य सदेव तत् / तदसत्प्रतिभातीति तच्च भात्यसदेव वः //

अथाध्यवसाये ऽध्यवसेयस्वरूपस्य प्रतिभासो नास्तीत्युच्यते / न तदा कस्यचिदध्यवसायः / कथमतः प्रतिनियतवस्तुव्यवस्थासिद्धिः / किं च को ऽयमध्यवसायोनाम / किं व्यावृत्तिभेदपरिकल्पितस्य प्रकाशांशस्य, स्वाकारांशस्य, अलीकाकारस्य, बाह्यवस्तुनो ऽवस्तुनो वा स्फुरणमध्यवसायार्थः / यदि वा स्वाकारे बाह्यारोपः, बाह्ये वा स्वाकारारोपः, स्वाकारबाह्ययोर्योजना, तयोरेकीकरणमेकप्रतिपत्तिरभेदेन प्रतिपत्तिः भेदाग्रहो ऽध्यवसायार्थ इति विकल्पाः /

तत्र न तावदादिमौ पक्षौ कल्पनामर्हतः / स्वरूपे सर्वस्यैव स्फुरणस्य निर्विकल्पत्वादवसायानुपपत्तिः / इतरथा निर्विकल्पकज्ञानाभावप्रसङ्गात् /

अलीकस्फुरणं तु प्राक् प्रत्याख्यातम् /सत्यपि स्फुरणे ऽस्फुटत्वान्निर्विकल्पकमेतत् / द्विचन्द्रादिज्ञानवत् / अस्तु स्वग्राह्ये तन्निर्विकल्पकम्, बाह्ये तु अध्यवसेये (#निबन्ध् 134#) अध्यवसाय इति चेत् / न तत्संबन्धाभावात, तदप्रतिभासाच्च / अन्यथातिप्रसङ्गादित्युक्तप्रायम् / बाह्यवस्तुस्वरूपस्फुरणे तु प्रत्यक्षप्रतिपत्तिरेवासाविति को ऽध्यवसायः / अवस्तुस्फुरणं पुनस्त्रिधा विकल्प्य प्रागेव प्रत्याख्यातम् /

स्वाकारे तु बाह्यारोपो न संभवत्येव / तथा हि ज्ञानं केनचिदाकारेण सत्येनालीकेन वोपजातं नाम / बाह्यारोपस्तु तदाकारे तत्कृतो ऽन्यकृतो वा स्यात् / तत्कृतत्वे न तावत् तत्काल एव व्यापारान्तरमनुभूयत इति कुतस्तदारोपः / कालान्तरे च स्वयमेवासत् कस्य व्यापारः स्यात् /

द्वितीयपक्षे ज्ञानान्तरमपि नाकारारोपरागसङ्गिनीमुत्पत्तिमन्तरेण व्यापारान्तरेण क्वचित् किञ्चित्करं नाम / तदेतदर्वाचीनज्ञानसदृशाकारगोचरीकरणे ऽपि न बाह्यारोपव्यापारमपरं स्पृशति तदाकारलेशानुकारमपहाय / न च शब्दामुखीकरणमतिरिक्तो व्यापारः, शब्दाकारस्यापि स्वरूप एवान्तर्भावादिति नाकारादन्यो ज्ञानव्यापारः / आरोप्यमाणश्चासावर्थो बाह्यः / तत्र बुद्धौ यदि स्वरूपेण स्फुरति सत्यप्रतीतिरेवासौ, क आरोपः / अथ न परिस्फुरति तथापि क आरोपः / स्फुरणे वा अधिकरणभूतस्वाकारातिरिक्तस्यारोप्यमाणाकारस्यापि प्रतिभासप्रसङ्गः /

तदाकारस्फुरणमेव तस्य स्फुरणमिति चेत् / न / तस्यारोपविषयत्वात् / न हि मरीचिस्फुरणमेव जलस्फुरणमिति न स्वाकारे बाह्यारोपः / अत एव बाह्ये स्वाकारारोपो नास्ति, आरोपविषयस्य बाह्यस्यास्फुरणात् / तत एव स्वाकारबाह्ययोर्योजनाप्यसंभविनी, योग्ययोरप्रतिभासात् / न चैकीकरणमध्यवसायः / को ऽयमेकीकरणार्थः / यद्येकतापत्तौ प्रयोजकत्वं तदारोप्यारोपविषययोः कदाचिदेकीभावाभावादसंभव एव / न हि शशविषाणे कारणं किञ्चित् / न च पूर्वमनेकमेकतामेतीति क्षणिकवादिनः सांप्रतम् / अर्थान्तरोत्पत्तिमात्रं तु स्यात् / न च तदुपलब्धिगोचरो ऽन्यत्रारोपविषयात् स्वाकारात् / न च तावताप्यर्थस्य किञ्चिदिति कथमेकीकरणम् /

अथैकप्रतीतिरध्यवसायः / तथापि न द्वयोरेकप्रतिपत्तिरध्यवसेयानुभवाभावात् / न च द्वयोः प्रतीतिरित्येवाध्यवसायः नीलपीतवत् /

न चाभेदेन प्रतीतिरध्यवसायः / यतः पर्युदासपक्षे ऐक्यप्रतीतिरुक्ता भवति / सा च प्रत्युक्ता, अध्यवसेयप्रतिपत्त्यभावात् / भेदेन प्रतीतिनिषेधमात्रे ऽपि न बाह्यस्य प्रतीतिरुक्तेति कुतस्तदध्यवसायः / यदि हि बाह्यं प्रकाशेत एकत्वेनानेकत्वेन वा सता असता वा प्रतीतिरिति युक्तम् /

सर्वाकारतत्स्वरूपतिरस्कारेण सा प्रतीतिरित्येकप्रतीतिरिति चेत् / तत्स्वरूपतिरस्कारे तर्हि तदप्रतिभासनमेव / कस्यचिदंशस्य प्रतिभासनादिति चेत् / न / निरंशत्वाद्वस्तुनः सर्वात्मना प्रतिभासो ऽप्रतिभासो वेति शास्त्रमेवात्र विस्तरेण परीक्ष्यते /

(#निबन्ध् 135#) न च भेदाग्रहो ऽध्यवसायो वक्तव्यः / तथा हि किं बाह्ये गृह्यमाणे ऽगृह्यमाणे वा / न च प्रथमः पक्षः, बाह्यग्रहणस्य प्रतिक्षिप्तत्वात् / ग्रहणे वाध्यवसायस्य प्रत्यक्षताप्रसङ्गात् / अगृह्यमाणे तु बाह्ये प्रवृत्तिनियमो न स्यात्, अन्येषामपि तदानीमग्रहणादन्यत्रापि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् /

त्रिलोचनो ऽपीत्थमध्यवसायं दूषयति / को ऽयमध्यवसायः / किं ग्रहणम्, अहोस्वित् करणम्, उत योजना, अथ समारोपः / तत्र स्वाभासमनर्थमर्थ कथं गृह्णीयात्, कुर्याद् वा विकल्पः / न हि नीलं पीतं शक्यं ग्रहीतुं कर्तुं वा शिल्पकुशलेनापि / नाप्यगृहीतेन स्वलक्षणेन स्वाकारं योजयितुमर्हति विकल्पः / न च स्वलक्षणं विकल्पग्रहणगोचरः / न च स्वाकारमनर्थमर्थमारोपयति / न तावदगृहीतस्वाकारः शक्य आरोपयितुमिति तद्ग्रहणमेषितव्यम् / तत्र किं गृहीत्वा आरोपयति, अथ यदैव स्वाकारं गृह्णाति तदैवारोपयति / नाद्यः / न हि क्षणिकं विकल्पविज्ञानं क्रमवन्तौ ग्रहणसमारोपौ कर्तुमर्हति / उत्तरस्मिंस्तु कल्पे ऽविकल्पस्वसंवेदनप्रत्यक्षाद्विकल्पाकारादहङ्कारास्पदादनहङ्कारास्पदः समारोप्यमाणो विकल्पेन स्वगोचरो न शक्यो ऽभिन्नः प्रतिपत्तुम् / नापि बाह्यस्वलक्षणकत्वेन शक्यः प्रतिपत्तुम्, विकल्पाकारे स्वलक्षणस्य बाह्यस्याप्रतिभासनादिति /

बाचस्पतिरपि अध्यवसायं प्रतिक्षिपति / अनर्थं स्वाभासमर्थमध्यवस्यतीति निर्वचनीयमेतत् / नन्वयमारोपयतीति किं विकल्पस्य स्वरूपानुभव एवारोपः, उत व्यापारान्तरं स्वरूपानुभवात् / न तावत् पूर्वः कल्पः, अनुभवसमारोपयोर्विकल्पाविकल्परूपतया द्रवकठिनवत्तादात्म्यानुपपत्तेः / व्यापारान्तरत्वे तु क्रमः समानकालता वा / न तावत् क्रमः, क्षणिकस्य विज्ञानस्य क्रमवद्व्यापारायोगात् / अक्षणिकवादिनामपि बुद्धिकर्मणोर्विरम्य व्यापारानुपपत्तेः न क्रमवद्व्यापारसंभवः / अनुभवसमारोपौ समानकालाविति चेत् / भवतु समानकालत्वं केवलम् / आत्मा स्वभावस्थित एव वेद्यः, परभावेन वेदने स्वरूपवेदनानुपपत्तेः / तथा चात्मा ज्ञानस्य ग्राह्यग्राहकाकारो ऽनुभूतो ऽर्थश्च समारोपितः / न त्वात्मा वेद्यमानः समारोपितो नार्थः समारोप्यमाणः प्रत्यक्षवेद्यः / स च समारोपः सतो ऽसतो वा ग्रहणमेव / न च ज्ञानातिरिक्तस्य ग्रहणं संभवतीत्युपपादितम् /

स्वप्रतिभासस्य बाह्याद्भेदाग्रहो बाह्यसमारोपस्ततो बाह्ये वृत्तिरिति चेत् / स किं गृह्यमाणे बाह्ये न वा / न तावद् गृह्यमाणे / उक्तं ह्येतन्न तद्ग्रहणं संभवतीति / अगृह्यमाणे तु भेदाग्रहे न प्रवृत्तिनियमः स्यात्, अन्येषामपि तदानीमग्रहादन्यत्रापि प्रवृत्तिप्रसङ्गादिति / तस्माद् यथा यथायमध्यवसायश्चिन्त्यते तथा तथा विशीर्यत एव / तथा विकल्पारोपाभिमानग्रहनिश्चयादयो ऽप्यध्यवसायवत् स्वाकारपर्यवसिता एव स्फुरन्तो बाह्यस्य वार्तामात्रमपि न (#निबन्ध् 136#) जानन्तीत्यध्यवसायस्वभावा एव शब्दप्रवृत्तिमित्तभेदे ऽपि तत्कथं युक्त्यागमबहिर्भूतो ऽनात्मस्फुरणमाचक्षीत /

नन्वेवं विकल्पादीनामसंभवे संभवे ऽप्यनात्मप्रकाशकत्वानभ्युपगमे सर्वजनप्रसिद्धविधिप्रतिषेधव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग इति लोकविरोधः / विकल्प इत्यध्यवसायैत्यारोप इत्यभिमान इति ग्रह इति निश्चय इत्यादिकं शास्त्रे प्रतिपदं प्रतिपादितम्, तत्सिद्धं च बहिरर्थादिकमभ्युपगतमित्याचार्यविरोधः, न्यायविरोधश्च / तथा हि सवरेव प्रकारैरविपरीतस्वरूपसंवेदनाद् भ्रान्तेरत्यन्तमभावः स्यात् / ततश्च सर्वसत्त्वाः सदैव सम्यक्सम्बुद्धा भवेयुः /

विकल्पिता बुद्धिर्भ्रान्तिः, स्वप्रतिभासे ऽनर्थे ऽर्थाध्यवसायादिति चेत् / कथमवसीयमानस्तया सो ऽर्थो न प्रकाशते / प्रकाशमानो वा कथमसौ तस्यां न प्रकाशते / अथ प्रकाशत एव, तदार्थस्य तादात्म्यप्रसङ्गः / असति चार्थे सारस्यात् अभून्मान्धाता, भविष्यति शङ्खो ऽस्त्यात्मा, नित्यः शब्द इति सर्वात्मना च निश्चयः स्यात् / गौरिति स्पष्टेन च स्वेन लक्षणेन प्रकाशेत / स्वलक्षणे च सङ्केतायोगात् विकल्पिकैव सा बुद्धिर्न स्यात् / तस्मादशेषगोव्यक्तिसाधारणेन गोत्वेन गोबुद्धिरलीकेन साभिलापेन विप्लवात् प्रख्यातीति तथा प्रकाशनमस्या गवार्थावसाय इत्येष्टव्यम् / एवं ह्येते दोषा न स्युः, अप्रतिभासमानस्यापि स्वलक्षणस्य भ्रान्त्यावसायादिति //

अत्राभिधीयते / न तावल्लोकशास्त्रविरोधौ, अगृहीते ऽपि बाह्ये प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिसमर्थनात् स्वपरवादिदुरतिक्रमाध्यवसायस्वरूपनिर्वचनात् / न्यायविरोधस्य तु गन्धो ऽपि नास्ति /

तथा हि का पुनरियं भ्रान्तिरसत्ख्यातिरतस्मिंस्तद्ग्रहो वा यदभावादिदानीमेव मुक्तिरासज्यते /

न तावदाद्यः पक्षः, असत्ख्यातेः प्रत्याख्यानात् / यदाहुर्गुरवः

यस्य स्वरूपनिर्भासो बाधकाद् यदि तन्न सत् / बाधके ऽपि क आश्वासः स्वरूपान्तरभासिनि //

अन्यस्वरूपोपनयात् तत्स्वरूपनिवारणम् / तत्रापि संशयो जातः पूर्वबाधोपलब्धितः //

इयमेवाग्रहे बाधा नाद्यजस्यापरा यदि / अस्य पूर्वैव भवतु रूपनिर्भासनं समम् //

नान्या व भाविनीत्यत्र प्रमाणं किञ्चिदस्ति वः / अपि स्वरूपनिर्भासे यदा बाधकसंभवः //

(#निबन्ध् 137#) अनिर्भासे स्वरूपस्य हेतुशोधनविप्लवे / बाधशङ्काविनिर्भासे ऽप्येवं चेद् विप्लवो महान् // इति //

शास्त्रे च अतस्मिंस्तद्ग्रहात् स्वप्रतिभासे ऽनर्थे ऽर्थाध्यवसायाद् दृश्यविकल्प्ययोरेकीकरणाद् भ्रान्तिरुक्ता / तामयं समर्थयितुमसमर्थः स्वातन्त्र्येणालीकस्फुरणं भ्रान्तिरिति काव्यं विरचय्य विस्तारयति //

नन्वतस्मिंस्तद्ग्रहो ऽपि भ्रमः स्वाकारपर्यवसितज्ञानादतिरिक्तो बहुभिर्बहुधा विचार्यं प्रत्याख्यातः / तत् कथं तस्मिन्नपि पक्षे न भ्रान्तिक्षतिर्येनेदानीमेव मुक्तिप्रसङ्गो न स्यादिति चेत् / तदेतद् भगवतो भाष्यकारस्य मतविद्वेषविषव्याकुलविक्रोशितमतिकातरयति कृपापरवशधियः / तथा हि समनन्तरप्रत्ययबलायातस्वप्रतिभासविशेषवेदनमात्रादगृहीते ऽपि परत्र प्रवृत्त्याक्षेपो ऽध्यवसायः / न चासौ पूर्वोक्तवाग्जालैः प्रतिहन्तुं शक्यः, सर्वप्राणभृतां प्रत्यात्मविदितत्वात्, कैश्चिदप्यनुद्भिन्नत्वात् / अयमेव च संसारस्तत्क्षयो मोक्ष इति क्वेदानीमेव तद्वार्तापि / तथा हि विचित्रानादिवासनावशात् प्रबोधकप्रत्ययविशेषापेक्षया विकल्पः केनचिदाकारेणोपजायमान एव बहिर्मुखप्रवृत्त्यनुकूलमर्थक्रियास्मरणाभिलाषादिप्रबन्धमाधत्ते / ततः पुरुषार्थक्रियार्थिनो बहिरर्थानुरूपाणि प्रवृत्तिनिवृत्त्यवधारणानि भवन्ति / पृथग्जनसन्तानज्ञानक्षणानां तादृशो हेतुफलभावस्य नियतत्वात् / अनिश्चितार्थसंबन्धविकल्पकाले ऽपि सदसत्तानिर्णयादिप्रवृत्तिप्रसवः / तत्र यदुभयथा प्रवृत्तिसाधनसामर्थ्यमस्य स्वहेतुबलायातमयमेव प्रवृत्तिविषयत्वारोपो ऽध्यवसायापरनामा / यथा चन्द्रादिज्ञानस्य भ्रान्तस्याभ्रान्तस्य वा तद्दर्शनावसायजननमेव ग्रहणव्यापारः /

स्वविदपीयमर्थविदेव कार्यतो द्रष्टव्येति

न्यायात् / तथा विकल्पस्याप्यग्निरत्रेत्यादिनाकारेणोत्पद्यमानस्य प्रवृत्त्याक्षेपकत्वमेव बाह्यावसानं नाम / यथा च निर्विकल्पद्विचन्द्राद्याकारतैव तथावसायसाधनी, एवमवसायस्यापि तादृशाकारतैव विषयान्तरविमुखप्रवृत्तिसाधनी //

ननु तथा च तच्च तेन प्रतिपाद्यते न च तज्ज्ञाने तत् प्रकाशत इति शपथेनापि न संप्रत्यय इति चेत् / असंबद्धमेतत् / न ह्यध्यवसायाद् बाह्यस्य पटादेर्वस्तुनो बाधकावतारात् पूर्वसन्दिग्धवस्तुभावस्य क्षणिकादेरवस्तुनो वा शशविषाणादेरस्फुरणे ऽपि सिद्धिप्रतिबन्धो ब्रह्मणापि प्रतिविधातुं शक्यः / द्विविधो हि विषयव्यवहारः, प्रतिभासादध्यवसायाच्च / तदिह प्रतिभासाभावे ऽपि परापोढस्वलक्षणादेरध्यवसायमात्रेण विषयत्वमुक्तम्, सर्वथा निर्विषयत्वे प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिसकलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् / ततश्च तेन च तत् प्रतिपाद्यते न च ज्ञाने तत्प्रकाश इति सङ्गतिरस्त्येव, प्रकाश्यप्रकाशकभावाभावे ऽप्यध्यवसायाध्यवसायकभावेनापि विषयविषयिभावोपपत्तेः /

(#निबन्ध् 138#) ननु यदि नाध्यवसेयप्रतीतिस्तदागृहीते ऽपि स्वलक्षणादौ प्रवृत्तिरिति सर्वत्राविशेषेण प्रसज्येत, सर्वत्रागृहीतत्वेन विशेषाभावात्, ततश्च प्राप्तिरपि नाभिमतस्य नियमेनेत्यनुमानमपि विप्लुतम् / अत्र ब्रूमः / यद्यध्यवसेयमगृहीतं विश्वमप्यगृहीतम्, तथापि नियतविषयैव प्रवृत्तिर्न सर्वत्र, तथाभूतसमनन्तरप्रत्ययबलायातनियताकारतया नियतशक्तित्वाद्विकल्पस्य / नियतशक्तयो भावा हि प्रमाणपरिनिष्ठितस्वभावाः, न शक्तिसाङ्कर्यपर्यनुयोगभाजः, असदुत्पत्तिवत् सर्वत्रासत्त्वे ऽपि हि बीजादङ्कुरस्यैवोत्पत्तिः, तत्रैव तस्य शक्तेः प्रमाणेन निरूपणात् / तथेहापि हुतवहाकारस्य विकल्पस्य दाहपाकाद्यर्थक्रियार्थिनस्तत्स्मरणवतो हुतवहविषयायामेव प्रवृत्तौ सामर्थ्यं प्रमाणप्रतीतं कथमतिप्रसङ्गभागि / प्रत्यासत्तिचिन्तायां च तात्त्विकस्यापि वह्नेर्ज्वलद्भास्वराकारत्वं विकल्पोल्लिखितस्यापीति, तावता तत्रैव प्रवर्तनशक्तिर्ज्वलनविकल्पस्य न जलादौ //

ननु च सादृश्यारोपेण किं स्वाकारस्य बाह्ये स्वाकारे वा बाह्यस्यारोपः / उभयथाप्यसङ्गति, आरोप्यारोपविषययोः स्वाकारबाहययोर्द्वयोर्ग्रहणासंभवादिति चेत् / न वयमारोपेण प्रवृत्तिं ब्रूमः / किं तर्हि, स्ववासनापरिपाकवशादुपजायमानैव सा बुद्धिरपश्यन्त्यपि बाहयं बाहये प्रवृत्तिमातनोतीति विप्लुतैव संसारात्मिका च / यत् शास्त्रं

न ज्ञाने तुल्यमुत्पत्तितो धियः / तथाविधायाः

इति / तस्मान्न रूप्यादिवदारोपद्वारेण प्रवृत्तिरपि तु तथाविधाकारोत्पत्तिप्रतिबद्धशक्तिनियमात् / न च विचारकस्य वस्त्वदर्शननिश्चयादप्रवृत्तिः सङ्गच्छते / दर्शने ऽपि हि प्रवृत्तिरर्थक्रियार्थितया / अर्थक्रियाप्राप्तिश्च वस्तुसत्तानियमे / स च नियमो यथा दर्शनाद् वस्तुप्रतिबन्धकृतः, तथा विकल्पविशेषादपि पारम्पर्येण वस्तुप्रतिवस्तुप्रतिबन्धकृत इत्यदर्शने ऽपि अध्यवसायात् प्रवृत्तिर्युज्यत इति नानुमानमनवस्थितम् / एतेन तच्च न प्रतीयते, तेन चाभेदाभासनमित्युपालम्भो ऽसंभवीत्युपदर्शितम्, अप्रतिभासे ऽपि प्रवृत्तिविषयीकरणमित्यभेदादिनिष्ठाया दर्शितत्वात् / तस्मादविचाररमणीयो ऽतस्मिंस्तद्ग्रह एव भ्रान्तिरारोपापरनामा, तत्क्षयश्च मोक्ष इति युक्तम् /

यदाहुर्गुरवः

तस्मात्प्रवृत्तेराक्षेपे विकल्पाकारजन्मनि / मतो जलाद्यारोपो ऽपि सत्यासत्यसमश्च सः //

ततो यद्यपि तत्त्वेन नारोपो नाम कस्यचित् / व्यवहारकृतस्त्वेष प्रतिषेद्धुं न शक्यते //

मरीचौ जलवद् यावदनात्मन्यात्मकल्पनम् / भ्रम एव हि संसारो निर्वाणं तत्त्वसंस्थितिः //

(#निबन्ध् 139#) ततश्च यावन्न विचारसंभवो भवो ऽयमन्यः शम इत्ययं नयः / विचारलीलाललिते तु मानसे भवः शमो वा क इहेति कथ्यताम् //

तथा आर्यमैत्रेयनाथपादा अपि

न चान्तरं किंचन विद्यते ऽनयोः सदर्थवृत्त्या शमजन्मनोरिह / तथापि जन्मक्षयतो विधीयते शमस्य लाभः शुभकर्मकारिणाम् //

आर्यनागार्जुनपादाश्च

निर्वाणं च भवश्चैव द्वयमेव न विद्यते / परिज्ञानं भवस्यैव निर्वाणमिति कथ्यते //

इति सर्वैरेव प्रकाशैरविपरीतस्वरूपसंवेदने ऽपि भ्रान्तिव्यवस्थासंभवादस्ति संसारः //

यदप्युक्तं विकल्पस्याविषयश्च बाह्यम् ग्रहणं चास्य शब्देन संयोज्येति विकल्पत्वमपि दुर्योजम्, आत्मनि च शब्दयोजना नास्तीति विकल्पो नाम नास्त्येव, तत्कस्य विकल्पचिन्तेति / अत्रभिधीयते / इहाग्निरत्रेत्यध्यवसायो यथा कायिकीं वृत्तिं प्रसूते तथाग्निर्मया प्रतीयत इति वाचिकीमपि प्रसूते, एतदाकारानुव्यवसायरूपां मानसीमपि प्रसवति / एवं च सति यथा विकल्पेनायमर्थो गृहीत इति निश्चयः, तथा शब्देन संयोज्य गृहीत इत्यपि, अर्थाकारलेशवच्छब्दाकारस्यापि स्फुरणात् / तस्मादर्थग्रहाभिमानवान् मानवस्तावदभिधानसंयुक्तग्रहणाभिमानवानपीत्यवसायानुरोधादेव विकल्पव्यवस्था न तत्त्वतः / यदाहुर्गुरवः

न शब्दैः संसर्गः क्वचिदपि बहिर्वा मनसि वा- क्षराकाराकीर्णः स्फुरति पुनरर्थाकृतिलवः / उभावप्याकारौ यदपि धिय एवाध्यवसितिर् विधत्ते तौ बाह्ये वचसि च विकल्पस्थितिरतः //

अभाने प्रतिभाने वा न चारोपो ऽपि कस्यचित् / प्रतीत्योत्पादभेदेन व्यवस्थामात्रमीदृशम् //

निर्विकल्पाद्विकल्पस्य भावे लेशानुकारिणः / सङ्केतकारिवचनाद् बुद्ध्याकारे विशेषिणि //

(#निबन्ध् 140#) सङ्केतः कृत इत्यास्था तादृक् शब्दश्रुतौ पुनः / प्रवृत्त्याक्षेपबुद्ध्यात्मभावे वाच्यव्यवस्थितिः //

इति /

तस्माद् वस्तु वा घटपटादि सन्दिग्धवस्तु वा साधकबाधकातिक्रान्तम्, अवस्तु वात्मदिक्कालाक्षणिकादिकमध्यवसितमिति, अप्रतिभासे ऽपि प्रवृत्तिविषयीकृतमित्यर्थः / अयमेव चारोपैकीकरणाध्यवसायाभेदग्रहादीनामर्थः सर्वत्र शास्त्रे बोद्धव्यः / तस्मादध्यवसायस्याकारविशेषयोगादगृहीते ऽपि प्रवर्तनयोग्यता नाम यो धर्मस्तया बाह्याध्यवसाययोर्ग्राह्यग्राहकभावश्चेत् संवृत्त्या दुष्परिहरः, तदा विषयिविषयभावो ऽपि लब्ध इत्यध्यवसायमात्रेण विषयविषयित्वमुक्तमिति युक्तम् / यदाह अलङ्कारकारः

कथं तद्विषयत्वं तत्र प्रवर्तनादिति /

एतेन यदुक्तम् कथमवसीयमानस्तयात्मार्थो न प्रकाश्यत इत्यादि, तन्निरस्तम्, तदप्रकाशे ऽपि तदध्यवसायस्य व्यवस्थापितत्वात् / असति चार्थे सा न स्यादित्यप्ययुक्तम्, आत्मादेरध्यवसेयस्य प्रतिभासप्रतिक्षेपे बुद्ध्या सह तादात्म्याभावात् / न च सर्वाकारनिश्चयप्रसङ्गदोषः सङ्गतः / सर्वाकारनिश्चयो हि सर्वेष्वाकारेषु प्रवृत्तिकारकत्वात्मा निरुक्तः, न चैकाकारोल्लेखिनो विकल्पस्याकारान्तरे प्रवर्तनशक्तिरनुभवविषय इति कुतः शब्दप्रमाणान्तरानपेक्षेति युक्तम् / तत्र निर्विकल्पकं स्पष्टप्रतिभासत्वाद् ग्राहकं व्यवस्थाप्यते / विकल्पस्तु स्पष्टैकव्यावृत्त्युल्लेखादारोपकादिव्यवहारभाजनम् / यथा च बाह्ये सति क्वचिद् भ्रमव्यवस्था तथान्तर्नये ऽपि सर्वत्र / केवलं बहिर्मुखप्रवृत्यपेक्षया क्रियमाणो नात्मनि कश्चिद् भ्रम इत्युक्तं भवति / न च गोस्वलक्षणप्रकाशावकाशः, स्वाकारस्यैव स्फुरणात्, स्वलक्षणे च संकेतायोगात् / विकल्पिकैव न स्यादिति तु स्वरूपापेक्षया सिद्धसाधनम् / बाह्यापेक्षया त्वध्यवसायवद् विकल्पिकैव सा बुद्धिस्तथा / तस्मादशेषगोव्यक्तिसाधारणेन गोत्वेन गोबुद्धिरलीकेन साभिलापेन विप्लवात् प्रख्यातीति तथा प्रख्यानमस्या गवावसाय इत्येष्टव्यमित्यपि नेष्टव्यमेव, चरणमर्दनादिना प्रत्यवस्थाने ऽपि युक्तिशास्त्रबहिर्भूतत्वादेतदभावे ऽपि कथितदोषप्रध्वंसात् / न हि विकल्पबुद्धावलीकाकारस्फुरणमेव बाह्यस्याध्यबसाय इति काचिदर्थसङ्गतिः, अर्थस्येति संबन्धानुपपत्ते / बुद्धेरत्र क्रमाभावात् प्रत्यक्षतैव, कथमध्यवसायः / अप्रतिभासमानस्यापि स्वलक्षणस्य भ्रान्त्यावसायादिति तु न बुध्यामहे / अवसायेन हि तद्वितिस्पर्शे प्रतिभासः को ऽपरः / तद्वित्तावप्यस्पष्टत्वादध्यवसाय इत्यप्ययुक्तम्, तद्रूपवित्तावस्पष्टत्वस्यैवाभावात् /

जातो नामाश्रयो ऽन्योन्यश्चेतसां तस्य वस्तुनः / एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि यत् //

(#निबन्ध् 141#) इति आचार्यः स्मर्यताम् / न च तदासौ भ्रान्तिर्भवितुमर्हति, वस्तुस्वरूपस्यैव निर्भासात् //

अलीकवृत्तेरिति चेत् / सैवास्तु / बाह्यस्यास्फुरतो ऽध्यवसायः कथम् / सैव स इति चेत् / अलीकमिदमिति विदुषो बाह्याध्यवसायव्यस्थाभावात्, बाह्यास्फुरणात् तदप्रतिबद्धत्वाच्च / प्रतिबन्धे ऽपि तस्येपि स्यात्, न पुनस्तदध्यवसायः, तदस्फुरणस्फुरणयोरपि तदयोगादित्यलमतिनिर्बन्धेन / तदेवमप्रतिभासिनो ऽपि विपक्षादध्यवसायमात्रसिद्धादेव व्यावृत्तो दोषत्रयनिर्मुक्तः प्रकाशमानतात्मको हेतुर्यावत्प्रकाशावधिज्ञानात्मकचित्राकारचक्रस्यैकत्वं साधयत्येव //

यदाहुर्गुरवः

भासते यत्तदेकं तद्यथा चित्रे सिताकृतिः / भासते चाखिलं चित्रं पीतशीतसुखादिकम् //

नात्रासिद्धिः प्रकाशस्य चित्रे धर्मिणि दर्शनात् / न च साध्यवियुक्तत्वं दृष्टान्तस्यापि दृश्यते //

एकैकाणुनिमग्नत्वात् संवित्तिर्न परस्परम् / न चैकाणुप्रकाशो ऽस्ति स्थूलमेव स्फुरत्यतः //

बाह्याणूनां प्रतीभासो बुद्धिरेका स्थवीयसी / ज्ञानाणूनां क एकस्तु प्रतिभासो भविष्यति //

तस्मात् स्थूलतया व्याप्तो निर्भासस्तन्निवृत्तितः / निवर्तमानो ऽनेकस्मादेकत्वे विनियम्यते //

यथा सजातीयमताद् भागाद्भेदनिराक्रिया / अनाभासप्रसङ्गेन विजातीयमतात् तथा //

तन्नास्तु साध्यो दृष्टान्तो न च शङ्काविपर्यये / अतो निर्दोषतो हेतोश्चित्राद्वैतव्यवस्थितिः //

संग्रहश्लोकश्च

एकत्वेन यथाप्तिमानभिमतो भासस्तथा व्याप्यते स्थौल्येनाप्यणुशो न हि क्वचिदिदं स्वप्ने ऽपि निर्भासनम् / तेन प्रत्यणुभेदनेत्युपरतं तद्व्यापकस्यात्ययाद् एकत्वेन परीतमाकृतिचयश्चायं विनिर्भासते //

इति //

ननु चात्र दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरुभयमात्राप्येकत्वं प्रत्यक्षतो ऽनुमानाच्च विरुद्धधर्माध्यासलक्षणात् प्रतिहतम्, तत् कथमनुमानादेकत्वसिद्धिरिति चेत् / उच्यते / यदेतत् प्रत्यक्षं भेदसाधकमुपनीयते, तत् किं नीलादीनामनात्मभूतमात्मभूतं (#निबन्ध् 142#) वा / प्रथमपक्षे, आस्तां तावदेषामतो भेदसिद्धिः, सत्तामात्रमपि न सिध्येत् / स हि नीलादिको ऽर्थो जडो विज्ञानान्तरात्मालीकस्वभावो वा स्वीकर्तव्यः / त्रिष्वपि पक्षेषु प्रकाश्यप्रकाशकभावाभावः / तथा हि ज्ञानस्य प्रकाशकत्वं नाम किं विद्यमानत्वं व्यापारावेशो वा / प्रथमपक्षे सर्वसर्वदर्शित्वप्रसङ्गः, सर्वपुरुषज्ञानविद्यमानतायाः सर्वं प्रत्यविशिष्टत्वात् / तथा नीलादिभिरपि ज्ञानस्य ग्रहणप्रसङ्गः, तेषामपि विद्यमानत्वलक्षणग्राहकत्वसंभवात् //

अथ ज्ञानत्वे सति विद्यमानत्वमिति सविशेषणं लक्षणमुच्यते / तत् किं नीलादीनामज्ञानत्वे कोशपानमायुष्मता कर्तव्यम्, येन सत्तामात्रेण समसमयं स्फुरतोर्विज्ञाननीलाद्योः प्रतिज्ञामात्रादेकस्य जडत्वालीकत्वबाध्यत्वाप्रकाशत्वादि व्यवस्थाप्यते /

अथ द्वितीयस्तदा स किं व्यापारः प्रत्यक्षस्यात्मा ज्ञानान्तरम्, अर्थस्यात्मार्थान्तरं वा स्यात् / प्रथमविकल्पे स्वात्मनि कारित्रविरोधः / द्वितीयपक्षे ज्ञानान्तरं यद्यन्यविषयम् अर्थस्य न किञ्चित् / तद्विषयत्वं चाद्यापि न सिद्धम्, तत्प्रत्यासत्तेरेव चिन्त्यमानत्वात् //

तृतीये पुनः सङ्कल्पे नीलादिकं कृतमेव स्यात्, न प्रकाशितम्, तैलवर्त्यादिभिरिव प्रदीपः / प्रकाशस्तु स्वयमेव / तथा च ज्ञानान्तरत्वात् सन्तानान्तरवदप्रतिभासप्रसङ्गः /

चतुर्थे तु विकल्पे अर्थान्तरे कृते नीलादिकं तदवस्थमेव / न चानात्मप्रकाशनसामर्थ्यं ज्ञानस्य स्वीकर्तुमुचितम्, व्यापारवत् प्रकाशनस्याप्येवं निराकर्तव्यत्वात् / न चाग्निधूमयोः कार्यकारणभाव इव ज्ञानज्ञेययोरपि स्वाभाविको ग्राह्यग्राहकभावो वक्तव्यः, प्रमाणसिद्धकार्यकारणभाववद् ग्राह्यग्राहकस्वरूपयोरद्यापि निर्वक्तुमशक्यत्वादिति क्व नीलादिवार्तापि यद्भेदसिद्धिप्रत्याशा प्रत्यक्षतः सम्पद्यते //

अथात्मभूतं तत् प्रत्यक्षमिति द्वितीयः पक्षः, तदात्मस्वसंवेदनमेव भेदसाधकमभ्युपगतं भवेत् / तच्च यदि प्रत्याकारं भिन्नं तदा सर्वेषां स्वस्वरूपनिमग्नत्वाच्चित्रप्रकाशप्रणाशप्रसङ्ग इत्युक्तम् /

अथैतद्दोषभयात् सर्वेषामाकाराणामेकत्वमेव स्वभावभूतं स्वसंवेदनमिष्यते, तदैतदेव चित्राद्वैतं विज्ञानमुच्यते, यदनेकाभिमतानां सहोपलब्धानां नीलसुखाद्याकाराणां स्वभावभूताखण्डस्वसंवेदनप्रत्यक्षं नाम / यदाहुर्गुरवः

भ्रमाभ्रमाकल्पनकल्पनानि, शातासितादीन्यखिलाक्षजानि / ज्ञानान्यभिन्नानि सहोपलब्धेः, पूर्वापरत्वं तु न वेद्यमेव // इति /

(#निबन्ध् 143#) तदेवं दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरुभयत्रापि स्वसंवेदनप्रत्यक्षसिद्धमेकत्वमविद्यावशाद् विप्रतिपत्तौ सत्यामनुमानतः साध्यते / अत एव स्वसंवेदनप्रत्यक्षादनुमानाच्च एकत्वसिद्धौ न प्रत्यक्षान्तरम् / नापि विरुद्धधर्माध्यासलक्षणमनुमानं भेदसाधनाय प्राप्तावसरम्, भेदग्राहकस्य भिन्नस्य प्रत्यक्षस्योक्तक्रमेणाप्रामाण्यात्, पक्षस्य प्रत्यक्षादिबाधितत्वात् /

ननु ब्रूयान्नाम किञ्चित्, तथापि प्रतिभासभेदाद् भेद एव, न हि दृष्टे ऽनुपपन्नं नामेति चेत् / हन्त 1 प्रतिभासशब्देन किमभिप्रेतम्, किमाकारचक्रं स्फुरणं वा / तत्र यदि प्रथमः पक्षः, तदा बाह्ये ऽर्थे प्रत्येतव्ये बुद्ध्याकारः प्रमाणम् / तथाचाकारभेदो व्यवहर्तव्य एव / अन्यथा बाह्यभेदो न सिध्येत् / यदा पुनराकारचक्रमेव प्रमेयम् स्वसंवेदनं च प्रमाणं तदा तेनैव नीलादीनां स्वभावभूतेनाखण्डात्मना एकीकृतानां कथमप्रमादी भेदमाचक्षीत /

द्वितीयपक्षे तु स्फुरणं स्वभावभूताखण्डस्वसंवेदनमेवोक्तमिति / तथापि कथं भेदस्तस्माद् यथोर्ध्वमिन्द्रियप्रत्यक्षतः क्षणभेदे प्रतीते ऽप्यविद्यावशादेकत्वाध्यवसायः तथा तिर्यक्स्वसंवेदनप्रत्यक्षेणाकाराभेदे ऽधिगते ऽप्यविद्यावशादेव भेदावसायः //

यद्येवं विरुद्धधर्माध्यासतो विज्ञानाकारचक्रवद् व्याप्तो ऽपि न भिद्येतेति चेत् / न, बाह्ये धर्मिण्यनेकत्वस्य साध्यस्य प्रत्यक्षाद्यबाधितत्वात् / बुद्ध्याकारकदम्बके तूक्तक्रमेण स्वसंवेदनादिसिद्धैकत्वे ऽनेकत्वस्य प्रत्याख्यानाद् बाधकावतार एव नास्ति / तस्माद् विज्ञानत्वे सतीति हेतुविशेषणं कर्तव्यम् येन बाह्यस्यैव भेदः सिध्यति //

ननु यदि विज्ञानात्मकं विचित्राकारचक्रमेकं तदा नीलाकार एव पीताद्याकारवृन्दं प्रविशेत् / तथा प्रकाशाकारचक्रयोरभेदो व्यक्तिसामान्यवत् प्रकाश एव, आकारचक्रमेव वा स्यादिति चेत् / असदेतत् / तथा हि द्वयोरप्यनयोः प्रसङ्गविपर्यययोः भेदः, स च बाह्यार्थवाद एव युज्यते, तत्र भेदग्राहकस्येन्द्रियप्रत्यक्षस्येष्टत्वात् / विज्ञानवादे त्वनात्मप्रकाशाभावात् स्वसंवेदनमेवैकं प्रमाणम् / ततो ऽपि विपर्ययस्य भेदस्य सिद्धेः प्रसङ्गो ऽप्यसङ्गतः इत्यद्वैतमेव /

किं च एवं स्थूलनीलाद्याकारो ऽपि परमाणुमात्रे प्रविशेदित्यप्रतिभासंजगदापद्येत / अस्ति च प्रतिभासः / तस्माद् यथावस्थितानामेवाकाराणामखण्डस्वसंवेदनात्मतैवैकत्वम्, न भेदो न संकोचः स्वीकर्तव्यो ऽप्रतिभासप्रसङ्गात् / तथा कृतकत्वस्यानित्यत्ववस्तुत्वादिभिरभेदे कृतकत्वमेवानित्यत्वमेव वा स्यादित्यपि प्रसङ्गो वक्तव्य आपद्येत, सामान्यव्यक्त्योरिव तयोर्वस्तुतो ऽभेदो ऽखण्डात्मत्वात् //

व्यावृत्तिभेद एव परमिति चेत् / यद्येवं प्रकाशनीलाद्योरप्ययमेव क्रमो जागर्तीत्येकावशेषप्रसङ्गो बालप्रलापः / तदेवं

(#निबन्ध् 144#) बाह्यं न नश्यति भिदाणुतयापि सत्त्वादर्थक्त्रियाविरहसंकरतात्मभेदे / बुद्धिस्तु नश्यति भिदैव विदैव सत्त्वाच्चित्राप्यतो न भिदमेति किमत्र कुर्मः //

ननु देशवितानाप्तिर्नात्मान्तरवियोगिनः / देशवितानहानौ न भास इत्यपि शक्यते //

इति चेत् /

न स्वात्मान्तरमन्यात्मा स बाह्यस्यैव युज्यते / बुद्धेः स्ववित्तिनिष्ठायाः यः परस्तस्य का गतिः //

हन्त तथापि

नीलादिवत्तदेकं च कथमेतत् समेतु चेत् / नीलमंशान्तरं चैकं कथं तद्भाति सङ्गतम् //

नेष्टं तदपि चेत् तर्हि क्वाण्वन्तर्भिदि भासनम् / न परीक्षाक्षमं चाणुः कुतस्तस्य तदा भिदा //

मा भूदवस्तुभावाच्चेत् सो ऽप्येकत्वहतौ भवेत् / निर्भासादेकतासिद्धौ स्ववित्तेर्वस्तुता स्थिता //

न प्रतीत्यसमुत्पादो ऽनुत्पादो वास्य बाधकः / एकानेकवियोगे ऽपि स्फूर्तिमात्रेण सत्त्वतः //

किं च पूर्वापरज्ञानमद्वैते यन्न विद्यते / प्रतीत्योत्पन्नता तस्मादसिद्धेरप्यसाधनम् //

अनुत्पादो ऽप्यनेकान्तो ऽकार्यकारणरूपकम् / हाने ऽपि हेतुफलयोः स्फुरद्रूपं क्व गच्छतु //

एकानेकतया वस्तुव्याप्तिः सिद्धा यदि क्वचित् / सर्वशून्यत्वसमये हेतुरिष्टविघातकृत् //

अथ लोकप्र(सि)द्धौ च न सर्वलोककल्पितम् / वस्तुव्यवस्था शरणं किं तु मानेन सङ्गतम् //

न चाध्यक्षानुमानाभ्यामनङ्गं क्वचिदीक्षितम् / यस्य राशिरनेकं स्यान्नापि वस्तु च किञ्चिन //

यस्य चैकतरत्वाभ्यां सत्त्वव्याप्तिः स हन्यताम् / अभ्रान्तवित्तिमात्रेण सत्तावादी तु जित्वरः //

// समाप्तश्चित्राद्वैतप्रकाशवादो ऽयम् //

ग्राहयं न तस्य ग्रहणं (न) तेन ज्ञानान्तरग्राहयतापि शून्यः / तथापि च ज्ञानमयः प्रकाशः प्रत्यक्षपक्षस्तु तवाविरासीत् //

(#निबन्ध् 145#)

// 10 //

// सन्तानान्तरदूषणम् //

अथेह प्रकाशसहोपलम्भादिसाधनबलेन जडपदार्थराशावपास्ते नीलपीताद्यशेषपदार्थजाते च स्वचित्तप्रतिभासात्मनि स्वप्नमायादिवदद्वयरूपे सिद्धे सन्तानान्तरसदसत्तानिरूपणार्थमिदमारभ्यते /

एवं हि केचिदाहुः / अस्त्येव सन्तानान्तरमनुमानप्रतीतम् / तथा हीच्छाचित्तसमनन्तरव्याहारव्यवहाराभासस्य दर्शनात् तदभावे चादर्शनादुपलम्भानुपलम्भसाधनमन्वयव्यतिरेकशरीरमिच्छाचित्तेन सह व्याहाराद्याभासस्य कार्यकारणभावमात्मसन्ताने ऽवधार्येच्छाचित्तस्याप्रतिसंवेदनसमये ऽपि विच्छिन्नव्याहाराद्याभासदर्शनात् तत्कारणभूतमिच्छाचित्तमनुमीयमानं सन्तानान्तरमेव व्यवतिष्ठत इति /

अत्रेदमालोच्यते / तदिच्छाचित्तं व्याहाराद्याभासस्य कारणतया व्यवस्थाप्यमानमनुमातुर्दर्शनयोग्यमथ दृश्यादृश्यविशेषणानपेक्षमिच्छामात्रम् / यदितावदाद्योविकल्पस्तदानुमातुर्दर्शनयोग्यत्वादिच्छाचित्तस्यानुमानकाले ऽनुपलब्धिरभावमेव गमयतीत्यनुपलम्भाख्यप्रत्यक्षबाधितत्वात् क्वानुमानावकाशस्तस्य / यदि पुनरिच्छाचित्तमनुमानकाले ऽप्यनुभूयेत, तदा किमस्यानुमानेन / अथैवमग्निधूमयोस्तदुत्पत्तिसिद्ध्यनन्तरं नगनिकुञ्जे धूममुपलभमानो नाग्निमप्यनुमिनुयात्, तत्राप्यग्नेरनुपलब्धिबाधितत्वात्, उपलम्भे चानुमानवैफल्यात् / नैवम्, अनुमानसमये देशविप्रकर्षवतो वह्नेर्दर्शनायोग्यत्वेन दृश्यानुपलब्धिविरहात्, अदृश्यानुपलम्भस्य चाभावसाधनत्वविरोधात् / इच्छाचित्तस्य तु नास्ति देशविप्रकर्षः / इच्छाचित्तं हि स्वसंबद्धमेवानुमातुर्दर्शनयोग्यम्, तस्य च देशादिविप्रकर्ष इत्यलौकिकमेतत् / अथ द्वितीयो विकल्पः / तथा हीच्छाचित्तमात्रं स्वपरसन्तानसाधारणदृश्यादृश्यविशेषणानपेक्षं व्याहाराद्याभासं प्रति कारणतयावधार्यते / तदवधारणं केन प्रमाणेन / व्याहाराद्याभासस्य हीच्छामात्राभावे ऽभावं प्रतीत्य तदुत्पत्तिसिद्धिगवेषणा / न चेच्छामात्रस्य स्वपरसन्तानसाधारणस्य स्वसंवेदनेनान्येन वाभावः शक्यावगमः / यथा हि वह्निमात्रस्य देशकालव्यवहितस्यापि धूमोत्पाददेशकालयोर्यदि स्यादुपलभ्येतैव मयेति संभावितस्यानुमातृपुरुषेन्द्रियप्रत्यक्षेण (#निबन्ध् 146#) धूमोत्पादात् प्रागभावे ऽवधार्यमाणस्तदुत्पत्तिसिद्धिमध्यासयतीति व्यवहितदेशकालस्यापि वह्नेर्धूममात्रं प्रति कारणत्वावधारणम्, स्वभावविप्रकृष्टस्य तु जठरभवादिसाधारणस्य सर्वथानुमातृपुरुषाशक्याभावप्रतीतिकस्य व्याप्तिबहिर्भाव एव / तथात्रापीच्छाचित्तं परसन्तानसाधारणमपि यावद्यदीय स्यादुपलभ्येतैव मयेति यदि संभावयितुं शक्येत तदा तद्व्यतिरेकसिद्धिद्वारेण कारणतयावधार्यते / केवलं स्वभावविप्रकृष्टे चित्तमात्रे ऽस्तमितेयं कथेति //

न च परचित्तं कालविप्रकृष्टं वर्तमानत्वादस्य, अतीतानागतयोरेव कालविप्रकृष्टत्वेन व्यवहारात् /

नापि देशविप्रकृष्टम्, यस्मिन्नेव हि शुक्लशङ्खादिदेशे स्वचित्तं शुक्लाकारप्रतिभासि स्वसंवेदनेन वेद्यते तद्देशवर्त्येव पीताकारप्रतिभासि परसन्तानभावि चित्तं न वेद्यते / तत् कथमेष देशविप्रकर्षः //

अथेच्छाचित्तमात्रं स्वसंवेदनमात्रापेक्षया न स्वभावविप्रकृष्टम् / न ह्यग्निरप्येको येनैवेन्द्रियविज्ञानेन दृश्यते तेनैवान्यो ऽपि दृश्यम् / तत्र यथा चक्षुर्विज्ञानमात्रापेक्षया अग्निमात्रं दृश्यमिति व्यवस्थाप्यते तथात्रापि स्वसंवेदनमात्रापेक्षया इच्छाचित्तमात्रं स्वपरसन्तानसाधारणमपि दृश्यमेवेति /

अत्रोच्यते / किमत्र मात्रशब्देनानुमातृपुरुषसंबन्धासंबन्धाभ्यामविशेषितं यस्य कस्यचित् पुरुषस्येन्द्रियज्ञानं वस्तुविषयीकुर्वाणमस्य दृश्यतासंभवे ऽपिनानिमितमभिमतम् / यद्येवं पिशाचादिरपि दृश्यः स्यात् / सो ऽपि हि कस्यचित् पुंसो योग्यादेः स्वजातीयस्य वा पिशाचान्तरस्य भवत्येवेन्द्रियज्ञानगोचर इति न कश्चित् स्वभावविप्रकृष्टः स्यात् / तस्मादनुमातृपुरुषसंबन्धित्वमनपास्य विज्ञानस्य स्वलक्षणादिभेदनिरासपर एव मात्रशब्दो युक्तः / एतदेवाशङ्कय धर्मोत्तरेणाभिहितम् -

एकप्रतिपत्त्रपेक्षं चेदं प्रत्यक्षलक्षणम् /

इत्यादि / तेनैवं दृश्यतासंभावना यदीह देशे काले वा स्याद् घटादिर्नियमेनोपलभ्येत, मदीयस्य चक्षुर्विज्ञानमात्रस्य विषयीभवेदिति / परचित्ते तु न शक्यमेवम् / यदीह परचित्तं स्यात् नियमेन मदीयस्य स्वसंवेद(न) मात्रस्य विषयि स्यादिति //

यदि चेच्छाचित्तमात्रं तदुत्पत्तिग्रहणसमये दृश्यतया संभावयितव्यम्, तदानुमानकाले ऽपि दृश्यतया संभाव्य तदनुपलम्भेनाभावसाधने कथमनुमानं प्रवर्तयितुमिदमारब्धम्, प्रत्यक्षेणैव पक्षबाधात् / न च कालभेदेन स्वभावविप्रकर्षेतराविति यत्किञ्चिदेतत् / तस्मादिच्छाचित्तमात्रस्य स्वपरसन्तानसाधारणस्य दृश्यतया संभावयितुमशक्यत्वात् व्यहाराद्युत्पादात् प्रागनुपलम्भे ऽप्यभावसिद्धौ न तदभावप्रयुक्तो व्याहाराद्यभावः प्रतीयत इति कथं कारणत्वसिद्धिर्यतः कार्यहेतुद्वारेणानुमीयेत / इच्छाचित्तविशेषस्तु स्वसन्तानभावी न भवत्येवानुमातुर्दृश्यः / किं तु तस्य दृश्यानुपलम्भाज्जिज्ञासितविशेषे धर्मिणि बाधितस्य कथमनुमानमित्युक्तमेव //

(#निबन्ध् 147#) तदेवमिच्छाचित्तविशेषे स्वसन्तानभाविनि साध्ये पक्षस्य प्रत्यक्षबाधः, इच्छाचित्तमात्रे ऽपि स्वपरसन्तानसाधारणे साध्ये यद्यनुपलम्भमात्रेण दृश्य विशेषणानपेक्षेण प्रतिबन्धसिद्धिसमये तस्याभावः प्रतीयते, तदा पक्षीकृते धर्मिणि तथेति स एव दोषः / अथ न प्रतीयते तदा सन्दिग्धव्यतिरेको हेत्वाभासो व्याहारादिरिति स्थितम् /

एवं तर्हि सन्तानान्तरसाधकस्याभावाद् बाधकस्यापि कस्यचिददर्शनाद्भवतु तत्र सन्देह एवेति केचित् / तैरिदं बाधकमभिधीयमानमवधीयताम् / यदि हि सन्तानान्तरं संभवेत् तदा ततो भेदेन स्वसन्तानस्यावश्यं भवितव्यम् / अन्यथा स्वसन्तानादपि प्रकाशमानात्तस्य परसन्तानाभिमतस्य भेदो न स्यात् / न चाभेदस्तयोरिति स्वसन्तानाद् भेदाभेदाभ्यामबाध्यस्य परसन्तानस्य सामान्यशशविषाणादिवदभाव एवायात इति कथं सन्देहः / तस्मात् परसन्तानापेक्षया स्वसन्तानस्य भेदो ऽप्यवश्यम्भाव्यः / स च भेदः सन्तानस्य स्वभावः स्वसन्ताने प्रतिभासमाने नियमेन प्रतिभासेत / कथमपरथा प्रतिभानाप्रतिभानलक्षणविरुद्धधर्माध्यासे ऽपि स्वसन्तानस्य परसन्तानाद् भेदः स्वभावतामासादयेत् //

न चासौ भेदः प्रतिभासते / भेदप्रतिभासे हि उपगम्यमाने तदवधिभूतस्यापि परसन्तानस्य प्रतिभासो दुरपह्नवः स्यात् /

अस्माद्भिन्नमितीदं चेत् स्वरूपं स्वस्य चेतसः / सावधेरस्य भासः स्यान्न वा ग्राह्यं तदात्मना //

भेदे ऽन्यलेशमपि नैति कुतो भिन्नः /

एवमादिकमशेषमिह प्रवचनप्रदीपश्रीसाकारसङ्ग्रहादिवचनमनुस्मर्यताम् /

यथा हि स्वसन्तानमात्रे परिस्फुरति शशविषाणादस्फुरतो न भेदः प्रतिभाति तथा परसन्तानादपि स्फुरणविरहिणो न भात्येव भेदः / न हि परसन्तानापेक्षया कश्चिद् विशेषलेशः स्वसन्तानस्य परिस्फुरति यो नास्ति शशविषाणापेक्षया / न च शशविषाणपरसन्तानावपेक्ष्य समाने स्वसन्तानप्रतिभासे शशविषाणापेक्षया न भेदो नाप्यभेदः प्रतिभाति / परसन्तानापेक्षया तु भेद एव भातीत्येवमवस्थापयितुं शक्यम् /

भेदाभेदयोरभावपरिहारेण हि यथा भेदो व्यवस्थितः तद्वद् भेदप्रतिभासो ऽपि भेदाभेदाभावप्रतिभासविलक्षण एवोचितो भवितुम्, न च तथानुभूयते / तथापि भेदः प्रतिभातीति वचनरचनमेतत् / भाष्यकारन्यायो ऽप्यत्र भेदप्रतिभासदूषणे विस्तरतो ऽवगन्तव्यः //

(#निबन्ध् 148#) यदि चावधिप्रतिभासविरहे ऽपि भेदप्रतिभानमिदं परचित्तानु(कम्पया) क्षमितव्यं (तर्हि) बहिरर्थस्यापि कथमभावः सिध्यति / शक्यं हि तत्रापि सन्देहमवतारयितुम्, न बहिरर्थः कस्यचिदाभासते, परसन्तानस्तु परस्य प्रतिभासत एव, ततश्चात्रैव सन्देहो न बहिरर्थ इति चेत् / एतदपि सकलं सन्दिग्धमेव / न ह्यवश्यं परसन्तानः परस्याभासते, कदाचिदसौ नास्त्येव न चासाववभासत इत्यपि वक्तुं शक्तेः /

किं च मा नाम भासीष्ट बहिरर्थः कस्यचिदपि तथापि कथं तदभावसिद्धिर्भेदप्रतिभासाभ्युपगमवादिन इतीयन्मात्रमिह विवक्षितम् / न चात्र कश्चिद् दोषः / तस्माद् बहिरर्थेन साधारणं सन्तानान्तरमिति कथं विज्ञप्तिवादिनामपि संमतं भविष्यति / किं च कार्यकारणभावो ऽपि विज्ञानद्वयस्य भेदप्रतिभासवादिना बाधितुमशक्यः / पूर्वभाविनी हि संवित्तिः परसंवित्त्यपेक्षया भेदं पूर्वत्वं चात्मनो गृह्णात्येवावधिप्रतिभासविगमे ऽपि //

परभाविन्यपि संवित्तिः पूर्वसंवित्त्यपेक्षया भेदं परत्वं चात्मनो ऽधिगच्छत्येव सन्तानान्तरवदिति नियतपूर्वापरभावलक्षणे कार्यकारणभावे ऽवभासमाने ऽवसीयमाने च नीलादिचित्राकारवत् कथम्

संवृत्त्यास्तु यथा तथा

इति भगवतो वार्तिककारस्य वचनेन फलितमत्र मते / अपि च चित्राकारचक्रे धर्मिण्यद्वैतसाधनार्थमुपन्यस्तस्य प्रकाशमानत्वादिहेतोर्भेदग्राहकप्रत्यक्षापहृतविषयत्वमुद्भावयतः प्रतिवादिनो भेदग्रहणमनुमन्यमानेन सन्तानान्तरसन्देहं च विना कथमुत्तरितव्यं भवता //

नन्वेवमपि सन्तानान्तराभावः केन प्रमाणेन सिद्धः / न तावत् प्रत्यक्षेण, तस्य विधिविषयस्य प्रतिषेधसाधनातधिकारात् / नाप्यनुमानेन, तस्य दृश्याभावसाधननियतस्यातीन्द्रियपरचित्ताभावसाधने ऽनवतारादिति चेत् / अत्र ब्रूमः / सन्तानान्तरसंभवे नियतभावः ततओ भेदः स्वचित्तस्य / अभेदे स्वसन्तानात् परसन्तान एव स्यात् / यथा च यदुपलभ्यमानं येनं रूपेण न भासते न तत् तेन रूपेण सद्व्यवहारयोग्यं यथा नीलं पीतरूपेण / नोपलभ्यते च स्वचित्तमुपलभ्यमानं परसन्तानाद् भिन्ने(न)रूपेणेति भेदस्य स्वचित्ततादात्म्यनिषेधे दृश्यविशेषणप्रयोगानपेक्षा स्वभावानुपलब्धिरियम् //

नाप्यसिद्धिः, भेदप्रतिभासे तदवधेरपि प्रतिभासप्राप्तेः / अवध्यप्रतिभासे तु भेदप्रतिभासाभावः शशविषाणभेदप्रतिभासाभाववत् सिद्ध एव / एवमनेन प्रमाणेन सन्तानान्तरस्य स्वचित्तापेक्षया भेदे प्रतिक्षिप्ते अभेदे च स्वयमेवासंभविनि भेदाभेदाभ्यामवाच्यत्वं सिद्धम् / सामान्यादिवद् वस्तुतापहतिरिति, कथं (#निबन्ध् 149#) बाधकाभावात् सन्तानान्तरे सन्देहो ऽभिधीयते / एतच्च शास्त्रीयप्रमेयस्मारणमात्रफलं किञ्चिल्लिखितमिति / परमिह स्वयमनुसन्धेयम् /

अपि च सन्तानान्तरे तावदर्वाग्दृशां सन्देहो भवद्भिरनुमन्यते / भगवतस्तु किमवस्थाप्यताम् / संदेहावस्थापने कथं सर्वज्ञता / विद्यमानमेव कदाचित् सन्तानान्तरं भगवता नावधार्यते तथाप्यसौ सर्वज्ञ इति कथमेतत् / अनुमानं च सन्तानान्तरविषयं प्रागेव चिन्तितम् / न चानुमानेन प्रतीतावपि सर्वज्ञता भवितुमर्हति / प्रत्यक्षेण परचित्तप्रतीतौ ग्राह्यग्राहकभावो ऽपि परचित्तस्य भगवच्चित्तेन सहायात इति बहिरर्थवाद एव मुखान्तरेणोपगतः स्यात्, कथमयं वञ्चयति वादः //

अस्मदीयमतेन तु परचित्तं नास्त्येवेति तदवधारणकृतो(न) भगवतः सर्वज्ञताक्षतिदोषः / यावच्च भेदग्रहणाभिमानरूपा संवृस्त्तितावत् सन्तानान्तरे सन्देहात्तदवबोधनार्थं वचनादिरपि प्रवर्तत इति स्ववचनविरोधो ऽपि न संभवत्येव / न खलु सन्तानान्तरविषयः सर्वथा सन्देहो नास्त्येवेत्यभिमतमस्माकम्, अपि तु परमार्थगतिरियमुपदर्शिता / इदं हि सन्तानान्तराभावसाधनमद्वयसाधनेन साधारणमिति नैकनियतः स्ववचनादिविरोधस्तत्परिहारो वा / चित्राकारसंभवमात्रेणापि च वेदान्तध्वान्तापसारो भाष्यकारेण दर्शितः / तथा च

आत्मा स तस्यानुभवः स च नान्यस्य कस्यचित्

इत्यादिवार्तिकव्याख्यानभाष्यम् /

आत्मवादस्तर्हि प्रसक्त इति चेत् / न चित्राकारसंवेदनात् इत्यादि द्वेषविकलुषाशेषा एव तुषाकारो ऽपि वेदान्तसिद्धान्त इति अलक्षित तद्ग्रन्थानुत्थापयन्ती सन्तानान्तरापेक्षया पठितवतीत्यवस्था (?) सर्वा संवृतिसत्यान्तः पातिनी ह्येवापै(ती) ति सकलमनाकुलमिति //

// सन्तानान्तरदूषणं समाप्तम् //