निबन्धावली

न च क्रमाद्यभावस्त्रयीं दोषजातिं नातिक्रामति, अभावधर्मत्वे ऽपि आश्रयासिद्धिदोषपरिहारात् / यत्त्वनेन प्रमाणान्तरान्नित्यानामसत्त्वसिद्धौ क्रमादिविरहस्याभावधर्मता सिध्यतीत्युक्तम्, तद्वालस्यापि दुरभिधानम् / नित्यो हि धर्मी / असत्त्वं साध्यम् / क्रमिकार्यकारित्वाक्रमिकार्यकारित्वविरहो हेतुः / अस्य चाभावधर्मत्वं नाम असत्त्वलक्षणस्वसाध्याविनाभावित्वमुच्यते / तच्च क्रमाक्रमेण सत्त्वस्य व्याप्तिसिद्धौ सत्त्वस्य व्याप्यस्याभावेन क्रमाक्रमस्य व्यापकस्य विरहो व्याप्तः सिध्यतीत्यभावधर्मत्वं प्रागेव विध्योर्व्याप्तिसाधनात् प्रत्यक्षादनुमानादेकस्माद्वा प्रमाणान्तरात् सिद्धमिति नेतरेतराश्रयदोषः /

न च सत्तायामिवासत्तायामपि तुल्यः प्रसङ्गो भिन्नन्यायत्वात् / वस्तुभूतं हि तत्र साध्यं साधनं च / तयोर्धर्म्यपि वस्त्वेव युज्यते / वस्तुनस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव सिद्धिः / तयोरभावे नियमेनाश्रयासिद्धिरिति युक्तम् / असत्तासाधने त्ववस्तुधर्मो हेतुरवस्तु विकल्पमात्रसिद्धे धर्मिणि नाश्रयासिद्धिदोषेण दूषयितुं शक्यः / तथा अक्षणिकस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधः सिध्यत्येव / तथा विकल्पादेवाक्षणिको विरोधी सिद्धः / विकल्पोल्लिखित श्चास्य स्वभावो नापर इत्यपि व्यवहर्तव्यम् / अन्यथा तदनुवादेन क्रमाक्रमादिरहितत्वादिनिषेधादिकमयुक्तम्, तत्स्वरूपस्यानुल्लेखादन्यस्योल्लेखा दित्यक्षणिकशशविषाणादिशब्दानुच्चारणप्रसङ्गः / अस्ति च / अतो यथा प्रमाणाभावे ऽपि विकल्पसिद्धस्य (#निबन्ध् 94#) बन्ध्यासुतादेः सौन्दर्यादिनिषेधो ऽनुरूपस्तथा विकल्पोपनीतस्यैवाक्षणिकरूपस्य तत एव प्रत्यनीकाकारेण सह विरोधव्यवस्थायां कीदृशो दोषः स्यात् / यदि चाक्षणिकानुभवाभावाद् विरोधप्रतिषेधस्तर्हि बन्ध्यापुत्राद्यनुभवाभावादेव सौन्दर्यादिनिषेधो ऽपि मा भूत् //

नन्वेवं विरोधस्यापारमार्थिकत्वम् / तद्द्वारेण क्षणभङ्गसिद्धिरप्यपारमार्थिकी स्यादिति चेत् / न हि विरोधो नाम वस्त्वन्तरं किञ्चिदुभयकोटिदत्तपादसंबन्धाभिधानमिष्यते अस्माभिरूपपद्यते वा येनैकसंबन्धिनो वस्तुत्वाभावे ऽपारमार्थिकं स्यात् / यथा त्विष्यते तथा पारमार्थिक एव / विरुद्धाभिमतयोरन्यो ऽन्यस्वरूपरिहारमात्रं विरोधार्थः / स च भावाभावयोः पारमार्थिक एव / न भावो ऽभावरूपमाविशति, नाप्यभावो भावरूपं प्रविशतीति यो ऽयमनयोरसंकरनियमः स एव पारमार्थिको विरोधः / कालान्तरैकरूपतया हि नित्यत्वम् / क्रमाक्रमौ क्षणद्वये ऽपि भिन्नरूपतया / ततो नित्यत्वक्रमाक्रमिकार्यकारित्वयोर्भावाभाववद् विरोधो ऽस्त्येव //

ननु नित्यत्वं क्रमयौगपद्यवत्त्वं च विरुद्धौ धर्मौ विधूय नापरो विरोधो नाम, कस्य बास्तवत्वमिति चेत् / न / न हि धर्मान्तरस्य संभवेन विरोधस्य पारमार्थिकत्वं ब्रूमः / किं तु विरुद्धयोर्धर्मयोः सद्भावे / अन्यथा विरोधनामधर्मान्तरसंभवे ऽपि यदि न विरुद्धौ धर्मौ क्व पारमार्थिकविरोधसंभवः / विरुद्धौचेद्धमौ तावतैव तात्त्विको विरोधव्यवहारः किमपरेण प्रतिज्ञामात्रसिद्धेन विरोधनाम्ना वस्त्वन्तरेण /

तदयं पूर्वपक्षसंक्षेपः

नित्यं नास्ति न वा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्धता हेतोः स्वानुभवस्य च क्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षो ऽपि च / शन्यश्य द्वितयेन सिध्यति न चासत्तापि सत्ता यथा नो नित्येन विरोधसिद्धिरसता शक्या क्रमादेरपि // इति //

अत्र सिद्धान्तसंक्षेपः

धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा / क्वाप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः //

(#निबन्ध् 95#) तदेवं नित्यं न क्रमिकार्यकारित्वाक्रमिकार्यकारित्वयोगीति परमार्थः / ततश्च सत्तायुक्तमपि नैवेति परमार्थः / ततश्च क्षणिकाक्षणिकपरिहारेण राश्यन्तराभावादक्षणिकान्निवर्तमानमिदं सत्त्वं क्षणिक एव विश्राम्यत्तेन व्याप्तं सिध्यतीति सत्त्वात् क्षणिकत्वसिद्धिरविरोधिनी //

प्रकृतिः सर्वधर्माणां यद्बोधान्मुक्तिरिष्यते / स एव तीर्थ्यनिर्माथी क्षणभङ्गः प्रसाधितः //

इति कृतिरियं रत्नकीर्तेः //

(#निबन्ध् 96#) // 6 //

// प्रमाणान्तर्भावप्रकरणम् //

प्रमाणद्वितयादन्यप्रमाणगणदूषणम् / नापूर्वमुच्यते तत्तु प्रयोगेणात्र मुद्रयते //

इह खलु प्रमाणमात्रे न केचिद् विप्रतिपद्यन्ते / अन्ततश्चार्वाकस्यापि संप्रतिपत्तेः / प्रमाणमात्रोच्छेदवादी च तत्तदाङ्शक्य प्रतिविधानादस्मद्गुरुभिरवज्ञातः

प्रमाणमप्रमाणं चेद् विचारावसरो हतः / ब्रुवता नियतं किञ्चित् साध्यं वा बाध्यमेव वा //

तत्रायुक्तिं ब्रुवाणस्य श्लाघा सदसि कीदृशी / नानुमायाः परायुक्तिः किं सिद्धं तदनादरे //

स्वीकृता तेन सेत्यस्मात्तन्मत्या बाधनं यदि / अबाधने ऽस्याः स्वीकारात्तद्भिया बाधनं कथम् //

साध्यं न किञ्चिदिति चेद् बाधाया अपि साध्यता / सापि नेति वचो व्यर्थं प्रश्नमात्रे ऽपि किं फलम् //

फलं यदि गिरः क्वापि नान्यत्तच्चावबोधनात् / वाचः प्रत्यायने शक्ता नाक्षधूमादि सुन्दरम् //

सं(वृ)तौ मानमिष्टं चेद् विचारो ऽप्येष संवृतिः / संवृतावपि नेष्टं चेद् वदन् जेता यथा तथा //

संवृतिश्च विना मानं वाङ्मात्रेण न सिध्यति / मानतो यदि दुअर्वारः प्रमाणस्य परिग्रहः //

आचार्योप्याह -

अनिष्टेश्चेत् प्रमाणं हि सर्वेष्टीनां निबन्धनम् / भावाभावव्यवस्थां कः कर्तुं तेन विना प्रभुः //

इति /

तदेवं प्रमाणमात्राप्रतिक्षेपे प्रत्यक्षं तावदादौ गणनीयम्, तन्मूलत्वादपरप्रमाणोपपत्तेः / न च चार्वाको ऽप्यनुमानमनवस्थाप्य स्थातुं प्रभवति, व्यापारत्रयकरणात् /

(#निबन्ध् 97#) तच्छास्त्रे हि प्रत्यक्षेतरसामान्ययोः प्रमाणेतरविधानं लक्षणप्रणयनतो विधातव्यम् / तच्च लक्षणं प्रत्यक्षे धर्मिणि लक्ष्ये प्रामाण्ये प्रत्येतव्ये स्वभावो हेतुः / परबुद्धिप्रतिपत्तौ च कायादिव्यापारः कार्यहेतुः / परलोकप्रतिषेधे च दृश्यानुपलम्भो ऽङ्गीकर्तव्य इति कथमनुमानापलापः / यदाचार्यः

प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः / प्रमाणान्तरसद्भावप्रतिषेधाच्च कस्यचित् //

अपि च

अर्थस्यासंभवे ऽभावात्प्रत्यक्षे ऽपि प्रमाणताः / प्रतिबद्धस्वभावस्य तद्धेतुत्वे समं द्वयम् //

इत्यनुमानमपि प्रमाणम् / प्रामाण्यं च प्रमाणान्तरागृहीतनिश्चितप्रवृत्तिविषयार्थतया तत्प्रापणे शक्तिः //

नन्वस्तु प्रापणे शक्तिः प्रामाण्यम्, परमसौनार्थादुत्पत्तेः, अपि त्वर्थदर्शनादि(ति) चेत् / किमिदमर्थदर्शनम् / अर्थस्य धर्मो दृश्यत्वम् / ज्ञानस्य धर्मो द्रष्टृत्वम् / प्रथमपक्षे नीलत्ववद् दृश्यत्वस्यापि साधारणत्वादेकगोचरो ऽर्थः सर्वगोचरः स्यात् / न हि प्रतिपुरुषमर्थानां भेदो नैरात्म्यप्रसङ्गात् / द्वितीयपक्षे तु कथमन्यस्मिन् ज्ञानस्वभावे द्रष्टृत्वे सत्यन्यस्यासम्ब(द्ध)स्यार्थस्य प्रत्याशा स्यात् / द्रष्टृत्वं दृश्यत्वमन्तरेणानुपपद्यमानं तदाक्षिपतीति चेत् / ननु ज्ञानार्थयोरुत्पत्तिसारूप्यबलतो द्रष्टृदृश्यत्वव्यवस्था(प)नमेतत् / अनभ्युपगमे द्रष्टृत्वं दृश्यत्वं च न संभवतीति किं केनाक्षिप्यताम् / भवतु वा प्रकारान्तरेणापि द्रष्टृदृश्यभावस्तथापि भेदे सत्यव्यभिचारस्तदुत्पत्तिरेव प्राप्तिनिमित्तम् / सा च प्रापणशक्तिः प्रत्यक्षानुमानयोरविशिष्टेति प्रमाणे एव /

नन्वन्यदपि शाब्दोपमानादिकं प्रमाणमस्ति / तथा हि शब्दाच्चोदनारूपादसन्निकृष्टे ऽर्थे स्वर्गादौ यज्ज्ञानमुत्पद्यते तदपि शाब्दं ज्ञानं प्रमाणमेव / प्रत्ययितोदितवाक्यप्रसूतं च ज्ञानं प्रमाणम् / यदाह कुमारिलः

तच्चाकर्तृकतो वाक्यादन्याद्वा प्रत्ययितो (?) दितात् / इति /

तत्र यदा शब्दसमुत्थं ज्ञानं प्रमाणं तदोपादानादिबुद्धिः फलम् / यदा तु शब्दस्तदा तदालम्बनं ज्ञानं फलमिति / नैयायिकस्य पुनः

आप्तोपदेशः शब्दः

इति शब्दप्रमाणलक्षणसूत्रम् / तत्र शब्द इति लक्ष्यपदम् / आप्तोपदेश इति लक्षणपदम् / अस्यायं संक्षेपार्थः / आप्तोपदिष्टः शब्दः प्रमाणमिति / आप्तश्च (#निबन्ध् 98#) साक्षात्कृतहेयोपादेयतत्त्वो यथादृष्टस्य चार्थस्याचिख्यासया प्रयुक्त उपदेष्टा अभिधीयते / प्रमाणफलव्यवस्था च पूर्ववद् द्रष्टव्येति /

तथा मीमांसकानामुपमानं प्रमाणम् / यदुक्तं शबरस्वामिना उपमानमपि सादृश्यमसन्निकृष्टे ऽर्थे बुद्धिमुत्पादयति / यथा गवयदर्शनं गोः स्मरणस्येति /

अस्यायमर्थः / एकत्र दृश्यमानं सादृश्यं कर्तृ / प्रतियोग्यन्तरे दृश्यमानप्रतियोगिसादृश्यविशिष्टतयैतत्सादृश्यविशिष्टो ऽसौ इत्यसन्निकृष्टे ऽर्थे यां बुद्धिमुत्पादयति तदुपमानं प्रमाणमिति / यत्तदोरध्याहार इति / तस्मात् स्मरतीति स्मरणं पुरुषः / तेनायमर्थः - यथा गवये दृश्यमानं सादृश्यं गां स्मरतो मनुष्यस्य एतत्सादृश्यविशिष्टो ऽसौ गौरिति बुद्धिमुत्पादयतीति /

न चेदमुपमानं स्मरणं कर्तव्यम्, गवयसादृश्यविशिष्टस्य गोर्गोविशिष्टस्य च सादृश्यस्य प्रमेयत्वात् / गोसादृश्ययोर्विशेषणविशेष्यभावस्योपमानप्रमाणविषयस्य गोग्राहिणा गवयग्राहिणा वा प्रत्यक्षेण केनचिदग्रहणात् / यदाह भट्टः

प्रत्यक्षे ऽपि यथा देशे स्मर्यमाणे च पावके / विशिष्टस्यान्यतः सिद्धेरनुमानप्रमाणता //

प्रत्यक्षेणावबुद्धे च सादृश्ये गवि च स्मृते / विशिष्टस्यान्यतो ऽसिद्धेरुपमानप्रमाणता //

न च ग्रहणमन्तरेण स्मरणमस्ति / तस्मान्नोपमानं स्मरणमतः प्रमाणमिति / नैयायिकादीनां तूपमानसूत्रम्,

प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानम् इति /

अस्यायमर्थः / प्रसिद्धं साधर्म्यं यस्य तस्माद् गवयादेः साध्यस्य संज्ञासंज्ञिसम्बन्धस्य साधनं सिद्धिस्तदुपमानफलम् / समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिहेतुरुपमानमित्यर्थः / अयमस्य प्रपञ्चः / यः प्रतिपत्ता गां जानाति न गवयम्, आदिष्टश्च स्वामिना गच्छारण्यम् गवयमानयास्मादिति, गवयशब्दवाच्यमर्थम जानानो वनेचरमन्यं वा तज्ज्ञं पृष्टवान्, भ्रातः कीदृशो गवय इति / तेन चादिष्टं यथा गौस्तथा गवय इति / तस्य श्रुतातिदेशवाक्यस्य कस्याञ्चिदरण्यान्यामुपगतस्यातिदेशवाक्यार्थस्मरणसहकारि यद् गवयसारूप्यज्ञानं तत्प्रथमत एवासौ गवयशब्दवाच्यो ऽर्थ इति प्रतिपत्तिं प्रस्तुवानमुपमानं प्रमाणमिति /

(#निबन्ध् 99#) तथार्थापत्तिसंज्ञं प्रमाणं मीमांसकस्य / अर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वार्थो ऽन्यथा नोपद्यमानो यदर्थान्तरं परिकल्पयति / सार्थापत्तिः / यथा जीवति देवदत्ते गृहाभावदर्शनेन बहिर्भावस्यार्थस्य परिकल्पना / अस्यायमर्थः / प्रत्यक्षादिभिः षड्भिः प्रमाणैः प्रसिद्धोः यो ऽर्थः स येन विना न युज्यते तस्यार्थस्य कल्पनमर्थापत्तिरिति / सा च षट्प्रमाणपूर्विका षट्प्रकारैवेति //

प्रत्यक्षानुमानादिप्रमाणपञ्चकाभावस्वभावमभावाख्यं प्रमाणम् / प्रमेयं घटाद्यभावः / नास्तीह घटादीति ज्ञानं घटाद्यभावालम्बनं फलम् / यदाह कुमारिलः

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते / सात्मनो ऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि //

प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते / वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमणता //

इति //

एतानि षट् प्रमाणानि प्रत्यक्षादीन्यसंकीर्णस्वस्वलक्षणयोगित्वादन्योन्याप्रविष्टस्वभावानि प्रत्येतव्यानीति //

अत्रोच्यते / चोदनायास्तावद् वाह्ये ऽर्थे प्रतिबन्धाभावान्न प्रामाण्यम् / प्रयोगः - यस्य यत्र प्रतिबन्धो नास्ति न तस्य तत्र प्रामाण्यम् / यथा दहने ऽप्रतिबद्धस्य रासभस्य / अप्रतिबद्धाश्च बहिरर्थे वैदिकाः शब्दाः इति व्यापकानुपलब्धिः / न तावदयमसिद्धो हेतुः / शब्दानां वस्तुतः प्रतिबन्धाभावात् / प्रतिबद्धस्वभावता हि प्रतिबन्धः / न च सा निर्निबन्धना, सर्वेषां सर्वत्र प्रतिबद्धस्वभावताप्रसङ्गात् / निबन्धनं चास्यास्तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामन्यन्नोपलभ्यते, अतत्स्वभावस्यातदुत्पत्तेश्च तत्राप्रतिबद्धस्वभावत्वात् / न हि शब्दानां वहिरर्थस्वभावतास्ति भिन्नप्रतिभासावबोधविषयत्वात् / नापि शब्दा बहिरर्थादुपजायन्ते, अर्थमन्तरेणापि पुरुषस्येच्छाप्रतिबद्धवृत्तेः शब्दस्योत्पाददर्शनात् /

ननु योग्यतयैव किञ्चत् प्रतिबद्धस्वभावमुपलभ्यते / यथा चक्षुरिन्द्रियं रूपे / चक्षुः खलु व्यापार्यमाणम् रूपमेवोपलभ्भयति / तथैवैते वैदिकाः शब्दास्तादात्म्यतदुत्पत्तिवियुक्ता अपि योग्यतामात्रेणातीन्द्रियमर्थं बोधयिष्यन्ति तत्कथं तादात्म्यतदुत्पत्तिविरहमात्रेणाप्रतिबन्धो येनैवं व्यापकानुपलब्धिः सिध्यतीति / नैष दोषः / यतश्चक्षुरिन्द्रियमपि रसादिपरिहारेण रूप एव प्रकाशकत्वेन प्रतिनियतं तत्कार्यत्वात् / रूपं हि चक्षुरुपकरोति / न सत्तामात्रेण चक्षू रूपं प्रकाशयति, व्यवहितस्यापि रूपोपलब्धिप्रसङ्गात् / तस्माद् रूपाद् योग्यदेशसन्निहितात् तज्ज्ञानजननयोग्यतामासाद्य चक्षू रूपज्ञानमुत्पादयत्तत्कार्यमिति व्यक्तमवसीयते / अन्यथा तदुपकारानपेक्षस्य तस्यापि तत्प्रकाशननियमो नोपपद्यते / (#निबन्ध् 100#) न ह्यनुपकार्यत्वाविशेषे चक्षू रूपस्यैव प्रकाशकम्, न रसादेरिति घटामुपैति नियमः / अयमेव तर्हि नियमः कुतो यद् रूपेणैव चक्षुरूपकर्तव्यम्, न रसादिनेति / यदि वस्तुवशादेव रूपमुपकरोति न रसादिकम्, हन्त तर्हि यथोपकार्यत्वं प्रति नियमश्चक्षुषो रूपेण, तथा शब्दानामपि स्वाभाविक एवास्तु बहिरर्थप्रत्यायननियम इति /

अत्रोच्यते / न चक्षुषः स्वाभाविको रूपोपकार्यतानियमः, कस्यचिद् वस्तुनः स्वाभाविकत्वानुपपत्तेः / तथा हि स्वाभाविकत्वं वस्तुधर्मस्यानुजानानः प्रष्टव्यः - किं स्वाभाविक इति स्वतो भवति, आहोस्वित् परतः, अथाहेतुतः / यदि स्वतो भवति, तदसङ्गतम्, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् / अथाहेतुतः तदयुक्तम्, अहेतोर्देशादिनियमायोगात् / तस्मान्न स्वाभाविको रूपोपकार्यताप्रतिनियमश्चक्षुषः / किंनिबन्धनस्तर्हि स्वहेतुप्रतिबद्ध इति, ब्रूमः - चक्षूः खलु स्वहेतुना जन्यमानं तादृशमेव जनितम् यद्रूपोपकर्तव्यमेव भवति / रूपमपि तादृशमेव स्वहेतुना जनितं यत्तदुपकारकस्वभावम् /

शब्दानामपि स स्वभावः स्वहेतुप्रतिबद्धो येनैते बाह्यार्थाव्यभिचारिण इति चेत् / न शक्यमेवमभिधातुम्, नित्यत्वाभ्युपगमाद्वेदवाक्यानाम् / अथानित्यत्वमभ्युपगम्यायमाक्षेपः परिहर्तुमिष्यते, तदपि दुष्करम्, दोषान्तरप्रसङ्गात् / यदि स्वहेतुनैव ते नियमार्थोपदर्शनशक्तिमन्तो जनिताः, तदाव्युत्पन्नसमयस्यापि स्वार्थमववोधयेयुः / यथा चक्षुः स्वहेतो रूपप्रकाशकमुत्पन्नं सत् प्रकाशयत्येव रूपमसङ्केतविदो ऽपि, न च शब्दादुच्चरितात् प्रागप्रतीतसमयस्यापि विशेषावगमः समस्ति / तस्मान्न स्वहेतुप्रतिबद्धश्चक्षुरादेरिव शब्दानामर्थप्रतिपादननियम इति निश्चयः //

अथ स्वहेतुभिरेवायमीदृशस्तेषां स्वभावो दत्तो येन ते संकेतविशेषसहाया एव कमप्यर्थमवबोधयन्ति / न तर्हि सङ्केतपरावृत्तौ पदार्थान्तरवृत्तयो भवेयुः / यदि ह्ययमग्निहोत्रशब्दः संकेतापेक्षो यागविशेषप्रतिपादकः, कथं सङ्केतान्यत्वेनार्थान्तरं प्रतिपादयति / न हि क्षित्याद्यपेक्षेण बीजेन स्वहेतोरङ्कुरजननस्वभावेनोत्पन्नेन रासभः शक्यो जनयितुम्, तथा शब्दो ऽपि यदर्थप्रतिपादननियतस्तमेव प्रकाशयेत् //

अथ तत्तत्सङ्केतापेक्षस्तत्तदर्थप्रत्यायनयोग्य एवायं जात इत्युच्यते / तदपि न प्रस्तुतोपयोगि / न ह्येवमस्य प्रामाण्यमवतिष्ठते / यदा हि सङ्केतेनापुरुषार्थ प्रतिपादनमपि संभाव्यत एव, तदा न शक्यमुपकल्पयितुं किमयमभिमतस्यैवार्थस्य द्योतको न वेति / तर्हि वाच्यवाचकलक्षणः शब्दार्थयोः संबन्धो भविष्यति / तथा चाह

वाच्यवाचकसंबन्धाः सन्ति यद्यपि वास्तवाः / सङ्केतैरनभिव्यक्ता न ते ऽर्थव्यक्तिहेतवः //

(#निबन्ध् 101#) इति चेत् / ननु तस्य वास्तवत्वे ऽसङ्केतविदो ऽप्यर्थप्रतिपत्तिर्भवेदित्युक्तम्, सङ्केतापेक्षायां चार्थान्तरे न प्रवर्तेतेत्याद्यभिहितम् / अतः पूर्वमेवायं प्रत्याख्यातो वाच्यवाचकलक्षणः सम्बन्धः / तस्मान्न बहिरर्थे प्रतिबन्धः शब्दानामिति निर्णयः //

ततश्च नासिद्धो हेतुः //

नापि विरुद्धः, विपर्ययव्याप्त्यभावात् / तदभावश्च सपक्षे वृत्त्युपदर्शनात् / न हि विरुद्धस्य साधर्म्यवति धर्मिणि सद्भावो युक्तः, साध्यविपर्ययस्य तत्राभावात् / न च व्यापकमन्तरेण व्याप्यस्य संभवः, तत्प्रच्युतिप्रसङ्गात् //

नाप्यनैकान्तिको हेतुः, विपर्यये बाधकप्रमाणसंभवात् / प्रामाण्यप्रतिषेधे हि साध्ये प्रमाण्यमेव विपक्षः / न च तस्मिन् प्रतिबन्धाभावलक्षणो हेतुरस्ति, स्वविरुद्धेन प्रतिबन्धेन व्याप्तत्वात् / न खल्वयं प्रादेशिकः प्रमाणशब्दो ज्ञानेषु निर्निबन्धन एव, सर्वज्ञानेषु प्रामाण्यव्यपदेशप्रसङ्गात् / निबन्धनं च स्वविषयप्रतिबन्धादन्यन्नोपपद्यते / तस्मात् प्रमाणस्य प्रमाणव्यपदेशविषयत्वं स्वविषयप्रतिबन्धने व्याप्तम् / अतः प्रमाणे धर्मिणि विपक्षे प्रामाण्यस्य विरुद्धव्याप्तस्योपलम्भेन विपक्षे व्यवच्छेदसिद्धेर्नानैकान्तिको हेतुः /

न चान्यो दोषः संभवी / तस्मान्निरस्ताशेषदोषेण हेतुना यत् प्रसिद्धं तदुपादेयमेव सताम् (इति) पण्डितश्रीजितारिपादैरेव वेदाप्रामाण्ये दर्शितम् /

एवं च वैदिकशब्दानां प्रमाण्ये निरस्ते तदुत्थं ज्ञानमप्यप्रमाणमेव / आप्तप्रणीतस्य पुनर्वचनस्यार्थाव्यभिचारे तज्जन्मनो ज्ञानस्याव्यभिचारसंभवे ऽपि न प्रामाण्यमुपगन्तुं शक्यते, परचित्तवृत्तीनामशक्यनिश्चयत्वेनाप्तत्वापरिज्ञानात् वचनस्यापि तत्प्रणीतत्वाप्रतिपत्तेः / प्रयोगश्चात्र -

यद् येन रूपेण न निश्चितं न तत् तेन रूपेण व्यवह्रियते / यथा रथ्यापुरुषः सर्वज्ञत्वेन / न प्रतीयते चाभिमतपुरुष आप्तत्वेनेति व्यापकानुपलब्धिः //

नायमसिद्धः, आप्ताभिमतस्य तथात्वानिश्चयात् / तथा हि परचित्तवृत्तयो ऽतीन्द्रियत्वान्न प्रत्यक्षसमधिगम्या इति कायवाग्व्यवहारतो ऽनुमातव्याः / तौ च कायवाग्व्यवहारौ बुद्धिपूर्वमन्यथापि कर्तुं शक्येते / ततस्तत्प्रतिबद्धत्वेनानिश्चयात् कथं कायवाग्व्यवहारतो विशिष्टपरचित्तवृत्त्यनुमानम् //

नापि विरुद्धः, सपक्षे सद्भावसंभवात् //

नाप्यनैकान्तिकः, प्रामाणिकतद्रूपव्यवहर्तव्यत्वनिश्चितत्वयोर्व्याप्यव्यापकभूतयोर्विधिभूतयोर्वृक्षत्वशिंशपात्वयोरिव प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां सर्वोपसंहारेण (#निबन्ध् 102#) व्याप्तेः सिद्धत्वात् / तदतः साधनाद् दोषत्रयरहितात् साध्यं सिद्ध्यदवाच्यमेव / तदेवमाप्तत्वस्य दुर्बोधत्वेन तत्प्रणीतत्वानिश्चयादेकप्रहारनिहतमाप्तवचसः प्रामाण्यम् /

अतो यदेतस्य प्रामाण्यप्रसिद्ध्यर्थं वाचस्पतिप्रभृतीनां वल्गितं तदप्राप्तावसरमेव / एवं प्रत्ययोदितमपि भट्टाभिमतं शाब्दं प्रमाण्यं व्यस्तमिति बोद्धव्यम् / तस्मात् स्थितमेतत् न शाब्दं बहिरर्थे प्रमाणमस्तीति / बुद्ध्याकारे तु तत्कार्यप्रसूतत्वात्तदनुमानमेवेति /

मीमांसकोक्तं तावदुपमानं मानमेव न भवति, निर्विषयत्वादस्य / इहापि प्रयोगः -

यस्य न विषयवत्त्वं न तस्य प्रामाण्यम् / यथा केशोण्डुकज्ञानस्य / न सिद्धं च विषयवत्त्वमुपमानज्ञानस्येति व्यापकानुपलम्भः /

नायमसिद्धो हेतुः, निर्विषयत्वादुपमानस्य / तथा हि सादृश्यविशिष्टः पिण्डः पिण्डविशिष्टं वा सादृश्यमुपमानस्य विषयो वर्ण्यते / न सदृशवस्तुव्यतिरिक्तं सादृश्यं व्यवस्थापयितुं शक्यते, प्रमाणेनाप्रतीतत्वात् /

ननु सादृश्यं वस्तु दुर्वारमेव / यदाह

सादृश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्यमपवाधितुम् / भूयो ऽवयसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य तत् //

इति / अत्रोच्यते / यदि सदृशातिरिक्तं सादृश्यं वस्तु दृश्यं स्यात्, तदा दृश्यानुपलम्भग्रस्तमेव, शास्त्रानाहितसंस्कारेणापि केनचित्तस्यादर्शनात् / तस्य चास्तित्वे सर्व सर्वत्रास्तीत्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकं जगदापद्येत / अथादृश्यं तत्सादृश्यमुपेयते, तथापि तत्र प्रसिद्धलिङ्गाभावादसिद्धमेव / सिद्धेन च तेन विषयवत्तोपमानस्य सिध्येत / सादृश्यप्रत्ययस्तु स्वहेतोस्तथोत्पन्नेन सदृशवस्तुनापि क्रियमाणोघटत एव इति न सादृश्यमुपस्थापयितुं प्रभवति / उपमानप्रमाणबलादेव सादृश्यसिद्धिरिति चेत् / न / प्रमाणान्तरसिद्धयोरेव सादृश्यपिण्डयोर्विशेषणविशेष्यभावस्योपमानविषयत्वात् कथं सादृश्यमात्रस्योपमानात् सिद्धिः / ततश्च सादृश्यस्यासिद्धेर्न तद्विशिष्टः पिण्डः पिण्डविशिष्टं वा सादृश्यमुपमानस्य विषयः / तदेवमुपमानस्य निर्विषयत्वं सिद्धमिति नासिद्धो हेतुः /

नापि विरुद्धः, सपक्षे भावात् /

न चानैकान्तिकः / तथा हि प्रामाण्याभावे साध्ये प्रमाण्यमेव विपक्षः / तच्च विषयवत्तया व्याप्तम्, निर्निमित्तत्वे सर्वज्ञानप्रामाण्यप्रसङ्गात् / तदयं विरुद्धव्याप्तोपलब्ध्या विपक्षान्निवर्तमानो विषयवत्त्वाभावलक्षणो हेतुः प्रामाण्याभावलक्षण एव विश्राम्यतीति व्याप्तिसिद्धिः / अतो नोपमानं प्रमाणमिति /

(#निबन्ध् 103#) नैयायिकपरिकल्पितोपमाननिराकरणार्यमप्ययमेव प्रयोगो द्रष्टव्यः, तस्यापि निर्विषयत्वात् / तथा हि समाख्यासंबन्धस्तस्य विषयो वर्ण्यते / स च परमार्थतो नास्ति / स हि संबन्धः संबन्धिभ्यां भिन्नो ऽभिन्नो वा / यदि भिन्नस्तदा तयोरिति कुतः / न च संबन्धान्तरादिति वक्तव्यम्, तदपि कथं तेषामिति चिन्तायामनवस्थाप्रसङ्गः / न च यथा प्रदीपः प्रकाशान्तरमन्तरेण प्रकाशते तथा संबन्धो ऽपि संबन्धान्तरमन्तरेण संबद्धो भविष्यतीति वक्तुमुचितम् / प्रमाणसिद्धे हि वस्तुरूपे ऽयमस्य स्वभाव इति वर्ण्यते / यथा प्रदीपस्यैव / संबन्धस्तु न प्रमाणप्रतीतः / तत्क एवं जानात्वयमस्य स्वभाव इति, यद्वा नास्त्येवायमिति / अयमनयोः संबन्धः संबद्धावेताविति तु बुद्धिः स्वहेतुबलात् संबद्धवस्तुद्वयादपि संभाव्यमाना न संबन्धमाक्षेप्तुं प्रभवति / तस्मान्न भिन्नसंबन्धसिद्धिः / अथाभिन्नः तदा संबन्धिनावेव केवलाविअति न समाख्यासंबन्धो नाम, यः कश्चिदुपमानस्य विषयः स्यात् /

ननु संबन्धबुद्धिजनकत्वं संबद्धपदार्थाद्भिन्नमभिन्नं वा / भेदे च स एव सम्बन्धः, नाम्नि परं विवादः / अथाभिन्नम्, तदा यथा संबद्धपदार्थस्य स्वभावः सर्वपदार्थसाधारणस्तथा तदपि रूपं तदव्यतिभिन्नं सर्वपदार्थसाधारणमिति स पदार्थो ऽभिमतपदार्थेनेव परैरपि पदार्थैः सह संबद्धः स्यात् /

नचैवम्, तस्माद्भिन्नं तत्सबन्धबुद्धिजनकत्वं संबद्धपदार्थादेष्टव्यमिति चेत् / नन्वेतदाशङ्क्य राजकुलपादैः परिहृतमेव / तथा हि

संबद्धं स्वयमेव चेन्ननु यथा तं तस्य संबन्धिनं प्रत्यात्मा जगतीमपि प्रति तथा तत्केन योगो ऽस्य न / संबन्धे परतो ऽपि तुल्यमखिलं तेनैव चेत् संयमो हेतुः किं न नियामकः स च कथं योगः क्वचिन्नापरे //

इति / तस्मात् संबन्धाभावात् पूर्वोक्तेन न्यायेन सारूप्याभावाच्चासिद्धं नैयायिकस्यापि निर्विषयमुपमानं प्रमाणमतो ऽनन्तरेणैव व्यापकानुपलम्भेन निराकृतम् /

अर्थापत्तिरपि / यदेतत् सामान्यलक्षणं प्रत्यक्षादिप्रतीतो यो ऽर्थः स येन विना नोपपद्यते तस्यार्थस्य परिकल्पनमर्थापत्तिरित्यत्र विचार्यते / यस्यार्थस्य दर्शनाद् यो ऽर्थः परिकल्प्यते तयोर्यदि प्रतिबन्धो ऽस्तितदार्थापत्तिरनुमानमेव / अर्थापत्तिरिति नामान्तरकरणे नास्माकं काचिद्विप्रतिपत्तिः / तथा हि प्रमाणपरिदृष्टो ऽर्थः केनचिद्विना नोपपद्यत इति कुतो लभ्यते, यदि परिदृश्यमानपरिकल्प्यमानयोः कश्चित् संबन्धः स्यात् / अन्यथा तेन विना नोपपद्यत इत्यह्रीकादन्यो न ब्रूयात्, (#निबन्ध् 104#) घटपटवत् / स च सम्बन्धः क्वचित् पूर्वमवश्यं प्रत्यक्षानुपलम्भतः क्वचिददृश्यत्वे ऽपि विपर्ययबाधकप्रमाणबलाद्वा निश्चेतव्यः / अन्यथा तेन विनानुपपत्तिज्ञानस्यैवानुपपत्तेः / सति चैवम्, एकं संबन्धिनं दृष्ट्वा यत्रस्थेन विना तत्रस्थं नोपपद्यते, तस्य द्वितीयस्य संबन्धिनः कल्पनमनुमानमेव / तत्र स्वभावप्रतिबन्धे स्वभावहेतुजैव सार्थापत्तिः / तदुत्पत्तिप्रतिबन्धे कार्यालिङ्गजैव / तदुक्तम् - अन्यथानुपपन्नत्वमन्वयव्यतिरेकिण्यर्थे भवति यत्, तस्मान्नार्थापत्तिः प्रमाणान्तरमिति / तस्मात् परिदृश्यमानपरिकल्प्यमानयोः सति प्रतिबन्धे नार्थापत्तिः प्रमाणान्तरमिति / अथ तयोर्न प्रतिबन्धः, तदार्थापत्तिः प्रमाणमेव न भवतीति मन्तव्यम्, साक्षात् पारम्पर्येण च संबन्धाभावात् / यस्य यत्र प्रतिबन्धो नास्ति न तस्य तत्र प्रामाण्यमित्यादिर्वेद निराकरणार्थ यः पूर्वमुपन्यस्तः स एवास्या अपि प्रामाण्यनिराकरणाय द्रष्टव्यः / सामान्येनैवार्थापत्तौ निराकृतायां प्रत्यक्षादिपूर्वकत्वलक्षणस्तत्प्रपञ्चो निरस्तो भवत्येवेति तदर्थं न प्रबन्धो ऽभिधीयते, गवि निराकृते शावलेयनिराकृतिवत् / तस्मान्नार्थापत्तिः प्रमाणान्तरमिति /

तथा अभावप्रमाणस्यापि प्रामाण्यं नोपपद्यते, तस्यापि निर्विषयत्वात् / ततश्च मीमांसकोपवल्गितोपमाननिराकरणार्थमुपन्यस्तो यो विषयवत्त्वाभावलक्षणो ऽनुपलम्भः स एवास्यापि निरासार्थमुपन्यसितव्यः / ननु चात्रासिद्धो हेतुः / तथा हि यदि घटाभावो वास्तवः प्रमेयभूतो न स्यात्, तदा नास्तीह घट इति प्रत्ययः कथमुत्पद्यत इति चेत् / केवलप्रदेशग्राहिप्रत्यक्षादिति ब्रूमः / ननु यदि कैवल्यं प्रवेशस्वरूपं तत्तर्हि सघटे ऽपि प्रदेशे विद्यत इति तत्रापि तस्य प्रत्ययस्य सद्भावप्रसङ्गः / अथातिरिक्तः, मुखान्तरेणाभाव एवाभ्युपगतो भवतीति चेत्, न / कैवल्यं तद्विविक्तत्वमसङ्कीर्णत्वमित्यादिभिः पदैः प्रदेशस्य घटं प्रत्यनापन्नाधारभावस्य स्वहेतुत उत्पन्नस्य घटप्रदेशादन्य एवात्माभिधीयते / स एव चाभावप्रत्ययं जनयतीति किमपरेणाभावेन कर्तव्यम् /

ननु घटं प्रत्यनापन्नाधारभावस्य प्रदेशस्येति घटाभावयुक्तस्य प्रदेशस्येत्युक्तं भवतीति चेत् / तर्हि घटाभावो ऽपि घटं प्रत्यनापन्नाधारभावः किमभावान्तरेण स्वरूपेणैव वा / प्रथमपक्षे ऽनवस्था / अथ तदभावरूपत्वादभावान्तरमन्तरेणैव घटाभावो घटं प्रत्यनापन्नाधारभावः / यद्येवमसहायः प्रदेशविशेषो ऽपि पर्युदासवृत्त्या घटाभावरूपत्वादभावं विनैव घटं प्रत्यनापन्नाधारभावो युक्त इति किमकाण्डमाहोपुरुषिकया मिथ्याप्रलापेनाबोधविक्लवं शिष्यपुद्गलमाकुलयसि / तस्माद् भूतलातिरिक्तस्याभावस्यासिद्धत्वान्नायं विषयवत्ताभावलक्षणो हेतुरसिद्धः / प्रमाणपञ्चकाभावादेव तु प्रमेयाभावसिद्धिप्रत्याशापि न युज्यते, विप्रतिपत्तिविषयत्वादस्या नेनैव प्रमेयाभावसिद्धेरयोगात् /

विरुद्धानैकान्तिकत्वे च पूर्वमेव हेतोः परिहृते / तदतः सिद्धमभावप्रमाणाभिमतस्याप्रामाण्यमिति /

(#निबन्ध् 105#) अथवाभावप्रमाणस्वरूपमेव निरूप्यताम् / कःपुनः प्रमाणाभावात्माभिमतो भवताम्, किं प्रसज्यवृत्त्या प्रमाणानुत्पत्तिमात्रम्, अथ वा पर्युदासवृत्त्या भावान्तरम् / वस्त्वन्तरमपि जडरूपं ज्ञानरूपं वा / ज्ञानरूपमपि ज्ञानमात्रकमेकज्ञानसंसर्गिवस्तुज्ञानं वेति षड् विकल्पाः /

तत्र न तावन्निवृत्तिरूपो ऽभावो युज्यते / स खलु निखिलशक्तिविकलतया न किञ्चित् / यच्च न किञ्चित् तत्कथमभावं परिच्छिन्द्यात्, तद्विषयं वा ज्ञानं जनयेत्, प्रतीतं वा तत्कथमिति सर्वमन्धकारनर्तनम् / यदाहुः -

न ह्यभावः कस्यचित् प्रतिपत्तिः प्रतिपत्तिहेतुर्वा तस्यापि कथं प्रतिपत्तिरिति / नापि वस्त्वन्तरतापक्षे जडरूपो ऽभावः सङ्गच्छते, तस्याभावलक्षणप्रमेयपरिच्छेदाभावात्, परिच्छेदस्य ज्ञानधर्मत्वात् / नापि ज्ञानमात्रस्वभावो ऽभावो वक्तव्यः, देशकालस्वभावविप्रकृष्टस्यापि ततो ऽभावप्रसङ्गात्, तदपेक्षयापि ज्ञानमात्रत्वात् तस्य / अथैकज्ञानसंसर्गिवस्तुज्ञानस्वभावो ऽनुमन्यते तदास्तमभावप्रमाणप्रत्याशया, प्रत्यक्षविशेषस्यैवाभावनामकरणात् / तस्य चास्माभिर्दृश्यानुपलम्भाख्यसाधनत्वेन स्वीकृतत्वात् / अतो न काचिद् विप्रतिपत्तिर्नाम / तस्मादभावप्रमाणस्वरूपमर्पि निरूप्यमाणं विशीर्यत एव / यदप्यस्य लक्षणमुक्तम्

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते /

इत्यादि, तदपि याचितकमण्डनम् / तस्मात् स्थितमेतत्, प्रमाणस्य सतो ऽत्रैवान्तर्भावात् प्रमाणे एव //

प्रमाणान्तर्भावप्रकरणं समाप्तम् //

(#निबन्ध् 106#) // 7 //

// व्याप्तिनिर्णयः //

इह दहनादिना धूमादेरर्थान्तरस्य व्याप्तिस्तदुत्पत्तिलक्षणा / सा च विशिष्टान्वयव्यतिरेकग्रहणप्रवणविशिष्टप्रत्यक्षानुपलम्भसाधनेति न्यायः / अत्र च भट्टप्रभृतयो विप्रतिपद्यन्ते / तथा हि ते ऽग्निमति प्रदेशे धूमस्य भूयोदर्शनं तद्वियुक्ते च तथैवादर्शनमित्यन्वयव्यतिरेकित्वं कल्पयाम्बभूवुः /

ननु भूयसापि प्रवृत्ते दर्शनादर्शने घटकुलटादावुपलब्धो व्यभिचार इति चेत् / किमेतावता तत्राप्यनुमानमस्तु, तद्वद्वा धूमादावपि भा भूत् / प्रथमपक्षस्तावद् व्यभिचारादेव निरस्तः / द्वितीयो(ऽपि) व्यभिचारादेव / न ह्यन्यस्य व्यभिचारे धूमस्य किञ्चित् / तस्मादग्निधूमयोरव्यभिचारस्यासंभवे शतमपि तदुपपत्तयः तत्प्रसाधकविशिष्टप्रत्यक्षानुपलम्भा वा नानुमानोपयोगिनः / संभवे वा किं तदुत्पत्त्या तदुपयोगिना विशिष्टप्रत्यक्षानुपलम्भेन, दर्शनादर्शनाभ्यामेवाव्यभिचारसिद्धेः / तथा च काशिकाकारः प्राचीनानेकदर्शनजनितसंस्कारसहायेनचरमेण चेतसा धूमस्याग्निनियतत्वं गृह्यत इति //

त्रिलोचनस्त्वाह - प्रत्यक्षानुपलम्भयोर्विशेषविषयत्वात् कथं ताभ्यां सामान्ययोः संबन्धप्रतिपत्तिः / अथानग्निव्यावृत्तेनाधूमव्यावृत्तस्य संबन्धः प्रतीयत एवेति / ननु सो ऽपि कस्य प्रमाणस्य विषयः / न तावत्प्रत्यक्षस्य, स्वलक्षणविषयत्वात्तस्य / नाप्यनुमानस्य, तस्यापि तत्पूर्वकत्वात् / न च व्यावृत्योः कश्चित्संबन्धः / अथ प्रत्यक्षपृष्ठभावी विकल्पो दृष्टे भेदे ऽभेदमध्यवस्यति, तदेव सामान्यम् / एवमपि विकल्पानां न वस्त्वेन विषयः / अपि तु ग्राह्याकारः / स च न वस्तु / वस्तु तु तेषां परोक्षमेवेति, कथं तेनापि सम्बन्धग्रहः / अस्माकं तु भूयोदर्शनसहायेन मनसा तज्जातीयानां संबन्धो गृहीतो भवति / अतो धूमो नाग्निं व्यभिचरति / तद्व्यभिचारे धूम उपाधिरहितं संबन्धमतिक्रामेदिति हेतोविपक्षशङ्कानिवर्तकं प्रमाणमुपलब्धिलक्षणप्राप्तोपाधिविरहहेतुरनुपलम्भाख्यं प्रत्यक्षमेव / ततः सिद्धः स्वाभाविकः सम्बन्धः //

वाचस्पतेस्तु प्रपञ्चः / तथा हि धुमादीनां वह्न्यादिभिः स्वाभाविकः संबन्धः / न तु वह्न्यादीनां धूमादिभिः / ते हि विनापि धूमादिभिरुपलभ्यन्ते / वह्न्यादयस्तु यदार्द्रेन्धनसंबन्धमनुभवन्ति तदा धूमादिभिः संबध्यन्ते / वह्न्यादीनां (#निबन्ध् 107#) तु स्फुटमार्द्रेन्धनाद्युपाधिकृतः संबन्धो न तु स्वाभाविकः / ततो ऽनियतः / स्वाभाविकस्तु धूमादीनां वह्नयादिभिः संबन्धः, तदुपाधेरनुपलभ्यमानत्वात् / क्वचिद् व्यभिचारस्यादर्शनात् अनुपलभ्यमानस्यापि कल्पनानुपपत्तेः / न चादृश्यमानो ऽपि दर्शनानर्हतया साधकबाधकप्रमाणाभावेन सग्दिह्यमान उपाधिः संबन्धस्य स्वाभाविकत्वं प्रतिबध्नातीति युक्तम् /

अवश्यं शङ्कया भाव्यं नियामकमपश्यताम्

इति तु दत्तावकाशा लौकिकमर्यादातिक्रमेण शङ्कापिशाची लब्धप्रसरा न क्वचिन्नास्तीति नायं क्वचित् प्रवर्तेत / सर्वत्रैव कस्यचिदनर्थस्य कथञ्चिच्छङ्कास्पदत्वात् / अनर्थशङ्कायाश्च प्रेक्षावतां निवृत्त्यङ्गत्वात् / अन्ततः स्निग्धान्नपानोपयोगे ऽपि मरणदर्शनात् / तस्मात् प्रामाणिकलोकयात्रामनुपालयता यथादर्शनमेवशङ्कनीयम् / न त्वदृष्टपूर्वमपि / विशेषस्मृत्यपेक्ष एव हि संशयो नास्मृतेर्भवति / न च स्मृतिरननुभूतचरे भवितुमर्हति / तदुक्तं मीमांसावार्तिककृता -

नाशङ्का निःप्रमाणिका इति /

तस्मादुपाधिं प्रयत्नेनान्विष्यन्तो ऽनुपलभमाना नास्तीत्यवगम्य स्वाभाविकत्वं संबन्धस्य निश्चिनुमः /

स्यादेतत् / अन्यस्यान्येन सहाकारणेन चेत् स्वाभाविकः संबन्धो भवेत्, सर्वं सर्वेण स्वभावतः संबध्येत / सर्वं सर्वस्माद् गम्येत / अथान्यस्य चेदन्यत् कार्यं कस्मात् सर्वं सर्वस्मान्न भवति, अन्यत्वाविशेषात् / ततश्च स एवातिप्रसङ्गः / यद्युच्येत न भावस्वभावाः पर्यनुयोज्याः, तस्मादन्यत्वाविशेषे ऽपि किञ्चिदेव कारणं कार्यं च किञ्चिदिति / नन्वेष स्वभावानामनुयोगो भिन्नानामकार्यकारणभूतानामपि स्वभावप्रतिबन्धे तुल्य एव / तस्माद् यत्किञ्चिदेतदपि / केन पुनः प्रमाणेनैष स्वाभाविकः संबन्धो गृह्यते / प्रत्यक्षसंबन्धिषु प्रत्यक्षेण / तथा हि अभिजाअतमणिभेदतत्त्ववद् भूयोदर्शनजनितसंस्कारसहायमिन्द्रियमेव धूमादीनां वह्न्यादिभिः स्वाभाविकासंबन्धग्राहीति युक्तमुत्पश्यामः / एवं मानान्तरविदितसंबन्धेषु मानान्तराण्येव यथास्वं भूयोदर्शनसहायानि स्वाभाविकसंबन्धग्रहणे प्रमाणान्युन्नेतव्यानि / स्वभावतश्च प्रतिबद्धा हेतवः स्वसाध्येन यदि (#निबन्ध् 108#) साध्यमन्तरेण भवेयुः, स्वभावादेव प्रच्यवेरन्निति तर्कसहाया निरस्तसाध्यव्यतिरेकवृत्तिसन्देहा यत्र दृष्टास्तत्र स्वसाध्यमुपस्थापयन्त्येवेति //

अत्रोच्यते / इह खलु भेदे तदुत्पत्तिरेव व्याप्तिः / न चासावन्यो वा स्वत एवाविनाभावलक्षणः स्वाभाविकः संबन्धो भूयोदर्शनमात्रतः सिध्यति / तथा हि, किं यत्र भूयोदर्शनप्रवृत्तिस्तत्र नियतत्वव्यवस्था, यत्र वा नियतत्वमस्ति तत्रैव भूयोदर्शनप्रवृत्तिः / प्रथमपक्षे घटादपि कुलटा, पार्थिवत्वादपि लोहलेख्यत्वं सिध्येत्, भूयोदर्शनसंभवे ऽपि नियतत्वसंभवात् /

व्यभिचारदर्शनान्नैवमिति चेत् / कस्य पुनर्व्यभिचारदर्शनम् यस्य कस्यचित् शास्त्रकारस्य, प्रतिपत्तुर्वा / प्रथमपक्षे प्रतिपत्तुः किमायातं यतो नानुमानमयं कुर्यात् / अन्यथान्यस्य तद्विषयप्रत्यक्षीकारेणैव सो ऽपि कृतार्थ इति किमवश्यमनुमानमन्वेषते / न चाप्तवचनादव्यभिचारदर्शनादनुमानम् / आप्तस्य निश्चेतुमशक्यत्वादित्यन्यत्र प्रसाधनात् / शास्त्रकारं च पृष्ट्वा दृष्टसंबन्धो ऽपि धृमादग्निमनुमास्यत इत्यलौकिकम् / प्रतिपत्तुस्तु नावश्यं सन्नपि व्यभिचारो गोचरीभवति / न हि यत्र व्यभिचारस्तत्रैव तावति काले देशे वावश्यं प्रतीतिमवतरति / अप्रतीयमानश्च नास्त्येवेति न नियमः / सत्यपि व्यभिचारे दर्शनसामग्रयभावात् तस्मादर्शनात् / अतिचिरकालव्यवधाने ऽपि दर्शनात् ब्राह्मण्यादिव्यभिचारवत् //

घटपार्थिवादौ प्रतिपत्तैव प्रवृत्तः / तदैव क्रमेण वा व्यभिचारं पश्येदिति चेत् / यदि तावदसौ कथञ्चित् प्रवर्तते, प्रवृत्तो ऽपि वा सामग्र्यभावाव्यभिचारं न पश्येत् / वज्रं वा लोहेन व्यापारयेत् / व्यक्तं तस्य तावत् तदप्यमानमापन्नमिति महत् पाण्डित्यम् / तस्माद् यदि व्यभिचारादर्शनादनुमानं तदादृष्टव्यभिचारस्य प्रतिपत्तुर्घटपार्थिवत्वादप्यस्ति / तथा अदर्शनमात्रेण व्यभिचाराभावो न सिध्यति, योग्यानुपलब्धेरेव सर्वत्राभावसाधने ऽधिकारात् / ततो बहुलं सहचारमात्रेण न व्यभिचारी न वाव्यभिचारी निश्चित इति शङ्कावकाशः //

यद्येवमदृष्टव्यभिचारादपि धूमादनुमानं मा भूत् / न / ईदृशस्य शङ्कावकाशस्य सर्वत्र तदुत्पत्तिरहिते संभवादिति / अथ कदाचित् प्रतिपत्ता प्रवृत्तो व्यभिचारं पश्यति / न तर्हि यत्र भूयोदर्शनम्, तत्र नियतत्वस्थितिः / तत्र कुतो धूमे प्रतिबन्धसिद्धिः / भूयोदर्शनस्यान्यत्र नियतत्वोपस्थापकत्वक्षतौ मलिनपौरुषत्वेन सर्वत्रानाश्वासात् //

यद्येवं द्विचन्द्रादौ चक्षुरादिप्रत्यक्षं मलिनपौरुषमुपलब्धमिति घटादिकमपि नोपस्थापयेदिति चेत् / न / इन्द्रियविषयकार्यं हि प्रत्यक्षम् / न द्विचन्द्रादिज्ञानमीदृशमर्थकार्यत्वाभावात् / (#निबन्ध् 109#) ततो भिन्नलक्षणस्य प्रत्यक्षाभासत्त्वे ऽपि घटज्ञानं प्रत्यक्षमेव / न चैवं धूमादौ पार्थिवत्वादौ च व्याप्तिग्राहकस्य भूयोदर्शनस्य लक्षणभेदो येनैकत्राश्वासः स्यात् //

एते एवार्थकार्यत्वाकार्यत्वे लक्षणभेद इति चेत् / न / घटादिज्ञानस्य ह्यर्थकार्यत्वविवादे प्रमाणान्तरतो ऽर्थक्रियालाभतो वा निश्चयः, न प्रतिज्ञामात्रेण / न चात्र धूमस्याग्निसहचारः सदातनो ऽयमथ सुहृद्द्वयस्येव सात्ययो गृहीत इति संशये सदातनसहचारप्रसाधकप्रमाणान्तरसङ्गतिरस्ति, तत्कार्यं वा किञ्चिदुपलभ्यते / तर्हि बाध्यमानत्वाबाध्यमानत्वलक्षणो लक्षणभेदो भविष्यतीत्यपि न वक्तव्यम्, अव्यभिचारग्राहकस्य भूयोदर्शनस्य बाधितत्वासिद्धेः / अबाधमात्रं हि प्रसज्यप्रतिषेधो ऽप्रमाणम् / प्रमाणान्तरसङ्गतिरर्थक्रियालाभो वा पर्युदासश्चासिद्ध इति न तावत् प्रथमः पक्षः / नापि द्वितीयः / नियतत्वाभावे ऽपि पार्थिवत्वादौ भूयोदर्शनसंभवादिति न भूयोदर्शनगम्या व्याप्तिः //

त्रिलोचनचोद्ये ऽपि ब्रूमः / यदि प्रत्यक्षं स्वलक्षणविषयमित्ययोगव्यवच्छेदेनोच्यते तदा सिद्धसाधनम् / अन्ययोगव्यवच्छेदस्त्वसिद्धः, प्रत्यक्षानुमानादिसर्वज्ञानानां ग्राह्यावसेयभेदेन विषयद्वैविध्यानतिक्रमात् / यद्वि यत्र ज्ञाने प्रतिभासते तद् ग्राह्यम् / यत्र तु तत् प्रवर्तते तदध्यवसेयत् / तत्र प्रत्यक्षस्य स्वलक्षणं ग्राह्यम् / अध्यवसेयं तु सामान्यम्, अतद्रूपपरावृत्तस्वलक्षणमात्रात्मकम् / अनुमानस्य तु विपर्ययः / ततश्च सांव्यवहारिकप्रमाणापेक्षया रूपरसगन्धस्पर्शसमुदायात्मकस्य घटस्य रूपभेदमात्रग्रहणे ऽपि प्रत्यक्षतः समुदायसिद्धिव्यवस्था / तथैकस्यातद्रूपपरावृत्तस्य ग्रहणे ऽपि साध्यसाधनसामान्ययोरतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रात्मनोरयोगव्यवच्छेदेन विषयभूतयोर्व्याप्तिग्रहो युक्त एव / अत एव विकल्पानामवस्त्वेव विषयः, वस्तु तु तेषां परोक्षमेवेत्यपि दुर्ज्ञानम्, सर्वविकल्पानामध्यवसेयापेक्षया वस्तुविषयत्वात् / शास्त्रे ऽपि तथैव प्रतिपादनात् / न च मनसा तज्जातीयानां व्याप्तिग्रहः शक्यः, मनसो बहिरस्वातन्त्र्यात् / अन्यथा अन्धबधिराद्यभावप्रसङ्गात् / न च वह्निव्यभिचारे धूम उपाधिरहितं आंबन्धमतिक्रामेदिति वक्तुमुचितम्, स्वकपोलकल्पितस्वाभाविकसंबन्धस्य याचितकमण्डनत्वादिति //

यदपि वाचस्पतिजल्पितम्, यो यत्रोपाधिना नियतस्तत्र तस्य स्वाभाविकः संबन्धः / यथा दहने धूमस्य / तदुपाधेर्दृश्यस्यानुपलभ्यमानत्वात् क्वचिद् व्यभिचारस्यादर्शनादित्यत्रेदं विचार्यते / यस्यादर्शनतः स्वाभाविकः संबन्धो व्यवस्थापनीयः, स खलु धूमस्वरूपादर्थान्तरमुपाधिर्वक्तव्यो यथा दहनादिन्धनम् / अर्थान्तरं च किञ्चिद् दृश्यमदृश्यं च किञ्चित्, न तु सर्वमेव दृश्यतानियतम् / ततश्च धूमस्यापि हुताशने स्यादुपाधिः, न चोपलभ्यते इत्युपाधिमात्रानुपलब्धिरनैकान्तिकी / तत्कथमदर्शनमात्रान्नास्त्येवोपाधिः, यतः स्वाभाविकसंबन्धसिद्धिः (#निबन्ध् 110#) स्यात् / दृश्योपाध्यभावसाधने तु सिद्धसाधनम् / परमदृश्योपाधिशङ्कासंभवे स्वाभाविकत्वप्रतिरोधस्तदवस्थ एव / क्वचिद् व्यभिचारादर्शनादित्यसंबद्धमेव, उपाधिवत् व्यभिचारस्याप्यदर्शनमात्रादभावासिद्धेः / व्यभिचारस्य सर्वदेशकालयोः संभवे ऽपि दृश्यत्वे ऽपि सर्वदा सर्वत्र सर्वेण सामग्र्यभावादपि निश्चेतुमशक्यत्वात् / ब्राह्मण्यादिव्यभिचारवदेवाहत्यादर्शने ऽपि देशकालान्तरे तद्दर्शनस्य निषेद्धुमशक्यत्वात् /

ननु यदि धूमस्यापेक्षणीयमर्थान्तरमुपाधिः स्यात् कथं धूम इत्येव पावकसत्तानियम इति चेत् / नन्विदमेव चिन्त्यते किं धूमे सत्यवश्यमग्निः संभवीन वेति / कदाचिदर्थान्तरमुपाधिमपेक्ष्य धूमो ऽपि स्यान्नाग्निरिति किमत्र निष्टब्धं कारणम् / तस्मात् पावकपराधीनोदयो धूमः परिनिष्ठितः कथं तदभावे भावं स्वीकुर्यादित्येव साधु /

अथ व्यक्तौ जातौ वा वह्निव्यभिचारो न दृष्टः, कथं तत्र शङ्कयत इति चेत् / तत् किं स्थाणुव्यक्तौ जातौ वा पुरुषत्वं दृष्टं येन स्थाणौ शङ्कयते / अन्यत्रोर्ध्वतालिङ्गिते दृष्टमिति चेत् / इहाप्यन्यत्र भूयः सहचारिणि पार्थिवत्वादौ दृष्ट एव व्यभिचारः / यत्रैव तु यत् संशय्यते तत्रैव तस्य दर्शनमपेक्ष्यत इत्यलौकिकम् / यदि धूमव्यक्तौ व्यभिचारो दृष्टस्तदा धूमसामान्यं व्याप्तौ बहिर्भूतमेव, कथं संशयः / अथ जातौ दृष्टस्तदापि व्यभिचारनिश्चय एव, कथं संशयः / अतो धूमजातावदृश्यमानो ऽपि व्यभिचार उपाधिर्वा दर्शनायोग्यतया निषेद्धुमशक्य इति संशयो दुर्वारप्रसरः / स चेदानीमुपाधेर्व्यभिचारस्य वा संशयः स्वाभाविकत्वसंशयस्वभावः स्वाभाविकत्वनिश्चयं तावदवश्यं प्रतिबध्नाति / तस्मात् स्वाभाविकत्वनिश्चयप्रतिबन्ध एवार्थतः, निश्चयमन्तरेण गमकस्य स्वयमकिञ्चित्करत्वात् / तदेवमुपाध्यनुपलब्धिर्व्यभिचारस्यानुपलब्धिर्वानैकान्तिकी न तयोरभावं साधयति, यतः संबन्धस्य स्वाभाविकत्वसिद्धिः स्यात् / असिद्धा चेयमुपाध्यनुपलब्धिः / यथा दहनो नेन्धनेन विना धूमेन संबध्यते तथा धूमो ऽपि न तेन विनाग्निना संबध्यत इति समानमुपाधित्वमिन्धनस्योभयत्र /

अथ सिद्धस्याग्नेरिन्धनसाहित्येन धूमलाभ इत्युपाधिव्यवस्था, असिद्धस्य तु धूमस्य तन्निमित्तात्मलाभतयाव्यभिचारात् स्वाभाविकः संबन्ध इति व्यवस्था प्यत इति चेत् / एवमपि सैव तदुत्पत्तिरायाता / सैव स्वाभाविकः संबन्धः / न पुनः प्रतिज्ञासिद्धः सहचारमात्रात्मकः / किं च स्वाभाविकत्वादव्यभिचारः सर्वत्र, सर्वत्राव्यभिचाराच्च स्वाभाविकत्वमितीतरेतराश्रयत्वमनिवार्यम् / यस्य तु सकृत्तदुत्पत्तिप्रतीतिरेव सर्वत्राव्यभिचारप्रतीतिस्तस्य नायं प्रसङ्गः /

यद्येवं ममापि भूयोदर्शनादव्यभिचारसिद्धिरिति चेत् / न / भूय इत्यपरिनिष्ठितवारसंख्यत्वात् कियता दर्शनेन लक्षणानुसारी निर्वृतिमासादयेत् / अस्माकं (#निबन्ध् 111#) तु प्रत्यक्षानुपलब्धौ परिगणितसंख्यावेव / यदाहुः

प्रागदृष्टौ क्रमात् पश्यन् वेत्ति हेतुफलस्थितिम् / दृष्टौ वा क्रमशो ऽपश्यन्नन्यथा त्वनवस्थि(ति)रिति //

यत्त्वनुपलभ्यमानस्यापि कल्पनानुपपत्तेरिति विलपितम्, तद्वालस्याप्यसाम्प्रतम् / अनुपलभ्यमाने ऽर्थे च कल्पनावकाशात् / न हि दृश्यमानो घटः कल्पित उच्यते / न च सन्दिह्यमान उपाधिः संबन्धस्य स्वाभाविकत्वं प्रतिबध्नातीति युक्तम्, साधकबाधकाभाव एव संशयस्य न्यायप्राप्तत्वात् / अत एव न सर्वत्र शङ्कापिशाचावकाशः / तत्कथं नायं प्रवर्तेतं /

प्रमाणविषये ऽपि शङ्का कर्तुं शक्यत इति चेत् / न / स्वीकृतप्रमाणस्य हि निश्चयफलत्वात् प्रमाणस्याविप्रतिपन्नप्रमाणविषये निश्चयस्वीकारनान्तरीयक एव तत्स्वीकारः / न च शङ्केत्येव न प्रवृत्तिः, अर्थसंशयेनापि प्रवृत्तेरनिवार्यत्वात् स्निग्धान्नपानोपयोगवत् / तदुपयोगे कदाचिन्मरणदर्शने ऽपि कोटिशो जीवितदर्शनात् / न च प्रामाणिकलोलयात्राक्षतिः, प्रामाणिकैरेव प्रमाणाभावे संशयस्य विहितत्वात् / यथादर्शनमाशङ्कनीयमित्याद्यपि सिद्धसाधनम्, अन्यत्र दृष्टस्यैवोपाधेर्व्यभिचारस्य वा शङ्कितत्वात् / किं च बाधकादर्शने ऽपि साधकभावादपि शङ्का स्यादेव /

यदपि स्यादेतदिति वल्गितं तदपि निःसारम् / प्रमाणसिद्धे हि रूपे स्वाभावावलम्बनम् / नतु स्वभावावलम्बनेनैव वस्तुस्वरूपव्यवस्था / तद्यदि नियतविषयान्वयव्यतिरेकग्राहकप्रत्यक्षानुपलम्भप्रमाणसिद्धे हेतुफलभावे स्वभाववादस्तत् किमायातं स्वाभाविकसंबन्धे / यत्र तदुत्पत्तिसामग्रीं हृदयेन दूरीकृत्यान्यतः सहचरितद्वयाद् विशेषंण प्रतीतौ प्रत्युपाय एव देवीयान् / तत्सामग्र्यपेक्षणे च तदुत्पत्तिरेव सा / किमाहोपुरुषिकया नामान्तरकरणेन / केन पुनः प्रमाणेन एष स्वाभाविकः संबन्धो गृह्यत इत्यादिस्तद्ग्रहणप्रकारः पूर्वमेव निराकृतः / तथा स्वाभाविकत्वासिद्धौ स्वभावतश्च प्रतिबद्धा हेतव इत्याद्युपसंहारोपि मनोराज्यमात्रम् / तस्मादर्थान्तरे गम्ये कार्यहेतुस्तद्भावसिद्धिश्च प्रत्यक्षानुपलम्भादिति स्थितम् / तदेवं स्वाभाविकवादेन हृदयानुलेपनमशुचिनेव परिहार्यं दूरत इति /

// व्याप्तिनिर्णयः समाप्तो रत्नकीर्तिपादानाम् //

(#निबन्ध् 112#) // 8 //

// स्थिरसिद्धिदूषणम् //

नमस्तारायै //

यद्योगादन्धवद्विश्वं संसारे भ्रमदिष्यते / सा कृपावशगैः पापा स्थिरसिद्धिरपास्यते //

इह परे सकलपदार्थस्थैर्यप्रसाधनार्थं प्रत्यक्षमनुमानमर्थापत्तिं(च) प्रमाणान्याचक्षते / तथा हि स एवायं घटस्फटिकादिरिति प्रत्यभिज्ञाख्यं प्रत्यक्षमुदीयमानं स्थैर्यमुत्थापयति / न चेदमप्रमाणमभिघातव्यम् / अप्रामाण्यं हि भवदप्रामाण्यकारणोपपत्त्या वा भवेत्, प्रामाण्यलक्षणविरहाद् वा / यद्याद्यः पक्षः किमप्रामाण्यकारणम्, मिथ्यात्वमज्ञानं संशयो वा / न तावदत्र मिथ्यात्वम् / मिथ्यात्वं हि तद्विषये बाधकप्रत्ययाद् वा हेतूत्थदोषतो वा संभाव्येत / न तावद् बाधगन्धो ऽपि संभवति, देशकालनरान्तरेष्वप्यसंभवात् / न चानवगतापि बाधा कदाचिदपि भविष्यतीति शङ्का युक्तिमती, निर्बीजशङ्कानुपपत्तेः /

अवश्यं शङ्कया भाव्यं नियामकमपश्यताम् /

इति दत्तावकाशा संशयपिशाची लब्धप्रसरा न क्वचिन्नास्तीति नायं क्वचित्प्रवर्तेत / अन्ततः स्निग्धान्नपानोपयोगे ऽपि मरणदर्शनेन सर्वत्र शङ्कानिवृत्तेः / तस्मात् प्रामाणिकलोकयात्रामनुपालयता यथादर्शनमेव शङ्कनीयं नादृष्टपूर्वमपि / यदुक्तं कारिकायां

नाशङ्का निष्प्रमाणिका /

इति /

बृहट्टीकायामपि

उत्प्रेक्षेत हि यो मोहादज्ञातमपि बाधकम् / स सर्वव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत् //

इति /

क्षणभङ्गसाधनं बाधकमस्येति चेत् / न / अनुमानस्य परम्परयापि प्रत्यक्षपूर्वकत्वात् प्रत्यक्षं प्रधानम् / प्राधान्याच्चानुमानस्य बाधकम् / न त्वनुमानमस्य / प्रत्यक्षान्तरं तु बाधकं भवति / यथा सर्पादिप्रत्ययस्य रज्वादिप्रत्यक्षम् / तच्चात्र न संभवति /

ननु प्रत्यक्षे ऽपि बाधके कस्मान्न भवति परस्परप्रतिबन्धेन द्वयोरप्यप्रत्यक्षता / न / अर्थक्रियासमर्थवस्तुविषयाविषयत्वेन समानत्वाभावादेकस्य प्रत्यक्षाभासत्वादिति न (#निबन्ध् 113#) सद्विषयत्वं बाधकप्रत्ययान्मिथ्यात्वम् / नापि हेतूत्थदोषत्तः, देशकालनरान्तरे ऽर्थविसंवादात् / नाप्यज्ञानमप्रामाण्यकारणमत्रास्ति, प्रत्यभिज्ञानसंवेदनसंभवात् / न च संशयः / न हि तदेवेदं स्याद् वा न वेति स्फटिकादिषूदयति मतिः,किं तु तदेवेदं स्फटिकादिकमिति निरस्तविभ्रमाशङ्का / तन्नाप्रामाण्यकारणोपपत्त्या प्रत्यभिज्ञानस्याप्रामाण्यम् / नापि लक्षणक्षयात् / यदेव हि उत्पन्नमसन्दिग्धमदुष्टकारणजन्यं देशकालनरान्तरेष्वबाधितं च तदेव प्रमाणमिति नः सिद्धान्तः / तदुक्तम्

तस्माद् दृढं यदुत्पन्नं न विसंवादमृच्छति / ज्ञानान्तरेण विज्ञानं तत्प्रमाणं प्रतीयताम् //

तथा बृहट्टीकापि

तत्रापूर्वार्थविज्ञानं निश्चितं बाधवर्जितम् / अदुष्टकारणारब्धं प्रमाणं लोकसंमतम् //

इति / एतच्च लक्षणमुक्तन्यायेन प्रत्यभिज्ञाने ऽपि संभवतीति प्रमाणमेवेदम् / नन्विदमेकमेव न भवति, कारणभेदात्, विषयभेदात्, स्वभावविरोधाच्च / तथा हि स इति संस्कारकार्यम्, अयमिति चेन्द्रियकार्यम् / न च कारणभेदे ऽपि कार्याभेदो विश्ववैचित्र्याहेतुकत्वप्रसङ्गात् / तथा सत्यपि स्फटिकः स्फटिक इति व्यपदेशाभेदे पूर्वदेशकालसंबन्धापरदेशकालसंबन्धाभ्यां विरुद्धधर्माभ्यां योगात् स्फटिकः पूर्वापरकालयोर्भिद्यत इति विषयभेदो वक्तव्यः / तथा स इति परोक्षम्, अयमिति साक्षात्कारः / न चानयोः स्वभावविरुद्धयोर्दहनतुहिनयोरिव शक्या शक्रेणाप्येकता आपादयितुम्, त्रैलोकस्यैक्यप्रसङ्गात् / न चास्य प्रामाण्यम्, विकल्पत्वेनावस्तुनिर्भासित्वात्,स्मार्तादविशेषाच्च / तस्मात् प्रत्यभिज्ञा एकत्वं स्थापयति भावानामिति मनोरथमात्रम् //

अत्रोच्यते / एकमेवेदं प्रत्यभिज्ञानं समाख्यातम् / यद्यपीन्द्रियं केवलमसमर्थम्, यद्यपि संस्कारमात्रम्, संस्कारसध्रीचीनं तु इन्द्रियं भावयिष्यति प्रत्यभिज्ञानम्, तद्भावाभावानुविधानात् प्रत्यभिज्ञाभावाभावयोः / न हि नाजीजनद् बीजमात्रमङ्कुरमिति मृदादिसहितमपि न जनयति / अथ भवतु देशकालयोस्तत्संसर्गयोर्वा परस्परनानात्वम्, न तदवच्छिन्नस्य पद्मरागस्य, तस्य ताभ्यां तत्संसर्गाभ्यां चान्यत्वात् //

ततो ऽन्यत्वे तत्संसर्गयोः कुतस्तदीयत्वमिति चेत् / स्वभावादेवेति संसर्गपरीक्षायां निपुणतरमुपपादयिष्यते / न च स्वभावविरोधः, अनुमानस्याप्यनेकत्वप्रसङ्गात् / तदपि हि प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं च, अविकल्पो विकल्पश्च, असमारोपः समारोपश्च / स्वानुभवावस्थापिताभेदस्य स्वरूपतद्ग्राह्यभेदापेक्षया प्रत्यक्षादीनामविरोध इति चेत् / न, इहापि साम्यात् / न खल्वेतदपि विज्ञानं (#निबन्ध् 114#) तत्तेदन्ताधिकरणमेकमाभ्यामनुरक्तं स्फटिकं गोचरयदभिन्नं नानुभूयते नावसीयते वा / एकत्वे ऽपि च वस्तुनस्तदनुरञ्जकतत्तेदन्ताभेदापेक्षया प्रत्यक्षतापरोक्षते न विरोत्स्येते, सहसंभवात्, विज्ञानैकत्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वात् / न च स इति पूर्वदेशकालसंसर्गो ऽयमिति च सन्निहितदेशकालसंसर्गं एकस्य विरुध्यते, यतो युक्तं यत्पद्मरागस्य स्वरूपे परिच्छिद्यमाने तदभावो व्यवच्छिद्यत इति तदव्यवच्छेदे तत्स्वरूपापरिच्छेदात् स्वप्रच्युतिव्यवच्छेद्यस्वभावत्वात् पद्मरागभावस्य तदनवच्छेदे तत्परिच्छेदानुपपत्तेः //

कस्मात् पुनस्तदन्ये पुष्परागादयो व्यवच्छिद्यन्ते / तदभावाविनाभावादिति चेत् / स एव कुतः / प्रत्यक्षेण कदाचिदपि पुष्परागपद्मरागयोस्तादात्म्यानुपलम्भादिति चेत् / यत्र तर्हि ततस्तादात्म्यप्रतीतिः, न तत्र तदविनाभावः / समस्ति च सो ऽयं पद्मराग इति देशकालावस्थानुगतमेकं पद्मरागमवभासयन्ती साक्षात्कारवती प्रतीतिः / न विकल्परूपतयास्या अप्रामाण्यम्, अभिलापसंसर्गप्रतिभासत्वप्रामाण्ययोरविरोधात् / न चेदं स्मार्तम्, अदेशकालावस्थावतो ऽयं देशकालावस्थानुगतत्वेनाधिक्यादिति //

अथ केशकुशकदलीस्तम्बादौ सत्यपि भेदे प्रत्यभिज्ञानमुत्पन्नमिति चेत् / उत्पद्यतां को दोषः / किमनेन प्रतिपादितं भवति / किं प्रत्यभिज्ञायाः साधारणानैकान्तिकत्वम्, अथ शब्दसाम्यादुभयोरप्यप्रामाण्यम्, उत संशयापादनमात्रम् / प्रथमः पक्षो ऽनभ्युपगमादेव निरस्तः / न हीयमनुमानत्वेनोपन्यस्ता / अनुमानत्वे ऽप्यबाधितत्वादिति विशेषणे न दोष इति प्रतिपादयिष्यामः / नापि द्वितीयः पक्षः, दृष्टान्तमात्रतः साध्यसिद्धेरयोगात् / केशोण्डुकादिविषयस्य चक्षुर्विज्ञानस्याप्यप्रामाण्ये घटादिप्रत्यक्षस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् / संशयमात्रं तु व्यवहारोच्छेदकत्वान्नाश्रयणीयमेवति प्रतिपादितमिति न तृतीयो ऽपिओ पक्षः //

किं च केशादौ यदि प्रत्यभिज्ञा व्यभिचारिणो, कार्यकारणप्रतीतिः किं न व्यभिचारिणी / या व्यभिचारिणो सा कार्यकारणप्रतीतिरेव न भवतीति चेत् / यद्येवं या विसंवादिनी सा प्रत्यभिज्ञैव न भवति तदाभासत्वादिति समानम् / प्रत्यभिज्ञानस्य च सति प्रामाण्ये ऽनुमानादिष्वनन्तर्भावे प्रत्यक्षतैव, संस्कारसहायेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाच्च / सत्संप्रयोगे सतीन्द्रियाणां भावाच्च / तदियं प्रत्यभिज्ञा अनेकदेशकालावस्थासंबद्धमेकं स्फटिकादिकं गोचरयन्ती स्थैर्यं व्यवस्थापयति //

तथानुमानतो ऽपि स्थिरतासिद्धिः / प्रयोगः - विवादाध्यासितः स एवायं स्फटिकं इत्यादिप्रत्यभिज्ञाप्रत्ययो यथार्थः, अबाधितप्रत्ययत्वात् / यावानबाधितप्रत्ययः स सर्वो यथार्थ उपलब्धः / यथा स्वसंवेदनप्रत्ययः / अबाधितश्चायम् / तस्मात्तथेति / अबाधितत्वं च परोद्भावितक्षणिकत्वसाधनबाधकोद्धारान्निश्चेयम् //

(#निबन्ध् 115#) अथापरः प्रयोगः / विवादाध्यासिता भावाः पूर्वापरकालयोरेकस्वभावाः, अबाधितप्रत्यभिज्ञया प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् / यद्यदबाधितप्रत्यभिज्ञया प्रत्यभिज्ञायते तत्सर्वमभिन्नम् / यथा यस्त्वया दृष्टो नीलो ऽर्थः स एव मया दृष्ट इति नीलो ऽर्थः प्रत्यभिज्ञायते / तथा चैते भावाः / तस्मात्तथेति / पूर्वं प्रत्ययस्य धर्मिता, अधुना भावानामिति विशेषः /

किं च सहेतुकत्वाद्विनाशस्य स्थैर्य सिद्धम् / प्रयोगः - विवादास्पदीभूता भावा यथास्वं विनाशहेतुसन्निधेः प्राङ् न विनाशिनः, सहेतुकविनाशत्वात् / यद्यद्धेतुकं तत्तदसन्निधौ न भवति / यथा वह्न्याद्यभावे धूमादिः / सहेतुकविनाशाश्चामी भावाः / तस्मात्तथेति / सहेतुकविनाशत्वं च घटस्याग्निधूमयोरिव प्रत्यक्षानुपलम्भतो मुद्गरविनाशयोरपि कार्यकारणभावसिद्धौ सिद्धम् / न च विनाशहेतोरसामर्थ्यवैयर्थ्याभिधानमुचितम्, अङ्कुरादिहेतोरपि तथात्वप्रसङ्गात् / शक्यं हि वक्तुमर्थस्याभविष्णुतायामसमर्थो जन्महेतुः, भविष्णुतायां व्यर्थ इति / अपि च अक्षणिकाः सन्तः, कारणवत्त्वात् / यत् कारणवत्तदक्षणिकम् / यथा भावविनाशः / कारणवन्तश्चेमे सन्तः / तस्मादक्षणिका इति /

कारणवत्त्वस्य साध्यविपर्यये वृत्तिशङ्का विनाशस्य सहेतुकत्वमेव निवर्तयतीति प्रसिद्धव्याप्तिकात् कारणवत्त्वादक्षणिकत्वसिद्धिरिति //

तथा शङ्करः स्थिरसिद्धौ प्राह / नोत्पत्त्यनन्तरविनाशी भावः, प्रमेयत्वात्, वस्तुव्यावृत्तिवदिति / अविद्यमानविपक्षत्वादन्वय्येव हेतुः / प्रमेयत्वस्य क्षणिकत्वेन विरोधाभावात् सन्दिग्धव्यतिरेकित्वमिति चेत् / न खलु क्षणिकत्वे कस्यचित्प्रमेयत्वं सिध्यति, क्षणस्थितिधर्मणः प्रमाणकाले ऽपातात् / अतीतस्य च प्रमेयत्वे ऽतिप्रसङ्गादिति /

एवमेव प्रयोगमुपस्तुवन् त्रिलोचनो ऽप्याह / अक्षणिकाः सर्वभावाः, प्रमेयत्वात् / यत् प्रमीयते तदक्षणिकम् / यथा भावविनाशः / प्रमेयाश्च सर्वभावाः / तस्मादक्षणिका इति /

असिद्धो दृष्टान्तधर्मीति चेत् / न / स्वकारणकलापादुत्पन्नवतो भावस्यान्तरेण निवृत्तिप्रसवं सर्वदावस्थानप्रसङ्गात् / तदैव भावो ऽस्ति न पूर्वं न प्रश्चादित्यपि शब्दः क्षणिकपर्यायत्वेनेष्यमाणः क्षणादूर्ध्वं सत्त्वाविच्छेदोपजननमन्तरेण नार्थवान् देवैरपि शक्यः परिकल्पयितुम् / विनाशकालापेक्षया हि क्षणो ऽल्पीयान् कालः / तेन सो ऽस्यास्तीति क्षणिको वक्तव्यः / इतरथा जन्मविनाशयोरेकस्मिन् काले भवतोः तुल्यहेतुकत्वेनैकत्वप्रसङ्गः / एकत्वे तु द्वयोरेकतरः प्रहातव्यः / तत्र जन्मप्रहाणे भावा निःस्वभावाः प्रसज्येरन् / निवृत्तिपरित्यागे च जन्मिनो भावा नित्या इति दुर्निवारः प्रसङ्गः / तत् सिद्धो दृष्टान्तः //

(#निबन्ध् 116#) ननु प्रमेयत्वक्षणिकत्वयोर्विरोधासिद्धेः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकं प्रमेयत्वमिति चेत् / नैतदस्ति / यस्मादर्थं कञ्चित् प्रापयत् प्रत्यक्षं तेन प्रत्यासन्नत्वात्प्रापयति / प्रत्यासत्तिश्च तदुत्पतिरेवावकल्पते, न तादात्म्यम्, साकारनिराकारवादयोरप्रकृतत्वात् / अन्यत्र निराकृतत्वाच्च / सा च नियतवस्तुप्रतिभासाक्षिप्ता कार्यकारणभावलक्षणा प्रत्यासत्तिस्तुल्यकालं प्रमाणप्रमेययोरनुपपन्ना, सव्येतरविषाणयोरिव / ततः प्रमाणमर्थसत्तां बोधयत्तदधीनोत्पादतया बोधयति / कारणभावमात्रानुबन्धित्वाच्च तस्य पूर्वकालसत्तया भवितव्यम् / अतः पूर्वकालसत्त्वेन व्याप्तं प्रमेयत्वम् / पूर्वकालसत्त्वं च क्षणिकत्वे ऽनुपपन्नमिति व्यापकानुपलब्ध्या विपक्षात् क्षणिकत्वाद् व्यावर्तमानं प्रमेयत्वमक्षणिकत्वेन व्याप्यत इति असन्दिग्धो व्यतिरेकः / तदेवमनुमानप्रमाणसिद्धो ऽक्षणिक इति //

एवमर्थापत्तिरप्यस्य साधिका / तथा हि कार्यकारणभावग्रहणं क्रमयौगपद्यग्रहणस्मरणम् अभिलाषः स्वयंनिहितप्रत्यनुमार्गणं दुष्टार्थकुतूहलविरमणं कर्मफलसंबन्धः संशयपूर्वकनिर्णयः बन्धमोक्षः मोक्षप्रयत्नः शुभोदर्के कर्मणि प्रवृत्तिः प्रत्यभिज्ञा कार्यकारणभावः उपादानोपादेयभावप्रभृतयः स्थिरसत्तामन्तरेणानुपपद्यमानाः स्थैर्य साधयन्ति / प्रतिक्षणं भेदे सत्यनुभवितुर्विनष्टत्वे ऽन्यस्य कार्यकारणभावग्रहणाद्यनुपपत्तेरिति कथं क्षणभङ्गशङ्कापि //

अत्राभिधीयते / अप्रमाणमेवायं प्रत्यभिज्ञाख्यो विकल्पो मिथ्यात्वं च सद्विषयत्वबाधकप्रत्ययात् / नन्वस्य बाधकं प्रत्यक्षमसम्भवि, अनुमानं चासमर्थमावेदितमिति चेत् / नन्वस्य प्रत्यभिज्ञानस्य स्वार्थाविनाभावदार्ढ्ये प्रत्यक्षसहस्रेणापि किम् / संवादशैथिल्ये तु बाधकप्रत्यक्षवदनुमानमपि प्राप्तावकाशम्, प्रमाणस्यैव सिद्धिबाधयोरधिकारात् / तथा हि मायाकारः शिरसि निमज्जितं गोलकमास्येन निःसारयतीति प्रत्यभिज्ञा शिरसि च्छिद्रप्रसङ्गसङ्गतेनानुमानेन बाध्यमाना प्रतीतैव / बाध्यमाना न प्रत्यभिज्ञेति प्रस्तुते ऽप्यस्तु / यथावनताकाशप्रतिभासः सर्वसंप्रतिपत्तावपि बाध्य एव तद्वदेकताग्रहः सर्वसंप्रतिपत्तावपि बाध्यो ऽस्तु / तस्मादस्याः प्रत्यक्षताकीर्तनं याचितकमण्डनमात्रमत्राणम् / कथमतः स्थैर्यस्थितिरस्तु / ततश्चानुमानत्वमप्यस्या ध्वस्तम्, उक्तक्रमेण अबाधितत्वविशेषणविरुद्धबाध्यमानतायाः प्रसाधनादिति विशेषणासिद्धो हेतुः / यदापि क्षणभङ्गसाधकं बाधकं नोच्यते अस्यास्तदापीयमप्रमाणमेव, लूनपुनर्जातकेशपाशादौ व्यभिचारोपलम्भात् //

ननूक्तं या व्यभिचारिणी सा न प्रत्यभिज्ञेत्यादि / युक्तमेतत्, यदि कार्यकारणभावप्रतीतिवल्लक्षणभेदः प्रतिपादयितुं शक्येत / यथा ह्यन्वयव्यतिरेकग्रहणप्रवणप्रत्यक्षानुपलम्भादुपपन्नो निश्चयः कार्यकारणभावप्रतीतेरन्यस्तदाभासप्रतीतिरित्यनयोर्लक्षणभेदः, तथा यदि प्रत्यभिज्ञाने ऽपि लक्षणभेदो दर्शितः स्यात्, दर्शयितुं (#निबन्ध् 117#) वा शक्यो व्यभिचाराव्यभिचारोपयोगी, तदा भवतु प्रत्यभिज्ञातदाभासयोर्विवेकः / न त्वेवमस्ति, सर्वत्रात्यन्तसदृशे वस्तुनि पृथग्जनप्रत्यभिज्ञाया एकरसत्वात् //

संवादित्वासंवादित्वे लक्षणभेद इति चेत् / न / अलिङ्गस्य हि विकल्पस्य संवादो नाम प्रमाणान्तरसङ्गतिरर्थक्रियाप्राप्तिर्वा / तत्र न तावदाद्यः पक्षः, पश्चादपि स एवायमिति स्वतन्त्रैकाध्यवसायमात्रादपरस्य प्रमाणगन्धस्याप्यभावात् /

नापि द्वितीयः पक्षः संगच्छते / न हि पूर्वापरकालयोरेकवस्तुप्रतिबद्धा सिद्धा काचिदर्थक्रियाः, भिन्नेनापि तत्समानशक्तिना तादृगर्थक्रियायाः करणाविरोधात् / तथा हि यथैको घटो वारि धारयतीति तत्कालभाविनो ऽप्यन्यस्य देशान्तरवर्तिनो न वारिधारणवारणम् तथा द्वितीयादिक्षणोप्यन्यो यदि वारि धारयति, कीदृशो दोषः स्यात् / विसदृशक्रियायां तु चिन्तैव नास्ति / तत्कथं प्रत्यभिज्ञानस्य संवादसंभवः //

ननु यद्येकं प्रत्यभिज्ञानं बिसंवादि दृष्टमिति सर्वमेव प्रत्यभिज्ञानं विसंवादि शङ्क्यते, तदैकमिन्द्रियज्ञानं केशोण्डुकद्विचन्द्रादौ विसंवाद्युपलब्धमिति घटादिष्वपि सर्वमेव प्रत्यक्षं विसंवादि संभाव्यताम्, इन्द्रियजन्यत्वस्यैकलक्षणस्य सर्वत्र संभवादिति चेत् / न / तत्रापि लक्षणभेदस्य सद्भावात् / तथा हि बहिरर्थस्थिताविन्द्रियार्थकार्यतया साक्षादर्थाकारानुकारित्वं प्रत्यक्षत्वम् / तच्चाभ्यासविशेषासादितपटिम्ना प्रत्यक्षेण निश्चीयते / क्वचित्त्वर्थक्रियाप्राप्तिज्ञानादिति प्रत्यक्षत्वमनवद्यमेव / द्विचन्द्रादौ त्वर्थविनाकृतेन तिमिरादिविप्लुतचक्षुइर्मात्रेण तज्ज्ञानं जनितमिति प्रत्यक्षाभासमेव / द्विचन्द्राद्यर्थाभावस्तु देशकालनरान्तरैर्द्विचन्द्रादेरर्थस्य बाधितत्वादव्याहत इति प्रत्यक्षाभासपरिहारे ऽपि प्रत्यक्षेषु क आश्चासविरोधः / प्रत्यभिज्ञाने ऽपि सर्वमिदमस्तीति न युक्तम् //

यथा हि पूर्वं पावकादौ पाकादिक्रिया प्रतिबद्धा सिद्धा पश्चादनुभूयमाना दहनज्ञानस्य संवादमावेदयति, अन्यथा बाह्यार्थोच्छेदान्निरीहं जगज्जायते, न तथा प्रथमचरमकालयोरेकीमावप्रतिबद्धा काचिदर्थक्रिया उपलब्धिगोचरा पूर्वापरकालयोरेकत्वमन्तरेण वा प्रवृत्त्यादिक्षतिर्येनैकतावग्रहो ऽपि संवादी स्यात् / तदियमनुमानबाधितत्वाद् व्यभिचारशङ्काकलङ्कितत्वाच्चन प्रत्यक्षमनुमानं वेति कथमतः स्थैर्यसिद्धिरनुमानप्रतिहतिर्वा //

यत् पुनर्वाचस्पतिरूवाच संस्कारेन्द्रिययोर्मिलितयोरेव प्रत्यभिज्ञानं प्रति कारणत्वमिति, तदयुक्तम्, भिन्नसामग्रीप्रसूतत्वादनयोर्ज्ञानयोः / तथा हि निमीलिते चक्षुषि स इत्यत्रेन्द्रियविनाकृतस्यैव संस्कारस्य सामर्थ्यमुपलब्धम् / प्रथमदर्शने त्वयमित्यत्र संस्काररहितस्यैवेन्द्रियस्य सामर्थ्यं दृष्टम् / तस्मात् सामग्रीद्वयप्रतिबद्धं (#निबन्ध् 118#) ज्ञानद्वयमिदमवधारितम् / कथमुभाभ्यां मिलित्वैकमेव प्रत्यभिज्ञानमुत्पादितमित्युद्घुष्यते / बीजक्षित्याद्योस्तु पृथक् सामर्थ्यं न दृष्टमित्येकैव सामग्रीत्यङ्कुरो ऽप्येक एवास्तु / तथा पूर्वदेशकालापरदेशकालाभ्यां तत्संबद्धाभ्यामन्यत्वात् पद्यरागस्याभेद इत्यप्यसङ्गतम् / विरुद्धयोर्धर्मयोः पद्मरागादन्यत्वे ऽपि विरुद्धधर्मयोगात् पद्मरागस्य भेदः कथमपह्नयते, त्रैलोक्यैकत्वप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् / न हि धर्मधर्मिणोरन्यत्वे ऽपि ब्राह्मणत्वचाण्डालत्वे एकाधारे भवितुमर्हत इति पद्मरागस्य भेदो दुरतिक्रमः / तथा च न स्वभावविरोधो ऽनुमानस्याप्यनेकत्वप्रसङ्गात् / तदपि प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं चाविकल्पो विकल्पश्चासमारोपः समारोपश्चेत्यप्ययुक्तम् / अनुमानस्य हि परमार्थतः स्वसंवेदनप्रत्यक्षात्मनो ऽविकल्पस्यासमारोपस्वभावस्याप्रत्यक्षत्वविकल्पत्वसमारोपत्वादेः परापेक्षया प्रज्ञप्तत्वाद् विरुद्धधर्माध्यासाभावात् कथं भेदसिद्धिः / स ए वायमिति तु प्रत्यभिज्ञानस्य स इत्यस्पष्टाकारयोगित्वम्, अयमिति स्पष्टाकारयोगित्वमिति विरुद्धधर्मद्वयं भेदकम् //

न चैवं वक्तव्यम् तत्तेदन्तापेक्षया प्रत्यभिज्ञानस्याप्येकस्यैव पारोक्ष्यापारोक्ष्यमविरुद्धमिति / न होदमेकाकारतया व्यवस्थितम्, येनानुमानवदस्यापि पारोक्ष्यापारोक्ष्यव्यवस्थामात्रं स्यात् / यावदतीतार्थाकारानुकारो वर्तमानार्थानुकारश्च स्वधर्मो न भवति तावत्तदर्थगोचरतैव नास्ति / कुतः पारोक्ष्यापारोक्ष्यव्यवहारो भविष्यति / तस्मात् स्पष्टास्पष्टाकारद्वयविरुद्धधर्माध्यासात् प्रत्यभिज्ञानं

प्रत्ययद्वयमेतदिति स्थितम् //

तथा सहेतुकविनाशत्वादयमप्यसिद्धो हेतुः / यत्पुनरत्रोक्तम् सहेतुकविनाशत्वं घटस्याग्निधूमयोरिव प्रत्यक्षानुपलम्भतो मुद्गरघटविनाशयोरपि कार्यकारणभावसिद्धौ सिद्धमिति, तदसङ्गतम्, अग्निधूमयोर्द्वयोरपि दृश्यत्वात्, प्रत्यक्षानुपलम्भतो धूमस्य वह्निकार्यता सिध्यतु / विनाशशब्दवाच्यस्त्वर्थो न कश्चिदिदन्तया दृष्टः / कर्परमेव घटमुद्गराभ्यामुत्पद्यमानमुपलब्धम् / यदाहुर्गुरवः

दृष्टस्तावदयं घटो ऽत्र च पतन् दृष्टस्तथा मुद्गरो दृष्टा कर्परसंहतिः परमतो नाशो न दृष्टः परः / तेनाभाव इति श्रुतिः क्व निहिता किं वात्र तत्कारणं स्वाधीना पलिघस्य केवलमियं दृष्टा कपालावलिः //

तदयमभावो दृश्यानुपलब्धिबाधितः कथं प्रत्यक्षतो मुद्गरादिकार्यमवधार्यः //

यत्पुनरस्मिन्नदृश्यमाने ऽपि दृश्यत इति वाग्जालं सा भण्डविद्या / तद्वचनाद् गृह्णान्नपि पशुरेव / तथा हि

कस्यचित् प्रतिभासेन साध्यते ऽप्रतिभासि यत् / प्रतिभासो ऽस्य नास्येति नोपपत्तेस्तु गोचरः // इति /

(#निबन्ध् 119#) अथैवं वक्तव्यम् किमन्येन ध्वंसेन, कर्परमेव घटध्वंसो ऽस्तु, तथा च सति मुद्गराद्यभावे कर्पराभावात् घटस्थैर्यमव्याहतमिति / दुराशा खल्वेषा / तथा हि यथा नाशशब्देन कर्परमुच्यते तथा यद्यभावशब्देनापि कर्परमेवोच्यते तदैकत्र प्रदेशे घटमेकमपनीय घटान्तरन्यासे तत्रापनीतघटस्याभावव्यवहारो न स्यात्, तत्प्रध्वंसकपालयोस्तत्रानुत्पादात् / तस्माद्यथापनीतघटस्य प्रच्युतिमात्रापेक्षया न्यस्तघटे ऽभावव्यवहारस्तथा मुद्गरादिकारणाभावात् प्रध्वंसकर्परयोरनुत्पादे ऽपि प्रच्युतिमात्रापेक्षयैव प्रतिक्षणमन्यान्यत्वव्यवहारो घटस्य सिध्यतीति कुतः स्थैर्यसिद्धिः / तस्मात् प्रध्वंसकर्पराभावे ऽपि प्रच्युतिमात्रात्मकभावापेक्षयाप्यस्मन्मतमव्याहतम् / यदाहुर्गुरवः

आस्तां कर्परपंक्तिरेव कलशध्वंसो न चेयं पुरा तेन स्थैर्यमपि प्रसिध्यतु ततो भिन्नेन नाशेन किम् /

अत्रोत्तरम्,

नाशः सैव यथोच्यते यदि तथाभावो ऽपि कुम्भान्तर् अन्यासे ऽभाववचः कथं मतमतः सिध्यत्यभावो ऽपि न //

इति /

ननु यदि स्वहेतुजनितो नाशो नास्ति, कथं क्वचिदेव देशे काले घटो नष्ट इति प्रतीतिनियमः / न च मुद्गरादन्यो नाशस्य हेतुर्वक्तव्यः, प्रागपि नाशसंभवे नष्टघटबुद्धिसंभवप्रसङ्गात् / यदाहुः

नाशो नास्ति यदि स्वहेतुनियतः किं देशकाले क्वचित् कुम्भो नष्ट इति प्रतीतिनियमस्तेनास्ति कार्यश्च सः / नाप्यन्यत् किल कारणं रयवतो दण्डात्पुराप्यन्यथा नाशोक्ता न कृता विनष्टघटधीः केनोद्धुरा वार्यते //

इति चेत् / तर्हीदानीमर्थापत्त्या प्रध्वंसं प्रसाध्य मुद्गराधीनत्वमस्य साधयितुमारब्धम् / तथा च सति धूमाग्निवत् प्रत्यक्षतः प्रध्वंसस्य मुद्गरादिकार्यत्वं सिद्धमित्युत्फुल्लगल्लमुल्लपितं व्यालुप्तम् //

न चार्थापत्तितो ऽपि तत्सिद्धिः संद्यपते, कुम्भो नष्ट इति प्रतीतेरन्यथाप्युपपद्यमानत्वात् / विनाशं विनापि हि घटदर्शनवतो मुद्गरकृतकपालानुभव एवनष्टघटावसायसाधनः, किमपरेण नाशेन कर्तव्यम्, घटो नष्ट इति बुद्धेर्घटनिश्चयपूर्वकमुद्गरकृतकपालानुभवमात्रान्वयव्यतिरेकानुविधानदर्शनात् / न चेयं सामग्रीपूर्वमप्यस्ति / मुद्गराभावे कर्परपंक्तेरेवाभावात् कथं प्रागपि नष्टघटबुद्धिप्रसङ्गः संगतो नाम / यदाहुर्गुरवः

दृष्टे ऽम्भोभृति मुद्गरादिजनिता दृष्टा कपालावली सङ्केतानुगमाद्विनष्टघटधीस्तावत् समुत्पाद्यते / (#निबन्ध् 120#) सामग्र्यामिह नाशनाम न किमप्यङ्गं न चास्यामपि स्यादेषा न कदापि नापि च पुराप्येषा समग्रा स्थितिः //

अर्थापत्तिरतो गता क्षयमियं न ध्वंससिद्धौ प्रभुः // इति //

यदि नाशानुभवो नास्ति कपालानुभवात् कपालकल्पनैव स्यात्, न नष्टघटबुद्धिरिति चेत् / तदेतदतिसाहसम्, घटनिश्चयपूर्वककपालवलयदर्शनादेव नष्टघटबुद्धेः साक्षादेवानुभूयमानत्वात् / तदपलापे धूमादीनामपि दहनादिपूर्वकत्वनिश्चयो न स्यादित्यतिप्रसङ्गः //

ननु घटो नष्ट इति बुद्धिर्विशेष्यबुद्धिः / सा च विनाशं विशेषणमाक्षिपतीति चेत् / तदसत्, यतः

स्वबुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेषणम् /

उच्यते / न चाविद्यमानमदृश्यं वा स्वबुद्ध्या किञ्चिद्रञ्जयति / प्रयोगो ऽत्रयस्य न स्वरूपनिर्भासस्तन्न कस्यचित् स्वानुरक्त प्रतीतिनिमित्तम् / यथा करिकेशरः / नास्ति च स्वरूपनिर्भासो ध्वंसस्येति व्यापकानुपलब्धिः / नास्या असिद्धिः, अभावस्य स्वरूपेणैवेदन्तया निर्भासाभावात् / न च विरुद्धता, सपक्षे भावात् / नाप्यनैकान्तिकत्वम्, प्रतिभासाभावे ऽपि स्वानुरक्तप्रतीतिहेतुत्वे शशविषाणादेरपि तथात्वं स्यादित्यतिप्रसङ्गः /

ननु

न ध्वंसेन विना विनश्यति जगद् भावेन सार्धं सचेत् सच्चासच्च किमस्तु वस्तुनियतं भावानुजो ऽसौ ततः / भावात् तेन तु भिन्नकारणतया तत्कारणासंभवे ऽभावात्तेन कृतान्यतापि गलिता भङ्गः कुतो ऽनुक्षणम् //

अत्रोच्यते / कारणान्तरादुत्पद्यमानो ध्वंसो ऽभिन्नो भिन्नो वा / नाद्यः पक्षः, भिन्नकारणत्वात्, तैरनभ्युपगतत्वाच्च / अथ द्वितीयः पक्ष / तदा कः पुनर्भावस्य प्रद्वेषो येन प्रध्वंसाख्ये वस्तुनि स्वहेतोरुत्पन्ने निवर्तते नाम //

यत्पुनरेतदुच्यते - नाभावस्योत्पादे भावस्यापरा निवृत्तिः, किं त्वभावोत्पत्तिरेव तन्निवृत्तिरिति / कथमन्यस्योत्पादे ऽन्यस्य निवृत्तिः / अत्र स्वभावभेदैरुत्तरं वाच्यम् ये परस्परपरिहारस्थितयः स्वहेतुभ्यो जायन्ते / न हि स्वतो ऽन्यस्याङ्कुरस्य वह्निर्न कारणमित्यन्यत्वाविशेषाद् भस्मनो ऽपि न कारणम् / स्वभावभेदेनतु कार्यकारणभावसमर्थनं परस्परपरिहारस्थितिनियमे ऽपि तुल्यम् / यथा चोत्पादस्य पुरस्तादखिलसामर्थ्यरहितस्याङ्कुरप्रागभावस्यापकारं कञ्चिदकुर्वन्तो ऽपि बीजादयो ऽङ्कुरमारभमाणाः प्रागभावं निवर्तयन्ति, तदुत्पादस्यैव तत्प्रागभावनिवृत्तिरूपत्वात्; एवं तदभावहेतवो ऽपि भावरूपे ऽकिञ्चित्करा (#निबन्ध् 121#) अपि तदभावमादधानास्तन्निवर्तयन्ति, अभावोत्पादस्यैव भावनिवृत्तिरूपत्वात् / तेन पूर्ववन्नार्थक्रियाकरणप्रसङ्ग इति / तदुचितं स्याद् यदि कार्यकारणयोरिवास्या प्यात्मा प्रमाणप्रतीतः स्यात्, केवलं दृश्यानुपलम्भग्रस्ते ऽप्येतस्मिन्नुपलभ्यत इति प्रलापो व्यक्तमियं भण्डविद्येत्युक्तम् / अर्थापत्तिरपि क्षीणेत्यपि प्रागभावस्य च दृष्टान्तत्वेनोपन्यासो भण्डालेख्यन्यायः /

किं च कः पुनरत्र विरोधः

सहस्थानाभावो यदि तव विरोधो ऽर्थविपदोः सहस्थानासङ्गः क्षणमपि यथा शीतशिखिनोः / स च ध्वंसो ध्वंसान्तरमुपनयन् संप्रति भवेद् विरोधी सो ऽप्यन्यं क्षयमिति न नाशः कथमपि //

अन्यथा सिद्धसत्तामात्रेण विरोधित्वे सर्वं सर्वेण विरुद्धं प्रसज्येत / स्वभावालम्बनमप्यदर्शनादेव निरस्तमिति /

अथान्योन्याभावप्रकृतिकतयार्थे सतो तदा क्षयस्यैवाभावः सह भवतु वा हेतुबलतः / अनेन ध्वंसे च प्रकृतहतिरस्य त्वनुदये बलीयानेवार्थः स्वयमपचये ऽन्येन किमिह //

सच्चासच्च किमस्तु वस्त्विति तु प्रसङ्गः त्रिलोचनप्रस्तावे निराकरणीयः / अत एवात्र प्रस्तावे भुवनैकगुरून् भगवतः कीर्तिपादानवमन्यमानः शङ्करः पशोरपिपशुरिति कृपापात्रमेवैष जाल्मः /

यदप्याह त्रिलोचनः भावव्यतिरिक्तां निवृत्तिमनिच्छद्भिरशक्या स्वरूपनिवृत्तिरवस्थापयितुम् / या हि तस्य प्राक्तनी काचिदवस्था भवद्भिरर्थक्रियानिर्वर्तनयोग्या दृष्टा सैव यद्युत्तरकालमप्यनुवर्तते तर्हि स्वरूपेणैव निवृत्तो भावः कथमवस्थाप्यते / तदानीमयं नष्टो नाम यदि स्वहेतुप्रतिलब्धस्वरूपव्यतिरेकिणी तस्य काचिदवस्थोत्पद्येत, उत्पत्तौ सैव तस्यात्मान्तरं जातमित्यतादवस्थ्यमेवास्य विनाशं ब्रूमः / तादवस्थ्ये तादात्म्ये च स्वरूपेण निवृत्तो भाव इत्यस्य शब्दस्य सत्यमर्थं न विद्मः / स्वरूपनिवृत्तिः खल्वियं भवन्ती भाव एव स्यात्, भावादन्या वा / तत्त्वे स्वकारणेभ्यो निष्पन्नस्यार्थस्यान्यथानुपपत्तावुत्पत्तेरारभ्य सत्त्वान्नित्यत्वं प्रसज्येत / अन्यत्वे च तदेव निवृत्तेरन्यत्वनिवृत्ति(रिति) प्रियमनुष्ठितं प्रियेण / तस्मादुत्सृज्य विभ्रमं नाशोत्पत्तिरेव नष्टत्वमभ्युपगन्तव्यमिति /

(#निबन्ध् 122#) तदेतदज्ञानफलम् / तथा हि

स्वकारणादेव यथान्यदेशविच्छिन्नरूपः समुदेति भावः / विच्छिन्नभिन्नक्षणवृत्तिरेवं स्वकारणादेव न जायते किम् //

अभावतो ऽर्थान्तररूपबाधे तत्रापि चार्थान्तरमीक्षणीयम् / प्रदीपदृष्टान्तमतं न कान्तं स्वरूपसंदर्शनविप्रयोगात् //

यथा हि देशान्तरपरावृत्तमनीलादिपरावृत्तं च स्वहेतोरुत्पन्नं वस्तु तथा द्वितीयक्षणान्तरपरावृत्तमपि / यथा चान्यदेशानवस्थायित्वं तद्देशावस्थायित्वेनाविरुद्धम्, विरुद्धं च देशान्तरावस्थायित्वेनैव तथा द्वितीयक्षणावस्थायित्वं प्रथमक्षणावस्थायित्वेनाविरुद्धम्, विरुद्धं पुनर्द्वितीयक्षणावस्थायित्वेनैव / केवलं देशान्तरद्वितीयक्षणयोस्तत्प्रच्युतिमात्रं व्यवह्रियते / तदन्योन्याभावप्रध्वंसाभावयोः पदार्थयोः सद्भावे ऽप्यवार्यम्, अभावान्तरास्वीकारे ऽपि भावाभावयोरप्यमिश्रत्वास्वीकारे तादात्म्यप्रसङ्गात् / तस्माद् भावाभावयोस्तादात्म्यमिति / यथार्थक्रियाकारित्वस्य तद्देशवर्तित्वनीलत्वादिभिन्नविरोधस्तथा द्वितीयक्षणानवस्थायित्वेनापीति विवक्षितम् / परमार्थतस्तु धर्मिधर्मयोस्तादात्म्यं व्यावृत्तिकृतो भेदव्यवहार इति अपोहसिद्धौ प्रसाधितम् / एतच्चोक्तक्रमेणाविरुद्धमापादितम् / एतावति तु तत्त्वे वाक्छलमात्रप्रवृत्ता द्वेषविषज्वलितात्मानः क्षुद्राः प्रलपन्तीति किमत्र ब्रूमः /

ततश्च व्यतिरिक्तनिवृत्त्युत्पत्तिमन्तरेण स्वरूपनिवृत्तेरुपपत्तेः कथं क्षणादूर्ध्वं प्राक्तनसत्तावस्थितिः / तस्मादुत्सृष्टविभ्रमं नष्टव्यवहारमात्रमस्तु, न त्वस्यान्यत् किञ्चिज् जायेत, भावस्य तादवस्थ्यप्रसङ्गात् / अभावः कथं निषिध्यत इति चेत् / न, तदनुत्पत्तिमात्रविषयस्य वाचानिश्चयेन च पश्चादभावव्यवहारमात्रप्रवर्तनस्येष्टत्वाद् वस्तूत्पत्तेरेव निषिद्धत्वात् /

ननु केयं वाचोयुक्तिः, अभावव्यवहारमात्रमिष्यते पश्चान्नाभाव इति / एवं सति विसंवादिताप्रसङ्गो ऽभावव्यवहारस्य / अभावश्च मिथ्येति भाव एव प्रतिषेध्यस्य स्यात् / स चाभावः पश्चा(द्) भवतीति स्फुटतरमस्य कादाचित्कत्वात्सहेतुकत्वम्, वस्तुत्वं चेति / असदेतत्, अभावाख्यवस्त्वन्तरास्वीकारे ऽपि प्रच्युतिमात्रापेक्षयापि व्यवहारस्य चरितार्थत्वप्रतिपादनात् /

यत्तु तद्विविक्तभूतलादेर्विषयत्वमाशङ्क्योक्तम्, न भूतलादेर्वस्त्वन्तरत्वात् / न च वस्त्वन्तरे प्रतिपादिते प्रतीते वा घटादि वस्तुभूतमिति प्रतिपादितं प्रतीतं (#निबन्ध् 123#) वा भवति / एवं वस्त्वन्तरमेव नाश इति अस्मिन् मते यद् दूषणमुक्तं तत् स्वयमेव परिहृतं स्यादिति, तदप्यसंबद्धम्, केवलं हि भूतलमस्य विषय इति कथं न घटादेरभूतत्वबोधः / यैव हि घटाद्यपेक्षया कैवल्यावस्था प्रदेशस्य स एव घटविरहः / वचनादिनाप्येवं केवलप्रदेशप्रतिपादने कथमिव न प्रकृतघटाद्यभावप्रतिपादनम् / कैवल्यं चासहायप्रदेशादव्यतिभिन्नमेव //

न चेह घटो नास्तीति प्रत्ययस्य घटवत्यपि प्रदेशे प्रसङ्गः, स्वहेतोस्तथोत्पन्नस्य सघटप्रदेशस्य केवलप्रदेशादन्यत्वात् / न च प्रत्यभिज्ञानतः सघटाघटप्रदेशयोरेकत्वम्, पूर्वमस्य निराकरणात् / न च विनाशहेतोरसामर्थ्यवैयर्थ्याभिधाने ऽङ्कुरादिहेतोरपि तथाभिधातुमुचितम् / असिद्धे हि कार्ये हेतोराश्रयणमवार्थम् / सिद्धे चेयं चिन्ता, यदि हेतोर्नित्यो ऽनित्यो वार्थो जातः किं नाशकारणेनेति हेतुपुरस्कारेणैव प्रवृत्तेः / न चैवमसिद्धे ऽङ्कुरादौ कार्ये शक्यमभिधातुम्, स्वरूपस्यैवाभात् तद्धर्मकत्वा(तद्) धर्मकत्वादिपर्यनुयोगस्य निर्विषयत्वात् //

ननु त्वयापि भावाभावयोर्लक्षणभेदो ऽभिहितः / तत्कथमेकत्वं सर्वार्थानाम् / लक्षणभेदादेव भेदव्यवस्था / ततो ऽपि चेन्न भेदव्यवस्थितिः, न कस्यचित् कुतश्चिद् भेदव्यवस्थितिरित्यद्वैतप्रसङ्ग इति चेत् / न / यो हि नश्वरस्वभावः स एव नाशोः, नश्यतीति बहुलाधिकारात् कर्तरि घञः प्रसाधनात्, तं नाशं भावस्वभावमिच्छामः / नशनं नाश इति तु प्रसज्यात्मा द्विधा कर्तव्यः / तत्त्वतस्तावद् वस्तुत्वविरहात् तत्त्वान्यत्वविरहित एवासौ भावो न भवतीति तद्भावनिषेधमात्रपातं तु भवति खरशृङ्गादिवत् / संवृतौ तु यथा कालभेदेन विकल्प्यमानः कादाचित्क इव प्रतिभाति तथा सर्वोपाख्याविरहरूपतया भावाद्भिन्न इव प्रतिभातीति नावस्तुत्वोपलक्षणभेदाख्यानविरोधः / एवं च सति संवृत्त्या लक्षणभेदे भावाभावयोर्भेदस्येष्टत्वात् / तत्वेन च लक्षणैकताविरहे भावस्य तेनैक्यनिषेधात् कथमद्वैतप्रसङ्गोपालम्भः //

स्यादेतत् / न च विवेकाप्रतीतौ तद्विविक्तग्रहणं भवति / तद्विवेकश्च न भूतलादिस्वरूपमेव विशेषणत्वादिति / तदेतन्न्यायबहिष्कृतम् / विशेषणविशेष्यभावो हि सङ्कल्पारुढे रूपे बाह्यार्थस्पर्शे विकल्पशब्दलिङ्गान्तराणां वैयर्थ्यप्रसङ्गादिति शास्त्रे विस्तरेण प्रतिपादनात् / स च सङ्कल्पो ऽभिन्नमपि भावं भिन्नमिवाकलयति / यथा शिलापुत्रकस्य शरीरम्, शरीरे करणादयः, लम्बकर्णो देवदत्त इत्यादि / तस्मात् कल्पनाधीनो विशेषणविशेष्यभावः / अभिन्ने ऽपि भावे भेदविवक्षापेक्षो भेदव्यवहारः कथं भेदनियतमात्मानमातनोतु //