क्षणभङ्गसिद्धि व्यतिरेकात्मिका (bản khác)

रत्नकीर्ति: क्षणभङ्गसिद्धि व्यतिरेकात्मिका

क्षणभङ्गसिद्विः व्यतिरेकात्मिका /

व्यतिरेकात्मिका व्याप्तिराक्षिप्तान्वयरूपिणी / बैधम्यैवति दृष्टान्ते सत्त्वे हेतोरिहोच्यते //

यत्सत्तत् क्षणिकं यथा घटः सन्तश्चामीविवादास्पदीभूताः पदार्था इति स्वभावो हेतुः / न तावदस्यासिद्विः सम्भवति / यथायोगं प्रत्यक्षानुमाणप्रमाणप्रतीते धर्म्मिणि सत्त्वशब्देनाभिप्रेतस्यार्थक्रियाकारित्वलक्षणस्य साधनस्य प्रमाणसमधिगतत्वात् / न च विरुद्वानैकान्तिकते / व्यापकानुपलम्भात्मना विपर्य्ययबाधकप्रमाणेन व्याप्तेः प्रसाधनात् / ब्यापकञ्चार्थक्रियाकारित्वस्य क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वमेव / न पुनः कारणगतौ कार्य्यगतौ वा क्रमाक्रमावस्य व्यापकौ / कृत्वा करणलक्षणस्य क्रमस्य क्षणिके ऽसम्भवात् / कार्य्यगताभ्यां क्रमाक्रमाभ्यां कारणशक्तेर्व्याप्तयोगात् / तस्मात् कारणगतया क्रमाक्रमिकार्य्यविषयतया व्याप्यमाना कारणशक्तिः क्रमाक्रमव्याप्तेत्युच्यते / विषयेण विषयिनिर्द्देशात् / व्यवहारलाघवार्थं / ततश्च यद्यपि सर्व्वत्र क्रमाक्रमौ सत्त्वस्य व्यापकावित्याद्युच्यते / तथापि क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वमेव व्यापकं बोद्वव्यं / ननु यदैकमेव कार्य्यमङ्कुरादिकमुत्पद्यते, तदा कथं कार्य्यगतक्रमाक्रमव्यवस्थेति चेत् /

उच्यते / यद्यप्येकमेव कार्य्यं भिन्नकालकार्य्यमपेक्ष्यक्रमस्तदभावाच्चाक्रम स्तत्कारित्वमेव क्रमाक्रमकारित्वं / तथाप्यपेक्षणीयविषयभेदात् क्रमाक्रमयोरसाङ्कर्य्यमेव / पितृपुत्रत्ववत् / कः पुनरसौ व्याप्तिप्रसाधको व्यापकानुपलम्भ इति चेत् / उच्यते / यस्य क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वन्नास्ति, न तत् शक्तं, यथा शशविषाणं / नास्ति च नित्याभिमतस्य भावस्य क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वमिति व्यापकानुपलम्भः / न तावदयमसिद्वो वक्तव्यः / नित्यस्य धर्म्मिणः क्रमाक्रमिकार्य्यविषयत्वेन व्यापकेन सह विरोधसद्भावात्, तथा हि पूर्व्वापरकालयोरेकत्वे नित्यत्वं क्षणद्वयेपि भेदे क्रमाक्रमित्वं / ततश्च नित्यत्वं क्रमाक्रमित्वञ्चेत्यभिन्नत्वं भिन्नत्वञ्चेत्युक्तं भवति / एतयोश्च परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया विरोधः / तत् कथं नित्ये क्रमाक्रमसम्भवः / नापि विरुद्वः सपक्षे भावात् / नचानैकान्तिकः / क्रमाक्रमाभावस्यार्थक्रियासामर्थ्याभावेन व्याप्तत्वात् / तथा हि न तावत् क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारोस्ति, येनार्थक्रियासम्भावनायां कारमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाव्याप्तिर्न स्यात् / तस्मादर्थक्रियामात्रानुबद्वतया तयोरन्यतरप्रकारस्य / उभयोरभावे चाभावादर्थक्रियामात्रस्येति ताभ्यां तस्य व्याप्तिसिद्विः / पक्षीकृते च तयोरभावेनार्थक्रियाशक्त्यभावसिद्वौ कथमनेकान्तः / न हि ब्याप्यव्यापकयोर्व्याप्यव्यापकभावसिद्विमुद्वूयब्याप्याभावेन व्यापकाभावस्य व्याप्तिसिद्वौ, उपायान्तरमस्तीति निरवद्यो व्यापकानुपलम्भः / सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिं साधयत्येव /

ननु व्यापकानुपलम्भतः सत्त्वस्य कथं स्वसाध्यप्रतिवन्धसिद्विः, अस्याप्यनेकदोषदुष्टत्वात् / तथाहि न तावदयं प्रसङ्गो हेतुः साध्यधर्म्मिणि प्रमाणसिद्वत्वात्, पराभ्युपगमसिद्वत्वाभावात्, विपर्य्ययपर्य्यवसानाभावाच्च / अथ स्वतन्त्रः, तदाश्रयासिद्वः / अक्षणिकस्याश्रयस्यासम्भवादप्रतीतत्वाद्वा / प्रतीति र्हि प्रत्यक्षेणानुमानेन विकल्पमात्रेण वा स्यात् / प्रथमपक्षद्वये साक्षात्पारम्पर्य्येण वा स्वप्रतीतिलक्षणार्थकारित्वे मौलः साधारणो हेतुः / व्यापकानुपलम्भश्च स्वरूपासिद्वः स्यात् / अर्थक्रियाकारित्वे क्रमाक्रमयोरन्यतरस्यावश्यम्भावात् / अन्तिमपक्षे तु न कश्चिद्वेतुरनाश्रयः स्यात् विकल्पमात्रसिद्वस्य धर्म्मिणः सर्व्वत्र सुलभत्वात् / अपि च तत् कल्पनाज्ञानं प्रत्यक्षपृष्ठभावि वा स्यात्, लिङ्गजन्म वा, संस्कारजं वा, सन्दिग्धवस्तुकं वा, अवस्तुकं वा / तत्राद्यपक्षद्वये ऽक्षणिकस्य सत्तैवाब्याहता कथं वाधकावतारः / तृतीये तु न सर्व्वदा ऽक्षणिकसत्तानिषेधः / तदर्पितसंस्काराभावे तत् स्मरणायोगात् / चतुर्थे तु सन्दिग्धाश्रयत्वं हेतुदोषः / पञ्चमे च तद्विषयस्याभावो न तावत् प्रत्यक्षतः सिध्यति / अक्षणिकात्मनः सर्व्वदैव त्वन्मते ऽप्रत्यक्षत्वात् / न चानुमानतस्तदभावः प्रतिबद्वलिङ्गानुपलम्भादित्याश्रयासिद्विस्तावदुद्वता / एवं दृष्टान्तोपि प्रतिहन्तव्यः //

स्वरूपासिद्वोप्ययं हेतुः स्थिरस्यापि क्रमाक्रमिसहकार्य्यपेक्षया क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियोपपत्तेः / नापि क्रमयौगपद्यपक्षोक्तदोषप्रसङ्गः / तथाहि क्रमिसहकार्य्यपेक्षया क्रमिकार्य्यकारित्वन्तावदविरुद्वं /

तथाच शङ्करस्य संक्षिप्तो ऽयमभिप्रायः / सहकारिसाकल्यं हि सामर्थ्यं / तद्वैकल्यञ्चासामर्थ्यं / न च तयोराविर्भावतिरोभावाभ्यान्तद्वतः काचित् क्षतिः, तस्य ताभ्यामन्यत्वात् / तत्कथं सहकारिणो ऽनपेक्ष्यकार्य्यकरणप्रसङ्ग इति /

त्रिलोचनस्याप्ययं संक्षिप्तार्थः / कार्य्यमेव हि सहकारिणमपेक्षते / न कार्य्योत्पत्तिहेतुः / यस्माद्द्विविधं सामर्थ्यन्निजमागन्तुकञ्च सहकार्य्यन्तरं / ततो ऽक्षणिकस्यापि क्रमवत्सहकारिनानात्वादपि क्रमवत्कार्य्यनानात्वोपपत्तेरशक्यं भावानां प्रतिक्षणमन्यान्यत्वमुपपादयितुमिति //

न्यायभूषणो ऽपि लपति / प्रथमकार्य्योत्पादनकाले ह्युत्तरकार्य्योत्पादनस्वभावः / अतः प्रथमकाल एवाशे षाणि कार्य्याणि कुर्य्यादिति चेत् / तदिदं माता मे वन्ध्येत्यादिवत् स्ववचनविरोधादयुक्तं / योह्युत्तरकार्य्यजननस्वभावः स कथमादौ तत्कार्य्यं कुर्य्यात् / न तर्हि तत्कार्य्यकरणस्वभावः / नहि नीलोत्पादनस्वभावः पीतादिकमपि करोतीति //

वाचस्पतिरपि पठति / नन्वयमक्षणिकः स्वरूपेण कार्य्यञ्जनयति / तच्चास्य स्वरूपं तृतीयादिष्विव क्षणेषु द्वितीये ऽपि क्षणे सदिति तदापि जनयेत् / अकुर्व्वन् वा तृतीयादिष्वपि न कुर्व्वीत / तस्य तादवस्थ्यात् / अतादवस्थ्ये वा तदेवास्य क्षणिकत्वं /

अत्रोच्यते / सत्यं स्वरूपेण कार्य्यञ्जनयति न तु तेनैव / सहकारिसहितादेव ततः कार्य्योत्पत्तिदर्शनात् / तस्मात् व्याप्तिवत्कार्य्यकारणभावो ऽप्येकत्रान्ययोगव्यवच्छेदेनाम्यत्रायोगव्यवच्छेदेनावबोद्वव्यः / तथैव लोकिकपरीक्षकाणां सम्प्रतिपत्तेरिति न क्रमिकार्य्यकारित्वपक्षोक्तदोषावसरः //

नाप्यक्षणिके यौगपद्यपक्षोक्तदोषावकाशः / ये हि कार्य्यमुत्पादितवन्तो द्रव्यविशेषास्तेषां व्यापारस्य नियतकार्य्योत्पादनसमर्थस्य निष्पादिते कार्य्ये ऽनुवर्त्तमानेष्वपि तेषु द्रव्येषु निवृत्तार्थादूना सामग्री जायते / तत्कथं निष्पादितं निष्पादयिष्यति / न हि दण्डादयः स्वभावेनैव कर्त्तारो येनामी निष्पत्तेरारभ्य कार्य्यं विदद्युः / किन्तर्हि व्यापारावेशिनः / न चेयता स्वरूपेण न कर्त्तारः स्वरूपकारकत्वनिर्व्वाहपरतया व्यापारसमावेशादिति //

किञ्च क्रमाक्रमाभावश्च भविष्यति न च सत्वाभाव इति सन्दिग्धव्यतिरेकोप्ययं व्यापकानुपलम्भः / न हि क्रमाक्रमाभ्यामन्यप्रकारस्याभावः सिद्वः / विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् / किञ्च प्रकारान्तरस्य दृश्यत्वेनात्यन्तनिषेधः / अदृश्यत्वे तु नासत्तानिश्चयो विप्रकर्षिणामिति न क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियासामर्थ्यस्य व्याप्तिसिद्विः / अतः सन्दिग्धव्यतिरेको ऽपि व्यापकानुपलम्भः / किञ्च दृश्यादृश्यसहकारिप्रत्ययसाकल्यवतः क्रमयौगपद्यस्यात्यन्तपरोक्षत्वात् तेन व्याप्तं सत्त्वमपि परोक्षमेवेति न तावत्प्रतिबन्धः प्रत्यक्षतः सिध्यति नाप्यनुमानतः, तत्प्रतिबद्वलिङ्गाभावादिति / अपि च क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वं व्याप्तमित्यतिसुभाषितं /

यदि क्रमेण व्याप्तं कथमक्रमेण / अथाक्रमेण न तर्हि क्रमेण; क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तमिति तु ब्रूवत व्याप्तेरेवाभावः प्रदर्शितो भवति / नहि भवति / अग्निर्धूमभावाभावाभ्यां व्याप्त इति / अतो व्याप्तेरनैकान्तिकत्वम् / अपि च किमिदं वाधकमक्षणिकानामसत्तां साध यति, उतस्वित्, अक्षणिकात् सत्त्वस्य व्यतिरेकं, अथ सत्त्वक्षणिकत्वयोः प्रतिवन्धं / न पूर्व्वो विकल्पः / उक्तक्रमेण हेतोराश्रयासिद्वत्वात् / न च द्वितीयः / यतो व्यापकनिवृत्तिसहिता व्याप्यनिवृत्तिर्व्यतिरेकशब्दस्यार्थः / सा च यदि प्रत्यक्षेण प्रतीयते तदा तद्वेतुः स्यादिति सत्त्वमनैकान्तिकं / व्यापकानुपलम्भः स्वरूपासिद्वः / अथ सा विकल्प्यते / तदा पूर्व्वोक्तक्रमेण पञ्चधा विकल्प्य विकल्प्यो दूषणीयः / अत एव न तृतियो ऽपि विकल्पः / व्यतिरेकासिद्वौ सम्बन्धासिद्वेः / किञ्च न भूतलवदत्राक्षणिको धर्म्मी दृश्यते / न च स्वभावानुपलम्भे व्यापकानुपलम्भः कस्यचित् दृश्यस्य प्रतिपत्तिमन्तरेणान्तर्भावयितुं शक्य इति / किञ्चास्याभावधर्म्मत्वे / आश्रया सिद्वत्वमितरेतराश्रयत्वञ्च / भावधर्म्मत्वे विरुद्वत्वञ्च / उभयधर्म्मत्वे चानैकान्तिकत्वमिति न त्रयीन्दोषजातिमतिपतति //

यत्पुनरुक्तमक्षणिकत्वे कर्मयौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति / तत्र विरोधसिद्विमनुसरता विरोध्यपि प्रतिपत्तब्यः / तत्प्रतीतिनान्तरीयकत्वात् विरोधसिद्वेः / यथा तुहिनदहनयोः सापेक्षध्रुवभावयोश्च प्रतियोगी चाक्षणिकः प्रतीयमानः प्रतीतिकारित्वात् सन्नेव स्यात् अजनकस्याप्रमेयत्वात् / संवृत्तिसिद्वेनाक्षणिकत्वेन विरोधसिद्विरिति चेत् / संवृतिसिद्वमपि वास्तवं काल्पनिकं वा स्यात् / यदि वास्तवं कथन्तस्यासत्त्वं कथञ्चार्थक्रियाविरोधः / अर्थक्रियां कुर्व्वद्वि वास्तवमुच्यते /

अथ काल्पनिकं / तत्र किं विरोधो वास्तवः काल्पनिको वा / न तावद्वास्तवः कल्पितविरोधिविरोधत्वात् / बन्ध्यापुत्रविरोधवत् / अथ विरोधो ऽपि काल्पनिकः / न तर्हि सत्त्वस्य व्यतिरेकः पारमार्थिक इति क्षणभङ्गो दत्तजलाञ्जलिरिति / अयमेव चोद्यप्रबन्धो ऽस्मद् गुरुभिः संगृहीतः //

नित्यन्नास्ति न वा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्धता / हेतोः स्वानुभवस्य चाक्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षो ऽपि च / शून्यश्च द्वितीयेन सिध्यति न चासत्तापि सत्ता यथा नो नित्येन विरोधसिद्विरसता शक्या क्रमादेरपीति //

अत्रोच्यते / इह वस्तुन्यपि धर्म्मिधर्म्मव्यवहारो दृष्टोयथा गवि गोत्वं, पटे शुक्लत्वं तुरगे गमनमित्यादि / अवस्तुन्यपि धर्म्मिधर्म्मव्यवहारो दृष्टो यथा शशविषाणे तीक्ष्णत्वाभावो बन्ध्यापुत्रे वक्रत्वाभावो गगणारविन्दे गन्धाभाव इत्यादि / तत्रावस्तुनि धर्म्मित्त्वन्नास्तीति किम्बस्तुधर्म्मेण धर्म्मित्वन्नास्ति / आहोस्विदवस्तुधर्म्मेणापि / प्रथमपक्षे सिद्वसाधनं द्वितीयपक्षे तु स्ववचनविरोधः / यदाहु र्गुरवः /

धर्म्मस्य कस्यचिद वस्तुनि मानसिद्वा बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा / क्वाप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्विः //

अवस्तुनो धर्म्मित्वस्वीकारपूर्व्वकत्वस्य व्यापकस्याभावे आश्रयासिद्विदूषणस्यानुपन्यासप्रसङ्गैत्यर्थः / येनैव हि वचनेनावस्तुनो धर्म्मित्वाभावेन धर्म्मेण धर्म्मत्वमभ्युपगतं / परस्तु प्रतिषिध्यत इति व्यक्तम्दिमीश्वरचेष्टितं / तथाह्यवस्तुनो धर्म्मित्वन्नास्तीति वचनेन धर्म्मित्वाभावः किमवस्तु विधीयते, अन्यत्र वा, न वा क्वचिदपीति त्रयः पक्षाः /

प्रथमपक्षे ऽवस्तुनो न धर्म्मित्वनिषेधः / धर्म्मित्वाभावस्य धर्म्मस्य तत्रैव विधानात् / द्वितीये ऽवस्तुनि किमायातं / अन्यत्र धर्म्मित्वाभावविधानात् / तृतीयस्तु पक्षो व्यर्थ एव निराश्रयत्वात् इति कथमवस्तुनो धर्म्मित्वनिषेधः / तस्माद्यथा प्रमाणोपन्यासः प्रमेयस्वीकारपूर्व्वकत्वेन व्याप्तः / वाचकशब्दोपन्यासो वा वाच्यस्वीकारपूर्व्वकत्वेन व्याप्तः / तथावस्तुनो धर्म्मित्वं नास्तीति वचनोपन्यासो ऽवस्तुनो धर्म्मित्वस्वीकारपूर्व्वत्वेन व्याप्तः / अन्यथा तद्वचनोपन्यासस्य व्यर्थत्वात् / तद्यदि वचनोपन्यासो व्याप्यधर्म्मः / तदावस्तुनो धर्म्मित्वस्वीकारोपि व्यापकधर्म्मो दुर्ब्बारः / अथ न व्यापकधर्म्मः / तदा व्याप्यस्यापि वचनोपन्यासस्यासम्भव इति मूकतैवात्र बलादायातेति कथं न स्ववचनविरोधसिद्विः / नह्यब्रूवन् परम्बोधयितुमीशः / ब्रुवन् वा दोषमिमं परिहर्त्तुमिति महति सङ्कटे प्रवेशः / अवस्तुप्रस्तावे सहृदयाणां मूकतैव युज्यत इति चेत् / अहो महद्वैदग्ध्यं / अवस्तुप्रस्तावे स्वयमेव यथाशक्ति वल्गित्वा भग्नो मूकतैव न्यायप्राप्तेति परिभाषया निःसर्त्तुमिच्छति / नचावस्तुप्रस्तावो राजदण्डेन विना चरणमर्द्दनादिनानिष्टिमात्रेण वा प्रतिषेद्वुं शक्यते / ततश्चात्रापि क्रमाक्रमाभावस्य साधनत्वे सत्त्वाभावस्य च साध्यत्वे सन्दिग्धवस्तुभावस्यावस्त्यात्मनो वा क्षणिकस्य धर्म्मित्वं केन प्रतिहन्यते / त्रिविधो हि धर्म्मो दृष्टः कश्चिद्वस्तुनियतो नीलादिः / कश्चिदवस्तुनियतो यथा सर्व्वोपाख्याविरहः / कश्चिदुभयसाधारणो यथानुपलब्धिमात्रं / तत्र वस्तुधर्म्मेणावस्तुनो धर्म्मित्वनिषेध इति युक्तं / नत्ववस्तुधर्म्मेण / वस्त्ववस्तुधर्म्मेण वा / स्ववचनस्यानुयन्यासप्रसङ्गादित्यर्क्षाणकस्याभावे सन्देहे वावस्तुधर्म्मेण धर्म्मित्वमव्याहतमिति नायमाश्रयासिद्वो व्यापकानुपलम्भः //

अक्षणिकाप्रतीता वयमा श्रयासिद्वोहेतुरिति तु युक्तमुक्तं / तदप्रतीतौ तद्व्यवहारायोगात् / केवलमसौ व्यवहाराङ्गभूता प्रतीति र्वस्त्ववस्तुनोरेकरूपा न भवति / साक्षात्पारम्पर्य्येण वस्तुसामर्थ्यभाविनी हि वस्तुप्रतीतिः / यथा प्रत्यक्षमनुमानं प्रत्यक्षपृष्ठभावी च विकल्पः / अवस्तुनस्तु सामर्थ्याभावात् विकल्पमात्रमेव प्रतीतिः / वस्तुनो हि वस्तुबलभाविनी प्रतीति र्यथासाक्षात्प्रत्यक्षं परम्परया तत्पृष्ठभावी विकल्पो ऽनुमानञ्च / अवस्तुनस्तु न वस्तुबलभाविनी प्रतीतिस्तत्कारकत्वेनावस्तुत्वहानिप्रसङ्गात् / तस्माद्विकल्पमात्रमेवावस्तुनः प्रतीतिः / नह्यभावः कश्चिद्विग्रहवान् यः साक्षात्कर्त्तव्यो ऽपि तु व्यवहर्त्तव्यः / स च व्यवहारो विकल्पादपि सिध्यत्येव / अन्यथा सर्ब्बजनप्रसिद्वो ऽवस्तुव्यवहारो न स्यात् / इष्यते च तद्वर्मित्वप्रतिषेधानुवन्धादित्यकारकेनापि विकल्पमात्रसिद्वो ऽक्षणिकः स्वीकर्त्तव्य इति नायमप्रतीतत्वादप्याश्रयासिद्वोहेतुर्वक्तव्यः / ततश्चाक्षणिकस्य विकल्पमात्रसिद्वत्वे यदुक्तं न कश्चिद्वेतुरनाश्रयः स्यद्विकल्पमात्रसिद्वस्य धर्म्मिणः सर्व्वत्र सुलभत्वादिति ततसङ्गतं / विकल्पमात्रसिद्वस्य धर्म्मिणः सर्व्वत्र सम्भवे ऽपि वस्तुधर्म्मेण धर्म्मित्वायोगात् / वस्तुधर्म्महेतुत्वापेक्षया आश्रयासिद्वस्यापि हेतोः सम्भवात् / यथा आत्मनो विभुत्वसाधनार्थमुपन्यस्तं सर्व्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वादिति साधनं / विकल्पश्चायं हेतूपन्यासात् / पूर्व्वं सन्दिग्धवस्तुकः, समर्थिते तु हेताववस्तुक इति ब्रूमः / न चात्र सन्दिग्धाश्रयत्वं नाम हेतुदोषः / आस्तान्तावत् / सन्दिग्धस्यावस्तुनोपि विकल्पमात्रसिद्वस्यावस्तुधर्म्मापेक्षया धर्म्मित्वप्रसाधनात् / वस्तुधर्म्महेतुत्वापेक्षयैव सन्दिग्धाश्रयस्य हेत्वाभासस्य व्यवस्थापनात् / यथेह निकुञ्जे मयूरः केकायितादिति / अवस्तुकविकल्पविषयस्यासत्त्वन्तु व्यापकानुपलम्भादेव प्रसाधितं / एवं दृष्टान्तस्यापि व्योमादेर्द्वर्म्मित्वं विकल्पमात्रेण प्रतीतिश्चावगन्तव्या / तदेवमवस्तुधर्म्मापेक्षयावस्तुनोधर्म्मित्वस्य विकल्पमात्रेण प्रतीतेश्चापन्होतुमशक्यत्वान्नायमाश्रयासिद्वो हेतुः / न दृष्टान्तक्षतिः //

न चैष स्वरूपासिद्वः / अक्षणिके धर्म्मिणि क्रमाक्रमयो र्व्यापकयोरयोगात् / तथा हि यदि तस्य प्रथमे क्षणे द्वितीयादिक्षणभाविकार्य्यकारणसामर्थ्यमस्ति तदा प्रथमक्षणभाविकार्य्यवत् द्वितीयादिक्षणभाव्यपि कार्य्यं कुर्य्यात् / समर्थस्य क्षेपायोगात् / अथ तदा सहकारिसाकल्यलक्षणसामर्थ्यं नास्ति / तद्वैकल्यलक्षणस्यासामर्थ्यस्य सम्भवात् / न हि भावः स्वरूपेण करोतीति स्वरूपेणैव करोति / सहकारिसहितादेव ततः कार्य्योत्पत्तिदर्शनात् इति चेत् / यदा तावदमी मीलिताः सन्तः कार्य्यं कुर्व्वते तदैकार्थकरणलक्षणं सहकारित्वमेषामस्तु को नि षेद्वा / मिलितैरेव तु तत्कार्य्यङ्कर्त्तव्यमिति कुतो लभ्यते / पूर्व्वापरकालयोरेकस्वभावत्वात् भावस्य / सर्व्वदा जननाजननयोरन्यतरनियमप्रसङ्गस्य दुर्व्वारत्वात् / तस्मात् सामग्रीजनिका नैकं जनकमिति स्थिरवादिनाम्मनोराज्यस्याप्यविषयः /

किं कुर्म्मो दृश्यते तावदेवमिति चेत् / दृश्यतां किन्तु पूर्व्वस्थितादेव पश्चात् सामग्रीमध्यप्रविष्टाद्भावात् कार्य्योत्पत्तिरन्यस्मादेव विशिष्टसामग्रीसमुत्पन्नात् क्षणादिति विवादपदमेतत् / तत्र प्रागपि सम्भवे सर्व्वदैव कार्य्योत्पत्ते र्नवा कदाचिदपीति विरोधमसमाधाय तत एव कार्य्योत्पत्तिरिति साध्यानुवादमात्रप्रवृत्तः कृपामर्हति /

न च प्रत्यभिज्ञानादेवैकत्वसिद्विः / तत् पौरुषस्य लून पुनर्ज्जातकेशकुशकदलीस्तम्बादौ निर्द्दलनात् / विस्तरेण च प्रत्यभिज्ञानदूषणमस्माभिः स्थिरसिद्विदूषणे प्रतिपादितमिति तत एवावधार्य्यं /

ननु कार्य्यमेव सहकारिणमपेक्षते / न तु कार्य्योत्पत्तिहेतुः / यस्माद्द्विविधं सामर्थ्यं निजमागन्तुकञ्चसहकार्य्यन्तरं / ततो ऽक्षणिकस्यापि क्रमवत् सहकारिनानात्वादपि क्रमवत्कार्य्यनानात्वमिति चेत्, भवतु तावन्निजागन्तुकभेदेन द्विविधं सामर्थ्यं तथापि तत्प्रातिस्विकं वस्तुस्वलक्षणं सद्यः क्रियाधर्म्मकमवश्याभ्युपगन्तव्यम् / तद्यदि प्रागपि, प्रागपि कार्य्यप्रसङ्गः / अथ पश्चादेव न तदा श्थिरोभावः //

न च कार्य्यं सहकारिणो ऽपेक्षत इति युक्तं / तस्यासत्त्वात् / हेतुश्च सन्नपि यदि स्वकार्य्यन्नकरोति तदा तत्कार्य्यमेव तन्न स्यात्, स्वातन्त्र्यात् / यच्चोक्तं / यो ऽह्युत्तरकार्य्यजननस्वभावः स कथमादौ कार्य्यं कुर्य्यात् / न तर्हि तत्कार्य्यकरणस्वभावः / न हि नीलोत्पादनस्वभावः पीतादिकमपि करोतीति / तदसङ्गतं / स्थिरस्वभावत्वे भावस्योत्तरकालमेवेदं कार्य्यन्नपूर्व्वकालमिति कुत एतत् / तदभावाच्च कारणमप्युत्तरकार्य्यकरणस्वभावमित्यपि कुतः / किं कुर्म्म उत्तरकालमेव तस्य जन्मेति चेत् / स्थिरत्वे तदनुपपद्यमानमस्थिरतामादिशतु / श्थिरत्वे ऽप्येष एव स्वभावस्तस्य यदुत्तरक्षण एव कार्य्यं करोतीति चेत् / न / प्रमाणवाधिते स्वभावाभ्युपगमायोगादिति न तावदक्षणिकस्य क्रमिकार्य्यकारित्वमस्ति / नाप्यक्रमिकार्य्यकारित्वसम्भवः / द्वितीये ऽपि क्षणे कारकस्वरूपसद्भावे पुनरपि कार्य्यकरणप्रसङ्गात् / कार्य्ये निष्पन्ने तद्विषयव्यापाराभावादूना सामग्री न निष्पादितं निष्पादयेदिति चेत् / न / सामग्रीसम्भवासम्भवयोरपि सद्यः क्रियाकारकस्वरूपसम्भवे जनकत्वमवार्य्यमिति प्रागेव प्रतिपादनात् / कार्य्यस्य हि निष्पादितत्वात् पुनः कर्त्तुमशक्यत्वमेव कारणमसमर्थमावेदयति / तदयमक्षणिके क्रमाक्रमिकार्य्यकारित्वाभावो न सिद्वः / न च क्रमाक्रमाभ्यामपरप्रकारसम्भवो येन ताभ्यामव्याप्तौ सन्दिग्धव्यतिरेको हेतुः स्यात् / प्रकारान्तरशङ्कायां तस्यापि दृश्यादृश्यत्वप्रकारद्वयदूषणे ऽपि स्वपक्षेप्यनाश्वासप्रसङ्गात् / तस्मादन्यो ऽन्यव्यवच्छेदस्थितयोर्नापरः प्रकारः सम्भवति / स्वरूपाप्रविष्टस्य वस्तुनो ऽवस्तुनोवान्यत्वात् / प्रकारा न्तरस्यापि क्रमस्वरूपाप्रविष्टत्वात् / तथातीन्द्रियस्य सहकारिणो ऽदृश्यत्वेप्ययोगव्यवच्छेदेन दृश्यसहकारिसहितस्य दृश्यस्यैव सत्त्वस्य दृश्यक्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तिः प्रत्यक्षादेव सिध्यति / एवं क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वं ब्याप्तमिति क्रमाक्रमयोरन्यो ऽन्यव्यवच्छेदेन स्थितत्वादेतत्प्रकारद्वयपरिहारेणार्थक्रियाकारित्वमन्यत्र न गतमित्यर्थः / अत एवैतयोर्विनिवृत्तौ निवर्त्तेत /

त्रिलोचनस्यापि विकल्पत्रये प्रथमदूषणमाश्रयासिद्विदोषपरिहारतो निरस्तं / द्वितीयञ्चासङ्गतं विकल्पज्ञानेन व्यतिरेकस्य प्रतीतत्वात् / नह्यभावः कश्चित् विग्रहवान् यः साक्षात्कर्त्तव्यो ऽपि तु विकल्पादेव व्यवहर्त्तव्यः / न ह्यभावस्य विकल्पादन्याप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिर्वा सर्व्वथोभयथापि तद्व्यवहारहानिप्रसङ्गात् / एवं वैधर्म्म्यदृष्टान्तस्य हेतुव्यतिरेकस्य च विकल्पादेव प्रतीतिः / तृतीयमपि दूषणमसङ्गतं / व्यापकानुपलम्भे निर्द्दोषत्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तेरव्याहतत्वात् / तदयं व्यापकानुपलम्भो ऽक्षणिकस्यासत्त्वं, सत्त्वस्य ततो व्यतिरेकं क्षणिकत्वेन व्याप्तिञ्च साधयत्येकव्यापारात्मकत्वात् इति स्थितं /

ननु व्यापकानुपलब्धिरिति यद्यनुपलब्धिमात्रन्तदा न तस्य साध्यबुद्विजनकत्वमवस्तुत्वात् / न चान्योपलब्धिर्व्यापकानुपलब्धिरभिधातुं शक्या भूतलादिवत् अन्यस्य कस्यचिदनुपलब्धेरिति चेत् तदसङ्गतं / धर्म्म्युपलब्धेरेवान्यत्राप्यनुपलब्धितया व्यवस्थापनात् / यथा नेह शिंशपा वृक्षाभावादित्यत्र वृक्षापेक्षया केवलप्रदेशस्य धर्म्मिण उपलब्धिर्दृश्यानुपलब्धिः / शिंशपापेक्षया च केवलप्रदेशस्य धर्म्मिण उपलब्धिरेव शिंशपाभावोपलब्धिरिति स्वभावहेतुपर्य्यवसायिव्यापारो व्यापकानुपलम्भः / तथा हि नित्यस्य धर्म्मिणो विकल्पबुद्व्यध्यवसि तस्य क्रमिकारित्वाक्रमिकारित्वापेक्षया केवलग्रहणमेव क्रमिकारित्वा क्रमिकारित्वानुपलम्भ अर्थक्रियापेक्षया च / केवलप्रतीतिरेवार्थक्रियावियोगप्रतीतिरिति व्यापकानुपलम्भान्तरादस्य न कश्चिद्विशेषः /

अध्यवसायापेक्षया च वाह्ये ऽक्षणिके ऽवस्तुनि व्यापकाभावात् व्याप्याभावसिद्विव्यवहारः / अध्यवसायश्च समनन्तरप्रत्ययवलायाताकारविशेषयोगादगृहीते ऽपि प्रवर्त्तनशक्तिर्वोद्वव्यः / ईदृशश्चाध्यवसायो ऽर्थो ऽस्मच्चित्राद्वैतसिद्वौ निर्व्वाहितः / स चाविसम्बादी व्यवहारः परिहर्त्तुमशक्यः; यद्व्यापकशून्यं; तद्वाप्यशून्यमिति / एतस्यैवार्थस्यानेनापि क्रमेण प्रतिपादनात् / अयञ्च न्यायो यथा वस्तुभूते धर्म्मिणि तथावस्तुभूते ऽपीति को विशेषः / तथाह्येकज्ञानमात्रविकल्प एव / यथा च, हरिणशिरसि तेनैकज्ञानसंसर्गिशृङ्गमुपलब्धं / शशशिरस्यपि तेन सहैकज्ञानसंसर्गित्वसम्भावनयैव शृङ्गं निषिध्यते / तथा नीलादावपरिनिष्ठितनित्यानित्यभावे क्रमाक्रमौ स्वधर्म्मिणा सार्द्वं एकज्ञानसंसर्गिणौ दृष्टौ नित्ये ऽपि यदि भवतः / नित्यग्राहिणा ज्ञानेन स्वधर्म्मिणा नित्येन सहैव गृह्येयातामिति सम्भावनया / एकज्ञानसंसर्गिद्वारकमेव प्रतिषिध्यते / कथं पुनरेतन्नित्यज्ञाने क्रमाक्रमयोरस्फुरणमिति / यावता क्रमाक्रमक्रोडीकृतमेव नित्यं विकल्पयाम इति चेत् / अतएव वाधकावतारो विपरीतरूपारोपमन्तरेण तस्य वैयर्थ्यात् / कालान्तरेणैकरूपतया नित्यत्वं / क्रमाक्रमौ च क्षणद्वये भिन्नरूपतया / ततो नित्यत्वस्य क्रमाक्रमिकार्य्यशक्तेश्च परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया दुर्व्वारो विरोध इति कथं नित्ये क्रमाक्रमयोरन्तर्भावः / अनन्तर्भावाच्च शुड्वनित्यविकल्पेन दूरीकृतक्रमाक्रमसमारोपेण कथमुल्लेखः / ततश्च प्रतियोगिनि नित्ये ऽपि कल्प्यमाने, एकज्ञानसंसर्गिलक्षणप्राप्ते नित्योपलब्धिरेव नित्यविरुद्वस्यानुपलभ्यमानस्य क्रमाक्रमस्यानुपलब्धिः / ततएव वार्थक्रियाशक्तेरनुपलब्धेः / तस्माद्व्यापकविवेकिधर्म्म्युपलब्धितया न व्यापकानुपलम्भान्तरादस्य विशेषः /

नन्वेतदवस्तुधर्म्मिकोपयोगिकस्त्वधिष्ठानत्वात् प्रमाणव्यवस्थाया इति चेत् / किमिदम्बस्त्वधिष्ठानत्वन्नाम / किम्परम्परयापि वस्तुनः सकाशादागतत्वम्, अथ वस्तुनि केनचिदाकारेण व्यवहारकारणत्वं, वस्तुभूतधर्म्मिप्रतिवद्वत्वम्बा /

यद्याद्यः पक्षस्तदा क्रमाक्रमस्यार्थक्रियायाश्च व्याप्तिग्रहणगोचरवस्तुप्रतिवद्वत्वमपि न क्षीणं / न च द्वितीये ऽपि पक्षे दोषः सम्भवति / क्षणभङ्गिवस्तुसाधनोपायत्वादस्य / न चान्तिमो ऽपि विकल्पः कल्प्यते / तस्यैव नित्यविकल्पस्य वस्तुनो धर्म्मिभूतस्य क्रमाक्रमवद्वाह्यनित्योपादानशून्यत्वेनार्थक्रियावद्वाह्यनित्योपादानशून्यत्वप्रसाधनात् / पर्य्युदासवृत्त्या बुद्विस्वभाव भूता क्षणिकाकारे वस्तुभूते धर्म्मिणि प्रतिवद्वत्वसम्भवात् /

अयमेव न्यायो न वक्ता बन्ध्यासुतश्चैतन्याभावादित्यादौ योज्यः / एतेन यथा वृक्षाभावादित्याद्यन्तर्भावयितुं शक्यो न तथायमिति त्रिलोचनो ऽपि निरस्तः /

न च क्रमाद्यभावस्त्रयीं दोषजातिन्नातिक्रामति / अभावधर्म्मत्वे ऽप्याश्रयासिद्विदोषपरिहारात् / यत्त्वनेन प्रमाणान्तरान्नित्यानामसत्त्वसिद्वौ क्रमादिविरहस्याभावधर्म्मता न सिध्यतीत्युक्तं / तद्वालस्यापि दुरभिधानं / नित्यो हि धर्म्मी / असत्त्वं साध्यं / क्रमिकार्य्यकारित्वाक्रमिकार्य्यकारित्वविरहो हेतुः / अस्य चाभावधर्म्मत्वन्नाम / असत्त्वलक्षणस्वसाध्याविनाभावित्वमुच्यते / तच्च क्रमाक्रमेण सत्त्वस्य व्याप्तिसिद्वौ सत्त्वस्य व्याप्यस्याभावेन क्रमाक्रमस्य व्यापकस्य विरहो व्याप्तः सिध्यतीत्यभावधर्म्मत्वं प्रागेव विध्योर्व्याप्तिसाधकात् प्रत्यक्षादनुमानात्मकाद्वा प्रमाणान्तरात् सिद्व मिति नेतरेतराश्रयत्वदोषः /

न च सत्तायामिवासत्तायामपि तुल्यप्रसङ्गो भिन्न न्यायत्वात् / वस्तुभूतं हि तत्र साध्यं साधनञ्च / तयोधर्म्म्यैपि वस्तुभूत एव युज्यते //

वस्तुनस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव सिद्विः / तयोरभावे नियमेनाश्रयासिद्विरिति युक्तं / असत्तासाधने त्ववस्तुधर्म्मा हेतुरवस्तुनि विकल्पमात्रसिद्वे धर्म्मिणि नाश्रयासिद्विदोषेण दूषयितुं शक्यः / तथाक्षणिकस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधः सिध्यत्येव /

तथा विकल्पादेवाक्षणिको विरोधी सिद्वः / विकल्पोल्लिखितश्चास्य स्वभावो नापर इत्यपि व्यवहर्त्तव्यं / अन्यथा तदनुवादेन क्रमाक्रमादिरहितत्वादिनिषेधादिकमयुक्तं / तत् स्वरूपस्यानुल्लेखादित्यक्षणिकशशविषाणादिशब्दानुच्चारणप्रसङ्गः / अस्ति च / अतो यथा प्रमाणाभावे ऽपि विकल्पसत्वस्य बन्ध्यासुतादेःसौन्दर्य्यादिनिषेधो ऽनुरूपः, तथा विकल्पोपनीतस्यैवाक्षणिक स्वरूपस्य तत् प्रत्यनीकाकारेण सह विरोधव्यवस्थायां कीदृशो दोषः स्यात् / यदि चाक्षणिकानुभवाभावात् विरोधप्रतिषेधः, तर्हि बन्ध्यापुत्राद्यननुभवादेव सौन्दर्य्यादिनिषेधो ऽपि माभूत /

नन्वेवं विरोधस्यापारमार्थिकत्वं / तद्द्वारेण क्षणभङ्गसिद्विरप्यपारमार्थिकी स्यादिति चेत् / न हि विरोधोनाम वस्त्वन्तरं किञ्चित् उभयकोटिदत्तपादं सम्बद्वाभिधानमिष्यते ऽस्माभिरुपपद्यते वा / येनैकसम्बन्धिनो वस्तुत्वाभावे ऽपरमार्थिकः स्यात् / यथा त्विष्यते तथा पारमार्थिक एव / विरुद्वाभिमतयोरन्यो ऽन्यस्वरूपपरिहारमात्रं विरोधार्थः / तच्च भावाभावयोः पारमार्थिकमेव न भावो ऽभावरूपमाविशति / नाप्यभावो भावरूपं प्रविशतीति यो ऽयमनयोरसङ्करनियमः स एव पारमार्थिको विरोधः / कालान्तरैकरूपतया हि नित्यत्वं / क्रमाक्रमौ क्षणद्वये ऽपि भिन्नरूपतया ततो नित्यत्वक्रमाक्रमिकार्य्यकारकत्वयोर्भावाभाववत् विरोधो ऽस्त्येव / ननु नित्यत्वक्रमयौगपद्यवत्त्वञ्च विरुद्वौ विधूय नापरो विरोधोनाम / कस्य वास्तवत्वमिति चेत् / न / न हि धर्म्मान्तरस्य सम्भवेन विरोधस्य पारमार्थिकत्वं ब्रूमः / किन्तु विरुद्वयोर्धर्म्मयोः सद्भावे ऽन्यथा विरोधनामधर्म्मान्तरसम्भवे ऽपि यदि न विरुद्वौ धर्म्मौ क्व पारमार्थिकविरोधसद्भावः / विरुद्वौ च धर्म्मौ तावतैव तात्त्विको विरोधव्यवहारः / किमपरेण प्रतिज्ञामात्रसिद्वेन विरोधनाम्ना वस्त्वन्तरेण / तदयं पूर्व्वपक्षसंक्षेपः /

नित्यन्नास्ति न वा प्रतीतिविषयस्तेनाश्रयासिद्वता हेतोः स्वानुभवस्य च क्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षो ऽपि च / शून्यश्च द्वितयेन सिध्यति न वा सत्तापि सत्तायथा नोनित्येन विरोधसिद्विरसता शक्या क्रमादेरपीति //

अत्र सिद्वान्तसंक्षेपः /

धर्म्मस्य कस्यचिवदस्तुनि मानसिद्वा बाधाविधिव्यवकृतिः किमिहास्ति नो वा / काप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि / नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्विरिति //

तदेवं नित्यं न क्रमिकार्य्यकारित्वाक्रमिकार्य्यकारित्वयोगिपरमार्थः / ततश्च सत्तायुक्तमपि नैव परमार्थतः / ततश्च क्षणिकाक्षणिकपरिहारेण राश्यन्तराभावादक्षणिकाद्विनिवर्त्तमानमिदं सत्त्वं क्षणिकत्व एव विश्राम्यन्ते न व्याप्तं सिध्यतीति सत्त्वात् क्षणभङ्गसिद्विंरविरोधिनी //

प्रकृतेः सर्व्वधर्म्माणां यद्वोधान्मुक्तिरिष्यते / स एव तीर्थ्यनिर्म्माथी क्षणभङ्गः प्रसाधितः //

विपक्षे वाधनाद्वेतोः साध्यात्मत्वं प्रसिध्यति / तत् सिद्वौ द्विविधा व्याप्तिसिद्विरत्राभिधीयते // इति वैधर्म्म्यदृष्टान्ते व्यतिरेकरूपव्याप्त्या क्षणभङ्गसिद्विः समाप्ता // 0 //कृतिरियं महापण्डितरत्नकीर्त्तिपादानाम् // 0 //