प्रव्रज्यावस्तु

प्रव्रज्यावस्तु

2र्1 (प्रव्र्-व् इइ): /// नामधेयानि व्यवस्थापितानि । बिंबिसारः कुमारो ऽष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तः द्वाभ्याम् अंसधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्षीरधात्रीभ्यां द्वाभ्यां मलधात्रीभ्यां द्वाभ्यां क्रीडनिकाभ्यां धात्रीभ्यां 2र्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// उपकरणविशेषैर् आशुर् वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम् ॥ यदा स महान् संवृत्तस् तदा लिप्याम् उपन्यस्तस् संख्यायां गणनायां मुद्रायां यानि च तानि राज्ञां क्षत्रियाणां 2र्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// पृथग्भवन्ति शिल्पस्थानकर्मस्थानानि । तद्यथा हस्तिग्रीवायाम् अश्वपृष्ठे रथे त्सरौ धनुष्य् अपयाने निर्याणे अङ्कुशग्रहे पाशग्रहे तोमरग्रहे छेद्ये भेद्ये वेध्ये 2र्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// दृढप्रहारितायां पंचसु स्थानेषु कृतावी संवृत्तः तान्य् अपि पंचामात्यपुत्रशतानि पंचसु स्थानेषु कृतावीनि संवृत्तानि । स पित्रा अष्टादशसु श्रेणीष्व् अवतारितः तस्य श्रेण्यो 2र्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// बिंबिसारः कुमारो हस्तिस्कन्धाभिरूढो जनपदान् निर्गच्छति तेन ते दृष्टाः अङ्गस्य राज्ञः पौरुषेयाः करप्रत्यायान् उद्ग्राहयन्तः स कथयति भवन्तः कस्यैते करप्रत्याया उद्ग्राहयन्ति 2र्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// कथयन्ति । देव करदाः स कथयति भवन्तः शब्दयतैनान् पौरुषेयान् इति । ते शब्दिताः स कथयति । भवन्तः सो ऽपि राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो वयम् अपि राजानः क्षत्रिया + + 2र्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// उद्ग्राहयिष्यथेति । ते संलक्षयन्त्य् अप्रकृतिज्ञो ऽयं कुमारो गच्छामो वयं महापद्मस्य राज्ञस् सकाशं गत्वारोचयामः ते राज्ञो महापद्मस्य सकाशम् उपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य + + + + 2र्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// बिंबिसारेण कुमारेण करप्रत्यायान् उद्ग्राहयन्तो निवारिताः किम्

उद्ग्राहयामो वा न वेति । स कथयति भवन्तो ऽप्रकृतिज्ञो ऽयम् इह कुमारो यथैव यूयं भूताः करप्रत्यायाम् उद्ग्राहयत । तथैवोद्ग्राहयतेति 2र्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// कुमारेण जनपदेभ्यो विवर्तिता दृष्टाः उक्ताश् च भवन्तो न मया यूयं निवारिताः मा भूयः करप्रत्यायान् उद्ग्राहयिष्यथेति कस्माद् यूयं पुनः करप्रत्यायान् उद्ग्राहयथ । यदि तावत् तिष्ठथेत्य् एवं + + 2र्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// सो ऽयं कुमारो व्याडो विक्रान्तः स्थानम् एतद् विद्यते यद् अनर्थं करिष्यतीति । ते अङ्गस्य राज्ञस् सकाशम् उपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य कथयन्ति देव महापद्मस्य राज्ञो बिंबिसारो नाम + + + + 2व्1 (प्रव्र्-व् इइ): /// अध्युपेक्षिष्यते स्थानम् एतद् विद्यते यत् कालेन महान् अनर्थं करिष्यतीति गाथां भाषते ॥ शक्यः कररुहैश् छेत्तुं यावद् बालो हि पादपः स एव वृद्धो दुश्छेद्यः परशूनां शतैर् अपीति । अङ्गेन + + + 2व्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// प्रेषय । यवसयोग्यम् अशनं वा सज्जीकुरु एषो ऽहम् आगच्छामीति । महापद्मो राजा लेखं श्रुत्वा व्यथितः तेन बिंबिसारः कुमारश् शब्दापितः उक्तश् च पुत्र कस्मात् त्वया अङ्गस्य राज्ञः पौरुषेयाः + + + + 2व्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// .ट्. म् इति । स कथयति देव सो ऽपि राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो वयम् अपि राजानः क्षत्रिया मूर्धाभिषिक्ताः कस्माद् वयं तस्य करप्रत्यायान् अनुप्रयच्छामो केवलं देवो मम चतुरङ्गं बलकायम् अनुप्रददातु 2व्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// महापद्मेन राज्ञा लेखो ऽनुप्रेषितो या ते शक्तिर् बलं वीर्यं पराक्रमस् तन् न हापयिष्यसीति । स श्रुत्वा रुषितो ऽमात्यान् आमन्त्रयते । संनाहयन्तु भवन्तो चतुरङ्गं बलकायं + + + + 2व्5 (प्रव्र्-व् इइ): ///

अश्वकायं रथकायं पत्तिकायं मगधविषयं नाशयितुम् आरब्धो नाशयतीति । मगधविषयनिवासिना जनकायेन महापद्मस्य राज्ञ उद्ग्राहका दत्ता देव अङ्गो + + + 2व्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// तेन बिम्बिसारं कुमारं शब्दापयित्वा तस्य चतुरङ्गो बलकायो ऽनुप्रदत्तो बिम्बिसारः कुमारस् तान् कुमारान् संनिपात्य कथयति । अहम् अङ्गेन राज्ञा सार्धं संग्रामयिष्यामि + + + 2व्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// इति गाथां भाषन्ते ॥ यस्मिन् मनुष्ये रमते कुलश्रीस् स सर्वतस् संपरिरक्षितव्यः तस्मिन् विनष्टे विनशन्ति सर्वे नाभेर् विनाशाद् इव चक्रपादाः ॥ अहं भवद्भिः सर्वतस् संपरिरक्षितव्यः 2व्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// उपरिप्रासादतलगतस् तिष्ठति तेनासौ निर्गच्छन् दृष्टः सो ऽमात्यान् आमन्त्रयते । भवन्तः कस्येयं सेनेति । ते कथयन्ति देव बिंबिसारस्य कुमारस्येति । स कथयति 2व्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// केचिच् छ्रेण्यो बिंबिसार इति संजानते केचित् सैनिको बिंबिसार इति । बिंबिसारः कुमारः कुमारान् आमन्त्रयते । भवन्तो ऽयम् अङ्गो राजा उदीर्णबलवान् 2व्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// प्रहन्तव्यम् इति । ते तस्य मुक्तसंनाहस्य शिविरे निपतितास् तैर् अङ्गो राजा प्रघातितः अङ्गस्य राज्ञश् चतुरङ्गो बलकायश् चतुर्दिशं विद्रुतः । 3र्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.676): /// वयम् अपि राजानः क्षत्रिया मूर्धाभिषिक्ताः निवर्तन्तु भवन्तो ऽहं भवतां वृद्ध्युपादानं प्रज्ञापयिष्यामीति । ते निवर्तिताः ततो यश् चंपायाम् आरक्षकः स्थापितः तेन श्रुतं यथा 3र्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// बिम्बिसारः कुमारो ऽनुपूर्वेण चण्पां गतः तेन दीर्घया लतया अङ्गस्य राज्ञः शिरो बद्ध्वा दर्शितम्* यस् ते स्वामी तस्यायम् एवंरूपा समवस्था कृता यदि तावन्

निर्गच्छसि निर्गच्छ । 3र्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// -ति । स श्रुत्वा व्यथितः संलक्षयति पुनर् अपि विषयो न तु प्राणा इति । स कण्ठे असिं बद्ध्वा निर्गतः ततो बिम्बिसारेण कुमारेण चण्पाम् अवष्टभ्य महापद्मस्य राज्ञो लेखो 3र्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// आज्ञापय किम् अन्यद् अपरिप्राप्तं परिप्रापयामीति ॥ महापद्मो राजा तुष्टः तेन तस्य पट्टमौलिच्छत्त्रं तम् अनुप्रेषितं पुत्र त्वम् अत्रैव राज्यं कारय अहम् अत्रैव 3र्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// बिम्बिसारो राजा राज्यं कारयति रिद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च मगधेषु महापद्मो राजा राज्यं कारयति रिद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं 3र्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// महापद्मो राजा कालगतो ऽमात्यैर् बिम्बिसारस्य राज्ञस् संदिष्टं देव पिता ते कालगत आगच्छ राज्यं प्रतीच्छेति स आगतः ततो ऽङ्गमगधीयकैर् अमात्यैर् अङ्गमगधेषु + + 3र्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// स्फीतं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च । मध्यदेशाद् अन्यतमो माणवो मन्त्रार्थी मन्त्रगवेषी दक्षिणापथम् अनुप्राप्तो दक्षिणापथे ऽन्यतमो ब्राह्मणो वेदवेदाङ्गपारगः 3र्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// .. त्य कथयति । इच्छाम्य् अहम् उपाध्यायस्य पादशुश्रूषां कर्तुं । कस्यार्थाय । वेदाध्ययनं करिष्ये । स कथयत्य् एवं कुरुष्वेति । स तस्यान्तिके वेदाध्ययनं कर्तुम् आरब्धः आचरितं तेषां + + + 3र्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// कदाचिन् नगरावलोककाः कदाचित् समिधाहारकाः यावद् अपरेण समयेन अपठास् संवृत्ताः ततस् सर्व एव समिधाहारकास् संप्रस्थिताः समिधाहारकाणां संप्रस्थितानाम् + + 3र्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// भारद्वाजाः पंचकाः उपपंचकाः

को वः कस्माद् देशाद् इति । तत्रैके कथयन्ति वयं पूर्वदेशाद् इत्य् अपरे वयं दक्षिणापथाद् इत्य् अपरे कथयन्ति वयं पाश्चात्या इत्य् अपरे कथयन्ति + + + 3व्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.677): /// एव भवन्तो ऽस्माभिर् देशा दृष्टाः श्रुताश् च न तु मध्यदेशः ॥ बुद्धिर् वसति पूर्वेण दाक्षिण्यं दक्षिणापथे । पैशुन्यं पश्चिमे देशे पारुष्यं चोत्तरापथे इति । मध्यदेशो ऽस्माभिर् न दृष्टः कीदृशो माणव + + + + 3व्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// भैक्षुकशतकलिलो दस्युजनविवर्जितः आर्यजनाकीर्णो विद्वज्जननिषेवितो यत्र नदी गङ्गा धन्या पुण्या मङ्गल्या शुचिशौचेया उभयतः कूलान्य् अभिष्यन्दयमाना वहत्य् अष्टादशवक्रो + + + + + + 3व्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// गच्छन्तीति । ते कथयन्ति सन्ति माणव मध्यदेशे पण्डितसंख्याता इति । स कथयति नन्व् अहं भवन्तः पूर्वम् एवावोचं मध्यदेशो भवन्तो देशानाम् अग्रम् इक्षुशालिमालागोमहिषीसंपन्नो भैक्षुकशतकलिलो 3व्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// इत्य् अवोचस् त्वं माणव सन्ति माणव मध्यदेशे एवंविधा वादिवृषभा यादृश उपाध्यायो । मध्यदेशे भवन्तस् तादृशा वादिवृषभास् सन्ति येषाम् उपाध्यायो मुखम् अपि न शक्नुयाद् + + + 3व्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// भाषितो यथा ते माणवकाः सर्व एव मध्यदेशगमनोत्सुकास् संवृत्ताः अथ ते माणवकाः समिधाकाष्ठानि पर्येष्य समिधाभारकान् आदाय येन तस्य ब्राह्मणस्य निवेशनं + + + + 3व्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// ब्राह्मणस् तेनोपसंक्रान्ताः उपसंक्रम्य तं ब्राह्मणम् इदम् अवोचन् । यत् खलूपाध्याय जानीथा अनेनास्माकं माणवेन मध्यदेशस्य तथा तथा वर्णो भाषितो यथा वयं सर्व एव + + + + 3व्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// अपि तु श्रुतिरमणीया

देशाश् श्रोतव्या नो तु गन्तव्याः उपाध्याय एष माणवः कथयति मध्यदेशे तादृशा वादिवृषभास् सन्ति येषाम् उपाध्यायो मुखम् अपि न शक्नोति द्रष्टुम् इति । पुत्रकाः 3व्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// बहुरत्नधरा वसुंधरा पूर्णा मही सुन्दरसुन्दराणाम्* उपाध्याय गच्छामस् तद् अपि तावद् देशावलोकनं कृतं भविष्यतीति तीर्थोपस्पर्शनं ते च वादिवृषभाः पर्युपासिता भविष्यन्तीति वादिनो निग्रहीष्यामः 3व्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// ऽल्पपरिच्छदश् च स तान् माणवकान् इदम् अवोचत् । पुत्रका यद्य् एवं गृह्णीथ अजिनानि वल्कलानि दण्डकमण्डलूनि स्रुग्भाजनानि गच्छामो मध्यदेशम् इति । तैर् गृहीतानि । स तैस् सार्धं मध्यदेशं 3व्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// भस्मघटिकाः शिरस्सु भिनत्ति । केचिद् इष्वस्त्रशालाम् इव वायसा आरात् परिवर्जयन्ति । केचिच् छत्त्रध्वजपताकाभिः प्रत्युद्गच्छन्ति केचिच् छिष्यत्वम् अभ्युपगच्छन्ति । सो ऽनुपूर्वेण ग्रामनगरनिगमपल्लिकापत्तनेषु 4र्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.678): /// अनुप्राप्तः स ब्राह्मणस् संलक्षयति । यावन्तः खलु पण्डितसंख्याताः सर्वे ते राज्ञस् संनिधौ तत् किम् अहं मूलम् अपहाय शाखापत्त्रपलाशं परामर्ष्टव्यं मंस्ये यन्व् अहं राज्ञस् सकाशम् उपसंक्रामेयम् इति । स राज्ञस् सकाशम् 4र्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// देवास्ति मया गुरुसकाशात् कतिपयान्य् अक्षराण्य् उद्गृहीतानि तद् इच्छाम्य् अहं देवस्य पुरस्ताद् वादिभिस् सार्धं कथाविमर्दं कर्तुम् इति । ततस् स राजा अमात्यान् आमन्त्रयते । अस्ति भवन्तो ऽस्माकं विजिते कश्चिद् वादी प्रतिवसतीति 4र्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// वेदवेदाङ्गपारगो ऽग्निकल्प इव ज्ञानेन तेन माठरं नाम शास्त्रं प्रणीतम् इति । राजा कथयति । आहूयतां स

उपाध्याय इत्य् अमात्यैर् आहूतः सो ऽपि राजानं जयेनायुषा च वर्धयित्वा पुरतो ऽवस्थितः 4र्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// सार्धं मम पुरस्तात् कथाविमर्दं कर्तुम् इति । स कथयति शक्तितो ऽहं देवं तोषयिष्ये इति । ततो वादिमण्डलं प्रज्ञप्तं पक्षापरपक्षौ व्यवस्थापितौ । राजा कथयति कस्य भवतु पूर्वपक्ष 4र्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// पूर्वपक्ष इति । तस्य पूर्वपक्षो दत्तः तेन पंचशतिको दण्डस् समुच्चारितो माठरेण प्रत्युच्चार्य दोषो दत्तः । इदं ते अयुक्तम् इदम् असदृशम् इदं नोपपद्यत इति । स तूष्णीम् अवस्थितः 4र्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// राजा अमात्यान् आमन्त्रयते । कतरो ऽत्र भवन्तश् शोभत इति । ते कथयन्ति देवोपाध्यायो माठर इति । ततो राजा आत्तमनास् संवृत्तः तस्य मे लाभास् सुलब्धा यस्य मे विजिते एवंविधा 4र्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// निवसति । देव नालदग्रामके । गच्छ स एव ते वादिभोगो भवतु । स तस्य वादिभोगो दत्तः संपत्तिकामो लोको विपत्तिप्रतिकूलः सो ऽनेकैर् ब्राह्मणैः कन्यानिमित्तं प्रार्थ्यते । ततस् तेन 4र्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// परिचारयति । तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातो दीर्घदीर्घाभ्यां कोष्ठाभ्यां तस्य विस्तरेण जातस्य जातिमहं कृत्वा कोष्ठिल इति नामधेयं व्यवस्थापितं कोष्ठिलो दारक उन्नीयते वर्ध्यते 4र्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// उपकरणविशेषैर् आशुर् वर्ध्यते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम्* । स यदा महान् संवृत्तस् तदा लिप्याम् उपन्यस्तस् संख्यायां मुद्रायां गणनायां ब्राह्मणिकायाम् ईर्यायां चर्यायां शौचे समाचारे भस्मग्रहे करकग्रहे मृत्तिकाग्रहे 4र्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// याजने अध्ययने अध्यापने दाने प्रतिग्रहे षट्कर्मनिरतो

ब्राह्मणस् संवृत्तः भूयो तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः दारिका जाता तस्याः शारिकाया यादृशे अक्षिणीति ॥ तस्या ज्ञातिभिस् संगम्य 4व्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.79): /// वर्धिता महती संवृत्ता । सा लिप्यक्षराणि ग्राहिता यावद् अपरेण समयेन भ्रात्रा सार्धं वादं करोति स तया निगृह्यते । ततः पित्राभिहितः पुत्र कथं नाम त्वं पुरुषो भूत्वा दारिकया 4व्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// माणवो मन्त्रार्थी मन्त्रगवेषी दक्षिणापथम् अनुप्राप्तो दक्षिणापथे तिष्यो नाम ब्राह्मणो लोकायते कृतावी स तस्य सकाशम् उपसंक्रान्तः उपसंक्रम्याभिवादनं कृत्वा कथयति । इच्छाम्य् अहम् 4व्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// कुरुष्व । स तस्यान्तिके लोकायतम् उद्ग्रहीतुम् आरब्धः आचरितं तेषां माणवकानां यदा अपठा भवन्ति तदा कदाचित् तीर्थोपस्पर्शका गच्छन्ति कदाचिन् नगरावलोककाः कदाचित् समिधाहारकाः 4व्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// समिधाहारकास् संप्रस्थिताः तेषां समिधाहारकाणां संप्रस्थितानाम् अयम् एवंरूपो ऽभूद् अन्तराकथासमुदाहारः । भो कौत्सा वात्साः शाण्डिल्या भारद्वाजाः पंचका उपपंचकाः को वः कस्माद् देशाद् 4व्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// वयं दक्षिणापथा इत्य् अपरे कथयन्ति वयं पाश्चात्या इत्य् अपरे वयम् उत्तरापथाद् इति स माणवः कथयत्य् अहं मध्यदेशाद् इति । ते कथयन्ति । सर्व एव भवन्तो ऽस्माभिर् देशा दृष्टाः श्रुताश् 4व्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// पैशुन्यं पश्चिमे देशे पारुष्यं चोत्तरापथे ति । मध्यदेशो ऽस्माभिर् न दृष्टः कीदृशो माणव मध्यदेशः मध्यदेशो भवन्तो देशानाम् अग्रः । इक्षुशालिमालागोमहिषीसंपन्नो 4व्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// विद्वज्जननिषेवितो यत्र नदी गङ्गा धन्या पुण्या मङ्गल्या

शुचिशौचेयसंमता उभयतः कूलान्य् अभिष्यन्दयमाना वहत्य् अष्टादशवक्रो नाम ऋषीणाम् आश्रमपदो यत्र ऋषयस् तपस् तपन्ति 4व्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// पण्डितसंख्याता इति । स कथयति भवन्तः नन्व् अहं पूर्वम् एवावोचं मध्यदेशो भवन्तो देशानाम् अग्रम् इक्षुशालिमालागोमहिषीसंपन्नो भैक्षुकशतकलिलो दस्युजनविवर्जितो आर्यजनाकीर्णो विद्वज्जननिषेवितो 4व्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// उपाध्यायो । मध्यदेशे भवन्तः तादृशा वादिवृषभास् सन्ति येषाम् उपाध्यायो मुखम् अपि न शक्नुयाद् द्रष्टुं । मृष्टाभिधायी स माणवः तेन तथा तथा मध्यदेशस्य वर्णो भाषितो यथा ते माणवकाः सर्व एव मध्यदेशगमनोत्सुकास् 4व्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// येन तस्य ब्राह्मणस्य निवेशनं तेनोपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य समिधाकाष्ठभारकान् एकान्त उपनिक्षिप्य येन स ब्राह्मणस् तेनोपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य तं ब्राह्मणम् इदम् अवोचन्* यत् खलूपाध्याय जानीथा अनेनास्माकं माणवेन 5र्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.680): /// मध्यदेशगमनोत्सुकाः संवृत्ताः पुत्रकाः किं यावच् छ्रूयते तावता गम्यते अपि तु श्रुतिरमणीया देशाश् श्रोतव्या नो तु गन्तव्याः । उपाध्याय एष माणवः कथयति मध्यदेशे तादृशा वादिवृषभास् सन्ति येषाम् उपाध्यायो 5र्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// .. .. .एवैकः पृथिव्यां वादी नान्यः कश्चिद् अस्तीति । बहुरत्नधरा वसुंधरा पूर्णा मही सुन्दरसुन्दराणाम्* उपाध्याय गच्छामस् तद् अपि तावद् देशावलोकनं कृतं भविष्यतीति । तीर्थोपस्पर्शनं ते च वादिवृषभाः 5र्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// श्रावयिष्यामो लाभं च निष्पादयिष्याम इति शिष्यानुरागी स ब्राह्मणो ऽल्पपरिच्छदश् च स तान् माणवकान् इदम् अवोचत्* पुत्रका यद्य् एवं

गृह्णीथ अजिनानि वल्कलानि दण्डकमण्डलूनि स्रुग्भाजनानि 5र्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// संप्रस्थितः स कांश्चिद् वादिनो निगृह्य वादिरथे योजयति । केषांचिद् भस्मघटिकाः शिरस्सु भिनत्ति केचिद् इष्वस्त्रशालाम् इव वायसा आरात् परिवर्जयन्ति । केचिच् छत्त्रध्वजपताकाभिः 5र्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// ग्रामनगरनिगमपल्लिकापत्तनेषु चंचूर्यमाणो ऽनुपूर्वेण राजगृहम् अनुप्राप्तः स ब्राह्मणस् संलक्षयति । यावन्तः खलु पण्डितसंख्याताः सर्वे ते राज्ञस् संनिधौ । तत् किम् अहं 5र्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// राज्ञस् सकाशम् उपसंक्रामेयम् इति स राज्ञस् सकाशम् उपसंक्रान्तो राजानं जयेनायुषा च वर्धयित्वा पुरतो ऽवस्थितो देवास्ति मया गुरुसकाशात् कतिपयान्य् अक्षराण्य् उद्गृहीतानि 5र्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// कथाविमर्दं कर्तुम् इति । ततस् स राजा अमात्यान् आमन्त्रयते । अस्ति भवन्तो ऽस्माकं विजिते कश्चिद् वादी प्रतिवसतीति । अमात्याः कथयन्ति देवास्ति नालदग्रामके माठरो नाम ब्राह्मणो 5र्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// शास्त्रं प्रणीतम् इति । राजा कथयति । आहूयतां स उपाध्याय इत्य् अमात्यैर् आहूतः सो ऽपि राजानं जयेनायुषा च वर्धयित्वा पुरतो ऽवस्थितः ततो राज्ञाभिहितः शक्नोषि त्वम् उपाध्याय अनेन ब्राह्मणेन 5र्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// शक्तितो ऽहं देवं तोषयिष्ये इति । ततो वादिमण्डलं प्रज्ञप्तं पक्षापरपक्षौ व्यवस्थापितौ । राजा कथयति । कस्य भवतु पूर्वपक्ष इति । अमात्याः कथयन्ति देव अयं माठरो ब्राह्मणो वृद्धो 5र्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// ब्राह्मणो ऽपि नवग्रन्थः पटुकरणश् च न शक्यं मयानेन सार्धं वादं कर्तुं वादपिच्छिलिकां योजयामीति । तेन पंचशतिको दण्डकस् समुच्चारितः तेनापि ब्राह्मणेन

प्रत्युच्चार्य दोषो दत्तः 5व्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.681): /// प्रतिक्रुष्टं चैतन् निग्रहस्थानानां यद् उतान्तरे निष्प्रतिभानता । राजा अमात्यान् आमन्त्रयते । भवन्तः कतरो ऽत्र शोभत इति । ते कथयन्ति तिष्यो ब्राह्मण इति । राजा कथयति दीयताम् अस्य वादिभोगः 5व्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// वादिभोगा दास्यामो न चिराद् अस्माकम् अङ्गमगधा जनपदा वादिभोगा भविष्यन्त्य् अपि त्व् एष एव नालदग्रामको ऽस्य वादिभोगो भवतु माठरस्यान्तिकाद् अस्मै ब्राह्मणाय दीयताम् अस्यान्तिकाद् यो ऽन्यः शोभनतरः 5व्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// इति । तैर् माठरस्यान्तिकाद् आच्छिद्य तिष्याय दत्तस् ततो माठरो ब्राह्मणः पत्नीम् आमन्त्रयते । भद्रे गृहव्याकुलिकां संक्षिपान्यत्र गमिष्यामः कस्यार्थे । अस्य राज्ञः प्रभूतम् अस्माभिर् उपकृतं न वयम् अनेनानुरक्षिताः 5व्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// -तं । ते कथयन्ति । उपाध्याय कस्यार्थे गृहव्याकुलिका संक्षिप्यत इति । स कथयति । प्रभूतम् अस्माभिर् भवन्तो ऽस्य राज्ञ उपकृतं न वयम् अनेनानुरक्षितास् तस्माद् गच्छामो वयम् अन्यत्रेति 5व्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// .. स गाथां भाषते ॥ वरं नरस्य परदेशवासो न तु स्वदेशे परिभूतवासः यस्मिन् नराणां न पराभवो ऽस्ति स वै स्वदेशस् स्वजनो ऽपि तत्रेति ॥ तिष्येण ब्राह्मणेन श्रुतं स तेनोपसंक्रान्तः 5व्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// तिष्ठ तवैव वादिभोगो भविष्यतीति स न तिष्ठते । ततस् तिष्येणोक्त उपाध्यायेहैव तिष्ठास्य कर्वटकस्योपार्धं तव भवतु उपार्धं ममेति । स कथयत्य् एवम् अस्त्व् इति । स पत्नीम् आमन्त्रयते 5व्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// अनेनानुरक्षिताः अपि तु तिष्येणैव ब्राह्मणेनास्माकं प्रभूतम् उपकृतं वादिभोगानाम्

उपार्धं ददता तद् अस्य शारिकां भार्यार्थम् अनुप्रयच्छाम इति । सा कथयति कस्माद् अस्य दीयते । एताव् अ- 5व्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// जीविताद् व्यपरोपयेत । वयम् अनेन भोगेभ्यश् च्याविताः सर्वथा न दातव्येति । तौ कथयतो मूर्खस् त्वं किं ज्ञास्यतीति । ताभ्यां तस्य वचनम् अवचनं कृत्वा दत्ता । तेन महता श्रीसमुदयेन परिणीता 5व्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// सर्वं तद् अल्पश्रुतम् इति कृत्वा अपि तु किम् अयं तिष्यो माणवो जानीते लोकायतं । कुत्र भवन्तो लोकायतं ज्ञायते दक्षिणापथे । सो ऽनुपूर्वेण दक्षिणापथम् अनुप्राप्तः स तत्र गत्वा पृच्छति । को 5व्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// उपसंक्रम्य कथयति इच्छाम्य् अहं युष्माकं पादशुश्रूषां कर्तुं । कस्यार्थाय । लोकायतम् उद्ग्रहीष्यामि । ते कथयन्ति न वयम् आगारिकस्य लोकायतम् उपदिशामः स कथयति यद्य् एवं 6र्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.682): /// छेत्स्यामीति यावन् मया लोकायतम् उद्ग्रहीतं भवतीति । तस्य दीर्घदीर्घाणि नखानि दीर्घनखः परिव्राजको दीर्घनखः परिव्राजक इति संज्ञोदपादि । शारिकापि तिष्येण ब्राह्मणेन 6र्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// परिचारयति । अन्यतरश् च सत्वश् चरमभविकश् चरितैषी गृहीतमोक्षगर्भो ऽन्तर्मुखो निर्वाणे बहिर्मुखः संसाराद् अनर्थिकः सर्वभवगतिच्युत्युपपत्तिष्व् अन्तिमदेहधारी अन्यतमस्मात् प्रणीताद् देवनिकायाच् 6र्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// पुरुषः कुक्षिं भित्त्वा प्रविष्टो महाशैलं पर्वतम् अधिरोहामि उपरि विहायसा गच्छामि । महाजनकायो मे प्रणामं करोतीति । तया तिष्यस्य ब्राह्मणस्य निवेदितं । ईदृशं चेदृशं च मया 6र्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// तेनान्येषाम् अपि स्वप्नाध्यायपाठकानां ब्राह्मणानां निवेदितं मम

ब्राह्मण्या ईदृशश् चेदृशश् च स्वप्नो दृष्ट इति । ते कथयन्त्य् उपाध्याय शोभनस् स्वप्नो यत् कथयति उल्काहस्तो मे पुरुषः 6र्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// व्याकरणम् अधीत्य सर्ववादिनो निगृहीष्यति । यत् कथयति महाशैलं पर्वतम् अधिरोहाम्य् उपरि विहायसा गच्छामि महाजनकायो मे प्रणामं करोतीति प्रव्रजिष्यति 6र्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// यावद् अपरेण समयेन तिष्यो ब्राह्मण्या सार्धं वादं करोतीति तयासौ निगृह्यते । स संलक्षयति । को योगः पूर्वम् अहम् एनां निगृह्णामि सांप्रतम् अहम् अनया निगृह्ये इति 6र्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// कुक्षिम् अवक्रान्तः तस्यैषो ऽनुभाव इति । सा अष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता । दारको जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको गौरः कनकवर्णश् छत्त्राकारशिराः 6र्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// ज्ञातयस् संगम्य समागम्य विस्तरेण जातौ जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थापयितुम् आरब्धाः किं भवतु माणवस्य नामेति । तिष्यो ब्राह्मणः कथयति । आर्यकस्य सकाशं भवन्तो माणवम् उपनामयन्तु 6र्9 (प्रव्र्-व् इइ): /// नामेति । स संलक्षयत्य् अयं माणवस् तिष्यस्य ब्राह्मणस्य पुत्रो भवतु माणवस्य उपतिष्य इति नामेति तिष्यो ब्राह्मणः कथयति । कीदृशं माणवस्यार्यकेण नाम व्यवस्थापितम् उपतिष्य 6र्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// अहम् अस्य मातृकं नामधेयं व्यवस्थापयामि अयं माणवश् शारिकायाः पुत्रो भवतु माणवस्य शारिपुत्र इति नामेति । तत्र केचिच् छारिपुत्रो माणव इति संजानते केचिद् 6व्1 (प्रव्र्-व् इइ; ग्ब्म् 6.683): /// दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिर्मण्डेनान्यैश् चोत्तप्तोत्तप्तैर् उपकरणविशेषैर् आशुर् वर्धते ह्रदस्थम् इव पङ्कजम्* । स यदा महान् संवृत्तः तदा

लिप्याम् उपन्यस्तः स लिप्याः पारंगतो ब्राह्मणिकायाम् 6व्2 (प्रव्र्-व् इइ): /// मृत्तिकाग्रहे ओंकारे भोङ्कारे ऋग्वेदे यजुर्वेदे अथर्ववेदे सामवेदे यजने याजने अध्ययने अध्यापने दाने प्रतिग्रहे षट्कर्मनिरतो ब्राह्मणस् संवृत्तः स पित्रा सर्वविद्यास्थानानि 6व्3 (प्रव्र्-व् इइ): /// निगृहीताः अपरेण समयेन पित्रा सार्धम् अध्ययनं कुर्वन्न् एवम् आह । तात को ऽस्य भाषितस्यार्थः पुत्र अहम् अपि न जाने को ऽस्य भाषितस्यार्थ इत्य् अप्य् त्व् एवम् एतानि मन्त्रपदानि पूर्वकैर् ऋषिभिः स्तुतानि 6व्4 (प्रव्र्-व् इइ): /// अनुभाषन्ते ऽपि । स कथयति न खलु तात निरर्थकान्य् एतानि मन्त्रपदानि पूर्वकैर् ऋषिभिः स्तुतानि गीतानि समायुक्तानि यान्य् एतर्हि ब्राह्मणा अनुगायन्ते ऽप्य् अनुभाषन्ते ऽपि । 6व्5 (प्रव्र्-व् इइ): /// ब्राह्मण आत्तमनात्तमना संवृत्तः स संलक्षयत्य् एतावत् पुत्रेण करणीयं यद् उत पैतृकी वा धुरा उन्नामयितव्या उत्तरो वा विशेषो ऽधिगन्तव्यः तद् अनेन माणवेनोत्तरो विशेषो 6व्6 (प्रव्र्-व् इइ): /// ब्राह्मणकान् मन्त्रान् वाचयति । तेनात्तमनसा तस्यैव तानि दत्तान्य् उपतिष्यो ऽपि माणवः पंचमात्राणि माणवशतानि ब्राह्मणकान् मन्त्रान् वाचयितुम् आरब्धः तेन ये दीर्घा वेदास् ते ह्रस्वा 6व्7 (प्रव्र्-व् इइ): /// हापयित्वा अर्थतो निरुक्तितश् च स्थापिताः काष्ठवाटग्रामके मौद्गल्यो नाम पुरोहितः प्रतिवसत्य् आढ्यो महाधनो महाभोगो विस्तीर्णविशालपरिग्रहो वैश्रवणधनसमुदितो 6व्8 (प्रव्र्-व् इइ): /// सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो न पुत्रो न दुहिता । सो ऽपुत्रः पुत्राभिनन्दी शिववरुणकुबेरशक्रब्रह्मादीन् अन्यांश् च देवताविशेषान् आयाचते । 6व्9 (प्रव्र्-व्

इइ): /// बलिप्रतिग्राहिका देवताः सहजाः सहधार्मिका नित्यानुबद्धा अपि देवता आयाचते । अस्ति चैष लोके प्रवादः यदायाचनहेतोः पुत्रा जायन्ते दुहितरश् चेति तच् च नैवं । यद्य् एवम् अभविष्यद् 6व्10 (प्रव्र्-व् इइ): /// स्थानानां संमुखीभावात् पुत्रा जायन्ते दुहितरश् च । कतमेषां त्रयाणाम्* । मातापितरौ रक्तौ भवतस् संनिपतितौ माता च कल्या भवति रितुमती गन्धर्वश् च प्रत्युपस्थितो भवति एषां त्रयाणां 7र्1 (प्रव्र्-व् इ; ग्ब्म् 6.684): /// कुक्षिम् अवक्रान्तः सा अष्टानां वा नवानां वा मासानाम् अत्ययात् प्रसूता दारको जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः 7र्2 (प्रव्र्-व् इ): /// दिवसान् विस्तरेण जातस्य जातिमहं कृत्वा नामधेयं व्यवस्थाप्यते । किं भवतु दारकस्य नामेति । ज्ञातय ऊचुर् अयं दारकः 7र्3 (प्रव्र्-व् इ): /// नामेति । तत्र केचित् कोलितो माणवक इति संजानते केचिन् मौद्गल्यायन इति । कोलितो माणवः अष्टाभ्यो धात्रीभ्यो ऽनुप्रदत्तः 7र्4 (प्रव्र्-व् इ): /// वर्ध्यते क्षीरेण दध्ना नवनीतेन सर्पिषा सर्पिर्मण्डेनान्यैश् चोत्तप्तोत्तप्तैर् उपकरणविशेषैर् आशुर् वर्धते ह्रदस्थम् इव 7र्5 (प्रव्र्-व् इ): /// चर्यायां शौचे समाचारे भस्मग्रहे करकग्रहे मृत्तिकाग्रहे ओंकारे भोङ्कारे ऋग्वेदे यजुर्वेदे अथर्ववेदे सामवेदे 7र्6 (प्रव्र्-व् इ): /// सर्वविद्यास्थानानि ग्राहितः स पंचमात्राणि माणवकशतानि ब्राह्मणकान् मन्त्रान् वाचयति । आचरितं तेषां माणवकानां 7र्7 (प्रव्र्-व् इ): /// समिधाहारकाः यावद् अपरेण समयेन अपठास् संवृत्तास् ततः सर्व एव ते मन्त्रान् उच्चारयन्तो नगरावलोककास् संप्रस्थिताः 7र्8 (प्रव्र्-व् इ): /// कस्माद् यूयम् इह मन्त्रान् विनाशयित्वा पठथ । ते कथयन्ति ।

कथं पठितव्याः कस्य सकाशात् पठथ । ते कथयन्ति सूर्याचन्द्रमसौ स न जानीयाद् 7र्9 (प्रव्र्-व् इ): /// यूयम् अपि कस्य सकाशात् पठथ । सो ऽपि सूर्याचन्द्रमसौ न जानीयाद् यस् तं न जानीयात्* काष्ठवाटकग्रामके ब्राह्मणपुरोहितः तस्य पुत्रः कोलितो 7र्10 (प्रव्र्-व् इ): /// माणवस् तेनोपसंक्रान्तास् तेनापि दूरत एव दृष्टाः माणवकाः किम् इदं । ते कथयन्त्य् उपाध्याय न किंचित् । स गाथां भाषते ॥ सर्वो ह्य् अन्त- 7व्1 (प्रव्र्-व् इ; ग्ब्म् 6.85): /// विस्तरेणारोचयन्ति । स कथयति माणवका एवम् एवैतत्* यथैते माणवकाः पठन्ति । एवम् एव पठितव्याः अपि मया ये दीर्घा वेदास् ते ह्रस्वा 7व्2 (प्रव्र्-व् इ): /// माणवकाः मद्गवः अनुदग्राविशारदाः येन कोलितो माणवस् तेनोपसंक्रान्तास् तेनापि दूरत एव दृष्टाः पृष्टाश् च । माणवकाः किम् इदं । 7व्3 (प्रव्र्-व् इ): /// आकारं न शक्यं विनिगूहितुम्* ॥ माणवका अवश्यं किंचित्* ते एतत् प्रकरणं विस्तरेणारोचयन्ति । स कथयति माणवका एवम् एतद् यथा वयं 7व्4 (प्रव्र्-व् इ): /// वेदास् ते ह्रस्वा व्यवस्थापिता ये ह्रस्वास् ते दीर्घा वेदा ग्रन्थतो व्यञ्जनतश् च हापयित्वा अर्थतो निरुक्तितश् च स्थापिताः । सहश्रवणान्ताव् अन्योन्यं दर्शनोत्सुकौ 7व्5 (प्रव्र्-व् इ): /// काष्ठवाटकग्रामकं । कस्यार्थाय । तत्र मौद्गल्यो नाम ब्राह्मणः पुरोहितः प्रतिवसति तस्य पुत्रः कोलितो नाम्ना तं द्रष्टुं । पुत्र किम् असौ तवान्तिकात् 7व्6 (प्रव्र्-व् इ): /// सर्वे ते श्रुतवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति अर्थिकाः ॥ पुत्र यद्य् आगच्छति श्रुतेन संविभागः कर्तव्यो न तु गन्तव्यम् इति । कोलितो ऽपि माणवः 7व्7 (प्रव्र्-व् इ): /// पुत्र उपतिष्यो नाम्ना तं द्रष्टुं ।

putra kim asau tavāntikād āḍhyataraḥ tāta nāsau mamāntikād āḍhyataro 'pi tu prājñataraḥ so 'pi gāthāṃ 7v8 (pravr-v i): /// saṃvibhāgaḥ kartavyo na tu gantavyam iti | yāvad apareṇa samayena rājagṛhe girivalgukayātrā pratyupasthitā | ācaritaṃ rājño bimbisārasya 7v9 (pravr-v i): /// bimbisārasya kiṃcid eva karaṇīyam utpannaṃ tenājātaśatruḥ kumāro 'bhihitaḥ putra gaccha girivalgukayātrāṃ pratyanubhaveti | 7v10 (pravr-v i): /// kolito māṇavo mamātyayāt purohito bhaviṣyati idānīṃ kumāraṃ sevatu kālena phaladāyako bhaviṣyati 8r5 (pravr-v i; gbm 6.1051 right frg.): /// dṛṣṭaṃ vā śrutaṃ vā sa kathayati 8r6 (pravr-v i): /// upatiṣyaḥ evaṃ me janas saṃjānīte | upatiṣyeṇāpi hi māṇavena kolito 'bhihitaḥ kaccit 8r7 (pravr-v i): /// gāthāṃ bhāṣate | sarvam ābharaṇaṃ bhāraṃ sarvaṃ nṛttaṃ viḍambanā | sarvaṃ gītaṃ pralapitaṃ sarvaṃ rūpam anityateti | 8r8 (pravr-v i): /// nāgayāyināṃ kule jātaḥ kasmāt pravrajāmīti | sa gāthāṃ bhāṣate | vṛkṣasya patanakāle śākhāpattrāṇi kim uta 8r9 (pravr-v i): /// māṇavaḥ pitu sakāśam upasaṃkrāntaḥ amba tātānujānīṣva pravrajiṣyāmi samyag eva 8r10 (pravr-v i): /// nāgayāyināṃ kule jātaḥ kasmāt tvaṃ pravrajasīti | sa gāthāṃ bhāṣate || varaṃ vane valkalacīravāsasā 8v1 (pravr-v i; gbm 6.1052 right frg.): /// 'pratikūlo darśanena maraṇena te vayam akāmakā viyujyema | kutaḥ punar jīvantam utsrakṣyāmaḥ 8v2 (pravr-v i): /// māṇavasya mātāpitarau kolitaṃ māṇavam idam avocatām* yat khalu tāta kumāra jānīyās tvaṃ 8v3 (pravr-v i): /// ekākino 'raṇye vāsaḥ yāvajjīvaṃ te

vyāḍamṛgais saha vastavyaṃ | yāvajjīvaṃ te paradattopajīvinā bhavitavyaṃ | yāvajjīvaṃ 8v4 (pravr-v i): /// dānāni ca dehi puṇyāni ca kuru | evam uktaḥ kolito māṇavas tūṣṇīṃ* atha kolitasya māṇavasya mātāpitarau 8v5 (pravr-v i): /// mātāpitarau kolitaṃ māṇavam idam avocan* | yat khalu kumāra tāta jānīyās tvaṃ hi sukumāras sukhaiṣī na tvaṃ jānako duḥkhasya 8v6 (pravr-v i): /// yāvajjīvaṃ te vyāḍamṛgais saha vastavyaṃ yāvajjīvaṃ te paradattabhojinā 9r1 (pravr-v i; gbm 6.1076 left frg.): /// kariṣyatha vijñapraśastā hi pravrajyā sacet pravrajyābhiraṃsyate jīvantam enaṃ drakṣyatha punar 9r2 (pravr-v i): /// kolito māṇavas tenopasaṃkrāntāḥ | upasaṃkramya kolitaṃ māṇavam idam avocan* 9r3 (pravr-v i): /// ca balaṃ ca saṃjanya yena nāladagrāmakaṃ tena saṃprasthitaḥ upatiṣyo 'pi māṇavo viveka- 9r4 (pravr-v i): /// gataḥ sa tatra gatvā papraccha kutropatiṣyo māṇava iti | te kathayanty eṣa upatiṣyo māṇavo 9r5 (pravr-v i): /// anujñāto 'si mātāpitṛbhyām anujñātaḥ tiṣṭha yāvad aham api mātāpitarāv avalokayitvāgacchāmi 9r6 (pravr-v i): /// anujñāpayiṣyāmo 'thopatiṣyo māṇavo yena mātāpitarau tenopasaṃkrāntaḥ upasaṃkramya 9r7 (pravr-v i): /// pravrajyeti | sa kathayati | śreyasī | putra yadi śreyasī pravraja gacchānujñāto bhava | athopatiṣyo 9r8 (pravr-v i): /// anujñāta iti | kolitaḥ kathayaty upatiṣya etāvatā kālenāhaṃ na mātāpitṛbhyām anujñātaḥ ko yogaḥ 9r9 (pravr-v i): /// āyuṣmāñ cchāriputraḥ pañca janmaśatāni pravrajito 'bhūd idaṃ cāsya praṇidhānam abhūn mā cāḍhye kule jāyeyaṃ mā cāhaṃ

9r10 (pravr-v i): /// śakyam asmābhir yatra vā tatra vā pravrajituṃ suparīkṣitaṃ kṛtvā pravrajitavyam iti tāv anupūrveṇa rājagṛham 9v1 (pravr-v i; gbm 6.1076 right frg.): /// gośālīputraḥ saṃjayī vairaṭṭīputraḥ ajitaḥ keśakambalaḥ kakudaḥ kātyāyanaḥ nigrantho jñātiputraḥ athopatiṣyakolitau 9v2 (pravr-v i): /// kimanuśaṃsaṃ brahmacaryam iti | sa evam āha || aham asmi māṇavakā evaṃdṛṣṭir evaṃvādī nāsti dattaṃ nāsti 9v3 (pravr-v i): /// upapāduko na santi loke 'rhantaḥ samyaggatāḥ samyakpratipannāḥ ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ 9v4 (pravr-v i): /// jīvo jīvati sa pretyocchidyate vinaśyati na bhavati paraṃ maraṇād atha cāturmahābhautikaḥ 9v5 (pravr-v i): /// indriyāṇy anuparivartante | āsandīpañcamāḥ puruṣāḥ puruṣaṃ mṛtam ādāya śmaśānam anuvrajanty ādahanāt 9v6 (pravr-v i): /// 'stivādinaḥ sarve te riktaṃ tucchaṃ mṛṣā vipralapante iti bālaś ca paṇḍitaś cobhāv api pretyocchidyete 9v7 (pravr-v i): /// varjanīyaḥ paṇḍitair mārgas sapratibhayo yatheti viditvā gāthāṃ bhāṣete || durbuddhiś ca durākhyāto 9v8 (pravr-v i): /// upasaṃkramya maskariṇaṃ gośālīputram idam avocatām* | kā bhavato dharmanetrī kaś śiṣyāvavādaḥ 9v9 (pravr-v i): /// pratyayas satvānāṃ viśuddhaye ahetv apratyayaṃ satvā viśudhyanti | nāsti hetur nāsti pratyayas 9v10 (pravr-v i): /// bhavataḥ nāsti balaṃ nāsti vīryaṃ nāsti balavīryaṃ nāsti pauruṣyaṃ nāsti parākramo 10r1 (pravr-v i; gbm 6.1077 left frg.): /// aparākramā niyataṃ saṃgatibhāvapariṇatās sukhaduḥkhaṃ pratisaṃvedayante yad uta ṣaṭsv abhijātiṣu 10r2

(pravr-v i): /// bhāṣete || durbuddhiś ca durākhyāto nihīnaś śāstṛsaṃmataḥ yasyāyam īdṛśo dharmo hy adharmas 10r3 (pravr-v i): /// dharmanetrī kaś śiṣyāvavādaḥ kiṃphalaṃ kimanuśaṃsaṃ brahmacaryam aham asmi māṇavakā evaṃdṛṣṭir 10r4 (pravr-v i): /// mithyā carataḥ saṃprajānaṃ mṛṣāvādaṃ bhāṣamāṇasya madyapānaṃ pibataḥ sandhiṃ chindato granthiṃ 10r5 (pravr-v i): /// prāṇinas tān sarvān saṃchindyāt saṃbhindyāt saṃkuṭṭayet saṃpradālayet tān sarvān saṃchindya saṃbhindya saṃkuṭṭya saṃpradālyaikamāṃsakhalaṃ 10r6 (pravr-v i): /// atonidānaṃ pāpaṃ nāsty atonidānaṃ pāpasyāgama iti dakṣiṇena nadyāṃ gaṃgāyāṃ chindan bhindan gacched uttareṇa 10r7 (pravr-v i): /// samānārthatayā iti kurvatā na kriyata eva puṇyam ity athopatiṣyakolitayor māṇavayor 10r8 (pravr-v i): /// nihīnaś śāstṛsaṃmataḥ yasyāyam īdṛśo dharmo hy adharmas tasya kīdṛśa iti viditvā riktabhājanam 10r9 (pravr-v i): /// kimanuśaṃsaṃ brahmacaryam aham asmi māṇavakā evaṃdṛṣṭir evaṃvādī sapteme kāyā akṛtā akṛtakṛtā 10r10 (pravr-v i): /// jīvajīvam eva saptamam itīme sapta kāyāḥ akṛtāḥ akṛtakṛtāḥ anirmitāḥ anirmāṇakṛtāḥ 10v1 (pravr-v i; gbm 6.1077 right frg.): /// asau puruṣaḥ puruṣasya śiraś chinatti so 'pi na kiṃcil loke vyābādhate trasaṃ vā sthāvaraṃ vā saptānāṃ kāyānāṃ 10v2 (pravr-v i): /// vā caturdaśemāni yonipramukhasahasrāṇi ṣaṭ ca śatāni pañca ca karmāṇi trīṇi ca karmāṇi dve ca karmaṇī 10v3 (pravr-v i): /// ekānnapaṃcāśat suparṇikulasahasrāṇy ekānnapaṃcāśan nigranthakulasahasrāṇy ekānnapaṃcāśad ājīvakulasahasrāṇy 10v4

(pravr-v i): /// sapta svapnaśatāni | sapta prabuddhāḥ sapta prabuddhaśatāni | ṣaḍ abhijātayo daśābhivṛddhayo 'ṣṭau mahāpuruṣabhūmaya 10v5 (pravr-v i): /// upari vihāyasā kṣiptaḥ pṛthivyām udveṣṭamānaḥ paraity evam eva itīmāni caturaśītir mahākalpasahasrāṇi 10v6 (pravr-v i): /// vratena vā tapasā vā brahmacaryavāsena vā aparipakvaṃ vā karma paripācayiṣyāmi paripakvaṃ 10v7 (pravr-v i): /// māṇavayor etad abhavad ayam api bhavāñ cchāstā utpathapratipannaḥ kāpathaṃ samadhirūḍho varjanīyaḥ 10v8 (pravr-v i): /// riktabhājanam ivākoṭya prakrāntau yena kakudaḥ kātyāyanas tenopasaṃkrāntāv upasaṃkramya kakudaṃ 10v9 (pravr-v i): /// upasaṃkramyāsti paraloka iti praśnaṃ pṛcchet tasya ca syād asti paraloka 10v10 (pravr-v i): /// ca syān na vā no vā na nv iti vā no vā paralokas tasyāhaṃ na vā no vā na nv iti vā no vā paraloka iti 11r1 (pravr-v i; gbm 6.1078 left frg.): /// viditvā gāthāṃ bhāṣete || durbuddhiś ca durākhyāto nihīnaś śāstṛsaṃmataḥ yasyāyam īdṛśo 11r2 (pravr-v i): /// dharmanetrī kaś śiṣyāvavādaḥ kiṃphalaṃ kimanuśaṃsaṃ brahmacaryam iti sa kathayaty aham asmi 11r3 (pravr-v i): /// akaraṇasetusamudghātaḥ | evam āyatyām anavasravo 'navasravāt karmakṣayaḥ karmakṣayād duḥkhakṣayo duḥkhakṣayād 11r4 (pravr-v i): /// mārgas sapratibhayo yatheti viditvā gāthāṃ bhāṣete | || durbuddhiś ca durākhyāto nihīnaś śāstṛsaṃmataḥ 11r5 (pravr-v i): /// tīrthyāyatana acirotpannotpanno 'bhūt tau tasya sakāśam upasaṃkrāntau pṛcchatāṃ kutra bhavantas saṃjayī 11r6 (pravr-v i): /// vyutthāpayāvaḥ yadā

pratisaṃlayanād vyutthito bhaviṣyati tadā upasaṃkramiṣyāvaḥ tāv ekānte 11r7 (pravr-v i): /// saṃjayinas sakāśam upasaṃkrāntau upasaṃkramya kathayataḥ kā bhavatas saṃjayino dharmanetrī kaś śiṣyāvavādaḥ 11r8 (pravr-v i): /// brahmeti | tau kathayataḥ ko 'sya bhāṣitasyārtha iti | sa kathayati satyam iti satyābhiprāyapravrajyā | ahiṃseti 11r9 (pravr-v i): /// brahmalokapravaṇā brahmalokaprāgbhārā ity api brahmaloka itthaṃ svid brahmaloka iti | saced ārāgayiṣyati 11r10 (pravr-v i): /// pravrājitau | yadā saṃjayinā śāstrā upatiṣyakolitau māṇavau pravrājitau tadā sāmantakena śabdo 11v1 (pravr-v i; gbm 6.1078 right frg.): /// tarhy apy ahaṃ kauṇḍinyagotreṇa ko yogaḥ sāṃprataṃ mamātīva lābhasatkāraḥ prādurbhūta iti | sa saṃlakṣayati 11v2 (pravr-v i): /// dattāny aparasyārdhatṛtīyāni śatāni | yāvad apareṇa samayena saṃjayī śāstā glānībhūtaḥ upatiṣyeṇa 11v3 (pravr-v i): /// samupānayāmīti kathayaty upatiṣya tvam upasthānaṃ kuru ahaṃ bhaiṣajyaṃ samupānayāmīti | sa upasthānaṃ kartum ārabdhaḥ 11v4 (pravr-v i): /// 'bhihitaḥ upādhyāya nāhetv apratyayam evaṃvidhāḥ pradhānapuruṣāḥ smitaṃ prāviṣkurvanti ko hetuḥ kaḥ pratyayaḥ 11v5 (pravr-v i): /// rājā kālagatas tasya patnī citām adhirūḍhā tasya mamaitad abhavad evam amī satvāḥ kāmahetoḥ 11v6 (pravr-v i): /// amuṣmin | tena sa praśnaḥ paṭṭake likhitvā sthāpitaḥ upādhyāya yat kiṃcid vayaṃ pravrajitāḥ 11v7 (pravr-v i): /// sarvaṃ tad amṛtārthī amṛtagaveṣī na ca mayā kiñcid amṛtam adhigatam api tv aham aśrauṣaṃ tad eva 11v8 (pravr-v i): ///

brāhmaṇair naimittikair vipañcanakair vyākṛtaḥ saced gṛhī agāram adhyāvatsyati rājā bhaviṣyati 11v9 (pravr-v i): /// gṛhapatiratnaṃ pariṇāyakaratnam eva saptamaṃ | pūrṇaṃ cāsya bhaviṣyati sahasraṃ putrāṇāṃ 11v10 (pravr-v i): /// samenābhinirjityādhyāvatsyati || sacet keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva 12r1 (pravr-v i; gbm 6.1079 left frg.): /// māṇavakavādo nihatamadamānair bhūtvā tasyāntike brahmacaryaṃ caritavyam* tato vaḥ amṛtasyāvāptir 12r2 (pravr-v i): /// bhūṣayitvā bahir api nirhṛtya dhyāpitaḥ tataś śokavinodanaṃ kṛtvāvasthitau | suvarṇadvīpāt 12r3 (pravr-v i): /// kaścid āścaryādbhuto dharmo dṛṣṭo na mayā kaścid āścaryādbhuto dharmo dṛṣṭo 'pi tu suvarṇadvīpe 12r4 (pravr-v i): /// sa tena praśnapaṭṭako 'valokito yāvat sarvaṃ tat tathaiva | tena kolito 'bhihitaḥ upādhyāyenācāryamuṣṭiḥ 12r5 (pravr-v i): /// divyaśrotreṇa manāpāñ cchabdāṃ śṛṇoti so nāmāmṛtaṃ nādhigamiṣyatīti kuta etat | sa saṃlakṣayaty ayam 12r6 (pravr-v i): /// prathamataram amṛtam adhigacchet tenānyonyam ārocayitavyam iti | tāv evaṃrūpaṃ kriyākāraṃ kṛtvā janapadacārikāṃ 12r7 (pravr-v i): /// ṣaḍ varṣāṇi duṣkaraṃ + + + + + + + + + + iti viditvā yathāsukham āśvasiti yathāsukhaṃ 12r8 (pravr-v i): /// madhupāyasaṃ bhuktvā kālikena nāgarājena saṃstūyate 12r9 (pravr-v i): /// smṛtim upasthāpya cittam utpādayati vācaṃ ca 12r10 (pravr-v i): /// adhigataṃ brahmaṇādhīṣṭena vārāṇasīṃ gatvā dvādaśākāraṃ 12v1 (pravr-v i; gbm 10.3296 + 6.1079 right frg.): /// paṃcāśad utsadotsadāḥ

ग्रामिकदारकाः प्रव्राजिताः उपसंपादिताः कर्पासीवनषण्डं + /// + + + + + + + + + + + + + प्रतिष्ठापिताः सेनानीग्रामकं गत्वा नन्दा नन्दबला च ग्रामकदुहितरौ 12व्2 (प्रव्र्-व् इ): /// जटिलसहस्रं प्रव्राजितम् उपसंपादितम्* । गयाशीर्षं चैत्यं गत्वा तद् भिक्षुसहस्रं त्रिभिः प्रतिहार्यैर् अववदित्वा /// + + + + + + + + + + + + + + + + यष्टीवनषण्डं गत्वा राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारो 12व्3 (प्रव्र्-व् इ): /// अनेकैश् च मागधैर् ब्राह्मणगृहपतिशतसहस्रैः राजगृहं गत्वा वेणुवनप्रतिग्रहः कृत इति । /// + + + + + + + + + + + + + + कलन्दकनिवापे । ताव् अपि जनपदचारिकां चरित्वा राजगृहं 12व्4 (प्रव्र्-व् इ): /// पश्यतः तौ संलक्षयतो द्वाभ्यां कारणाभ्याम् एवंविधानि महानगराणि स्तिमितस्तिमितानि /// + + + + + + + + + + + + + + + + श्रमणब्राह्मणेनाध्युषितानि । तौ नक्षत्राणि व्यवलोकितुम् 12व्5 (प्रव्र्-व् इ): /// परचक्रभयं तावन् नास्ति श्वो ज्ञास्यावः आचरितं तयोर् यदा त्र्यार्षं कृत्वा गोचराय प्रक्रामतो /// + + + + प्राणशतानि पृष्ठतो + + + + + + + + ताव् अपरस्मिन् दिवसे त्र्यार्षं कृत्वा गोचराय 12व्6 (प्रव्र्-व् इ): /// प्रत्यावृत्य व्यवलोकयतो यावन् नैकसत्वम् अपि पृष्ठतो ऽनुगतं पश्यतः + + + + + + + /// + + संलक्षयतः पूर्वं गोचराय प्रक्रामतो ऽनेकानि प्राणशतसहस्राणि पृष्ठतो ऽनुगच्छन्ति । इदानीं नैकसत्वो 12व्7 (प्रव्र्-व् इ): /// किंचिद् बुद्धानां भगवताम् अज्ञातम् अदृष्टम् अविदितम् + + + + + + + + + + + /// + + + तिष्ठतां ध्रियमाणानां यापयतां लोकैकवीराणां परानुग्रहप्रवृत्तानां निष्कारणवत्सलानां 12व्8 (प्रव्र्-व् इ): .. .. .इ + + + + + .इ /// + +

-आद्वयानां त्रिमलप्रहीणानां त्रिदमथवस्तुकुशलानां विद्यात्रयोद्द्योतकराणां शिक्षात्रय 12व्9 (प्रव्र्-व् इ): /// .आं पंचांगविप्रहीणानां पंचस्कन्धनैरात्म्यदैशिकानां षडङ्गसमन्वागतानां षट्पारमितापरिपूर्णानां 12व्10 (प्रव्र्-व् इ): /// ..र् लोकधर्मैर् अनुपलिप्तानाम् आर्याष्टाङ्गमार्गदैशिकानां नवाघातवस्तुकुशलानां

(प्रव्र्-व् इइइ 254)(43र् = ग्ब्म् 6.686) शोभनाम् आसनप्रज्ञप्तिः कृता प्रणीतं चाहारम् उपान्वाहृतं स तैर् उक्तो भदन्त संघरक्षित मासि तृषितो बुभुक्षितो वा । स कथयत्य् आयुष्मन्तस् त्रिषितो ऽस्मि बुभुक्षितश् चेति ।

ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित परिभुंक्ष्वेति स कथयति संघमध्ये भोक्ष्यामीति । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित मार्गपरिखिन्नस् त्वम् इदानीम् एव भुंक्ष्व आदीनवो ऽत्र भविष्यतीति । स भुक्त्वा एकान्ते प्रक्रम्यावस्थितः

यावत् तेषां भोजनकालो जातः गण्डिर् आकोटिता । ते स्वकस्वकानि पात्राण्य् आदाय यथागन्त्र्या निषण्णाः ते च निषण्णाः विहारश् चान्तर्हितः ततस् तेषां स्वानि पात्राण्य् अयोमुद्गराणि प्रादुर्भूतानि । ततस् तैर् अयोमयैर् मुद्गरैः परस्परं शिरांसि भिन्नानि । ते भग्नशिरसो दुःखवेदनाभ्याहता आर्त्तस्वरं क्रन्दन्ति । यावद् भोजनकालो ऽतिक्रान्तः स विहारस् तादृश एव पुनर् अपि प्रादुर्भूतः ते च भिक्षवस् तथैव शान्तेनेर्यापथेनावस्थिताः

तत आयुष्मां संघरक्षितस् तेषां सकाशम् उपसंक्रम्य पृच्छति । के यूयम् आयुष्मन्तः केन वा कर्मणा इहोपपन्ना इति । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित दुष्कुहका जाम्बूद्वीपका मनुष्या न श्रद्दधास्यन्ति ।

स कथयत्य् अहं प्रत्यक्षदर्श्य् एव कथं न श्रद्धास्यामि । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित वयं काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य श्रावका आसंस् तैर् अस्माभिर् भक्ताग्रे रणम् उत्पादितं तस्य कर्मणो विपाकेन वयं प्रत्येकनरके उपपन्नाः स्थानम् एतद् विद्यते यं इदम् अस्माकम् इतश् च्युतानां नरकोपपत्तिर् भविष्यति । तत् साधु भदन्त संघरक्षित जम्बुद्वीपं गत्वा सब्रह्मचारिणां विस्तरेणैतम् अर्थम् आरोचय मा आयुष्मन्तस् संघमध्ये रणम् उत्पादयिष्यथ : मा तादृशस्य दुःखसमूहस्य भागिनो भविष्यथ : तद्यथा श्रमणाः काश्यपीया इति । स तथेति प्रतिज्ञाय संप्रस्थितो

यावत् पश्यति तथैव द्वितीयं विहारं उद्गतमंचपीठवेदिकाजालवातायनगवाक्षपरिषण्डमण्डितं नानावृक्षपरिवारितं पुष्करिणीतडागोपशोभितं हंसक्रौञ्चमयूरशुकशारिकाकोकिलाभिनिकूजितं देवभवनम् इव श्रिया ज्वलन्तं । भिक्षूंश् च सुप्रावृतनिवस्तां शान्तेनेर्यापथेनावस्थितां । स सगौरवस् तेषां सकाशम् उपसंक्रान्तः

ततस् तैस् ससम्भ्रमैर् असौ संभाषितः । स्वागतं स्वागतं भदन्तसंघरक्षिताय । कुतस् त्वम् एतर्ह्य् आगच्छसीति । तेन यथावृत्तं सर्वम् आरोचितं । ततस् तैर् विश्रामितः मार्गश्रमे प्रतिविनोदिते विहारं प्रवेशितो

यावत् पश्यति शोभनाम् आसनप्रज्ञप्तिः कृता । प्रणीतं चाहारम् उपान्वाहृतं । (प्रव्र्-व् इइइ 255) स तैर् उक्तो भदन्त संघरक्षित मा तृषितो मा बुभुक्षितो वा । स कथयति आयुष्मन्तस् तृषितो ऽस्मि बुभुक्षितश् चेति ।

ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित भुंक्ष्वेति । स कथयति संघमध्ये एव भोक्ष्यामीति । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित (43व् = ग्ब्म् 6.687) मार्गपरिखिन्नस् त्वं इदानीम् एव भुंक्ष्व आदीनवो ऽत्र भविष्यतीति । स भुक्त्वा एकान्ते प्रक्रम्यावस्थितः

यावत् तेषां भोजनकालो जातो गण्डिर् आकोटिता ते स्वकस्वकानि पात्राण्य् आदाय यथागन्त्र्या निषण्णाः विहारश् चान्तर्हितः तद् अन्नपानम् अयोरसं प्रादुर्भूतं ततस् तैर् आर्त्तस्वरं क्रन्दद्भिर् अयोरसेन परस्परं तावद् आत्मा परिषिक्तो यावद् भोजनकालो ऽतिक्रान्त इत्य् अतिक्रान्ते च भोजनकाले स विहारः पुनर् अपि तादृश एव प्रादुर्भूतस् ते च भिक्षवस् तथैव शान्तेनेर्यापथेनावस्थिताः

तत आयुष्मां संघरक्षितस् तेषां सकाशम् उपसंक्रम्य पृच्छति । के यूयम् आयुष्मन्तः केन वा कर्मणा इहोपपन्ना इति । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित दुष्कुहका जाम्बूद्वीपका मनुष्या न श्रद्धास्यन्ति

स कथयत्य् अहं प्रत्यक्षदर्श्य् एव कथं न श्रद्धास्यामि । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित वयं काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य श्रावका आसं । यावत् संघस्य स्नेहलाभस् संपन्नः आगन्तुकाश् च भिक्षवो ऽभ्यागतास् तैर् अस्माभिर् मात्सर्यपरिगृहीतैर् एवं चित्तम् उत्पाद्य वाङ् निश्चारिता न तावद् भोजयिष्यामो यावद् आगन्तुका भिक्षवो न विप्रक्रामन्तीति । तथैव च कृतं । यावत् सप्ताहम् अकालदुर्दिनं प्रादुर्भूतं येन तद् अन्नपानं क्लेदितम् अयोग्यं संवृत्तं । ते वयं श्रद्धादेयं विनिपात्येह प्रत्येकनरके उपपन्नाः स्थानम् एतद् विद्यते । यद् अस्माकम् इतश् च्युतानां नरकोपपत्तिर् भविष्यति । तत् साधु भदन्त संघरक्षित जम्बुद्वीपं गत्वा सब्रह्मचारिणाम् एतम् अर्थं विस्तरेणारोचय । मा यूयम् आयुष्मन्तः श्रद्धादेयं विनिपातयिष्यथ : मा तादृशस्य दुःखसमूहस्य भागिनो भविष्यथ : तद्यथा श्रमणाः काश्यपीया इति । स तथेति प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञाय संप्रस्थितो

यावत् तृतीयं विहारं पश्यति उद्गतमंचपीठवेदिकाजालवातायनगवाक्षपरिषण्डमण्डितं नानावृक्षपरिवारितं पुष्करिणीतडागोपशोभितं हंसक्रौञ्चमयूरशुकशारिकाकोकिलाभिनिकूजितं देवभवनम् इव श्रिया ज्वलन्तं भिक्षूंश् च सुप्रावृतसुनिवस्तां शान्तेनेर्यापथेनावस्थितां । स सगौरवस् तेषां सकाशम् उपसंक्रान्तः

ततस् तैस् ससंभ्रमैर् असौ संभाषितः स्वागतं स्वागतं भदन्तसंघरक्षिताय कुतस् त्वम् एतर्ह्य् आगच्छसीति । तेन यथावृत्तं सर्वम् आरोचितं । ततस् तैर् विश्रामितो मार्गश्रमे प्रतिविनोदिते विहारं प्रवेशितो ।

यावत् पश्यति शोभनाम् आसनप्रज्ञप्तिः कृता प्रणीतं चाहारम् उपान्वाहृतं । (प्रव्र्-व् इइइ 256) स तैर् उक्तो भदन्त संघरक्षित मासि तृषितो बुभुक्षितो वा । स कथयत्य् आयुष्मन्तस् त्रिषितो ऽस्मि बुभुक्षितश् चेति ।

ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित भुंक्ष्वेति । स कथयति संघमध्ये एव भोक्ष्यामीति । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित मार्गपरिखिन्नस् त्वम् इदानीम् एव भुंक्ष्वादीनवो ऽत्र भविष्यतीति । स भुक्त्वा एकान्ते प्रक्रम्यावस्थितो ।

यावत् तेषां भोजनकालो जातः गण्डिर् आकोटिता स च तेषां विहार आदीप्तः प्रदीप्तः संप्रज्वलित एकज्वालीभूतो ध्यातुम् आरब्धः ते ऽपि भिक्षवः तस्मिन्न् (44र् = ग्ब्म् 6.688) एव विहारे आर्त्तस्वरं क्रन्दन्तस् तावद् दग्धा यावद् भोजनकालो ऽतिक्रान्तः अतिक्रान्ते भोजनकाले स विहारः पुनस् तादृश एव प्रादुर्भूतः ते च भिक्षवस् तथैव शान्तेनेर्यापथेनावस्थिताः

तत आयुष्मां संघरक्षितस् तेषां सकाशम् उपसंक्रम्य पृच्छति । के यूयम् आयुष्मन्तः केन वा कर्मणा इहोपपन्ना इति । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित दुष्कुहका जाम्बूद्वीपका मनुष्या न श्रद्धास्यन्ति ।

स कथयत्य् अहं प्रत्यक्षदर्श्य् एव कथं न श्रद्धास्यामि । ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित वयं काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य श्रावका आसन् दुःशीलाः पापधर्माणस् ते वयं शीलवद्भिर् भिक्षुभिर् विहारान् निष्कासिताः तैर् अस्माभिः शून्यविहार आवासितो

यावत् तत्रैको परिभ्रमं शीलवान् भिक्षुर् आगतः ततो ऽस्माकं बुद्धिर् उत्पन्ना तिष्ठत्व् अयम् एको ऽस्माकं दक्षिणां शोधयिष्यतीति । स तत्रैवावस्थितो यावत् तस्यानुषङ्गेन पुनर् अपि बहवो भिक्षवः शीलवन्तो ऽभ्यागताः तैस् ततो ऽपि वयं निर्वासितास्

ततो ऽस्माभिर् जातामर्षैः शुष्काणि काष्ठानि तृणानि गोमयान्य् उपसंहृत्य सर्वविहार आदीपितः तत्र च बहवः शैक्षाशैक्षा भिक्षवो दग्धास् ते च वयं तस्य कर्मणो विपाकेन प्रत्येकनरके उपपन्नाः स्थानम् एतद् विद्यते यद् अस्माकम् इतश् च्युतानां नरके उपपत्तिर् भविष्यति । तत् साधु भदन्त संघरक्षित जम्बूद्वीपं गत्वा सब्रह्मचारिणाम् एतम् अर्थं विस्तरेणारोचय । मा यूयम् आयुष्मन्तस् सब्रह्मचारिणाम् अन्तिके दुष्टं चित्तम् उत्पादयिष्यथ मा तादृशस्य दुःखसमूहस्य भागिनो भविष्यथ तद्यथा श्रमणाश् काश्यपीया इति । स तथेति प्रतिज्ञाय संप्रस्थितः ।

यावत् सत्वान् अद्राक्षीत् स्तम्भाकारां कुड्याकारां पुष्पाकारां फलाकारां रज्ज्वाकारां संमार्जन्याकारां उलूखलाकारां खट्वाकारां {एमेन्द् तो तट्ट्वाकारां} स्थाल्याकारां मध्ये च्छिन्नांस् तन्तुना धार्यमाणां गच्छन्तः आयुष्मान् अपि संघरक्षितः अनुपूर्वेण जनपदां गच्छति ।

यावद् अन्यतमस्मिन्न् आश्रमपदे पंचमात्राणि ऋषिशतानि प्रतिवसन्ति तैर् आयुष्मान् संघरक्षितो दूरत एव दृष्टः ततस् ते संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः शृण्वन्तु भवन्त इमे श्रमणाश् शाक्यपुत्रीया बहुभाषिणो नास्य केनचिद् वचनं दातव्यम् इति क्रियाकारं कृत्वावस्थिताः ।

आयुष्मान् अपि संघरक्षितः शान्तेनेर्यापथेन तेषां सकाशम् उपसंक्रम्य प्रतिश्रयं याचितुम् आरब्धः न च कश्चिद् वचनम् अनुप्रयच्छति । तत्र ऋषिर् एकस् सशुक्लधर्मः स कथयति किं युष्माकं प्रतिश्रयो न दीयते युष्माकं दोषो ऽस्ति बहुभाषिणो यूयं । तथापि समयेन दास्ये यत् किंचिन् न मन्त्रयसि । आयुष्मां संघरक्षितः कथयति । ऋषे एवं भवतु न मन्त्रयामि ।

तत्रैको ऋषिर् जनपदचारिकां गतः तस्य सन्तिका कुटिका आयुष्मते संघरक्षिताय दत्ता । अत्र शय्यां कल्पयेति । आयुष्मता संघरक्षितेन सा कुटिका सिक्ता संमृष्टा सुकुमारी गोमयकार्षी दत्ता ।

स तैर् दृष्टः ते कथयन्ति । भवन्तः शुच्युपचारा एते श्रमणाश् शाक्यपुत्रीया इत्य् अथायुष्मां (44व् = ग्ब्म् 6.689) संघरक्षितो बहिः कुटिकायाः पादौ प्रक्षाल्य कुटिकां प्रविश्य निषण्णः पर्यङ्कम् आभुज्य ऋजुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखां स्मृतिम् उपस्थाप्य ।

अथ तस्मिन्न् आश्रमपदे देवता अध्युषिता सा रात्र्याः प्रथमे यामे येनायुष्मां संघरक्षितस् तेनोपसंक्रान्ता उपसंक्रम्य कथयत्य् आर्य धर्मं देशयेति । स कथयति भगिनि सुखिता त्वं मया क्रियाकारेण प्रतिश्रयो लब्धः किम् इच्छसि निष्कासनायेति । सा संलक्षयति । श्रान्तको ऽयं प्रव्रजितस् स्वपितु {ओर् सुपितु?} मध्यमे यामे उपसंक्रमिष्यामीति । सा मध्यमे यामे उपसंक्रम्य कथयति आर्य धर्मं देशयेति । स कथयति भगिनि अशक्या {रेअद् तूष्णीं भवितुम् अशक्या?} त्वं नियतं मां निष्कासयितुम् इच्छसीति । सा संलक्षयत्य् अद्याप्य् अयं प्रव्रजितो निद्राविह्वल एव पश्चिमे यामे उपसंक्रमिष्यामीति । सा पश्चिमे यामे उपसंक्रम्य कथयत्य् आर्य किं स्वपिषि प्रभाता रजनी । उत्तिष्ठ धर्मं देशयेति । स कथयति भगिनि सर्वथा निष्कासितो ऽहं त्वयेति ।

सा कथयत्य् आर्य किं भविष्यति प्रभाता रजनी यदि निष्कासयिष्यन्ति गमिष्यसि । अपि तु ननूक्तं भगवता भयभैरवसहिष्णुना ते भवितव्यम् इति । आयुष्मान् संघरक्षितस् संलक्षयति । शोभनम् इयं भगिनी कथयति यदि निष्कासयिष्यन्ति गमिष्यामीति । अपि तु ब्राह्मणा एते ब्राह्मणप्रतिसंयुक्ता गाथा भाषितव्या इति स ब्राह्मणवर्गं स्वाध्यायितुम् आरब्धः ॥

न नग्नचर्या न जटा न पंको नानाशनं स्थण्डिलशायिका वा । न रजोमलं नोत्कुटुकप्रहाणं शोधयति मर्त्यम् अवितीर्णकांक्षम्* ॥

यो ऽलंकृतश् चापि चरेत धर्मं दान्तः शान्तस् संयतो ब्रह्मचारी । सर्वेषु भूतेषु निधाय दण्डं स ब्राह्मणस् स श्रमणस् स भिक्षुः ॥

तैश् श्रुतं संलक्षयन्ति । ब्राह्मणप्रतिसंयुक्ता गाथा भाषत इत्य् एक उपसंक्रान्तो द्वितीयस् तृतीयो यावत्* सर्वए ऽन्ते उपसंक्रान्ताः । तथा च तया देवतया अधिष्ठिता यथा परस्परं न पश्यन्ति ।

ततः पश्चाद् आयुष्मता संघरक्षितेन नगरोपमं सूत्रम् उपनिक्षिप्तम्* ॥

पूर्वं मे भिक्षवः संबोधिम् अनभिसंबुद्धस्यैकाकिनो रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्यैवं चेतसि चेतःपरिवितर्क उदपादि । कृच्छ्रं वतायं लोक आपन्नो यद् उत जायते ऽपि जीर्यते ऽपि म्रियते ऽपि च्यवते ऽप्य् उपपद्यते ऽपि । अथ च पुनर् इमे सत्वा जरामरणस्योत्तरे निःसरणं यथाभूतं न प्रजानन्ति ॥ तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति जरामरणं भवति किंप्रत्ययं च पुनर् जरामरणम् इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । जात्यां सत्यां जरामरणं भवति जातिप्रत्ययं च पुनर् जरामरणम् इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति जातिर् भवति किंप्रत्यया च पुनर् जातिर् इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । भवे सति जातिर् भवति भवप्रत्यया च पुनर् जातिर् इति ।

तस्य ममैतद् अभवत् कस्मिं सति भवो भवति किंप्रत्ययश् च पुनर् भव इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । (45र् = ग्ब्म् 6.690) उपादाने सति भवो भवति उपादानप्रत्ययश् च पुनर् भव इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सत्य् उपादानं भवति किंप्रत्ययं च पुनर् उपादानं इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । तृष्णायां सत्याम् उपादानं भवति । तृष्णाप्रत्ययं च पुनर् उपादानम् इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति तृष्णा भवति किंप्रत्यया च पुनस् तृष्णेति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । वेदनायां सत्यां तृष्णा भवति वेदनाप्रत्यया च पुनस् तृष्णेति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति वेदना भवति किंप्रत्यया च पुनर् वेदनेति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । स्पर्शे सति वेदना भवति स्पर्शप्रत्यया च पुनर् वेदनेति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति स्पर्शो भवति किंप्रत्ययश् च पुनस् स्पर्श इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । षडायतने सति स्पर्शो भवति षडायतनप्रत्ययश् च पुनः स्पर्श इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति षडायतनं भवति । किंप्रत्ययं च पुनष् षडायतनम् इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । नामरूपे सति षडायतनं भवति । नामरूपप्रत्ययं च पुनः षडायतनम् इति ॥

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति नामरूपं भवति किंप्रत्ययं च पुनर् नामरूपम् इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । विज्ञाने सति नामरूपं भवति विज्ञानप्रत्ययं च पुनर् नामरूपम् इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिं सति विज्ञानं भवति किंप्रत्ययं च पुनर् विज्ञानम् इति । तस्य मम विज्ञानात् प्रत्युदावर्तते मानसं नातः परेण व्यतिवर्तते ।

यद् उत विज्ञानप्रत्ययं नामरूपं नामरूपप्रत्ययं षडायतनं षडायतनप्रत्ययस् स्पर्शः स्पर्शप्रत्यया वेदना वेदनाप्रत्यया तृष्णा तृष्णाप्रत्ययम् उपादानम् उपादानप्रत्ययो भवः भवप्रत्यया जातिर् जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः संभवन्त्य् एवम् अस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवतीति ।

तस्य ममैतद् अभवत् कस्मिन्न् असति जरामरणं न भवति कस्य निरोधाच् च पुनर् जरामरणनिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वतः एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । जात्याम् असत्यां जरामरणं न भवति जातिनिरोधाच् च पुनर् जरामरणनिरोध इति ॥

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति जातिर् न भवति । कस्य निरोधाच् च पुनर् जातिनिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । भवे असति जातिर् न भवति भवनिरोधाच् च पुनर् जातिनिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति भवो न भवति कस्य निरोधाच् च पुनर् भवनिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । उपादाने (45व् = ग्ब्म् 6.691) असति भवो न भवति उपादाननिरोधाच् च पुनर् भवनिरोध इति ॥

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति उपादानं न भवति कस्य निरोधाच् च पुनर् उपादाननिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । तृष्णायाम् असत्याम् उपादानं न भवति तृष्णानिरोधाच् च पुनर् उपादाननिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति तृष्णा न भवति कस्य निरोधाच् च पुनस् तृष्णानिरोध इति तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । वेदनायाम् असत्यां तृष्णा न भवति वेदनानिरोधाच् च पुनस् तृष्णानिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत् कस्मिन्न् असति वेदना न भवति । कस्य निरोधाच् च पुनर् वेदनानिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । स्पर्शे असति वेदना न भवति स्पर्शनिरोधाच् च पुनर् वेदनानिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति स्पर्शो न भवति कस्य निरोधाच् च पुनः स्पर्शनिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । षडायतने असति स्पर्शो न भवति । षडायतननिरोधाच् च पुनः स्पर्शनिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति षडायतनं न भवति कस्य निरोधाच् च पुनष् षडायतननिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । नामरूपे असति षडायतनं न भवति । नामरूपनिरोधाच् च पुनः षडायतननिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति नामरूपं न भवति कस्य निरोधाच् च पुनर् नामरूपनिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । विज्ञाने असति नामरूपं न भवति । विज्ञाननिरोधाच् च पुनर् नामरूपनिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति विज्ञानं न भवति कस्य निरोधाच् च पुनर् विज्ञाननिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । संस्कारेष्व् असत्सु विज्ञानं न भवति । संस्कारनिरोधाच् च पुनर् विज्ञाननिरोध इति ।

तस्य ममैतद् अभवत्* कस्मिन्न् असति संस्कारा न भवन्ति कस्य निरोधाच् च पुनः संस्कारनिरोध इति । तस्य मम योनिशो मनसि कुर्वत एवं यथाभूतस्याभिसमयो बभूव । अविद्यायाम् असत्यां संस्कारा न भवन्ति अविद्यानिरोधाच् च पुनः संस्कारनिरोध इति

यद् उत अविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोधः संस्कारनिरोधाद् विज्ञाननिरोधो विज्ञाननिरोधान् नामरूपनिरोधो नामरूपनिरोधात् षडायतननिरोधः षडायतननिरोधात् स्पर्शनिरोधः स्पर्शनिरोधाद् वेदनानिरोधः वेदनानिरोधात् तृष्णानिरोधः तृष्णानिरोधाद् उपादाननिरोधः उपादाननिरोधाद् भवनिरोधो भवनिरोधाज् जातिनिरोधः जातिनिरोधाज् जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा निरुध्यंत्य् एवम् अस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवति ।

तस्य ममैतद् अभवद् अधिगतो मे पौराणो मार्गः पौराणं (46र् = ग्ब्म् 6.692) वर्त्म पौराणं पटुमं पूर्वकैर् ऋषिभिर् यातानुयातं ।

तद्यथा पुरुषो ऽरण्ये प्रवणे ऽन्वाहिण्डमानः अधिगच्छेत् पौराणं मार्गं पौराणं वर्त्म पौराणं पटुमं पूर्वकैर् मनुष्यैर् यातानुयातं स तम् अधिगच्छेत्* स तम् अधिगच्छं पश्येत् पौराणं नगरं पौराणीं राजधानीम् आरामसंपन्नां वनसंपन्नां पुष्करिणीसंपन्नां शुभां दाववतीं रमणीयां दृष्ट्वा च पुनर् अस्यैवं स्याद् यन्व् अहं राज्ञे गत्वा आरोचयेयम् इति । स राज्ञे गत्वा आरोचयति ।

यत् खलु देव जानीया इहाहम् अद्राक्षम् अरण्ये प्रवणे ऽन्वाहिण्डमाणः पौराणं मार्गं पौराणं वर्त्म पौराणं पटुमं पूर्वकैर् मनुष्यैर् यातानुयातं । सो ऽहं तम् अनुगतवान्* सो ऽहं तम् अनुगच्छन्न् अद्राक्षं पौराणं नगरं पौराणीं राजधानीं आरामसंपन्नां वनसंपन्नां पुष्करिणीसम्पन्नां शुभां दाववतीं रमणीयां तद् देवो नगरं मापयतु तद् राजा नगरं समापयेत्* । सा च स्याद् राजधानी अपरेण समयेन रिद्धा च स्फीता च क्षेमा च सुभिक्षा चाकीर्णबहुजनमनुष्या च ॥ एवम् एवाधिगतो मे भिक्षवः पुराणो मार्गः पुराणं वर्त्म पुराणं पटुमं पूर्वकैर् ऋषिभिर् यातानुयातं ।

कतमो ऽसौ भिक्षवः पुराणो मार्गः पुराणं वर्त्म पुराणं पटुमं पूर्वकैर् ऋषिभिर् यातानुयातं यद् उतार्याष्टाङ्गो मार्गः तद्यथा सम्यग्दृष्टिः सम्यक्संकल्पः सम्यग्वाक्* सम्यक्कर्मान्तः सम्यगाजीवः सम्यग्व्यायामः सम्यक्स्मृतिः सम्यक्समाधिर् अयम् असौ भिक्षवः पुराणो मार्गः पुराणं वर्त्म पुराणं पटुमं पूर्वकैर् ऋषिभिर् यातानुयातं ।

सो ऽहं तम् अनुगतवान्* सो ऽहं तम् अनुगच्छं जरामरणम् अद्राक्षं जरामरणसमुदयं जरामरणनिरोधं जरामरणनिरोधगामिनीं च प्रतिपदम् अद्राक्षं ।

जातिं भवम् उपादानं तृष्णां वेदनां स्पर्शं षडायतनं नामरूपं विज्ञानं संस्कारान् अद्राक्षं संस्कारसमुदयं संस्कारनिरोधं संस्कारनिरोधगामिनीं प्रतिपदम् अद्राक्षं । सो ऽहम् इमान् धर्मां स्वयम् अभिज्ञयाभिसंबुद्ध्य भिक्षूणाम् आरोचयामि भिक्षुणीनाम् उपासकानाम् उपासिकानाम् अन्येषां च श्रमणब्राह्मणचरकपरिव्राजकानाम्* ।

तत्र भिक्षुर् अपि सम्यक्प्रतिपद्यमान आराधको भवत्य् आराधयति न्याय्यं धर्मं कुशलं । भिक्षुण्युपासकोपासिकास् सम्यक्प्रतिपद्यमाना आराधिका भवंत्य् आराधयन्ति न्याय्यं धर्मं कुशलं । एवम् इदं ब्रह्मचर्यं वैस्तारिकं बाहुजन्यं पृथुभूतं यावद् देवमनुष्येभ्यस् सम्यक्सुप्रकाशितं । ततो ऽवसाने परिणामितं ।

यानीह भूतानि समागतानि स्थितानि भूमाव् अथवान्तरिक्षे । कुर्वन्तु मैत्रीं सततं प्रजासु दिवा च रात्रौ च चरन्तु धर्मम् इति ॥

सर्वैस् तैः सहसत्याभिसमयाद् अनागामिफलं प्राप्तं । रिद्धिश् चाभिनिर्हृता ।

सुभाषितं सुभाषितम् इति सर्वैर् नादो मुक्तः ततस् तया देवतया रिद्ध्यभिसंस्काराः प्रतिप्रस्रब्धाः परस्परं द्रष्टुम् आरब्धाः ते ऽन्योन्यं कथयन्ति । भोस् त्वम् इहागतस् त्वम् अप्य् आगतः (46व् = ग्ब्म् 6.693) आगतो ऽहं शोभनं इति ।

ते लब्धोदया लब्धसंभाराः कथयन्ति लभेमहि वयं भदन्त स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् उपसंपदं भिक्षुभावं चरेम वयं भगवतो ऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् इति ।

स स्मितपूर्वंगमः कथयति साधु साध्व् आयुष्मन्त उदारो व उन्मद्गु कल्याणं प्रतिभानम् उक्तं च भगवता पंचानुशंसां संपश्यता पण्डितेन अलम् एव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुं । कतमान् पंच ।

आवेणिको मे स्वार्थो ऽनुप्राप्तो भविष्यतीति संपश्यता पण्डितेन अलम् एव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुं ।

येषाम् अहं दासः प्रेष्यो निर्देश्यो भुजिष्यो नयेनकामंगमस् तेषां पूज्यश् च भविष्यामि प्रशंस्यश् चेति संपश्यता पण्डितेन अलम् एव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुं ।

अनुत्तरं वा योगक्षेमं निर्वाणम् अनुप्राप्स्यामीति संपश्यता पण्डितेन अलम् एव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुं ।

अनुत्तरं वा योगक्षेमं निर्वाणम् अनुप्राप्नुवन्त आपन्नकस्य मे सतो देवेषूपपत्तिर् भविष्यतीति संपश्यता पण्डितेन अलम् एव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुं ।

अनेकपर्यायेण प्रव्रज्या वर्णिता बुद्धैश् च बुद्धश्रावकैश् च सद्भिः (प्रव्र्-व् इइइ 262) सम्यग्गतैस् सत्पुरुषैर् इति संपश्यता पण्डितेन अलम् एव प्रव्रज्याधिमुक्तेन भवितुं ।

तत् किं भगवतो ऽन्तिके प्रव्रजथ आहोस्विन् ममेति । ते कथयन्ति । भगवतः आयुष्मान् संघरक्षितः कथयति । यद्य् एवम् आगच्छत भगवत्सकाशं गच्छामः ते कथयन्ति भदन्त संघरक्षित किम् अस्मदीयया रिद्ध्या गच्छामः आहोस्वित् त्वदीययेति । श्रुत्वा आयुष्मान् संघरक्षितो व्यथितः स संलक्षयत्य् एभिर् मदीयेनानुभावेनैवंविधा गुणगणा अधिगताः अहं नाम कोलोपमः संवृत्तः स हीनदीनवदनः कथयति तिष्ठन्तु तावद् आयुष्मन्तो मुहूर्तं मे किंचित् करणीयम् अस्तीति सो ऽन्यतरद् वृक्षमूलम् उपनिशृत्य निषण्णः पर्यङ्कम् आभुज्य ऋजुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखां स्मृतिम् उपस्थाप्य ।

उक्तं हि भगवता । पंचानुशंसा बाहुश्रुत्ये कतमे पंच । धातुकुशलो भवत्य् आयतनकुशलः प्रतीत्यसमुत्पादकुशलः स्थानास्थानकुशलः अपरप्रतिबद्धा चास्याववादानुशासनी भवतीति । तेनोद्यच्छमानेन घटमानेन व्यायच्छमानेन सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम् अर्हं संवृत्तः त्रैधातुकवीतरागः समलोष्टकाञ्चनः आकाशपाणितलसमचित्तो वासीचन्दनकल्पो ऽविद्याविदारिताण्डकोशो विद्याभिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्तो भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखः सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्यो ऽभिवाद्यश् च संवृत्तः ।

तेन ते ऽभिहिता गृह्णन्तु भवन्तो मदीयं चीवरकर्णकं मामिकया रिद्ध्या गच्छाम इति । ते तस्य चीवरकर्णके लग्नाः तत आयुष्मान् संघरक्षितो विततपक्ष इव हंसराज रिद्ध्या उपरि विहायसा प्रक्रान्तः

यावत् तानि पंच वणिक्छतानि भाण्डं प्रतिशामयन्ति स तैर् दृष्टस् ते कथयन्ति आर्य संघरक्षित स्वागतम्* । आगतस् त्वम् आगतो ऽहम्* (47र् = ग्ब्म् 6.694) कुत्र गच्छसि स कथयति भगवत्सकाशम् इमानि पंच कुलपुत्रशतान्य् आकांक्षन्ति स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् उपसंपदं भिक्षुभावम् इति ।

ते कथयन्त्य् आर्य संघरक्षित वयम् अपि प्रव्रजिष्यामः अवतरस्व तावद् यावद् भाण्डं प्रतिशामयाम इति । आयुष्मान् संघरक्षितो ऽवतीर्णः तैर् भाण्डं प्रतिशामितं । ततस् तत् कुलपुत्रसहस्रम् आदाय येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः ।

तेन खलु समयेन भगवान् अनेकशतायां भिक्षुपर्षदि पुरस्तान् निषण्णो धर्मं देशयति । अद्राक्षीद् भगवान् आयुष्मन्तं संघरक्षितं दूराद् एव सप्राभृतम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा च पुनर् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म । पश्यथ यूयं भिक्षवः संघरक्षितं भिक्षुं दूराद् एवागच्छन्तं । एवं भदन्तैष भिक्षवः संघरक्षितो भिक्षुः सप्राभृतम् आगच्छति । नास्ति तथागतस्यान्यद् एवंविधं प्राभृतं यथा वैनेयप्राभृतं ।

अथायुष्मान् सङ्घरक्षितो येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः एकान्तनिषण्ण आयुष्मान् संघरक्षितो भगवन्तम् इदम् अवोचद् इदं भदन्त कुलपुत्रसहस्रम् आकांक्षति स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् उपसंपदं (प्रव्र्-व् इइइ 263) भिक्षुभावं तद् भगवान् प्रव्राजयतूपसंपादयतु अनुकंपाम् उपादायेति । भगवता एहिभिक्षुकया आभाषिताः । एत भिक्षवश् चरत ब्रह्मचर्यम् इति । भगवतो वाचावसानसमये समनन्तरम् एव मुण्डास् संवृत्ताः संघाटीप्रावृताः सप्ताहावरोपितकेशश्मश्र्वः पात्रकरकव्यग्रहस्ता वर्षशतोपसम्पन्नस्य भिक्षोर् ईर्यापथेनावस्थिताः ।

एहीति चोक्ताश् च तथागतेन मुण्डाश् च सांघाटिपरीतदेहाः सद्यः प्रशान्तेन्द्रिया एव तस्थुर् नेपच्छिता बुद्धमनोरथेन ।

ततो भगवता तेषाम् अववादो दत्तः तैर् उद्यच्छमानैर् घटमानैर् व्यायच्छमानैस् सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम् अर्हन्तस् संवृत्ताः त्रैधातुकवीतरागाः समलोष्टकाञ्चनाः आकाशपाणितलसमचित्ताः वासीचन्दनकल्पाः विद्याविदारिताण्डकोशाः विद्याभिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्ताः भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखाः सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्या मान्याभिवाद्याश् च संवृत्ताः

तत आयुष्मान् संघरक्षितो बुद्धं भगवन्तं पृच्छति ॥ इहाहं भदन्त सत्वान् अद्राक्षं कुड्याकारां स्तम्भाकारां वृक्षाकारां पत्राकारां पुष्पाकारां फलाकारां रज्ज्वाकारां संमार्जन्याकारां खट्वाकारान् {एमेन्द् तो तट्ट्वाकाराण्} उलूखलाकारां स्थाल्याकारां मध्ये च्छिन्नान् तन्तुना धार्यमाणां आगच्छन्तः किन् तैर् भदन्त कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेन एवंविधाः संवृत्ता इति ।

भगवान् आह । तैर् एव संघरक्षित सत्वैः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्य् ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यभावीनि तैः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति । न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते नाब्धातौ न तेजोधातौ न वायुधाताव् अपि तूपात्तेष्व् एव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च ।

न प्रणश्यन्ति कर्माण्य् अपि कल्पशतैर् (47व् = ग्ब्म् 6.695) अपि । सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्* ॥

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽस्मिन्न् एव भद्रके कल्पे विंशतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां काश्यपो नाम शास्ता लोक उत्पन्नः तथागतो ऽर्हं सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्* स वाराणसीनगरीम् उपनिशृत्य विहरति ऋषिवदने मृगदावे । तस्यैते श्रावका आसं भिक्षवः श्रामणेरकाः वैय्यापृत्यकराश् च ।

यांस् त्वं संघरक्षित सत्वान् अद्राक्षीः कुड्याकारांस् ते भिक्षवः (प्रव्र्-व् इइइ 264) आसंस् तैस् सांघिकं कुड्यं श्लेष्मणा नाशितं ते तस्य कर्मणो विपाकेन कुड्याकारास् संवृत्ताः

यांस् त्वं सत्वान् अद्राक्षीस् स्तंभाकारांस् ते ऽपि भिक्षवः आसंस् तैस् सांघिकं स्तम्भं शिङ्घाणकेन नाशितं ते स्तम्भाकारास् संवृत्ताः

यांस् त्वं सत्वान् अद्राक्षीः वृक्षाकारां पत्राकारां पुष्पाकारां फलाकारांस् ते ऽपि भिक्षवः आसंस् तैर् अपि सांघिकानि वृक्षपत्रपुष्पफलानि पौद्गलिकपरिभोगेन परिभुक्तानि वृक्षपत्रपुष्पफलाकारास् संवृत्ताः

यांस् त्वं सत्वान् अद्राक्षी रज्जुसंमार्जन्याकारां । ते ऽपि भिक्षवः आसंस् तैस् सांघिका रज्ज्वस् संमार्जन्यश् च पौद्गलिकपरिभोगेन परिभुक्तास् ते रज्ज्वाकारास् संमार्जन्याकाराश् च संवृत्ताः

yas tvaṃ satvān adrākṣīs taṭvakākārā śrāmaṇerakā āsīt* {read yaṃ tvaṃ satvam adrākṣīs taṭṭukākāraṃ sa śrāmaṇeraka āsīt; cf. śikṣ. p. 58.1 } pānakavārikaḥ sa taṭvakaṃ{read taṭṭukaṃ with śikṣ. p. 58.1} nirmādayaty āgantukāś ca bhikṣavo 'bhyāgatāḥ tair asau pṛṣṭaḥ śrāmaṇerādya saṃghasya pānakaṃ bhaviṣyatīti | sa mātsaryopahatacittaḥ kathayati na paśyatha mayā taṭvakaṃ{read taṭṭukaṃ} nirmāditaṃ pītaṃ pānakam iti | te vṛttaveleti nairāśyam āpannāḥ hīnadīnavadanāḥ prakrāntāḥ tena taṣvakākāras{read taṭṭukākāras} saṃvṛttaḥ

yas tvaṃ satvam adrākṣīd{read yaṃ tvaṃ satvam adrākṣīr; cf. śikṣ. p. 58.5 and divy. p. 343.6} ulūkhalākāraṃ so 'pi bhikṣur āsīt tasya pātrakarma pratyupasthitaṃ | tatra caikaś śrāmaṇerako 'rhaṃ mudravāre niyuktaḥ | sa tenoktaḥ śrāmaṇeraka dadasva me ulūkhale stokaṃ khaleḥ kuṭṭayitveti | sa kathayati sthavira tiṣṭha tāvan muhūrtaṃ vyagro 'smi paścād dāsyāmīti | sa saṃjātāmarṣas tīvreṇa paryavasthānena kathayati | śrāmaṇeraka yadi mama kalpeta ulūkhalaṃ spraṣṭuṃ tavaivāham ulūkhale prakṣipya kuṭṭayeyaṃ prāg eva khaleḥ stokam iti | sa śrāmaṇerakaḥ saṃlakṣayati | tīvraparyavasthānaparyavasthito 'yaṃ yady aham asmai prativacanaṃ dadyāṃ bhūyasyā mātrayā prakopam āpatsyatīti | sa tūṣṇīm avasthitaḥ yadā paryavasthānaṃ vigataṃ tadā upasaṃkramya kathayati | sthavira jānīṣe tvaṃ ko 'ham iti | sa kathayati jāne | tvaṃ kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya śāsane pravrajitaḥ śrāmaṇerakaḥ aham api bhikṣuḥ sthaviraḥ | yady apy evaṃ tathāpi tu yan mayā pravrajitena karaṇīyaṃ tat kṛtaṃ | kiṃ kṛtaṃ | kleśaprahāṇād arhatvaṃ | tvaṃ sakalabandhanabaddhaḥ ahaṃ sakalabandhananirmuktaḥ | kharaṃ vākkarma niścāritaṃ atyayam atyayato deśayāpy evaitad eva karma tanutvaṃ parikṣayaṃ (pravr-v iii 265) paryādānaṃ gacched iti | tenātyayam atyayato deśitaṃ | tena ulūkhalākāraḥ saṃvṛttaḥ

यांस् त्वं सत्वान् अद्राक्षीस् स्थाल्याकारांस् ते कल्पिकारा आसं भिक्षूणाम् उपस्थायकाः ते भैषज्यं क्वाथयन्तो (48र् = ग्ब्म् 6.696) भिक्षुभिर् अपृयम् उक्ताः तैश् चित्तं प्रदूष्य तास् स्थाल्यो भिन्नाः तेन स्थाल्याकारास् संवृत्ताः ।

यं त्वं सत्वम् अद्राक्षीः मध्ये च्छिन्नं तन्तुना धार्यमाणं गच्छन्तं । सो ऽपि भिक्षुर् आसीत्* लाभग्राहिकः तेन मात्सर्याभिभूतेन लाभस् संपरिवर्तितः यो वार्षिकस् स हैमन्तिकः परिणामितो यस् तु हैमन्तिकः स वार्षिकः तस्य कर्मणो विपाकेन मध्ये च्छिन्नस् तन्तुना धार्यते । ॥

भिक्षवस् संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः । किं भदन्तायुष्मता संघरक्षितेन कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले जातः । अर्हत्वं च साक्षात्कृतं महच् च सत्वकार्यं कृतम् इति ।

भगवान् आह । संघरक्षितेन भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययान्य् ओघवत् प्रत्युपस्थितान्य् अवश्यभावीनि संघरक्षितेन भिक्षुणैव कर्माणि कृतान्य् उपचितानि को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति । न भिक्षवः कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते नाब्धातौ न तेजोधातौ न वायुधाताव् अपि तूपात्तेष्व् एव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभान्य् अशुभानि च । ॥

न प्रणश्यन्ति कर्माण्य् अपि कल्पशतैर् अपि । सामग्रीं प्राप्य कालं च फलंति खलु देहिनाम्* ॥

भूतपूर्वं भिक्षवो ऽस्मिन्न् एव भद्रके कल्पे विंशतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां काश्यपो नाम शास्ता लोक उत्पन्नः तथागतो ऽर्हं सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्* स वाराणसीनगरीम् उपनिश्रित्य विहरति ऋषिवदने मृगदावे ।

तस्यायं शासने प्रव्रजितः आसीद् वैय्यापृत्यकरः । पंच चास्य सार्धंविहारिणां शतान्य् आसं स च कर्वटकनिवासी जनकायः भूयस्या तस्यैव प्रसन्नः तेन तत्र यावदायुर् ब्रह्मचर्यं चरितं न च कश्चिद् गुणगणो ऽधिगतः

सो ऽपरेण समयेन ग्लानस् संवृत्तः स उपस्थीयते मूलगण्डपत्रपुष्पफलभैषज्यैर् हीयत एव न चास्य सो व्याधिर् उपशमं गच्छति । स मरणकालसमये प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धो यन् मया भगवति काश्यपे सम्यक्संबुद्धे यावदायुर् ब्रह्मचर्यं चरितं (प्रव्र्-व् इइइ 266) न च कश्चिद् गुणगणो ऽधिगतः अनेनाहं कुशलमूलेन यो ऽसौ भगवता काश्यपेन सम्यक्संबुद्धेनोत्तरो नाम माणवो व्याकृतो भविष्यसि त्वं माणव वर्षशतायुषि प्रजायां शाक्यमुनिर् नाम तथागतो ऽर्हं सम्यक्संबुद्ध इति तस्याहं शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कुर्याम् इति ।

ततो ऽस्य सार्धंविहारिण उपसंक्रान्ताः पृच्छंत्य् अस्ति उपाध्यायेन कश्चित् ते गुणगणो ऽधिगत इति । स कथयति नेति । ते पृच्छन्ति किं प्रणिधानं कृतम्* स कथयति इदं चेदं चेति । ते कथयन्ति वयम् अप्य् उपाध्यायं कल्याणमित्रम् आगम्य तस्यैव भगवतः शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कुर्याम इति ।

ततस् तेन कर्वटकनिवासिना जनकायेन श्रुतम् असाव् आचार्यो ग्लान इति । ते ऽप्य् उपसंक्रम्य पृच्छन्त्य् अस्ति कश्चिद् आचार्येण गुणगणो ऽधिगत इति । स कथयति नेति । ते कथयन्ति (48व् = ग्ब्म् 6.697) किं प्रणिधानं कृतं तेन समाख्यातं इदं चेदं चेति । ते कथयन्ति वयम् अपि आचार्यं कल्याणमित्रम् आगम्य तस्यैव भगवतः शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कुर्याम इति ।

किं मन्यध्वे भिक्षवः यो ऽसौ तेन कालेन तेन समयेन वैय्यापृत्यकरो भिक्षुर् आसीद् एष एवासौ संघरक्षितो भिक्षुः यान्य् अस्य पंच सार्धंविहारिशतान्य् आसं तान्य् एव तानि पंच ऋषिशतानि । यो ऽसौ कर्वटकनिवासी जनकाय एतान्य् एव तानि पंच वणिक्छतानि ।

यद् अनेन तत्र वैय्यापृत्यं कृतं तस्य कर्मणो विपाकेनाढ्ये महाधने महाभोगे कुले प्रत्याजातो यन् मरणसमये प्रणिधानं कृतं तेन सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतं महच् च वैनेयकार्यं कृतम्

इति हि भिक्षव एकान्तकृष्णानां कर्मणाम् एकान्तकृष्णो विपाक एकान्तशुक्लानाम् एकान्तशुक्लो व्यतिमिश्राणां व्यतिमिश्रः तस्मात् तर्हि भिक्षव एकान्तकृष्णानि कर्माण्य् अपास्य व्यतिमिश्राणि च एकान्तशुक्लेष्व् एव कर्मस्व् आभोगः करणीय इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्* ॥ ॥

भिक्षवस् संशयजातास् सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः । कुत्र भदन्त निर्मितेन नागकुमारेण तत्प्रथमतरं श्रद्धा प्रतिलब्धा । भगवान् आह । अस्मिन्न् एव भद्रके कल्पे विंशतिवर्षसहस्रायुषि प्रजायां काश्यपो नाम शास्ता लोक उदपादि तथागतो ऽर्हं सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविद् अनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान् स विंशतिभिक्षुसहस्रपरिवारो वाराणसीं नगरीम् उपनिशृय विहरति ऋषिवदने मृगदावे ।

स एवं श्रावकाणां धर्मं देशयति एतानि भिक्षवो ऽरण्यानि वृक्षमूलानि शून्यागाराणि पर्वतकन्दरगिरिगुहापलालपुंजाभ्यवकाशश्मशानवनप्रस्थानि प्रान्तानि शयनासनानि ध्यायत भिक्षवो मा प्रमाद्यत मा पश्चाद् विप्रतिसारिणो भविष्यथ : अस्माकम् इयम् अनुशासनम् इति ।

तत्र केचिद् भिक्षवः सुमेरुपरिषण्डायां ध्यायन्ति । केचिन् मन्दाकिन्याः पुष्करिण्यास् तीरे केचिद् अनवतप्ते महासरसि केचित् सप्तसु कांचनमयेषु पर्वतेषु । केचित् तासु तासु ग्रामनिगमराजराष्ट्रधानीषु ।

यावद् अन्यतमो ऽचिरजातको नागकुमारस् सुपर्णिना पक्षिराजेन सुमेरुपरिषण्डायां उपरिष्टाद् अपहृयं तेन भिक्षवो ध्यानयोगम् अनुयुक्ताश् शान्तेनेर्यापथेन दृष्टाः ततो ऽस्य चित्तम् अभिप्रसन्नं

स प्रसादजातश् चित्तम् उत्पादयति । मुक्ता एते महात्मान एवंविधाद् दुःखविशेषाद् इति । स तेषु चित्तम् अभिप्रसाद्य कालगतो वाराणस्याम् अन्यतमस्मिं षट्कर्मनिरते ब्राह्मणकुले प्रत्याजातः यावद् उन्नीतो वर्धितो महान् संवृत्तः

सो ऽपरेण समयेन भगवतः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रव्रजितः तेनोद्यच्छमानेन घटमानेन व्यायच्छमानेन सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम् अर्हन् संवृत्तः त्रैधातुकवीतरागः समलोष्टकाञ्चनः आकाशपाणितलसमचित्तो वासीचन्दनकल्पो ऽविद्याविदारिताण्डकोशो विद्याभिज्ञाप्रतिसंवित्प्राप्तो भवलाभलोभसत्कारपराङ्मुखः (49र् = ग्ब्म् 6.698) सेन्द्रोपेन्द्राणां देवानां पूज्यो मान्यो ऽभिवाद्यश् च संवृत्तः

समन्वाहरति । कुतो ऽहं च्युतः कुत्रोपपन्नः केन कर्मणेति । स पश्यति तिर्यग्भ्यश् च्युतो मनुष्येषूपपन्नः महाश्रावकेषु चित्तम् अभिप्रसाद्य इति ।

स मातापितरौ समन्वाहरति । कुत्र मे मातापितराव् इति यावत् पश्यति नागभवने नागयोन्यां रुदन्तौ तिष्ठतः स रिद्ध्या तत्र गत्वा (प्रव्र्-व् इव् 28) प्रष्टुम् आरब्धः अम्ब तात किमर्थं रुद्यते । तौ कथयत आर्याचिरजातको ऽस्माकं नागकुमारस् सुपर्णिना पक्षिराजेनापहृतो न ज्ञायते क्वासाव् इति ।

स कथयत्य् अंब तात अहम् एवासौ च्युतः कालगतः षट्कर्मनिरते ब्राह्मणकुले प्रत्याजातः काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतं ।

आर्य आश्चर्यम् एतद् अद्भुतं तादृशो ऽसौ दुष्ट आसीद् यस्य वयं सुगतिम् अपि न संभावयामः प्राग् एवार्हत्वं एवंविधास् त्वया गुणगणा अधिगताः अधिगताः आर्य त्वं पिण्डकेनार्थी वयम् अपि पुण्येन इहैव त्वम् आगत्य दिवसे दिवसे भक्तकृत्यं कृत्वा गच्छेति । तेनाधिवासितम्* स नागभवने दिव्यां सुधां परिभुज्य परिभुज्य प्रक्रामति ।

तस्य सार्धंविहारी श्रामणेरक आसीत्* स भिक्षुभिर् उक्तः श्रामणेरक अयं तवोपाध्यायः कुत्र भुक्त्वा आगच्छति । स कथयति न जाने । ते कथयन्ति नागभवने दिव्यां सुधां परिभुज्य परिभुज्यागच्छति त्वं कस्मान् न गच्छसीति । स कथयति महर्द्धिको ऽसौ महानुभावो येन गच्छत्य् अहं कथं गच्छामीति । ते कथयन्ति । यदायं रिद्ध्या गच्छति तदा त्वम् अस्य चीवरकर्णकं ग्रहीष्यसीति । स कथयति मा पतेयं । भद्रमुख यदि सुमेरुः पर्वतराजस् तस्य चीवरकर्णके निबध्येत सो ऽपि न पतेत् प्राग् एव त्वम् इति । स तैः प्रोत्साहितो यत्र स्थाने स रिद्ध्या अन्तर्धीयते तत्र गत्वावस्थितः स चान्तर्धीयते । तेन चीवरकर्णकं गृहीतं । ताव् उपरि विहायसा प्रक्रान्तौ ।

यावन् नागैर् दृष्ट्वा तयोर् अर्थे द्वे आसने प्रज्ञप्ते द्वौ मण्डलकौ संमृष्टौ । स संलक्षयति कस्यार्थे इदम् अपरम् आसनं प्रज्ञप्तं मण्डलकश् च संमृष्टस् स पृष्ठतो व्यवलोकयितुम् आरब्धो यावत् पश्यति तं श्रामणेरकं स कथयति पुत्र त्वम् अप्य् आगतः उपाध्याय आगतः शोभनम्* ।

नागास् संलक्षयन्ति । अयम् आर्यो महर्द्धिको महानुभावः शक्ष्यते दिव्यां सुधां जरयितुं अयम् अन्यो न शक्ष्यते अस्य प्राकृताहारो देय इति । तैर् एकस्य दिव्या सुधा दत्ता । श्रामणेरस्य प्राकृताहारः

स श्रामणेरकस् तस्य पात्रग्राहकस् तेनोपाध्यायसन्तकं पात्रं गृहीतं । तस्मिं ओदनसित्थको लग्नस् तेनासौ श्रामणेरकेन मुखे प्रक्षिप्त आस्वादयति दिव्यां सुधां । स संलक्षयति नागा मत्सरिणः एकत्र निषण्णयोर् एकस्य दिव्या सुधा दत्ता श्रामणेरस्य प्राकृतम् आहारं

ततस् तेन संजातामर्षेण मिथ्याप्रणिधानं कृतं । यन् मया भगवति काश्यपे सम्यक्संबुद्धे अनुत्तरे दक्षिणीये ब्रह्मचर्यं चरितं अनेनाहं कुशलमूलेन एतन् नागम् अस्मान् नागभवनाच् च्यावयित्वा अत्रैवोपपद्येयम् इति ।

अत्युदीर्णपरिपूर्णानि कर्माणि (49व् = ग्ब्म् 6.699) शरीरस्य निधनं नोपेक्षन्ते । तस्य दृष्ट एव धर्मे उभाभ्यां पाणिभ्यां जलं स्यन्दितुम् आरब्धं । नागस्यापि शिरो रुजा बाधितुम् आरब्धा । तेन संलक्षितं । स कथयत्य् आर्य अनेन श्रामणेरकेन नशोभनं चित्तम् उत्पादितं निवर्तयत्व् एनम् इति । स तं श्रामणेरकम् इदम् अवोचत्* पुत्र अपाया ह्य् एते नशोभनं चित्तम् उत्पादितं निवर्तय इति । स गाथां भाषते ॥

दूरीभूतम् इदं चित्तं न शक्नोमि निवर्तितुं । इहस्थस्यैव मे यस्मात् पाणिभ्यां स्यन्दते जलम् इति ॥

स तं नागं तस्मात् स्थानाच् च्यावयित्वा तत्रैवोपपन्नः तत्र भिक्षवस् तेन नागकुमारेण श्रद्धा प्रतिलब्धा ॥ ॥

बुद्धो भगवाञ् च्छ्रावस्त्यां विहरति जेतवने ऽनाथपिण्डदस्यारामे । यावद् अन्यतमो तीर्थ्यो जेतवनं गतः तत्र तेन दृष्टा शोभना आसनप्रज्ञप्तिः कृता प्रणीतं चान्नपानम् उपान्वाहृतम्* स संलक्षयति शोभनः श्रमणशाक्यपुत्रीयाणाम् आमिषसंभोगो ऽस्माकन् तु शोभनो धर्मसंभोगः तद् एषां मध्ये प्रव्रजामीति । इह मे आमिषसंभोगस् तत्र धर्मसंभोग इति । स भिक्षोस् सकाशम् उपसंक्रान्त आर्य इच्छामि प्रव्रजितुं । स तेन प्रव्राजितोपसंपादितः ।