चित्रलक्षणम् (= न्चित्)

नग्नजित्: चित्रलक्षणम् (= न्चित्)

अथ भारतीयभाषायां चित्रलक्षणम् ।

प्रथमः परिवर्त्तः

ब्रह्माणं च महादेवं नारायणं सरस्वतीम् वरदां च मया नत्वा क्रियते जयमंगलम् // NCit_1.1

प्रजापतेस्तथा शम्भोः पद्मास्यायास्तथा गिरम् पार्वत्या अनुसृत्यैव जायतां किल पण्डिताः // NCit_1.2

तदनन्तरं चित्रलक्षणमुच्यते । मंगलमस्तु ।

महादेवाय देवाय सर्वविद्यविजानते नमो नमो मया सम्यग् उच्यते चित्रलक्षणम् // NCit_1.3

आदौ चन्द्रमसं वन्दे हरं च चन्द्रशेखरं विष्ण्विन्द्रौ सूर्यमग्निं च वरुणं मरुतं तथा // NCit_1.4

नमस्करोम्यहं चैव विश्वकर्मप्रजापती नग्नजितं नमस्कृत्य त्वाचार्यांश्च पुनः पुनः // NCit_1.5

वर्णं च चित्रकर्माथ शास्त्रानुसारतस्तथा यथाज्ञानं यथाशक्ति संक्षेपेण मयोच्यते // NCit_1.6

विश्वकृन्नग्नजिद्देवप्रह्लादसारमुज्ज्वलम् लक्षणमनुसृत्यैच विदुषां सुधियां पुनः // NCit_1.7

संगृह्य मतिवृद्धये नानाशास्त्रसमुद्धृतम् उच्यते चित्रलक्षणं शृण्वन्तु तद्विदा जनाः // NCit_1.8

पुरेदं लक्षणं श्रुत्वा नरराजो महोधरः धर्मज्ञः सत्यनिष्ठश्च बुद्धिमांश्च यशोऽन्वितः विश्रुतो भयजिन्नाम्ना तथाभूत् धरणीतले // NCit_1.9

गुणोत्तमस्य भूपस्य धार्मिकस्य प्रशासने शतसहस्रवर्षाणि चायुः प्रजाः प्रपेदिरे // NCit_1.10

नीरोगा न च हन्तारो मनोरोगविवर्जिताः अकालमृत्युहीनास्ताः कुतः क्रोधाः कुतो मलाः // NCit_1.11

वायुः सुप्रवहश्चैव शक्रः सुवर्षकस्तथा वर्णरससमेतानि वीजमूलफलानि च // NCit_1.12

वर्णाश्रमा हि चत्वारो न च्युता धर्मतत्पराः ऋद्धिगुणसमायुक्तं श्रीमद् विकसितं जगत् // NCit_1.13

एवम्भूते स्थिते राष्ट्रे सुखशान्तिसमन्विते भयजितो मनः शुद्धं प्रवृत्तं तपसि द्रुतम् // NCit_1.14

सुदुष्करं तपः कृत्वा राज्ञातिशुद्धचेतसा वरा बहुविधा प्राप्ता देवाल्लोकपितामहात् // NCit_1.15

विषयस्तस्य शत्रुभिर् देवास्त्रैरपि दुर्जयः उत्तमाप्रतिरोध्या च सर्वशास्त्रे मतिस्त्वथ // NCit_1.16

सर्वगुणैरुपेतस्य पराक्रान्तस्य धीमतः महाभागस्य देवानां प्रभावैः प्राप्तविश्रुतेः // NCit_1.17

सर्वविद्याश्रयस्यास्य मूर्त्तधर्मस्य बोधिनः मणिपुत्रसमाख्यस्प एतादृशस्य भूपतेः // NCit_1.18

सविधे त्वागतः कश्चिद् रुदन् विप्रो ऽतिदुःखितः कथं रोदिषि भो विप्र चेत्यपृच्छद् द्विजं नृपः // NCit_1.19

क्रुद्धेन तेन विप्रेण कथितो नृपतिस्तदा तव शासनकाले ऽस्मिन् देशे ऽकालमृतियतः // NCit_1.20

ततो ऽधर्मेण राज्यं तं शास्सीदं नृप निश्चितम् विष्मयो य इतः पूर्वं न जातो ऽसौ प्रवर्तते // NCit_1.21

मदीयवंशरक्षाकृत् लक्षणाकृतिसुन्दरः अकालमृत्युना कस्मात् क्रोऋअतो ऽपहृतः सुतः // NCit_1.22

ब्रम्ह प्रियौ हि राजन् त्वं सर्व जानासि भूतले प्राणतुल्यं सुतं मह्यं देहि स्वामिन् कृपान्वितः // NCit_1.23

दयां यदि न कुर्यास्त्वं शक्तिमन् गुणवन् नृप तृणखण्डाणिव प्राणान् त्वत्सविधे त्यजाम्यहम् // NCit_1.24

भाषिते तु द्विजेनैवं बुद्धिमान् पुरषोत्तमः आकर्षणे सुतं तस्य मतिं चक्रे नृपालकः // NCit_1.25

सान्त्वितस्तु नृवाक्येन "आगच्छ मम दास हि" सूर्यवर्चोधरं यमम् उदितं तत्र दृष्टवान् // NCit_1.26

धर्मराजं जगद्बन्द्यं प्रणम्य भयजिन्नृपः ब्राह्मणस्य हितार्थाय सादरं वाक्यमब्रवीत् // NCit_1.27

प्रत्युपकृद्द्विजातेस्तु प्राणेभ्यो ऽपि सुतः प्रियः चाकाले ऽपहृतो यो ऽसौ तव दूतेन दुर्धिया // NCit_1.28

प्रभो त्रिभुवनस्यापि दीयतां तनयः प्रियः विश्वकर्मन् द्विजन्मने अस्मै प्रीत्या च धीमते // NCit_1.29

श्रुत्वा प्रेताधिपो वाक्यं पूजनीयं हसन् नृपम् ददौ प्रत्युत्तरं मृदु तेजसा पूरितं वचः // NCit_1.30

स्वकीयकर्मवशाद् जीवाः सर्वे मद्वशगा ध्रुवम् कस्याप्याकर्षणे त्यागे स्वेच्छाशक्तिः कुतो मम // NCit_1.31

सुखं वा यदि वा दुःखं सर्वं कर्मवशं सदा तस्मात् राजन् विजानीयान् मया नैव प्रगृह्यते // NCit_1.32

मद्गृहं प्रतिपद्याथ शरीरी न निवर्तते कालेन महताकृष्टो द्विजपुत्रो बलीयसा // NCit_1.33

कुशलं चाकुशलं वा सर्वमिहानुभूयते कर्मानुसारिणी भूमिर् विज्ञेया च सदा नृणाम् // NCit_1.34

एवमुक्तः पुनर्भूपः प्राह वैवस्वतं यमम् मत्प्रार्थनावशाद् देव देह्यस्मै पुत्रमुत्तमम् // NCit_1.35

न शक्यते न शक्यते यम आह पुनः पुनः देहि देहि सुतं देव राज्ञापि प्रार्थितः पुनः // NCit_1.36

आग्रहस्यातिशय्यं च तयोरित्थं बभूव ह व्याकुलौ ती महायुद्धे तदा लिप्तौ बभूवतुः // NCit_1.37

तिष्ठ तिष्ठेति त राजा बहुशः प्राह वीरहा स्थितो ऽस्मीति रणे राजन् तमवोचद् नृपं यमः // NCit_1.38

असंख्यानां च वाणानां तीक्ष्णानां परिवर्षणम् अकरोद् भयजिद् राजा यमस्योपरि सर्वतः // NCit_1.39

श्रुतघ्नं सर्वतो दिव्यं मेघतो वारिवर्षवत् अप्रतिरोधरुपं तद् अस्त्रं ववर्ष धर्मराट् // NCit_1.40

तेन राजा महाक्रुद्धो महाप्रभावशालिभिः यमदूतांश्चदेवास्त्रैः प्रपीड्य मुमुदे भृशम् // NCit_1.41

शूलासिप्रासमुद्गरा यमदूतविनिर्गताः भूपेन सर्वथा नष्टा भयप्रवर्तका इमे // NCit_1.42

प्रेतो दारुणरुपी च प्रतिदिशमधावत नष्टः सेनापतिश्चैव आगमदाहवाद् द्रुतम् // NCit_1.43

ततः प्रेताधिपो देवो दृष्ट्वा तं तु पराजितम् यथाज्ञाकारिणं दण्डं जग्राह प्रतिहिंसया // NCit_1.44

कालाग्निसदृशं दृष्ट्वा उत्क्षिप्तं पृथिवीपतिः ब्रह्मशिरो ऽङ्कित चास्त्रम् आत्महस्ते गृहीतवान् // NCit_1.45

सर्वे भूता भयत्रस्ता महाभूतो ऽपि सर्वतः बभूवुरातुरा सर्वे तेन दुर्लक्षणेन वै // NCit_1.46

दुःखितां सकलां पृथ्वीं दृस्ट्वा ब्रह्मा तथा सुरैः आजगाम स्वयं तत्र तस्मिन् देशे रणाकुले // NCit_1.47

ब्रह्माणं स्वागत दृष्ट्वा भयजिन्नृपसत्तमः साञ्जलिः पूजयित्वा तं प्राह यथायथं वचः // NCit_1.48

यमो ऽपि प्रणिपत्याथ सर्वामकथयत् कथाम् वैक्लव्यकारणनि च श्रुत्वा शेषाणि सृष्टिकृत् प्रत्यावृत्य रणाद् देवः कथयामास तौ तदा // NCit_1.49

न दोषो भवतां नाथ मृत्युपतेर्महात्मनः सत्यनराधिपस्यैव कालस्य न तु कर्मणः // NCit_1.50

पुरा शुभाशुभं कर्म तथा च शिशुना कृतम् लब्धञ्च मरणं शीघ्र जन्म प्राप्य च मानुषम् // NCit_1.51

साफल्यमेति ते श्रमो ब्राह्मणस्यास्य पूजनात् तस्मिन्नुपायविद्येयं मत्प्रसादात् प्रपूज्यताम् // NCit_1.52

वर्णादीनां समायोगैः एतद्द्विजसुताकृतिम् रुपमालिख भो राजन् सर्वलोकहिताय वं // NCit_1.53

आविर्भूतेन ब्रह्मणा इत्थमुक्ते सुवुद्धिमान् जीवयितुं लिलेख तं द्विजपुत्रं महोपतिः ब्रह्मा तच्चित्रमादाय योजयामास जीवितम् // NCit_1.54

विकचोत्पलचक्षुष्मान् सुकुमारशरीरधृक् चक्षुरुन्मील्य सानन्दं पुनर्जीवनमापेदे // NCit_1.55

जीवितं पुत्रमासाद्य हृष्टो ब्राह्मणसत्तमः ब्रम्हाणमभिवन्द्याथ स्वीयपुत्रं गृहितवान् // NCit_1.56

ब्रह्माब्रवीत् ततो भूपं ब्राह्मणप्रीतये इमे यमदुता जिताः शक्त्या साधु साधु कृतं त्वया // NCit_1.57

ब्रह्माणा कथिते त्वेवं स राजा हर्षमाप्तवाम् सर्वदमनकारी तु दौर्मनस्यं यमो गतः // NCit_1.58

अप्रसन्नं यमं दृष्ट्वा वचोभिर्मधुरैर्भृशम् ब्रह्मा स्वयं समाश्वास्य भूपतिं प्राह सत्तमः // NCit_1.59

धर्मनीतिः सुविज्ञाय न निन्देत् कामपि प्रजाम् सदानन्दप्रदोभव्यस्त्व् अभिमानं च वर्जयेत् // NCit_1.60

यत्र सेवा सतां नास्ति तत्र निन्दा भवेद् ध्रुवम् नाल्पमपि सुखं किञ्चिद् आप्नोति निन्दुकः सदा // NCit_1.61

द्वेषिणो ऽपि बुधाः स्वर्गाद् भवन्ति विच्युतास्तहा अहङ्कानरयुत भूतं त्यजन्ति सर्वमानवाः // NCit_1.62

निरहङ्कारिणा तस्मात् भवितव्यं सदा खलु जात्या बलेन दानेन नैपुण्येन च विद्यया // NCit_1.63

देवतानाञ्च विप्राणां विशेषण समादरः प्रकर्तव्यो न कर्तव्यो निन्दोपायः कथञ्चन // NCit_1.64

अविरोधेन सत्कारः करणीयः सदा नृपैः क्षमावलम्बनीया स्यात् निन्दा त्याज्या तथैव च सर्वज्ञो निरहंकरो गुणिने न द्विषेन्नृपः // NCit_1.65

पुरुषं वचनं त्याज्यम् आघातं विसृजेत् सदा प्रत्यक्षं प्राप्यते यत्तु सार्थक्यं तस्य चिन्तयेत् // NCit_1.66

देवविप्रविरोधिनां कुत्रापि न सुखं भवेत् विधियं नैव कार्यं हि यमस्यापि ततो नृप // NCit_1.67

ब्रह्मणेत्थं स भूपालो ह्य् उपदिष्टो द्विजप्रियः नमस्कृत्य यमस्वार्थे कृतवान् सुप्रियं तथा // NCit_1.68

यमो ऽपि प्रीतिमापन्नो ब्रह्मा प्रसन्नतां गतः अशोकं प्रीतिमापेदे जगदेतञ्चराचरम् // NCit_1.69

अथ ब्रह्मा नृपं प्राह नग्नं प्रेतं निवारय यमदासैः सदा विश्वं न पातयेद् भवान् खलु // NCit_1.70

बलेन तेजसा चापि तपसेमं गुणं नृपाः अनुकुर्युर्न कर्त्तव्यो ऽकुशल इह भाविनि // NCit_1.71

भवान् महायशस्वी च करणीयो मया क्षितौ निवर्तस्व कुमार्गेभ्यस् त्वं सदा पृथिवीपते // NCit_1.72

प्रेतपर्यायकं नग्नम् अजैषीस्त्वं यतो बलात् मम प्रसादाद् राजेन्द्र ब्राह्मणानुग्रहात्तथा प्रजापतितुलः पृथ्वां यशस्वी त्वं भविष्यसि // NCit_1.74

वेदज्ञो व्रतनिष्ठश्च तपसा शुद्धमानसः प्रजाः पालय निष्पापः अनुमतिस्तथा मम // NCit_1.75

अस्य ब्राह्मणपुत्रस्य चित्रस्य लेखनेन च तादृशेण क्षितावादिचित्राविष्कारको भव // NCit_1.76

लोकानां हितसाधनात् पूजनीयो भविष्यसि अद्य प्रभृति तच्चित्र जगद्वन्द्यं भवेत् सदा // NCit_1.77

पापघ्नं च मनोहारि प्रोतिसुखप्रदं नृणाम् मङ्गलश्रोप्रदायकं रक्षोघ्नं शत्रुनाशनम् // NCit_1.78

तवादौ लेखकख्यातिः ममेयं वचनेन च चित्रमिति प्रसिद्धं तत् सर्वत्रैव भविष्यति // NCit_1.79

ब्रह्मणेत्थं वचस्युक्ते यमो विप्रश्च नग्नजित् सर्वे नेमुश्च भक्त्या तं ब्रह्माणं लोकपालकम् // NCit_1.80

सर्वेषां मङ्गलं कृत्वा त्रिलोकेशः प्रजापतिः सर्वदेवगणैः सार्धं जगाम स्वगृहं मुदा // NCit_1.81

राजाथ धर्मराजं तं पूजयित्वा प्रयन्ततः स्वस्थानमागतो धीमान् प्रीणयित्वा यमं तथा // NCit_1.82

अथासौ ब्राह्मणस्तुष्टः प्रपयौ नगरं द्रुतम् यस्माद् देशात् समापन्नस् तत्रैव प्रविवेश च // NCit_1.83

हृष्टो राजा समित्रश्च चित्रसंरचनाय वै उद्यतो ऽभूत् सदैवासौ सपुत्रे प्रस्थिते द्विजे // NCit_1.84

सर्वरूपानुकूलं तत् मानं वा कीदृशं भवेत् तत् प्रष्टुं सृष्टिकत्तरिं ब्रह्मलोकं जगाम सः // NCit_1.85

कृपया ब्रूहि मे ब्रह्मन् चित्रसंलेखनक्रमम् चित्रस्य लक्षणानि मे नानाविधानि सन्ति च // NCit_1.86

परिमाणं किमस्य स्यात् विधिना कीदृशेन वा उत्पादनीयमेतद्धि साञ्जलिः पृष्ठवान् नृपः // NCit_1.87

ब्रह्माथ प्राह भूपेन्द्रं शृणु राजन् समाहितः अतिगुह्यं महद् वाक्यं परमं कथयामि ते // NCit_1.88

सृष्टेरादौ समायाता वेदा यज्ञाश्च भूपते ततः प्रजा मया सृष्टा उपदिष्टाश्च ता मया // NCit_1.89

चैत्यानां करणायैव चित्रं संलिख्यते यतः वेदाच्चित्रं प्रजातं वै तस्माद् ज्ञेयं तथैव तत् // NCit_1.90

आदौ संलिखितत्वाच्च चित्रमित्युच्यते ततः चराचरयुता वृक्षा जङ्गमाश्च यथास्थिताः तथा प्रलिखनात्तेषां तच्चित्रमिति कथ्यते // NCit_1.91

गिरीणां सुमेरुः श्रेष्ठः अण्डजानां खगाधिपः यथा नरेषु भूपेन्द्रस् तथा चित्रं कलासु वै // NCit_1.92

पतन्ति सागरे नद्यः समुद्रा रत्नमाश्रिताः नक्षत्रैश्चाश्रितः सूर्यो ब्रम्हा ॠष्याश्रयो यथा तथैव चित्रकर्मणि कलाः सर्वाः समाश्रिताः // NCit_1.93

हिमालयो यथा श्रेष्ठो नगेषु सकलेषु च गङ्गा नदिषु श्रेष्ठैव ग्रहेषु सोमभास्करौ // NCit_1.94

समेषु वैनतेयश्च महेन्द्रो देववृन्दके तथा श्रेष्ठं भवेच्चित्रं सर्वासु हि कलासु च // NCit_1.95

नग्नजिद् गच्छ तस्मात् त्वं विश्वकर्म समीपतः लक्षणविधिमानं च तुभ्यं स उपदेक्ष्यति // NCit_1.96

उपदेशमनुसृत्य ब्रह्मणो भूपतिस्ततः विश्वकर्मसमीपे तु प्रसन्नो ह्यगमद् द्रुतम् // NCit_1.97

दृष्टो ऽसौ विश्वकर्मा च राज्ञा नमस्कृतस्तथा आतिथ्यं विधिवत् कृत्वा राज्ञे सो ऽदददासनम् // NCit_1.98

राजाह विश्वकर्मन् भो ब्रह्मज्ञया ह्युपस्थितः चित्रस्य लक्षणं कर्म उपदिशतु मे प्रभो // NCit_1.99

विधिर्वा परिमाणं वा कीदृशं वा भवेत्तथा उपदिशतु कार्त्स्न्येन रहस्यं सप्रकारकम् // NCit_1.100

एवमुक्ते नरेन्द्रेण विश्वकर्मा मुदान्वितः चित्रशिल्पस्य शास्त्रं तु तस्मै राज्ञे ह्युपादिशत् // NCit_1.101

एकाग्रमनसा तत्तु श्रूयतां यद् मद्भाषितं परिमाणं तथास्थानं वर्णोपायौ यथायथम् // NCit_1.102

प्रदाय सर्वमीशेन देवेन पद्मयोनिना निर्दिष्टं चित्रलक्षणं बुद्धिमन्तः कृते शृणु // NCit_1.103

सर्ववस्तुसमाकीर्णा आकृतीर्लक्षणान्विताः लोकश्रद्धास्पदं मह्यं लिखित्वादौ ह्युपाहरत् // NCit_1.104

केन मानेन शोभनाः स्थानोपायैश्च कीदृशैः ब्रह्मणः कृपया लब्धाः सर्वे शिल्पा मया कृताः // NCit_1.105

आकारेणेदृशेनैव प्रजा मया विनिर्मिताः देवैश्चित्रं विवर्द्धितं विविधं लक्षणान्वितम् // NCit_1.106

ज्ञेयं मत्तस्त्वथा राजन् लक्षणमाकृति तथा सादृश्यं वेशसौन्दर्यं परिमाणं कलान्वितं // NCit_1.107

चित्रमीदृशं संलेख्यं यत्नाद् बुद्धिमता त्वया दर्शनीयं मनुष्येभ्यो विद्वभ्यो गुणयुक्तेभ्यः चित्रसन्दर्शने तावद् उत्साहमतियुक्तेभ्यः // NCit_1.108

मुनिनागासुराणां च प्रेतानां यक्षरक्षसाम् गन्धर्वाणां च राजेन्द्र विधिवत् कक्षणादिकम् लिखित्वा विविधं सम्यक् तुभ्यं मया प्रदश्र्यते // NCit_1.109

॥ इति नग्नजिच्चित्रलक्षणनिर्देशे नग्नजयो नाम प्रथमः परिवर्त्तः ॥

द्वितीयः परिवर्त्तः

यथोक्तं ब्रह्मणा पूर्वम् आचष्टे भूपतिं तथा लिखनादिविधिं सम्यक् चित्रस्य परिनिर्मितो // NCit_2.1

स्थावरे जंगमे नष्टे प्रलयान्ते च वै पुरा प्रादुरभूत् सुवर्णाण्डं तमो हत्वा जलात् किल // NCit_2.2

तस्मादण्डात् प्रादुरभूत् लोकपितामहः स्वयम् ओमित्येकाक्षरं तस्माद् वेदविद्याश्च कल्पना // NCit_2.3

चतस्रश्च प्रजास्तासां रुपसंज्ञादयस्तदा आयुषा सहितस्यैव ब्रह्मणो जातिरेव च // NCit_2.4

स्थानं चर्या च धर्मश्च न्यायश्च प्राभवन् तदा एवं कृते सति ब्रह्माचिन्तयत् जगतो हितम् // NCit_2.5

एवं चिन्तयतस्तस्य मतिरित्थं बभूव ह कथं जनाश्च जानीयुः संज्ञां देवमहीभूजाम् अप्रमादेन चादरः सदा तेषु कथं भवेत् // NCit_2.6

ब्रह्मेत्थं चिन्तयित्वा तु विष्णोः शिवस्य चात्मनः शक्रस्य सर्वदेवानां परिमाणं गुणं तथा // NCit_2.7

सवस्त्रं विविधस्थितम् अलंकारास्त्रसंयुतं मनोरमं सुरुपं च अत्यन्तस्रदृशं तथा // NCit_2.8

ससविभक्तसर्वाङ्गं प्रत्यङ्गं च यथायथम् मिश्रितेन च वर्णेन चित्राकारं विनिर्ममे // NCit_2.9

विलोक्य तानि चित्राणि नेत्रमूलात् प्रमोदिताः साधु साध्विति संपूज्य प्रशंशसुर्विधिं सुराः // NCit_2.10

इमे देवाः प्रसन्नाश्च स्वप्ताकारं च लेभिरे अधिष्ठानं प्रभावं च कृतवन्तस्तथा इमे // NCit_2.11

प्राह सप्तसुरान् ब्रह्मा अस्तु पुण्यं समाश्रितम् अद्य प्रभृति सर्वत्र युष्माकं प्रतिमासु च नात्र शङ्का कृथा नरः पूजयिष्यति वः सदा // NCit_2.12

शूद्धया दानेन विधिवत् तत्परायणमानसः मनुष्येषु च यो नाम भवन्तं पूजयिष्यति तस्मै कामस्य सिद्धये नैरुज्यं संप्रदास्यति // NCit_2.13

नाना प्रकारदुःस्वप्नात् द्वेषग्रस्तेभ्य एव च सर्वेषा रक्षण कृत्वा पापान् नाशयति ध्रुवम् // NCit_2.14

धर्मश्च सदृशो भाव्यः रक्षोहानिर्भवेद् ध्रुवम् यशोवृद्धिर्भवेद् विश्वे युष्माकं परिपूजनात् // NCit_2.15

लोकपूजाव्यवस्थायै प्रतिमानां यथायथम् नामादिकीर्तनं कार्य स्तवपूजादिकं तथा // NCit_2.16

प्रतिमां यां प्रतिदिनं पुण्यात्मा पूजयिष्यति तयैव दीयते शान्तिस् तस्मै भक्ताय सर्वतः // NCit_2.17

एवं ववत्विति प्राहुर् देवाः प्रसन्नमानसाः स्वीयवेषैः स्वचेतसा स्वाधिष्ठानं समागताः इत्थं पूजाभवद् विश्ववासिभिस्ते प्रपूजिताः // NCit_2.18

परिमाणादिकं तेषां मत्तः श्रुत्वा च लक्षणम् अद्य मनुष्यलोकेषु प्रचारय प्रयत्नतः // NCit_2.19

ब्रह्मणश्च मया प्राप्तं विद्योत्तमा च लक्षणम् अशेषं परिमाणं च तुभ्यमद्य प्रदीयते // NCit_2.20

त्रिलोकेषु च पूज्यानां सर्वेषां देहिनां तथा पापहानिकरं भीतेर् नाशकम् नेत्रमोदकं // NCit_2.22

आद्युत्पन्नञ्च दोषेण हीनं नानाश्रयं परम् विजानीहि क्षितीन्द्र त्वं यशोराशिविवर्धकम् // NCit_2.23

॥ चित्रलक्षणे पूजोत्पत्तिर्नाम् द्वितीयः परिवर्त्तः ॥

तृतीयः परिवर्त्तः

लोकस्य कायमानं मां स्वयम्भूरुपदिष्टवान् तत् तथैव प्रवक्ष्यामि मानं ब्रूहि प्रजासु च // NCit_3.1

देवराक्षसगन्धर्व सिद्धनर्तककिन्नराः विद्याधराश्च नागेन्द्राः पिशाचप्रेतकायिकाः // NCit_3.2

ये भवन्ति च तेषां वै भूपतोनां ततस्तथा सर्वेषां प्राणिजातानां मानमिदं प्रवर्तते // NCit_3.3

परमाणुश्च वालाग्रं लिक्षा यूको यवो ऽङ्गुलिः अष्टाष्टगुणवृद्ध्या वै ज्ञातव्यमिति निश्चितम् // NCit_3.4

परमाणुभिरष्टाभिर् एकं वालाग्रमुच्यते वालाग्राष्टौ च लिक्षा सा परिमाणज्ञकीर्तिता अष्टलिक्षा भवेद् यूकः अष्टयूका यवः स्मृतः // NCit_3.5

द्व्यङ्गुलोर्द्व्यङ्गुलं मानम् अङ्गुलिः स्याद् यवाष्टकम् अर्धाङ्गुलिश्चतुर्यवा इति मानं निगद्यते // NCit_3.6

विस्तारस्य यथैवार्थ आयामेन प्रकाशितः तथारोहसमुच्छ्रायौ पर्यायवाचिनौ मतौ परिमाणानुसरेण वर्णनोयाः क्षितौ नराः // NCit_3.7

उच्छ्रायश्च तथायामो राज्ञां न्यग्रोधवृक्षवत् विस्तृतश्चक्रवर्तिनां श्रुयतां वर्ण्यते मया // NCit_3.8

उच्छ्रायश्चक्रवर्तिनां स्वाङ्गुलेः परिमाणतः अष्टोत्तरशतं ज्ञेयं कदाचिन्न पराङ्गुलेः // NCit_3.9

चक्रवर्तिमहीपानाम् उच्छ्रायपरिमाणकम् साक्षात् सवर्ण्यते चात्र पुर्वोक्तं विस्तरेण च // NCit_3.10

मुखादीनां परिमाणं श्रुयतामुच्यते मया त्रिभागेन विभक्तं च समानेन तथा बुधैः चिवुनासाललाटं वा चतुरङ्गुलमानकम् // NCit_3.11

आयामो मुखभागस्य भवेच्चतुर्दशाङ्गुलिः उर्द्धभागे त्वधीभागे आयमो द्वादशाङ्गुलिः आरोहो वदनस्यात्र द्वादशाङ्गुलिमानकः // NCit_3.12

आरोहश्चतुरंगुलम् उष्णीषस्य भवेद् ध्रुवं आयामश्च तथैवास्य षडङ्गुलसमायुतः // NCit_3.13

शीर्षं छत्रसमाकारम् आयामो द्वादशाङ्गुलः द्वात्रिंशत् तस्य मण्दलम् अङ्गुलीनां हि मानतः // NCit_3.14

कर्णदेशस्य चायमो द्व्यङ्गुलिपरिमाणकः चतुरङ्गलिसमुच्छ्रायो रन्ध्रमर्धाङ्गलं मतम् कर्णारन्ध्रस्य चारोह एकाङ्गुलो भवेद् ध्रुवम् // NCit_3.15

समानतलविज्ञेयं भ्रुपृष्ठकर्णयोस्तथा अक्षिकोषस्य विस्तारः कर्णरन्ध्रसमानकः // NCit_3.16

कर्णस्य लुटिकामानं निश्चयेन न कीर्त्यते भ्रुवोरुच्छ्राय आरोहो द्वौ यवौ चतुरंगुलिः // NCit_3.17

सर्वेषामेव शान्तानां भ्रुःस्यान्नवशशाङ्कवत् नर्त्तने रोदने क्रोधे चापाकारा भवेत् सदा // NCit_3.18

भये शोके च भ्रूप्रान्ताव् उन्नतौ क्रमिकौ स्मृतौ नासाकोशात् समुत्थाय अर्धललाटगामिनौ // NCit_3.19

एकाङ्गुलिस्तथा मध्यः रोमकोषसमावृतः भ्रूमध्यात् केशपर्यन्तं मानं द्व्यर्धाङ्गुलं मतम् // NCit_3.20

भ्रूवः प्रभृति भालान्तं मानं स्याच्चतुरङ्गुलम् द्व्यङ्गुलौ ह्यक्षिकोषः स्यान् नेत्रमध्यं तथैव तु // NCit_3.21

चक्षुषोद्वर्यङ्गुलारोह आयामश्चैककाङ्गुलिः त्रिभागस्तारका ह्यस्य मुखमानसुसम्मता // NCit_3.22

चक्षुवत् तारकोच्छ्रायो नयनं चापसन्निभम् यद् भवेत्तस्य मानं स्याद् यवत्रयप्रमाणकम् // NCit_3.23

उत्पलपत्रनेत्रस्य प्रमाणंषड्यवं स्मृतम् मत्स्योदरसुनेत्रस्य मानमष्टयवं भवेत् // NCit_3.24

पद्मपत्रनिभं नेत्रं नवयवैः सुसंनितम् वराटकाभनेत्रस्य मानं दशयवं भवेत् // NCit_3.25

उच्छ्रायश्च तथायामो नेत्राणां वर्णितो मया निर्विकल्पं भवेच्चक्षुर् योगिनां चापसन्निभं // NCit_3.26

कामिनां च तथा स्त्रीणां नेत्रं मत्स्योदरं भवेत् सामान्यानं तु कर्त्तव्यम् उत्पलदलसन्निभम् // NCit_3.27

त्रस्तस्य रुदतश्चैव पद्मपत्रनिभं वरम् क्रुद्धस्य दुःखितस्यैव वराटकनिभं सदा // NCit_3.28

उत्पलदलवन्नेत्रं रक्तान्तं कृष्णतारकम् दीर्घाग्रसुन्दरं पक्ष्म शुवर्णं सरलं मृदु // NCit_3.29

गोक्षीरवर्णवत्स्निग्धं प्रजाहितकरं भवेत् राजन्नेतत् विजानीयाद् यथा स्यात् नेत्रलक्षणम् // NCit_3.30

प्रसन्नपद्मवन्नेत्रां नीलवल्कलसुन्दरं अन्तराखचितं कृष्णं तारकं श्रीसुखप्रदम् विलिखयेत् तथा धीमान् चित्रशास्त्रेषु दीक्षितः // NCit_3.31

नेत्रमानमिदं ज्ञेयं यथाशास्त्रमुदीरितम् षट्त्रिंशद्दृष्टिनियमलक्षणमग्र उच्यते // NCit_3.32

नासायाः पुनरारोहश् चतुरङ्गुलिमात्रकः मासाग्रस्य समुच्छ्रायौ द्व्यङ्गुलिपरिमाणकः // NCit_3.33

वक्रतायाः पुटस्यापि आयामः स्वाङ्गुलिद्वयम् नासारन्ध्राग्रदेशस्य मानवं स्याच्चतुर्यवम् उच्छ्रायश्च तथैवास्य यवद्वयसमायुतः // NCit_3.34

देशस्तुरन्ध्रयोर्मध्ये द्वियवपरिमाणकः आरोहः षड्यवस्तस्य ओष्ठ एकाङ्गुलिः स्मृतः // NCit_3.35

अधरो ऽर्धाङ्गुलिस्तस्य गोजी चार्धाङ्गुलिस्तथा अधरोष्ठस्य चारोहश् चतुरङ्गुलिमानकः // NCit_3.36

ओष्ठान्तौ विम्बवद् रक्तौ तथा चापानुकारकौ अल्पोच्चो मुखकोणः स्यात् सदासुस्मितसंयुतः // NCit_3.37

उच्छ्राये द्व्यङ्गुलिर्हनुर् आयामे त्र्यङ्गुलिस्तथा कण्ठस्य तु समुच्छायश् चतुरङ्गुलकं स्मृतम् उत्क्षिप्तकण्ठमानं हि ज्ञेयमेतन्न चान्यथा // NCit_3.38

अधाधः कण्ठदेशय चायमः स्याद् दशाङ्गुलिः कशो ऽष्टाङ्गुलकं मानं ततः स्थूलस्त्रिमानतः // NCit_3.39

कण्ठस्त्रिबलिभिर्युक्तः कर्त्तव्यः कम्बुवत् सदा उन्नतः पृष्ठभाग स्यात् परिमण्डलसंयुतः // NCit_3.40

पञ्चाङ्गुलं तु गण्डोध्वं अधः स्यात् चतुरङ्गुलम् चिवुकस्य तथा मानं चतुरङ्गुलकं मतम् // NCit_3.41

आयामो मुखगागस्य तथौष्ठस्य विवर्णितः चतुरस्रं मुखं पूर्णं प्रसन्नं चारुलक्षणम् // NCit_3.42

त्रिकोणा कुटिला वृत्ता नैव कार्या मुखाकृतिः क्रोधयुक् रोषयुक् चैव न मुखं स्यात् कदाचन // NCit_3.43

ईदृशैर्लक्षणैर्युक्तं मुखं विलिखयेद् यदि सुसम्पन्नो भविष्यति नर इह च सर्वदा // NCit_3.44

शान्तिकामि मुखं यत् स्याद् दीर्घं खर्तं च वर्तुलम् त्रिकोणं वा प्रजानाञ्च सामान्यानां भविष्यति // NCit_3.45

तदितरञ्च यद् भवेत् पूर्वलक्षणसंयुतं तद् विज्ञेयं च देवानां मुखस्य मानमीदृशम् // NCit_3.46

अत ऊध्र्वं प्रवक्ष्यामि कायमान विचारतः अविक्षिप्तेन गृह्यतां मनसा च महिपते // NCit_3.47

यत् स्थानं कटिदेशस्य उदरस्य तथान्तरा ज्ञेयं तद् द्व्यङ्गुलं नूनं स्कन्धायामः षडङ्गुलः दैघ्र्ये त्वष्टाङ्गुलो ज्ञेयो वक्षस्तु द्विगुणं स्मृतम् // NCit_3.48

आरोहः स्यात्तु मेट्रस्य षडङ्गुलप्रमाणकः अष्टादशाङ्गुला श्रोणी आरोहे कथिता बुधैः // NCit_3.49

जत्रुतो हृदयं यावन् न कुटिलः प्रदेशकः हृदयान् नाभिरन्ध्रकः बन्धुरः स्यान्न संशयः नाभितो मेट्रपर्यन्तं समानं च भवेद् ध्रुवम् // NCit_3.50

चतुर्दशाङ्गुलं कट्या नाभेरर्धाङ्गुलं मतम् मानं च दहिणावर्त्तं यवैकं चुचुकं स्मृतम् // NCit_3.51

मण्डलो द्वयङ्गुलो वासः पुनर्देयं चुचूकयोः बन्धनं च प्रदातव्यं कटिदेशस्य शोभनम् कटिदेशस्तथा नाभेर् अधस्ताच्चतुरङ्गुलिः // NCit_3.52

आयामे द्व्यङ्गुलं मेढ्रं वास्तेयस्तु षडङ्गुलः बृषणौ नातिलम्बौ हि स्थूलत्वे सप्तकाङ्गुलौ परिवृतिः समानैव उच्छ्राये चतुरङ्गुलौ // NCit_3.53

मेदं षडङ्गुलं प्रोक्तम् अन्तरं स्वोदरान्ननु षडङ्गुलं भवेत् मानं लक्षणज्ञैरुदाहृतम् // NCit_3.54

आयामो जङ्घयोः कार्यः पञ्चविंशतिरङ्गुलः ऊर्वोर्गुल्फयोश्चैव मानं स्याच्चतुरङ्गुलम् // NCit_3.55

प्रान्तद्वयं च जङ्घाया विख्यातं चित्रकर्मणि गुल्फलग्नप्रदेशस्य आयामश्चतुरङ्गुलः तथैव मध्यदेशी हि आरोहेण षडङ्गुलिः // NCit_3.56

ञ्यङ्गुलं जानुभागस्य आयामे न तथारोहे जङ्घाद्वयस्य तस्योर्धं मानमष्टाङ्गुलं मतम् जङ्घयोः स्थूलतामानं भवेद् द्वादशकाङ्गुलम् // NCit_3.57

जङ्घाग्रमुन्नतं कुर्यात् पुष्टमसिन संयुतम् मृदु करिकराकारं न कार्यं विषमं क्वचित् // NCit_3.58

गुल्फादेशस्तथा नाऋई प्रगच्छन्नैव दृष्टिताम् जङ्घायाः पश्चिमो भागः सुवृत्तो ऽल्पोन्नतौ भवेत् // NCit_3.59

उच्छ्रायेण तु पार्ष्णीनां मानं पञ्चाङ्गुलं मतम् आयामस्त्र्यङ्गुल प्रोक्तः पादौ चतुर्दशाङ्गुलौ // NCit_3.60

चतुरङ्गुलिको ऽङ्गुष्टो रक्तं पादतलं स्मृतम् रक्तपद्माग्रसादृश्यं लाक्षारससमायुतम् // NCit_3.61

चक्रादिलक्षणैर्युक्तं परस्परसमीपगम् पादस्य बन्धनं स्यात्तु द्व्युङ्गुलं भूपदेशगम् // NCit_3.62

चक्रवर्तिमहीपस्य हंसवच्चरणौ मतौ भूस्पर्शौ जालवृद्धौ च अष्टाङ्गुलिप्रमाणकौ // NCit_3.63

कूर्मपृष्टसमाकारौ सुन्दरचिन्हसंयुतौ पञ्चाङ्गुलिसमायामौ दर्शने सुमनोहरौ // NCit_3.64

कनिष्टिकात्तयारोहः षडङ्गुलिसुसंयतः अङ्गुष्टस्य तथायामो द्व्यङ्गुलः साधुनिश्चितः परिवृतिः षडङ्गुलिः आरोहे चतुरङ्गुलिः // NCit_3.65

अग्रे समुन्नता कार्या दीर्घा अङ्गुलयस्तथा अङ्गुष्ठापेक्षया स्थूला आरोहे त्र्यङ्गुला मताः // NCit_3.66

एकैकाङ्गुलितो न्यूनाः सर्वाः स्युः क्रमिकागताः कनिष्ठिकासमुच्छ्रायपरिवृत्तिर्द्विरङ्गुलिः // NCit_3.67

अङ्गुलीनां तु जालाश्च सन्नद्धाः सुन्दरास्तथा नाड्यविषमसंपुष्टा अस्थि चादर्शनं गतम् // NCit_3.68

नखाश्चार्धशशाङ्कवत् रक्तिमाः स्निग्धवर्णकाः सिन्दुरलिप्तसर्वाङ्गाः प्रदिप्ताग्निशिखा यथा // NCit_3.69

चन्द्रकान्तसमुज्ज्वलास् तथा सुस्पष्टसंयुताः अव्रणा मृदवः पूर्णाः यवमानेन पूरिताः // NCit_3.70

अङ्गुलिस्तु त्रिभागः स्यात् स्पष्टा वृद्धाङ्गुलिस्तथा तस्याः पार्श्वाङ्गुलेर्मध्ये स्थानमर्धाङ्गुलं मतम् // NCit_3.71

गुल्फादेशादधोभागश् चरणमितिसंज्ञितम् तच्चरणसमुच्छ्रायः चतुरङ्गुलको मतः इत्थं चरणमानं स्यान् मया प्रोक्तं सुचिन्तितम् // NCit_3.72

हस्तस्य लक्षणान्यत्र श्रुयन्तां कथयाम्यहम् तलं सप्ताङ्गुलं दीर्घं विस्तारः पञ्चकाङ्गुलिः // NCit_3.73

मध्याङ्गुलेः समुच्छ्रायः पञ्चाङ्गुलं प्रकीर्तितम् तर्जन्या न्यूनता बोध्या पर्वार्धेन सुसंमता // NCit_3.74

अनामिकाङ्गुलीमानं तद्वदेव भवेद् ध्रुवम् कनिष्ठिकाप्यदीर्घा स्यात् पार्श्वाङ्गुलिक्रमादनु // NCit_3.75

अङ्गुष्ठस्य सदोरहोश् चतुरङ्गुलको मतः अङ्गुष्ठे द्वे तु पर्वणी समेनैक यवो भवेत् // NCit_3.76

तस्याधो मांसपिण्डश्च त्र्यङ्गुलिसम्मितो भवेत् अङ्गुष्ठस्य प्रमाणं तु नवयवकसम्मतम् आयामो ऽष्टयवः कार्य आरोहस्तु यवा नव // NCit_3.77

अङ्गुष्ठात्तु चतुर्भागा नद्धा जालक्रमादनु नखा रक्तास्तथा स्वच्छाः शुक्तिवच्चारुतान्विता // NCit_3.78

अङ्गुष्ठपार्श्वमांसं त्वायामे अङ्गुलकं मतम् अङ्गुष्ठान्तं तु करभात् सप्ताङ्गुलमानकम् // NCit_3.79

आयामश्च तथारोहः क्रमादङ्गुष्ठयोर्मिथः यथाशास्त्रमुपन्यस्तः शुभं कार्यं विचारयन् // NCit_3.80

पर्वार्धेन मिताः कार्या नखाः सूक्ष्मां नखाग्रकाः सृष्यन्ते च यवादृशः पर्वतरेखा त्वदोषभाक् // NCit_3.81

पर्वं दीर्घं च वृतं च करतलसुशोभनम् तलौ पद्मसमौ रक्तौ करस्यैवं विधानतः // NCit_3.82

अकुटिलमवक्रं च गम्भीरं सूक्ष्मकं तथा रेखात्रयं करे प्रोक्तं रक्तवर्णं सुशोभनम् // NCit_3.83

श्रीवत्सचक्रचिह्नस्वस्तिलक्षण समन्वितम् कार्पासस्पर्शकोमलं क्षौमसूत्रमनोहरम् सुखदं चारु सुस्पर्शं कुर्यात् करतलं शुभम् // NCit_3.84

समन्तान् मांसपूर्णं वै नाऋई दृश्या कदापि न हस्तपृष्ठं सदा स्निग्धम् उन्नतं च भवेद् ध्रुवम् सूक्ष्मा अङ्गुलिजाला हि सुन्दरं च तनुस्तथा // NCit_3.85

उत्पलाभः सदा रक्तो नागेन्द्राभोगसन्निभः नखोदरस्तनुः स्निग्ध उन्नतः करशोभकः // NCit_3.86

आरोहायाममानं तु हस्तस्य गदितं मया बाहूनां मानमारोहं धीमन् शृणु वदानि ते // NCit_3.87

उभयोस्तु तथा बाह्वीर् मानं कुर्याद् यथाविधि षट्त्रिशकं प्रमाणं वै अङ्गुलीनां विधानतः अष्टादश प्रबाहोश्च बाहोश्चापि तथैव च // NCit_3.88

स्कन्धाग्रस्य भवेन् मानं षडङ्गुलिसुसम्मतम् आयामो बाहुभागस्य ज्ञेयं पञ्चाङ्गुलं सदा // NCit_3.89

अङ्गुलिर्मणिबन्धः स्यात् प्रवाहू चतुरङ्गुली विशालो वर्त्तुलाकारः सुस्पष्टोरंशो भवेत् पुनः // NCit_3.90

आरोहो भुजयोर्यस्तु भवेदष्टादशाङ्गुलिः आकरादष्टचत्वारिशत् नाऋइपर्व त्वदृश्यकम् // NCit_3.91

हस्तौ न जानुपर्यन्तौ दीर्धौ सूक्ष्र्मौ च सुन्दरौ समन्तान् मांसपूर्णौ च भवेतामानपूर्ण्यतः // NCit_3.92

गोपुच्छाग्रसमौ तावत् क्रमेणोच्चावचौ पुनः बाहू दण्डायमानस्य जानुपर्यन्तगामिनौ // NCit_3.93

तस्माद् राजेन्द्र हस्तेन जानुप्राप्त उदीर्यते बाहुप्रबाहुमानानि आयामारोहः कीर्त्तितः // NCit_3.94

पुनरग्रे प्रवक्ष्यामि लक्षणानि शुभानि वै यानि पुर्वं न चोक्तानि तानि तुभ्यं वदाम्यहम् // NCit_3.95

केशानां प्रान्तभागात्तु स्थानं कट्यास्थिविस्तृतम् परिमाणं षडङ्गुलं ज्ञेयं सदा महीपते स्कन्धस्थलस्य मानं हि षोऋअशाङ्गुलिसम्मितम् // NCit_3.96

आरोहस्तस्य मध्यस्य दशाङ्गुलं भवेद् ध्रुवम् आयामे चाङ्गुलीनां ही संख्या यायाद् नवान्विता // NCit_3.97

स्कन्धदेशस्य मध्यांश आरोहायामशोभितः पृष्ठमध्यः षडङ्गुलिर् उर्ध्वे तु विंशतिर्मता // NCit_3.98

मध्यस्य द्वयङ्गुलायामः पृष्ठं भागेन सुन्दरम् पुरुषाणामिदं मानं स्त्रीणां भागः स एव हि मांसपेश्यल्पसंयुतः सर्वशरीरशोभनः // NCit_3.99

नितम्बपार्श्वमानं स्यात् षडङ्गुलिसमन्वितम् चतुरस्रं च विज्ञेयं मण्डलान्वितनिम्नगम् // NCit_3.100

स्थानात् तस्मात् समारभ्य श्रोणीसीमासमीपगम् चतुरङ्गुलं स्थानं स्यात् पायुस्तु द्व्युङ्गुलं मतम् // NCit_3.101

नितम्बदेश आरोहे चाष्टाङ्गुलिसमन्वितः नातिसंकोचमापन्न आयामः सप्तकाङ्गुलिः चारुमण्डलयुक्तश्च नातिप्रसारितो भवेत् // NCit_3.102

आरोहायामयोः सर्वं लक्षणं शास्त्रसम्मतम् निर्दिष्टं चावबोधार्थं पुनरत्र प्रवक्ष्यते अविक्षिप्तेन चित्तेन गृह्यतां लोकहेतवे // NCit_3.103

दन्तशिरस्य लोभानां व्यवस्था क्रमशो यथा वर्णस्य लक्षणं चैव देवमुखे न दीयते // NCit_3.104

सुग्रथिताः समादन्ताः स्निग्धवर्णाः सुतीक्ष्णकाः दधिमुक्ताब्जवच्छुक्लाः स्वच्छाः श्वेता हिमा इव // NCit_3.105

चत्वारिशच्छुभा दन्ताः श्वदन्तैश्च सुशोभिताः आरोहे त्रियवा ज्ञेया आयामे यवयुग्मकाः // NCit_3.106

दन्तमूलं तथा तालु जिह्वासीमा च लोहितम् जातीकुसुमसंकाशं श्वदन्ताभं सुशोभनं // NCit_3.107

श्वदन्तानां यवार्धेन वृद्धिः कार्या विचारयन् तीक्ष्णाग्रपरिमण्डलं मृदु मृणालतन्तुवत् // NCit_3.108

पद्मपत्रप्रतीकाशः कोमलश्च सुलक्षणः स्थिरतडीन्निभो जिह्वाद् एशः स्पष्टश्च रक्तिमः नवार्धपर्णवच्चारुः मुखे वै विततो भवेत् // NCit_3.109

ऐरावतस्य वृंहती हयराजस्य नादवत् मेघरवस्य गम्भीरा वाणी प्रोक्ता सुलक्षणा // NCit_3.110

जालरेखानिभा केशाः शिरो ऽलंकरणं गताः इन्द्रनीलसभाः कृष्णा भ्रमराञ्जनसन्निभाः // NCit_3.111

मयूरकण्ठरोमाभाः कोकिलाभाः शिरोरुहाः नीला देदीप्यमानाश्च पृष्टमूलसमागताः // NCit_3.112

सुन्दरा दक्षिणावर्त्ताः केशरिणः सटाप्रभाः जालरेखाङ्किताः कोणाः केशचूऋआ मनोहराः // NCit_3.113

बाहुमूलोपजङ्घासु नासाकर्णमुखेषु च जङ्घासु कण्ठगण्डेषु केशा न स्युर्महात्मनाम् // NCit_3.114

मृदुसूक्ष्मैस्तथा स्निग्धैर् जालरेखैः सुशोभनैः केशानां परिमण्डलैर् नीलाञ्जनसमप्रभैः वक्षस्थलं नृपाणां च शोभितं स्यात् सुलक्षणम् // NCit_3.115

देवभूतमनुष्याणां मुखे श्मश्रु न रोम च // NCit_3.116

एतेषां देवदेहस्तु रोमभिः परिवर्जितः षोऋअशवर्षपूरकं शरीरं तद्धि कथ्यते // NCit_3.117

सुराणां केशजालं तु सूक्ष्मलतेव संगतम् नीलं चक्षुर्मनोग्राहि सर्वसत्त्वसुखप्रदम् // NCit_3.118

जम्बुनदसमाहृततप्तकाञ्चनवर्णकः देदिष्यते च देहो ऽस्य पातचम्पकपुष्पवत् // NCit_3.119

कमलदलकोषस्य प्राकार इव तृप्तिदः उत्तमः पुरुषो ज्ञेयः लक्ष्मणं चक्रवर्त्तिनः // NCit_3.120

गजराजगतिर्यस्य वृषराजपदोन्नतिः मृगराजगतिस्थैर्यं लक्ष्मणं चक्रवर्त्तिनः // NCit_3.121

गजवत् सबलौ पादौ वृषवदाननं खरम् वदनं सिंहवद् राजहंसतेजः समायुतः // NCit_3.122

वेशदृशां गतिं चाथ अतिक्रम्य च सर्वेषाम् दृश्यवन्नाटकस्येव भूतानां शिक्षको यथा गतिरस्य भवेद्राजन् सर्वेषां च मनोरमा // NCit_3.123

सुगन्धस्त्वक् कृशः स्निग्धी दर्पणस्पर्शकोमलः धूलिमलेन निर्लिप्तः लक्षणं चक्रवर्त्तिनः // NCit_3.124

प्रदीप्तमणिसंकाशः श्वेतवस्त्रसुशोभितः समन्तात् किरणावृतः राजा लेख्यः कृशः सदा // NCit_3.125

निर्मेधशशिच्चारु प्रभामण्डलमण्डितम् शरीरं यस्य राजेन्द्र लक्षणं चक्रवर्त्तिनः // NCit_3.126

मुखं चन्द्रदृशं श्वेतं सुग्निग्धश्चापरः शशी धरापृष्टे समायात इत्थं माधुर्यमण्डितः भ्रूवोः कण्ठस्य भालस्य सौन्दर्यं हि मुखस्य च // NCit_3.127

आकुञ्चितमृदुस्निग्ध चारुकेशः सुनासिकः चार्वोष्टं रक्तिमापूर्णं स्वच्छा दन्ता नभो यथा // NCit_3.128

दीर्धोत्तम च पक्ष्म हि स्निग्धवर्णं भवेत्तथा नीलं कृष्णं च दीर्घं च चक्षुः स्यात् सुमनोहरम् भ्रूवौ दीप्तौ सदा ज्ञेयौ नेत्रानन्दविधायकौ // NCit_3.129

फुल्लारविन्दकोषस्य कर्णयोराकृतिः समा ईषद्रोमौ मनोहरौ शरीराङ्गविभूषणौ // NCit_3.130

कर्णयोर्लुटिके तस्य क्रमिके शङ्खसन्निभौ बद्धस्कन्धौ सुपूर्णांशौ शोभनमङ्गमण्डलम् // NCit_3.131

मांसपुर्णं भवेद् वक्षः तस्यारोहो यथाक्रमन् आयामश्च यथायथं चानुपूर्व्येण संगता // NCit_3.132

सिंहोदरवद् विज्ञेया कटिरावर्तिता भवेत् दक्षिणावर्तिनो नाभिः गभीरा स्याद् यथायथम् // NCit_3.133

ऐरावतसमानौ हि लिङ्गकोषश्च सुन्दरः समन्तात् मण्डलाकारः आभादृश्या भवेद् ध्रुवम् // NCit_3.134

गजशुण्डसमा जङ्घा अनुक्रमेण विस्तृता मुखेषु चोन्नता ज्ञेया गुल्फो ऽदृश्पो भवेत् तथा // NCit_3.135

सुबद्धाङ्गुलिसुन्दरौ कूर्मवत् मांसलौ तथा अर्धचन्द्रप्रभायुक्ता-ङ्गुलिचक्रपदाङ्कितौ पादपृष्टोमृदू स्यातां कोमलौ हरितौ स्मृतौ // NCit_3.136

वृषपुच्छानुपूर्वियौ दीर्घाङ्गुलियुतौ करौ नखप्रभासमुज्ज्वलौ प्रसारे दीर्घकौ यथा परिमण्डलसम्पन्नौ चक्ररेखास्वलङ्कृतौ // NCit_3.137

चम्पकदामशोभितः मरालगातसंयुतः सुसंस्थानसमापन्नः सर्वाङ्गेण मनोहरः // NCit_3.138

तेजस्वी वीर्यवान् राजन् चक्रवर्त्ती सदा भवेत् आयामारोहमानं च लक्षणं तदुदाहृतम् // NCit_3.139

देहे जङ्घोपजङ्घा च भृशं विकशिता भवेत् सुहस्तौ चरणौ स्यातां तथा पर्व च दृश्यते // NCit_3.140

कुक्षिपृष्टे सुशोभिते मुखं चारु मनोहरम् शोभितौ च भुजौ स्यातां देहो मानान्वितो भवेत् // NCit_3.141

अङ्गानि मांसपूर्णानि शरीरं स्निग्धवर्णकम् प्रियौदार्यगुणा यत्र राजहंसगतिस्तथा चारुदेहो महीपतेः चक्रवर्ती स उच्यते // NCit_3.142

प्रसिद्धैः शिल्पिभिः कार्यं मानवाङ्गेषु यत्नतः शीर्षकष्टभुजद्वन्दं जङ्खोपजङ्खसुन्दरम् // NCit_3.143

उपयुक्तेषु सर्वेषु परिमाणं तु यत्र च तत्र स्वाङ्गुलिना कार्यं मानं सर्वत्र कर्मणि // NCit_3.144

आरोहायामपीनत्वे प्रत्यङ्गं समतां भजेत् विधिना परिमाणेन सम्म्पन्नं शोभितं भवेत् // NCit_3.145

अती ज्ञेयञ्च पण्डितैः परिमाणं सुयत्नतः परिमाणप्रतिष्टानो-पायादिभिर्विहीना या प्रतिमा सा परित्यक्ता सुरदेवैः सदा खलु // NCit_3.146

पिशाचा राक्षसा भूता वसन्ति त्वरित तथा शोभितान् नाशयन्ति च अमङ्गलं भयं भवेत् // NCit_3.147

आरोहायामयोः राजन् लक्षणं कथितं मया यथेच्छं वै विभक्तव्यं चतुर्भागेन मुख्यतः // NCit_3.148

वलिः सूर्यो दाशरथिः रामो मनुसुतस्तथा परिमाणानुसारेण कार्यो भिन्नो वीचक्षणैः // NCit_3.149

भद्रौ द्वयङ्गुलिना न्यूनो मालव्यश्चतुरङ्गुलिः रुचको ऽष्टाङ्गुलिन्यूनः शशकश्च दशाङ्गुलिः // NCit_3.150

अप्रियो न यथा यायात् तथा मानं विचारयेत् किं भवेत् परिमाणेन शरीरं चेदसुन्दरम् // NCit_3.151

चतुर्णां च तथा राज्ञां परिमाणस्य लक्षणम् ब्रह्मणा तु प्रदर्शितं विस्तरं ब्रवीमि ते // NCit_3.152

सर्वस्य लेखने ग्रन्थे विस्तारो भवति ध्रुवम् तेन त्रस्यन्ति चाल्पज्ञा अश्रुतिकारणान् ननु // NCit_3.153

नारीपुरुषयोः सत्सु लक्षणेषु प्रजापतिः द्वादशेषु सहस्रेषु पञ्चश उपदिष्टवान् // NCit_3.154

नरलक्षणयुक्तेषु तथानिर्दिष्टपञ्चधा तुभ्यं प्रदर्शयामि चेद् गच्छेद् ग्रन्थो विशालताम् // NCit_3.155

चक्रवर्त्तिनरेन्द्रस्य लक्षणं कथितं मया विधिवत् परिमाणञ्च अन्यप्रदर्शनेन किम् उत्तमपुरुषादीनां तेन मानं ध्रुवं भवेत् // NCit_3.156

अतो बुद्धया सुनिश्चित्य भद्रो लेख्यो विचारयन् स च भवेत् समुच्छ्राये षडुत्तरशताङ्गुलम् // NCit_3.157

रुचकस्य समुच्छ्रायः शतसंख्यान्वितो भवेत् मालवस्य तथोच्छ्रायश् चतुःशतमिताङ्गुलम् // NCit_3.158

शशकस्य समुच्छ्राये संख्याष्टनवतिः सदा अङ्गुलीनां विधातव्या चित्रशास्त्रविशारदैः // NCit_3.159

अतो ऽन्योमाननियमो न भूतो न भविष्यति उत्तमाधममध्यमप्रधानानाञ्च भूभृताम् आरोहाथाममानं तु आलोच्यात्र प्रदर्शिनम् // NCit_3.160

उच्छ्रायो नवरत् स्त्रीणा ज्ञेय एकाङ्गुलिः कृशः एकाङ्गुलिस्तथा राज्ञा पुष्टिर्ज्ञेया महामते // NCit_3.161

नाभिजङ्खोपजङ्खानां लटिकण्ठोपजानुनाम् शीर्षदेशस्य वक्षसस् तथा चरणयोर्नृप आरोहो नाप्रियो यायात् तथा मानं विधीयताम् // NCit_3.162

उत्तममध्यमाधममानं तु क्रमिकं मतम् आरोहश्च तथायामः तेषामत्र प्रदर्शितः नारीणां परिमाणं च सर्वं शृणु क्रमेण हि // NCit_3.163

राज्ञां यथा प्रदर्शितं मानेन च तथायुतम् सम्यग् विचार्य शेमुष्या बहुस्थानप्रतिष्ठितम् // NCit_3.164

समद्विभागसम्पन्नं निष्कुटिलं सुकोमलम् लेख्यं चित्रमनिन्दितं नेत्रप्रीतिविवर्द्धनं // NCit_3.165

इति चित्रलक्षणे परिमाणो नाम्स्तृतीयः परिवर्तः ।

यावत् ब्रह्मणः परिमाणलेखयः समाप्तः ।