शून्यतासप्तति

नागार्जुन: शून्यतासप्तति

शून्यतासप्ततिः (श्स्)

स्वोपज्ञवृत्त्या समन्विता उत्पादस्थितिभङ्गास्तिनास्तिहीनसमोत्तमम् / लौकिकव्यवहारात्तु बुद्धेनोक्तं न तत्त्वतः // 1 //

आत्मा कश्चिन्न चानात्मा ह्यात्मानात्मेतरश्च न / वाच्यः सर्वः स्वभावेन शून्यो निर्वाणसदृशः // 2 //

हेतुप्रत्ययसामग्रयां सर्वस्यां वा पृथक् पृथक् / सर्वभावस्वभावो न तस्माच्छून्यं हि विद्यते // 3 //

भावो नोत्पद्यते भावान् नाभावो ऽविद्यमानतः / सदसन्न विरोधान्न स्थितिभङ्गौ ह्यजातितः // 4 //

न जायते यदा जातं नाजातमपि जायते / जाताजाताच्च नैवं हि जायमानो ऽपि जायते // 5 //

फले स्यात् फलवान् हेतुः नास्तित्वे ऽहेतुना समः / सदसत्त्वे विरोधित्वं त्रैकाल्ये नोपपद्यते // 6 //

नैकत्वे ऽनेकवृत्तिर्न नो ऽनेकत्वे हि नैकता / तत्प्रतीत्यसमुत्पन्नभावास्ते ह्यनिमित्तकाः // 7 //

द्वादशाङ्गो ह्यनुत्पादः समुत्पादः प्रतीत्यजः / एकचित्ते न तद् युक्तं बहुष्वपि न युज्यते // 8 //

आत्मा नास्ति न चानात्मा नित्यानित्ये दुःखं सुखम् / शुचिर्नाशुचिरप्यस्ति विपर्यासा न सन्त्यतः // 9 //

तदभावे न चाविद्या विपर्यासचतुष्कजा / तदभावान्न संस्काराः स्युः शेषा अपि तादृशाः // 10 //

संस्कारे ऽसत्यविद्या न नैव स तदभावतः / परस्परं हेतुभूते स्वभावेन न सिध्यतः // 11 //

स्वयं स्वभावतो ऽसिद्धं परंस्तज्जनयेत् कथम् / अतो ऽसिद्धपरैस्तैर्न जन्येरन् प्रत्ययैः परे // 12 //

पिता पुत्रो न पुत्रो ऽपि पितान्योन्यं न तौ विना / तथा न युगपत्तौ हि द्वादशाङ्गं तथैव च // 13 //

प्रतीत्य विषयान् स्वप्ने न स्याद् दुःखं सुखं यथा / विषयो न तथैवापि तं प्रतीत्य प्रतीत्यजः // 14 //

स्वभावाद्धि न भावाश्चेदुत्तमाधममध्यमाः / नानात्वे ऽसति हेतुभ्यो ऽभिनिर्वृत्तिर्न सिध्यति // 15 //

भावाः स्वभावतः सिद्धा नो ऽप्रतीत्य प्रतीत्य सत् / निःस्वभावाः कुतो भावाः स्वभावो ऽपि नस्थाप्यते // 16 //

स्वभावपरभावौ वा भङ्गो ऽभावे ऽपि वा कुतः / स्वभावपरभावौ चाभावस्ते ऽतो विपर्ययाः // 17 //

शून्यत्वे सति नोत्पादो निरोधो ऽपि न विद्यते / स्वभावशून्यतायां हि कुतः स्यादुदयव्ययौ // 18 //

अभावे ऽसति भावो न भावाभावौ न चैकदा / ऋते भावं न चाभावो भावो ऽभावः सदा भवेत् // 19 //

न स्वतो नापि परतो ऽभावो भावं विना न हि / अत एव न भावो ऽस्त्यभावो न तदभावतः // 20 //

सति भावे शाश्वतत्वं व्युच्छेदस्तदभावतः / उभयं हि सतो भावाद् भावो ऽतो नाभ्युपेयते // 21 //

सन्तानात्तन्न सन्तानं भावो निर्वर्त्य नश्यति / सिध्यतीदं न सन्तानोच्छेददोषश्च पूर्ववत् // 22 //

दृष्ट्वा निर्वृत्तिमार्गोक्तिः शून्यत्वान्नोदयव्ययौ / अदो ऽन्योन्यविरोधाद्धि विरुद्धानं च दर्शनात् // 23 //

यद्युत्पादनिरोधौ न निर्वाणं किन्निरोधतः / न निर्वाणमनुत्पादानिरोधौ यौ स्वभावतः? // 24 //

निरोधो यदि निर्वाणं ह्युच्छेदः शाश्वतो ऽन्यथा / तस्माद् भावो न चाभावो ऽप्यनुत्पादानिरोधता // 25 //

काचित्स्थितिर्हि निर्वाणमभावो ऽपि च तद् भवेत् / अभावे ऽपि हि तन्नैवाभावाभावे ऽपि तच्च न // 26 //

न स्वतो लक्षणं लक्ष्याल्लक्ष्यं सिध्यति लक्षणात् / नाप्यन्योन्यमसिद्धस्यासिद्धो नैव हि साधकः // 27 //

एतेन कारणं कार्यं वेदनावेदकादयः / दृश्यद्रष्ट्रादिकाः सर्वे के ऽपि चोक्ता अशेषतः // 28 //

अस्थितेश्च मिथः सिद्धेः स्वतो ऽसिद्धेश्च सम्प्लवात् / भावाभावाच्च त्रैकाल्यमसन्मात्रं विकल्पना // 29 //

उत्पादस्थितिभङ्गा न त्रयं संस्कृतलक्षणम् / तस्मान्न विद्यते किञ्चित्संस्कृतं नाप्यसंस्कृतम् // 30 //

भग्नो न भज्यते ऽभग्नो ऽप्यस्थितस्य न च स्थितिः / स्थितस्यापि स्थितिर्नासन् संश्चाप्युत्पद्यते न हि // 31 //

न सन्नासन्न सदसन्नैको नानेक इत्यपि / संस्कृतो ऽसंस्कृतः सर्वे कोटिष्वास्वेव ते गताः // 32 //

अस्ति कर्मस्वकत्वं हि कर्मकर्मफलं तथा / कर्मणो ऽविप्रणाशश्च दिदेश भगवान् गुरुः // 33 //

अनिरुद्धमनुत्पन्नं कर्मोक्तं निःस्वभावकम् / आत्मग्रहाद्धि तज्जातं जनको ऽपि विकल्पतः // 34 //

यदि स्वभावतः कर्म तज्जः कायो ऽपि शाश्वतः / विपाकदुःखवन्न स्यात्, स्यादात्मैवापि कर्म च // 35 //

कर्म प्रत्ययजं किञ्चिनास्त्यप्रत्ययजं न च / मायावत्सर्वसंस्काराः गन्धभुक्पुर्मरीचिवत् // 36 //

क्लेशकारणकं कर्म संस्काराः क्लेशकर्मतः / कर्महेतुश्च कायो ऽपि त्रयं शून्यं स्वभावतः // 37 //

कर्मण्यसति कर्ता न द्वयाभावे न तत्फलम् / तदभावे न भोक्ता स्यादसत्त्वाच्च विविक्तता // 38 //

यो ऽपश्यत्कर्मशून्यत्वं सम्यग्ज्ञानेन कम न / कर्मण्यसति कर्मभ्यः समुत्पन्ना न सन्ति वै // 39 //

निर्मिमीते यथा ऋद्ध्या भगवांश्च तथागतः / तेन निर्मितकेनापि ह्यन्यो निर्मीयते पुनः // 40 //

बुद्धनिर्मितकः शून्यः का तन्निर्मितके कथा / यत्किञ्चित्कल्पनामात्रसत्त्वं तच्चोभयोस्तथा // 41 //

कर्ता निर्मितकेनेव कर्म निर्मितसदृशम् / शून्यं स्वभावतो यत्सत् कल्पनामात्रमेव तत् // 42 //

कर्मकर्ता न निर्वाणं यदि कर्म स्वभावतः / इष्टानिष्टफलं न स्यात्तद्भावो यदि नास्ति वै // 43 //

सच्चाप्यस्ति ह्यसच्चापि सदसच्चापि विद्यते / सुगमा न हि बुद्धानामाभिप्रायिकदेशना // 44 //

रूपं चेद् भूततो जातं तद्रूपं स्यादतत्त्वतः / स्वभावान्न हि तन्नापि परतस्तदभावतः // 45 //

एकस्मिन्न चतुःसत्त्वं सन्नैकं हि चतुर्ष्वपि / असच्चतुर्महाभूतापेक्षं रूपं क्व सिध्यति // 46 //

लिङ्गादिति न तल्लिङ्गमत्यन्ताग्रहणान्ननु / हेतुप्रत्ययजं सत्त्वे न लिङ्गं नेति युज्यते // 47 //

रूपस्य ग्रहणं चेत् स्यात्स्वस्वभावग्रहो भवेत् / असन्निमित्तया बुद्ध्या ह्यसद्रूपग्रहः कथम् // 48 //

बुद्ध्या क्षणिकया रूपं नाप्यते क्षणिकं यदा / तदानागतरूपं चातीतं किमिव गृह्यते // 49 //

कदापि वर्णसंस्थाने यदा नैव पृथक् पृथक् / नैकग्रहो हि भिन्नानां ह्युभे रूपं प्रसिध्यतः // 50 //

न रूपे नापि मध्ये हि चक्षुर्बुद्धिर्न चक्षुषोः / चक्षुः प्रतीत्य रूपं च विपर्यासो विकल्पना // 51 //

चक्षुः पश्यति नात्मानं रूपं पश्येन्नु तत्कथम् / चक्षुर्निरात्मकं रूपं शेषाण्यायतनान्यपि // 52 //

चक्षुः स्वभावतः शून्यं शून्यञ्च परभावतः / शून्यं तथैव रूपञ्च शेषाण्यायतनान्यपि // 53 //

संस्पर्शेन सहैकं स्यात्तदान्येषां हि शून्यता / शून्यं नापेक्षते ऽशून्यं ह्यशून्यं चापि शून्यताम् // 54 //

नास्ति स्वभावसंयोगः त्रिकमस्थितमप्यसत् / तत्स्वभावात्मसंस्पर्शो नास्त्यतो वेदनापि सत् // 55 //

अन्तरायतनं प्राप्य विज्ञानं बाह्यमेव वा / जायते ऽतो न विज्ञानं शून्यं मायामरीचिवत् // 56 //

विज्ञेयापेक्षयोत्पादाद्विज्ञानं नास्ति सद् ध्रुवम् / ज्ञातुश्चाविद्यमानत्वमसत्त्वाज्ज्ञानज्ञेययोः // 57 //

कश्चिन्नित्यो ह्यनित्यो वानित्यं सर्वं च नास्ति वा / भावे नित्यं ह्यनित्यं वा कथङ्कारं तथा भवेत् // 58 //

रागो द्वेषश्च मोहो हि चेष्टानिष्टविपर्ययैः / प्रत्ययजा ह्यतो रागो द्वेषो मोहश्च न स्वतः // 59 //

यस्मिन् रागो भवेत्तस्मिन् द्वेषमोहौ यतस्ततः / विकल्पतो हि जायन्ते नो विकल्पो ऽपि तत्त्वतः // 60 //

ये विकल्प्या न ते सन्ति कल्प्याभावे क्व कल्पनम् / प्रत्ययैर्जनितत्त्वाद्धि शून्ये कल्प्यककल्पने // 61 //

चतुर्विपर्ययै र्जाता नाविद्या तत्त्वदर्शनात् / तदभावे न संस्काराः स्युः शेषा अपि तादृशाः // 62 //

यद्यत्प्रतीत्य यज्जातं तदभावे न तत्ततः / भावाभावाश्च संस्कारासंस्काराः शान्तनिर्वृताः // 63 //

हेतुप्रत्ययजा भावाः कल्प्यन्ते ये च तत्वतः / प्रोक्ता शास्त्रा ह्यविद्या सा द्वादशाङ्गं ततो भवेत् // 64 //

भावशून्यत्वसज्ज्ञानान्नाविद्या तत्त्वदर्शनात् / सो ह्यविद्यानिरोधो ऽतो द्वादशाङ्गं निरुध्यते // 65 //

मायामरीचिगन्धर्वपुरबुद्बुदफेनवत् / संस्काराः स्वप्नसंकाशा विद्यन्ते ऽलातचक्रवत् // 66 //

भावः स्वभावतः कश्चिन्नात्राभावो ऽपि विद्यते / हेतुप्रत्ययतो जातो भावो ऽभावश्च शून्यकः // 67 //

सर्वभावस्वभावानां शून्यत्वादुपदिष्टवान् / सर्वे प्रतीत्यजा भावा इत्यतुल्यस्तथागतः // 68 //

तन्मात्रः परमार्थो हि भगवान् बुद्ध उक्तवान् / लोकवर्तनमाश्रित्य सर्वं नाना यथार्थतः // 69 //

लोकभासनभङ्गो न धर्मः कश्चिन्न तत्त्वतः / भीतो ऽज्ञो ऽकल्पनिर्हारे सौगते वचने त्वतः // 70 //

इदम्प्रतीत्य चास्तीदं न रोधो लोकपद्धतेः / प्रतीत्यजः स निःसत्त्वः सन्त्येते निश्चयः कथम् // 71 //

तत्त्वान्वीक्षारतः श्राद्ध उक्ते कुत्रापि न स्थितः / प्राप्य युक्त्या नयं शान्तः भावाभावप्रहाणतः // 72 //

इदम्प्रत्ययताज्ञानात् दृष्टिजालविनिर्गतः / अस्पृष्टं याति निर्वाणं रागप्रतिघमोहहः // 73 //

शून्यतासप्ततेर्वृत्तिः आचार्यनागार्जुनपादकृता समाप्ता //