विग्रहव्यावर्तनी (bản khác)

नागार्जुन: विग्रहव्यावर्तनी

विग्रहव्यावर्तनी (व्व्)

सर्वेषां भावानां सर्वत्र न विद्यते स्वभावश्चेत् / त्वद्वचनमस्वभावं न निवर्तयितुं स्वभावमलम् // vv_1 //

अथ सस्वभावमेतद्वाक्यं श्रुत्वा हता प्रतिज्ञा ते / वैषमिकत्वं तस्मिन् विशेषहेतुश्च वक्तव्यः // vv_2 //

मा शब्दवदित्येतत् स्यात्ते बुद्धिर्न चैतदुपपन्नम् / शब्देनात्र सता भविष्यतो वारणं तस्य // vv_3 //

प्रतिषेधः प्रतिषेद्ध्यो ऽप्येवमिति मतं भवेत् तदसदेव / एवं तव प्रतिज्ञा लक्षणतो दुष्यते न मम // vv_4 //

प्रत्यक्षेण हि तावन् यद्युपलभ्य विनिवर्तयसि भावान् / तन्नास्ति प्रत्यक्षं भावा येनोपलभ्यन्ते // vv_5 //

अनुमानं प्रत्युक्तं प्रत्यक्षेणागमोपमाने च / अनुमानागमसाध्या ये ऽर्था दृष्टान्तसाध्याश्च // vv_6 //

कुशलानां धर्माणां धर्मावस्थाविदश्च मन्यन्ते / कुशलं जनस्वभावं शेषेष्वप्येष विनियोगः // vv_7 //

नैर्याणिकस्वभावो धर्मो नैर्याणिकाश्च ये तेषाम् / धर्मावस्थोक्तानामेव च नैर्याणिकादीनाम् // vv_8 //

यदि च न भवेत् स्वभावो धर्माणां निःस्वभाव इत्येवम् / नामापि भवेन्नैवं नामापि निर्वस्तुकं नास्ति // vv_9 //

अथ विद्यते स्वभावः स च धर्माणां न विद्यते तस्मात् / धर्मैर्विना स्वभावः स यस्यास्ति तद् युक्तमुपदेष्टुम् // vv_10 //

सत एव प्रतिषेधो नास्ति घटो गेह इत्ययं यस्मात् / दृष्टः प्रतिषेधो ऽयं सतः स्वभावस्य ते तस्मात् // vv_11 //

अथ नास्ति स स्वभावः किं नु प्रतिविध्यते त्वयानेन / वचनेनर्ते वचनात् प्रतिषेधः सिध्यते ह्यसतः // vv_12 //

बालानामिव मिथ्या मृगतृष्णायां यथा जलग्राहः / एवं मिथ्याग्राहः स्यात्ते प्रतिषिध्यतो ह्यसतः // vv_13 //

नन्वेवं सत्यस्ति ग्राहो ग्राह्यं च तग्दृहीतं च / प्रतिषेधः प्रतिषेध्यं प्रतिषेद्धा चेति षट्कं तत् // vv_14 //

अथ नैवास्ति ग्राहो न च ग्राह्यं न च ग्रहीतारः / प्रतिषेधः प्रतिषेध्यं प्रतिषेद्धारो ऽस्य तु न सन्ति // vv_15 //

प्रतिषेधः प्रतिषेध्यं प्रतिषेद्धारश्च यद्युत न सन्ति / सिद्धा हि सर्वभावा येषामेवं स्वभावश्च // vv_16 //

हेतोस्ततो न सिद्धिर्नैःस्वाभाव्यात् कुतो हि ते हेतुः / निर्हेतुकस्य सिद्धिर्न चोपपन्नास्य ते ऽर्थस्य // vv_17 //

यदि चाहेतोः सिद्धिः स्वभावविनिवर्तनस्य ते भवति / स्वाभाव्यस्यास्तित्वं ममापि निर्हेतुकं सिद्धम् // vv_18 //

अथ हेतोरस्तित्वं भावनैःस्वाभाव्यमित्यनुपपन्नम् / लोके नैःस्वाभाव्यान्न हि कश्चन विद्यते भावः // vv_19 //

पूर्वं चेत् प्रतिषेधः पश्चात् प्रतिषेध्यमिति च नोपपन्नम् / पश्चादनुपपन्नो युगपच्च यतः स्वभावो ऽसन् // vv_20 //

हेतुप्रत्ययसामग्र्यां पृथग्भावे ऽपि मद्वचो न यदि / ननु शून्यत्वं सिद्धं भावानामस्वभावत्वात् // vv_21 //

यश्च प्रतीत्य भावो भावानां शून्यतेति सा ह्युक्ता / यश्च प्रतीत्य भावो भवति हि तस्यास्वभावत्वम् // vv_22 //

निर्मितको निर्मितकं मायापुरुषः स्वमायया सृष्टम् / प्रतिसेधयसे यद्वत् प्रतिषेधो ऽयं तथैव स्यात् // vv_23 //

न स्वाभाविकमेतद् वाक्यं तस्मान्न वादहानिर्मे / नास्ति च वैषमिकत्वं विशेषहेतुश्च न निगद्यः // vv_24 //

मा शब्दवदिति नायं दृष्टान्तो यस्त्वया ममारब्धः / शब्देन हि तच्च शब्दस्य वारणं नैव मे वचः // vv_25 //

नैःस्वाभाव्यानां चेन्नैःस्वाभाव्येन वारणं यदि हि / नैःस्वाभाव्यनिवृत्तौ स्वाभाव्यं हि प्रसिद्धं स्यात् // vv_26 //

अथवा निर्मितकायां यथा स्त्रियां स्त्रियमित्यसंग्राहम् / निर्मितकः प्रतिहन्यात् कस्यचिदेवं भवेदेतत् // vv_27 //

अथवा साध्यसमो ऽयं हेतुर्न हि विद्यते ध्वनेः सत्ता / संव्यवहारं च वयं नानभ्युपगम्य कथयामः // vv_28 //

यदि काचन प्रतिज्ञा तत्र स्यादेष मे भवेद्दोषः / नास्ति च मम प्रतिज्ञा तस्मान्नैवास्ति मे दोषः // vv_29 //

यदि किंचिदुपलभेयं प्रवर्तयेयं निवर्तयेयं वा / प्रत्यक्षादिभिरर्थैस्तदभावान्मे ऽनुपालम्भः // vv_30 //

यदि च प्रमाणतस्तेषां तेषां प्रसिद्धिरर्थानाम् / तेषां पुनः प्रसिद्धिं ब्रूहि कथं ते प्रमाणानाम् // vv_31 //

अन्यैर्यदि प्रमाणैः प्रमाणसिद्धिर्भवत्यनवस्था / नादेः सिद्धिस्तत्रास्ति नैव मध्यस्य नान्तस्य // vv_32 //

तेषामथ प्रमाणैर्विना प्रसिद्धिर्विहीयते वादः / वैषमिकत्वं तस्मिन् विशेषहेतुश्च वक्तव्यः // vv_33 //

विषमोपन्यासो ऽयं न ह्यात्मानं प्रकाशयत्यग्निः / न हि तस्यानुपलब्धिर्दृष्टा तमसीव कुम्भस्य // vv_35 //

यदि स्वात्मानमयं त्वद्वचनेन प्रकाशयत्यग्निः / परमिव न त्वात्मानं परिधक्ष्यत्यपि हुताशः // vv_36 //

यदि च स्वपरात्मानौ त्वद्वचनेन प्रकाशयत्यग्निः / प्रच्छादयिष्यति तमः स्वपरात्मानौ हुताश इव // vv_37 //

नास्ति तमश्च ज्वलने यत्र च तिष्ठति सदात्मनि ज्वलनः / कुरुते कथं प्रकाशं स हि प्रकाशो ऽन्धकारवधः // vv_38 //

उत्पद्यमान एव प्रकाशयत्यग्निरित्यसद्वादः / उत्पद्यमान एव प्राप्नोति तमो न हि हुताशः // vv_39 //

अप्राप्तो ऽपि ज्वलनो यदि वा पुनरन्धकारमुपहन्यात् / सर्वेषु लोकधातुषु तमो ऽयमिहसंस्थित उपहन्यात् // vv_40 //

यदि च स्वतःप्रमाणसिद्धिरनपेक्ष्य ते प्रमेयाणि / भवति प्रमाणसिद्धिर्न परापेक्षा हि सिद्धिरिति // vv_41 //

अनपेक्ष्य हि प्रमेयानर्थान् यदि ते प्रमाणसिद्धिः / भवति न भवति कस्यचिदेवमिमानि प्रमाणानि // vv_42 //

अथ मतमपेक्ष्य सिद्धिस्तेषामित्यत्र को दोषः / सिद्धस्य साधनं स्यान्नासिद्धो ऽपेक्षते ह्यन्यत् // vv_43 //

सिध्यन्ति हि प्रमेयाण्यपेक्ष्य यदि सर्वथा प्रमाणानि / भवति प्रमेयसिद्धिरनपेक्ष्यैव प्रमाणानि // vv_44 //

यदि च प्रमेयसिद्धिरनपेक्ष्यैव भवति प्रमाणानि / किं ते प्रमाणसिद्ध्या तानि यदर्थं प्रसिद्धं तत् // vv_45 //

अथ तु प्रमाणसिद्धिर्भवत्यपेक्ष्यैव ते प्रमेयाणि / व्यत्यय एवं सति ते ध्रुवं प्रमाणप्रमेयाणाम् // vv_46 //

अथ तै प्रमाणसिद्ध्या प्रमेयसिद्धिः प्रमेयसिद्ध्या चा भवति प्रमाणसिद्धिर्नास्त्युभयस्यापि ते सिद्धिः // vv_47 //

सिध्यन्ति हि प्रमाणैर्यदि प्रमेयाणि तानि तैरेव / साध्यानि च प्रमेयैस्तानि कथं साधयिष्यन्ति // vv_48 //

सिध्यन्ति च प्रमेयैर्यदि प्रमाणानि तानि तैरेव / साध्यानि च प्रमेयैस्तानि कथं साधयिष्यन्ति // vv_49 //

पित्रा यद्युत्पाद्यः पुत्रो यदि तेन चैव पुत्रेण / उत्पाद्यः स यदि पिता वद तत्रोत्पादयति कः कम् // vv_50 //

कश्च पिता कः पुत्रस्तत्र त्वं ब्रूहि तावुभावपि च / पितापुत्रलक्षणधरौ यतो नः पुत्रसंदेहः // vv_51 //

नैव स्वतःप्रसिद्धिर्न परस्परतः प्रमाणैर्वा / भवति न च प्रमेयैर्न चाप्यकस्मात् प्रमाणानाम् // vv_52 //

कुशलानां धर्माणां धर्मावस्थाविधो ब्रूवते यत् / कुशलस्वभावमेवं प्रविभागेनाभिधेयः स्यात् // vv_53 //

यदि च प्रतीत्य कुशलः स्वभाव उत्पद्यते स कुशलानाम् / धर्माणां परभावः स्वभाव एवं कथं भवति // vv_54 //

अथ न प्रतीत्य किंचित् स्वभाव उत्पद्यते स कुशलानाम् / धर्माणामेवं स्याद वासो न ब्रह्मचर्यस्य // vv_55 //

नाधर्मो धर्मो वा संव्यवहाराश्च लौकिका न स्युः / नित्याश्च सर्वभावाः स्युर्नित्यत्वादहेतुमतः // vv_56 //

एष चाकुशलेःवव्याकृतेःउ नैर्याणादिःउ च दोःअः / तस्मात् सर्वं संस्कृतमसंस्कृतं ते भवत्येवम् // vv_57 //

यः सद्भूतं नाम ब्रूयात् स स्वभाव इत्येवम् / भवता प्रतिवक्तव्यो नाम ब्रूमश्च न व्यं सत् // vv_58 //

नामासदिति च यदिदं तत्किं नु सतो भवत्युतासतः / यदि हि सतो यद्यसतो द्विधापि ते हीयते वादः // vv_59 //

सर्वेषां भावानां शून्यत्वं चोपपादितं पूर्वम् / स उपालम्भस्तस्माद् भवत्ययं च प्रतिज्ञायाः // vv_60 //

अथ विद्यते स्वभावः स च धर्माणां न विद्यत इति / इदमाशङ्कितं यदुक्तं भवत्यनाशङ्कितं तच्च // vv_61 //

सत एव प्रतिषेधो यदि शून्यत्वं नन्वप्रतिषिद्धमिदम् / प्रतिषेधयते हि भवान् भावानां निःस्वभावत्वम् // vv_62 //

प्रतिषेधयसे ऽथ त्वं शून्यत्वं तच्च नास्ति शून्यत्वम् / प्रतिषेधः सत इति ते नन्वेवं हीयते वादः // vv_63 //

प्रतिषेधयामि नाहं किंचित् प्रतिषेध्यमस्ति न च किंचित् / तस्मात् प्रतिषेधयसीत्यधिलय एव त्वया क्रियते // vv_64 //

यच्चाहं ते वचनादसतः प्रतिषेधवचनसिद्धिरिति / अत्र ज्ञापयते वागसदिति तन्न प्रतिनिहन्ति // vv_65 //

मृगतृष्णादृष्टान्ते यः पुनरुक्तं त्वया महांश्चर्यः / तत्रापि निर्णयं शृणु यथा स दृष्टान्त उपपन्नः // vv_66 //

स यदि स्वभावतः स्यात् भावो न स्यात् प्रतीत्यसमुद्भूतः / यश्च प्रतीत्य भवति ग्राहो ननु शून्यता सैव // vv_67 //

यदि च स्वभावतः स्याद् ग्राहः कस्तं निवर्तयेद् ग्राह्यम् / शेषेष्वप्येष विधिस्तस्माद् दोषो ऽनुपालम्भः // vv_68 //

एतेन हेत्वभावः प्रत्युक्तः पूर्वमेव स समत्वात् / मृगतृष्णादृष्टान्तव्यावृत्तिविधौ य उक्तः प्राक् // vv_69 //

यस्त्रैकाल्ये हेतुः प्रत्युक्तः पूर्वमेव स समत्वात् / त्रैकाल्यप्रतिहेतुश्च शून्यतावादिनां प्राप्तः // vv_70 //

प्रभवति च शून्यतेयं यस्य प्रभवन्ति तस्य सर्वार्थाः / प्रभवति न तस्य किं न भवति शून्यता यस्येति // vv_71 //

यः शून्यतां प्रतीत्यसमुत्पादं मध्यमां प्रतिपदमनेकार्थाम् / निजगाद प्रणमामि तमप्रतिमसंबुद्धम् // vv_72 //

इति //