भवसंक्रान्तिटीका

मैत्रेयनाथ: भवसंक्रान्तिटीका

मैत्रेयनाथकृता भवसङ्क्रान्तिटीका

नमः सर्वज्ञाय

भावाभावान्न जन्मास्ति इति / बीजाद्वीज उत्पद्यमाने घटादपि घटोत्पत्तिर्युज्येत / आत्मक्रियानिषेधात् [बीजात्] बीजोत्पत्तिर्न संभवति / पञ्चविधभूतपरिणामधर्मता, प्रतीत्यसमुत्पादधर्मता / एवं सति शुभाशुभमुच्छिन्नभारं केनचित् दृश्येत / तत्तु मूषिकादन्तोद्गीर्णविषमेघगर्जनग्लान [बीज]वन्नोत्पन्नम् / प्रतीत्यसमुत्पादधर्मता / तेन न भावादुत्पत्तिधर्मता //

तस्य भावस्यचासतः / जन्मादानं संभवति इति / एवं सति भावास्यासत उत्पत्तौ वन्ध्यासुतः गगनकुसुमं शशशृङ्गञ्च संभवेत् / एवमसंभवात् उत्पत्तिर्न संभवति / नह्यग्निमध्ये निक्षिप्तबीजस्य जन्म संभवति / उच्यते तु भावस्य तस्यासतो जन्मोपादानं भवति [इति] / यथा प्रसन्नजलपूर्णसरसि शैवालं पद्मञ्चोत्पद्यते / उत्तरारण्यधरारणिभ्यामग्निरुत्पद्यते / उत्पत्तौ सत्यामपि को दोषः स्यात् / नित्यभावादुत्पन्नात्मकमिष्यते / मैवम् / भ्रान्ति /

इन्द्रियैरूपलब्धं यत्तत्तत्त्वेन भवेद्यदि / बालास्तत्त्वविदो जाताः न ज्ञेयतत्त्वकारणम् //

[उक्तं] लङ्कावतारसूत्रे / अस्तित्वं सर्वभावानां यथा बालैर्विकल्प्यते / यदि ते भवेद्यथादृष्टाः सर्वेस्युस्तत्त्वदर्शिनः //

अन्यत्र उक्तम् / न चक्षुः प्रेक्षते रूपं लोकस्तु परिमोहतः / प्रवर्तते ह्यक्षमार्गे स्वभावस्तस्य तादृशः //

यथा मायामरीचिस्वप्नप्रतिश्रुत्केन्द्रधनुरुदकचन्द्रबिम्बनिर्मितमायानगरविकल्पः /

शूरपादैरप्युक्तम् /

सदसच्च मृतं जातं तन्निरूद्ध यदस्ति न / भावोत्पादकमेवेति लक्षणं भावदर्शिनाम् //

भावदृष्ट्या खलु भ्रान्तं यथा खपुष्पचिन्तनम् / धर्मता हि नभस्तुल्या / इति /

आकाशसमभावस्य शून्यत्वेन उत्पत्तिभङ्गदोषमलालेपात् धर्मतामात्रं रूपवेदनादयः / ते गगनसमाः / जननान्तरे प्रतीत्यसमागमेनोत्पद्यन्ते / तच्च सांवृत् लोके / परमार्थस्य न विरोधि / अचिन्त्या मायाधर्मलक्षणता / शालिस्तम्बसूत्रे /

[बाह्यः] प्रतीत्यसमुत्पादः कतमैः पञ्चभिः कारणैर्द्रष्टव्यः / [न] स्वयं शाश्वततो नोच्छेदतो न संक्रान्तितो न स्वयंभूहेतुतः न फलविपाकाभिनिर्वृत्तितस्तद्विसदृशानुप्रबन्धत [श्चेति] / कथं [न] स्वयं शाश्वततः / यस्माद्वीजाङ्कुरौ विसदृशौ / न चैवं यद्वीजं स एवाङ्कुर [इति] / एवं हि बीजं निरुद्ध्यते / अङ्कुर उत्पद्यते / कथं नोच्छेदतः / न पूर्वनिरुद्धाद्धीजादङ्कुरो निष्पद्यते / निरुद्धमत्राद्वीजात्तु तत्समये अङ्कुर उत्पद्यते / तुलादण्डनामोन्नामवत् / कथं न सङ्क्रान्तितः / बीजविसदृशो ह्यङ्कुरः / कथं न स्वयंभूहेतुतः / आद्यफलस्यास्वयंभावात् / कथं न फलविपाकाभिनिर्वृत्तितः / फलस्वरूपं सिद्ध्यति / न हि फलेन फलोत्पत्तिरस्ति / कथं विसदृशानुप्रबन्धतः / एवं प्रतीत्य समुत्पन्नैस्तैरुत्पादितं फलम् //

स्कन्धोत्पादरीतिरपिउ / अविद्यया संस्कारो विज्ञानं नामरूपं षडायतनं पञ्चस्कन्धाश्च सिद्ध्यन्ति /

शून्यैरेव योत्पत्तिस्तद्रूपाणां स्वरूपकम् / प्रतीत्यप्रत्ययोत्पन्नमेवं सिद्ध्या प्रसिद्ध्यति //

एवं सा शून्यता स्वयंभूत्वा रूपं समीक्ष्यते / सर्वभावः शून्यता हि शून्यतैवं प्रवर्तते //

एवं बाह्य आध्यात्मिकः सर्वो धर्मः शून्यः / स्वभावतो भावो येन हेतुसंभूतः अतः सर्वधर्म आकाशसमः / एवं भावो ऽभावः संभवति //

न कारणं नापि कार्यम् इत्यादिना एष लोकः परो ऽपि च इति पर्यन्तम् / कारणेन ईश्वरेण कृत इष्यते / कर्मसंभूतः चित्तमात्रं वा इष्यते / एवं नेष्यते चेत् कः शुभाशुभं वहति / तीर्थिकोच्छेदप्रसङ्गः / तस्योत्तर [मुच्यते] / वस्तुतः सत्यं न भवति [लोकः] / कर्मसंभूतो ऽपि स्वप्नसदृशः /

भाव एवमभावत्वादजो ऽसन् तस्य वै चिरम् / प्रतीत्योद्गमकाले तु कर्मणः फलवेदना //

आर्यसमाधिराजसूत्रे / न च अस्मि लोकि मृति कश्चि [नरो] परलोक संक्रमति गच्छति वा / न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं फलु देति [कृष्णशुभ] संसरतो //

लङ्कावतारसूत्रे / देशेमि शून्यतां नित्यं शाश्वतोच्छेदवर्जिताम् / संसारं स्वप्नमायाख्यं न च कर्म विनश्यति //

आर्याकाशसमतासमाधिसूत्रे / पूर्वं कृतं तन्न कृतं न कृतं तच्छुभाशुभम् / सुगतस्य पूर्वाकरणात् कृतं तदपि नो भवेत् //

बोधिसत्त्वबोधिचित्तं कृतं तदपि नो भवेत् / कृतो निरूढिलाभो ऽपि कृतः सो ऽपि च नो भवेत् //

कर्माणि न प्रणश्यन्ति कल्पकोट्यन्ततो ऽपि च / प्रतीत्यागमकाले तु देहिनां फलवेदना //

अनुत्पन्नरूपमेव / इति /

यदीश्वरेण कथमपि न निर्मितम् / कथं हि लोक उत्पन्नः /

वन्ध्यास्त्रीतनयस्यापि कस्तत्र जन्म जनयति /

लोकः प्रथमतो ऽजातः इत्यादि /

आदौ स्वयमनुत्पन्नः प्रतीत्यसमुत्पन्नो भावः / तस्य च जन्म ईश्वरादिना केनापि नावतारितम् / चेतनस्यादावजातत्वेन ईश्वरः स्वयमसिद्धः / प्रतीत्यसमुत्पन्नस्य च जन्म नेश्वरेणावतारितम् / लङ्कावतारसूत्रे /

संभवं विभवञ्चैव मोहात्पश्यन्ति बालिशाः / न संभवं न विभवं प्रज्ञायुक्तो विपश्यति //

आर्यसमाधिराजसूत्रे / अस्तीति नास्तीति उभे ऽपि अन्ता शुद्धी अशुद्धीति इमे ऽपि अन्ता / तस्मादुभे अन्त विवर्जयित्वा मध्ये ऽपि स्थानं न करोति पण्डितः //

मध्यान्ते [?] येन तर्कः कल्पमात्रं तल्लिङ्गं निष्फलं स्थितम् / एवं तु विदुषा प्रोक्तं विकल्पाद्वध्यते ऽधमः //

परिक्षमणो मुच्येत जगत्तत्करणेन च / योगी संप्रेक्षते शून्यं यथा तमिस्रदर्शनः //

भैषज्ययोगादीक्षेत व्युत्सृजेत्तिमिरं च तत् / अविद्यातिमिराक्रान्तनेत्राः संभवं विभवं दृढम् //

गृह्णन्तो वासनावशात् मुक्त्यनर्हाः समीरिताः //

अनर्थभ्रान्तलोको हि इत्याद्युक्तम् /

कारकवेदयित्रादि न किञ्चिदस्ति / मोक्षार्थाकारके परमार्थभ्रान्तः / अथवा अनर्थं भ्रमन् भवसिन्धुर्मायानगरसदृशः /

उक्तमार्यदेवपादैः / भावो ऽभावो न द्वितयं सदसन्मिश्रितो न सः / नापि तत्तदभावादि विचारे ऽपि चिरं कृते / तत्पदमतिदुर्भाषम् /

सदसदुत्पन्नविनष्टयत् किञ्चिद्भाववर्जनधर्मनैरात्म्यदेशना परिवर्तः प्रथमः //

अधुना स्कन्धनैरात्म्यं प्रतिपादयन् संवृतिसत्यमाश्रित्याह लोकोत्पत्तिरीतिम् /

विकल्पाल्लोकसंभवः इति /

शुभाशुभकल्पना विकल्पः / तत्प्रतीत्यसमुत्पन्नो लोकः / शुभाशुभाभ्यां षट्सु जगद्गतिषु स्कन्धनुपादाय लोको नाम, विकल्पेन जनितः / सलिलफलादिविकल्पश्च प्रतीत्य गृह्यते / जन्मोपादानेन चित्तं प्रवर्तने / चित्ते आत्मग्रहः प्रवर्तते / ततो ऽन्यदपि प्रवर्तते /

तच्च रत्नावल्यामुक्तम् स्कन्धग्राहो यावदस्ति तावदेवाहमित्यपि / अहङ्कारे सति पुनः कर्म जन्म ततः पुनः //

त्रिवर्त्मैतदनाद्यन्तमध्यं संसारमण्डलम् / अलातमण्डलप्रख्यं भ्रमत्यन्योन्यहेतुकम् //

चित्तात्कायो ऽपि जायते / इति / आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात्परिग्रहद्वेषौ / अनयोः संप्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्ते / काये कृतपरीक्षमात्रे चित्तमात्रमतं परीक्षितपूर्ववत् विद्यत् / बाह्यः स्कन्धः परीक्ष्यते / रूपवेदनासंज्ञाश्च इति /

रूपं भौतिकं / रूपं वर्णाद्यात्मकं सदसदुभयानुभयं हेतुजनितं प्रज्ञप्तिमात्रम् / असत्यतया तर्काक्षमत्वात् फेनसदृशं शून्यता / वेदना सुखदुःखात्मिका / सा च प्रतीत्यसमुत्पन्ना असत्कारणा बुद्बुदोपमा / संज्ञा हि न सद्वस्तु / सा हि नाममात्रम् / मरीचिकासदृशी असती / संस्कारो ऽपि असद्वस्तु, भोजनपानतृष्णासुखजनितः / तच्च पृथिव्यादिभूतप्रत्ययेन / स च निर्विकल्पो भावः कदलीसमः / तद्विज्ञानं चित्तमस्वतन्त्रोत्पन्नलक्षणम् / चित्तं विकल्पमात्रं मायोपमं, परमार्थतो नास्ति / [प्रज्ञा] पारमितायामप्युक्तम् / चित्तं सदसदन्यस्वभावरहितं शून्यम् / चितेन चित्ते दृष्टमात्रे न किञ्चिद्दृश्यते, शून्यम् //

एवं सति तथागतः जडः स्यात् / मैवम् / चितविज्ञानविकल्पनिवृत्तिकालमात्रे धर्मकायो लभ्यते / बुद्धपदलाभ एव ज्ञानकायः / स च नास्ति स ईदृशो भाव इति / न च एवं स ज्ञेय इति / न च स्थाता / नापि स्थितिः / शवभूतानं प्रमाणकृतां बालानां विकल्पः / तथागतो ह्यतीतानागतप्रत्युत्पन्नज्ञः अभिज्ञाचक्षुषा सर्वं पश्यति //

चैत्तं चित्तविकल्पः / परीक्षा तु पूर्ववत् / फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा / मरीचिसदृशी संज्ञा संस्काराः कदलीसमाः / मायोपमं तु विज्ञान [मुक्तमादित्यबन्धुना] //

स्कन्धनैरात्म्यविज्ञानैरात्म्यभावो विकल्पः / सिद्धः / यतो नास्ति वन्ध्यादुहितृभर्तृवत् //

स्कन्धनैरात्म्यदेशनपरिवर्तो द्वितीयः /

नैरात्म्यद्वयं संगृह्य अधुना प्रज्ञोत्पादार्थमाह /

चित्ताभावान्न धर्मो ऽपि / इत्यादि /

धर्मः भावः कृतकाकृतकराशिः / तथ पृथिवीधात्वादिरपि / धर्माणां मूलं चित्तमिति चित्तं निषिद्धम् / चैत्तधर्मतायामुत्तरं आक्षेपोक्तिकथितम् /

अन्यत्रोक्तं बुद्धेन / अनक्षरस्य तत्त्वस्य श्रुतिः का देशना च का / श्रूयते देश्यते चार्थः समता साह्यनक्षरा //

अपिचोक्तं बुद्धेन / संवृतिचर्यां नश्रित्य परमार्थो न देश्यते / परमार्थं तमज्ञात्वा निर्वाणं न प्रवर्तते //

किञ्चोक्तं शास्त्रे / यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्ष्महे / प्रतीत्य जायते यद्धि तद्जातं स्वभावतः //

प्रतीत्योपादाय जातं यत्[तत्] शून्यं हि प्रचक्ष्महे / यः शून्यतां प्रजानाति सो ऽप्रमत्तस्तु पण्डितः //

[इति] बहूक्तिर्निरर्थिका / एवमद्वयमार्गेण सर्वज्ञानं बुद्धसाधनम् / तस्य मार्गमिमं निश्चित्य ज्ञानार्थं य अद्वयमार्गः स स्वयमद्वयः / अथवा उत्पत्तिविनाशाभावेन सदसन्नित्यानित्यभावाभावादिद्वयप्रतीत्यभावात् अद्वयज्ञानम् / एवञ्चाद्वयं, तदुभयसंशयानभिधानं प्रज्ञापारमिताज्ञानम् / तत् ज्ञात्वा यः साक्षात्करोति स तत्वज्ञानात् बुद्धो भगवान् / स बुद्धः करुणाबलेन प्रोवाच / यावदविद्यास्तित्वं जन्मपरिग्रहः / अविद्यादितो निवृत्तमत्रं चेत् ज्ञानं तत्त्वज्ञः [स्यात्] इति //

अनाधारमिदं सर्वम् / इति /

निराधारकरुणाप्रज्ञाचक्षुषा निरात्मकम् / शून्यताकारकवेदकवस्त्वाधाराभावकरुणाप्रज्ञाचक्षुषा निरात्मकम् / शून्यताकारकवेदकवस्तु आधारो नास्ति / इदं सर्वं त्रैधातुकमशेषमसत् शून्यता / स हि परमार्थः / प्रज्ञापारमितायामप्युक्तम् /

सुभूतिमवोचत् / रूपं न प्रेक्षते / इत्यादि /

द्वादशप्रतीत्यसमुत्पादनिषेधधर्मतायाम् /

बुद्धगुणनीतभागीयं धर्मकायं शून्यतावस्तु प्रचक्षते / तेन हि प्रज्ञापारमिता //

प्रज्ञादेशनापरिवर्तस्तृतीयः

एवं प्रज्ञां देशयित्वा अधुना संवृतावुपायो देश्यते /

दानशीलक्षमेत्यादि / सूर्ये उदितमत्रे छायोत्पत्तिवदुपाय उक्तः / प्रथमं दानं मूलमिधीयते / उक्तमन्यत्र /

अयं हि सकलो लोकः सुखमेकमभीप्सति / नॄणां भोगविहीनानां सुखाशा लभ्यते कुतः //

दानोत्सर्गेण हि भोग उत्पद्यते / तेन दानं मूलमुक्तम् / दानानि चत्वारि / धर्मामिषाभयमैत्रीति / राज्यस्वशिरःपर्यन्तमवरधर्मदानम् / [तथा हि] धनं धान्यं सुवर्णं रजतं मणिः मुक्ता प्रवालः रथः गजः भृत्यः दासः दासीऊ प्रियभार्या दुहितृसुतः प्रधानस्वं, शिरः कर्णः नासा पाणिःपादः चक्षुः स्वमांसं रक्तं अस्तिमज्जा मेदः त्वक् हृदयमात्मीयं वस्तु सर्वं दद्यात् / नन्वेवं सति बोधिसत्त्वचर्या नातिदुष्करा? कुशलोपायो हि बुद्धलाभकरः / बुद्धसुखञ्च निस्तुलं सुखम् / दुःखशतैश्चर्यापि दुःखं न स्यात् / तद्यथा एकपुत्रवधसमये पित्र विक्रियते / चित्तभ्यासमात्रे तु नाशकथं किञ्चिदपि / मयूरस्य शरीरभेदादहिविषममृतं [भवति] / विषञ्च तदभ्यासात् रसायनं भवति / आनन्दविशेषसुखजनकञ्च / यदभ्यस्तं तदमृतं भवति / तेन दुःखं चित्तविकल्पः //

शीलोपायः / शीलाभिधा च चर्यास्ति दशाकुशलवर्जिता / प्रातिमोक्षसंवररक्षणम्, सर्वप्राण्युपकारमैत्रचित्तवत्त्वम्, स्वभोगे अलंबुद्धिः, अब्रह्मचर्यवर्जनम्, सत्यवचनमेवं करोमीति, अपारुष्यवचनम्, पराराधनम्, धर्मशो विनयचर्याभाणकस्य सगौरवभाषणम्, परेणात्मग्रहणे अलोभः, कामचित्तानामनुत्पादनम्, यात्राद्य द्भुत [दर्शन]वर्जनम्, आकर्षणशाठ्यविरहः, त्रिषु बुद्धधर्मसङ्घेषु अधिमुक्तिचित्तत्वम्, सर्वेषां सत्त्वानां बुद्धकरणे महोत्साहः //

दानशीलादिना चिरमर्जिते ऽपि पुण्ये यदि क्षान्तिर्नास्ति / तदा सद्य एव पुण्यं नश्येत् / उक्तञ्च शान्तिदेवेन /

सर्वमेतत्सुचरितं दानं सुगतपूजनम् / कृतं कल्पसहस्रैर्यत् प्रतिघः प्रतिहन्ति तत् //

न च द्वेषसमं पापं न च क्षान्तिसमं तपः / तस्मात्क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद्विविधैर्नयैः //

इति /

तिस्रः क्षान्तयः / दुःखाधिवासनाक्षान्तिः पराभवमर्षणक्षान्तिः धर्मनिध्यानक्षान्तिश्चेति / तत्र प्रथमा कस्याधिवचनम् / एवं- अहं ते अनुत्तरधर्म सम्यक्संबुद्धलाभं करोमि बोधिसत्त्वचर्यविशुद्धिञ्च करोमि / [इत्युक्ते कश्चिदाह]मयोक्तं शृणु / नो चेत् ज्वलन्महावन्हौ प्रविश्य प्रज्वल / दुःखमुत्पन्नं कायो वहतु / तस्यैवमुत्तरं वदामि / एवं सत्यपि अत्यन्तमुत्सहे / अहमनुत्तरधर्म [सम्यक्] संबुद्ध[लाभ]आय बोधिसत्त्वचर्याशोधनाय च त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ अग्निज्वाला भूत्वा ब्रह्मभवन[पर्यन्तं] स्वतः परिपाचयामि / कःपुनर्वादस्त्वदुक्तवन्हिः // पराभिभवमर्षणक्षान्तिः, परीक्षया [अपकारिषु] अप्रदर्शितकोपः आयुधेन मांसे छिन्ने ऽपि अध्यधिकां क्षान्तिं जनयित्वा अहं शत[धा] हस्तच्छेदकमपि शिरसि वहामि तदुपर्यपि मैत्रचित्तयुक्तः / इति // धर्मनिध्यानक्षान्तिः अतिगम्भीरे याने अतिशोभने मुनिधर्मे प्रथमतो लब्धे क्षणमपि किञ्चिदसन्दिग्धचित्तत्वम् / धर्मनिध्यानक्षान्तिविधिस्तु पराभिभवमर्षणक्षान्तिवत् / धर्माभावश्चाधरो ऽत्र विशेषः // वीर्यं शान्तिदेवेनोक्तम् /

[एवं क्षमो भजेद्वीर्यं] वीर्ये बोधिर्यतः स्थिता / न हि वीर्यं विना पुण्यं यथा वायुं विना गतिः //

किं वीर्यं कुशलोत्साहः / इति /

वीर्यकरणार्थदर्शी केनचित् प्रियेण वियुक्तः विप्रियेण च सङ्गतः व्याधिजरामरणशोकादिदुःख दुर्गतौ पतितः [अपि] सदा कुशलक्षणकुशलदृष्टिः अष्टस्वक्षनस्थानेषु मोक्षकाले च बोधिचर्यां संपश्यन् कौसीद्यं विहाय दृढीकृत्य विमतिहीनः दुःखप्रहाणाय वीर्यमारभेत //

ध्यानम्, प्रज्ञोपायावुभौ [एकी]कृत्य चित्तैकाग्रीकरणं ध्यानम् // प्रज्ञा यथा पूर्वोक्ता // दानपारमितादिकं दातृप्रतिग्रहीतृयत्किञ्चिदनालम्बं शून्यतया प्रेक्षेत / दानपारमितादि प्रज्ञापारमितया व्याप्तम् / यथा सूर्यो द्वीपान् परिवर्त्यं निवर्तते तथा //

पारमितासंग्रहः / स्वार्थत्यागो दानम् / परानुग्रहः शीलम् / गतिवर्जनं क्षमा / कुशलोत्साहो वीर्यम् / मलानुपलेपो ध्यानम् / परमार्थसत्यदेशनां प्रज्ञा / सत्त्वेषु करुणाव्याप्तीकरणं प्रज्ञारसः / बुद्धसाधकः पितृमातृदुहितृबन्धु परिवारपत्न्यादिराज्यभूम्यैश्वर्यसौख्यादि [उत्] शिष्टान्नवत् विहाय मोक्षार्थं वनं गच्छेत् / दानादिकन्तु न दुःखम्, बुद्धलाभसुखविषमञ्च //

उपायदेशनापरिवर्तश्चतुर्थः

उपायप्रज्ञयोस्तिष्ठम् / इति /

प्रज्ञा यथा पूर्वोक्ता / कथम्, प्रतीत्यसमुत्पादेन वस्तुप्रज्ञप्तिलक्षणता / उपायः पूर्वोक्तवद्दानादिक्रिया / तावुभावेकीकृत्य देशको गुरुर्नास्ति चेत्, स्वप्ने ऽपि [न] उत्पद्यते / एवं सति उपायप्रज्ञे द्वे, तद्भेदाद्वये जाते पुनर्दानादिभेदे बहवो दाषाः स्युरिति चेत् / नाममात्रमिदं सर्वम् / उपायप्रज्ञानिदर्शनं संवृतिमात्रमाश्रित्य सिद्ध्यति / [प्रज्ञा]पारमितायामप्युक्तम् / दनपारमिता नाममात्रम् / प्रज्ञापारमिता नाममात्रम् / त्रैधातुकमपि नाममात्रम् // इति /

तदुभयं निराकर्तुमाह / यतो ऽभूद्यच्च नाम तत् / इत्यादि / पूर्वं परीक्षितवत् धर्मो नाममात्रमुच्यते / न परमार्थतो भावो ऽस्ति / धर्मता न स धर्मो ऽस्तीति / इति / नाममात्रतया सिद्धः, वस्तुशून्यता / प्रतीत्यसमुत्पन्नः संवृतिमात्रम् / अभूतं नाम शून्यता / इत्यादि / संवृतौ नाम निमित्तमात्रम् / शब्दविद आहुः / शब्दात्सर्वमुत्पन्नमिति / स स्वयमेव संवृतौ नाममात्रं सिद्धः /

विकल्पो यस्तथोदितः / इत्यादि / नाममात्रम् शून्यता, परीक्षा पूर्ववत्सुगमा / रूपं तच्चक्षुषेक्षितम् / इत्यादि / चक्षू रूपं पश्यतीत्यादि व्याकरणं भगवता संवृतावुक्तम् /

मिथ्याभिमानलोकतः / इत्यादि / अभिमानेन सत्त्वं देशकालमात्रां वाश्रित्य भगवता वराकिसदृशमुक्तम् / परमार्थस्त्ववचनः / परमार्थनिश्चयोपायो मृषोक्तः / दुःखसत्यं दुःखसमुदयसत्यं निरोधसत्यं मार्गसत्यमित्याद्यार्यसत्यानि चत्वारि संवृतौ देशितानि /

दर्शनं यत्प्रतीत्यजम् / इत्यादि / नायको भगवतो वचनम् / रूपशब्दादिसमागमकामानां सत्त्वानां प्रकाशयति / येन यान् विविधैरूपायैः सत्त्वान् विनेयान् विनयति, तान् मोचयित्वा नयति; तेन भगवान् [नायकः] /

उपचारावनिं सतीम् / इत्यादि / संवृतिमाश्रित्य प्रथभूम्याद्युच्यते / परमार्थभूमिस्तु सूक्ष्मबुद्ध्यपर्यन्ता / कल्पनाविकलशून्यतावेदिप्रज्ञा यस्यास्ति स बुद्धिमान् / स च भगवान् /

न चक्षू रूपमीक्षते / इत्यादि / तैमिरिक इव चक्षुः स्वयं चक्षू रूपञ्च न पश्यति / स चित्तधर्मश्च,- चित्तेन चित्ते दृष्टमात्रे चित्तं न दृश्यते / तेन न भवेत् / समाधिराजसूत्रे ऽप्युक्तम् /

चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिव्हाकायमनोरूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधर्मा न सन्ति / इति / तन्निगमयन्नाह /

सर्वं दृश्यं यत् / इत्यादि / पूर्वोक्तमुपायप्रज्ञोभयैकीकरणज्ञानादिकमनृतमुच्यते /

लोकश्च विजहाति यत् / इति / तदविपरीतं तत्त्वम् / लोकः प्राकृतः यदजानानः यत्- चिन्तापद्मभूतं मनसा अचिन्त्यमिन्द्रियाविषयभूतमज्ञानपटलान्धकारप्रतिरुद्धमदृष्टं- त्यजति / [स] परमार्थः अतितीक्ष्नेन्द्रियर्यज्ञान्दृष्टिगोचरः / आर्यघनव्यूहसूत्रे /

तत्त्वमत्यन्तमाश्चर्यं गम्भीरं तदनन्तवत् / तद्धि दुर्लभमित्यस्माल्लोकस्य किल बुद्धिना //

ज्ञानं तद्गोचरं नास्ति / संवृतिपरमार्थसत्य [देशना] परिवर्तः पञ्चमः

षट्सु जगद्गतिषु भवसङ्क्रान्त्युपायो बुद्धलाभकरोपायः समाप्तः //

पण्डितमैत्रेयनाथकृतः //