ललितविस्तर

अथ खल्वन्तरिक्षा देवास्तथागतस्यान्तिकमुपसंक्रम्याभिसंबोधेः पूजाकर्मणे सर्वमन्तरीक्षं रत्नजालेन किङ्किणीजालेन रत्नछत्रै रत्नपताकाभी रत्नपट्टदामै रत्नावतंसकैर्विविधमुक्ताहारपुष्पदामार्धकायिकदेवतापरिगृहीतैरर्धचन्द्रकैश्च समलंकृत्य तथागताय निर्यातयन्ति स्म / निर्यात्य च संमुखमाभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविषुः -

अस्माकु वासं गगने ध्रुवं मुने पश्याम सत्त्वा चरिया यथा जगे / भवतश्चरिं प्रेक्षिय शुद्धसत्त्व स्खलितं न पश्याम तवैकचित्ते // lal_23.56 //

ये आगता पूजन बोधिसत्त्वा गगनं स्फुटं तैर्नरनायकेभिः / हानिर्विमानान न चाभवन्त तथा हि ते वै गगनात्मभावाः // lal_23.57 //

ये अन्तरीक्षातु प्रवर्षि पुष्पां स्याच्चूडबन्धा हि महासहस्रा / ते तुभ्य काये पतिता अशेषा नद्यो यथा सागरि संप्रविष्टाः // lal_23.58 //

पश्याम छत्राण्यवतंसका च मालागुणां चम्पकपुष्पदामां / हारांश्च चन्द्रांश्च तथार्धचन्द्रां क्षिपन्ति देवा न च संस्करोति // lal_23.59 //

वालस्य नाभूदवकाशमस्मिन् देवैः स्फुटं सर्वत अन्तरीक्षम् / कुर्वन्ति पूजां द्विपदोत्तमस्य न च ते मदो जायति विस्मयो वा // lal_23.60 //

एवं खल्वन्तरीक्षदेवा बोधिमण्डे निषण्णं तथागतमभिष्टुत्यैकान्ते ऽवतस्थिवन्तः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः //

अथ खलु भौमा देवास्तथागतस्य पूजाकर्मणे सर्वावन्तं धरणीतलं सुशोधितोपलिप्तं गन्धोदकपरिषिक्तं पुष्पावकीर्णं च कृत्वा नानादूष्यवितानविततं च तथागताय निर्यातयन्ति स्म / आभिर्गाथाभिरभितुष्टुवुः -

वज्रमिव अभेद्या संस्थिता त्रिःसहस्रा वज्रमयपदेनायं स्थितो बोधिमण्डे / इह मम त्वचमांसं शुष्यतामस्थिमज्जा न च अहु अस्पृशित्वा बोधि उत्थेष्य अस्मात् // lal_23.61 //

सविभव नरसिंहा सर्वियं त्रिःसहस्रा न करिषु अधिस्थानं स्याद्विदीर्णशेषा / तादृश महवेगा आगता बोधिसत्त्वा येष क्रमतलेभिः कम्पिता क्षेत्रकोट्यः // lal_23.62 //

लाभ इह सुलब्धा भूमिदेवैरुदारा यत्र परमसत्त्वश्चंक्रमी मेदिनीये / यत्र कु रजु लोके सर्व ओभासितास्ते चेतिभु त्रिसहस्रः किं पुनस्तुभ्य कायः // lal_23.63 //

हेस्ति शतसहस्रं यावतश्चापस्कन्धो धरणितलु जगस्या यावतश्चोपजीव्यः / सर्व वयु धरेमो मेदिनी त्रिःसहस्रां सर्व तव ददामो भुङ्क्ष्विमां त्वं यथेष्टम् // lal_23.64 //

यत्र भव स्थिहेद्वा चंक्रमेद्वा शयेद्वा ये ऽपि सुगतपुत्राः श्रावका गौतमस्य / धर्मकथ कथेन्ती ये ऽपि वा तां शृणोन्ति सर्वकुशलमूलं बोधिये नामयामः // lal_23.65 //

एवं खलु भौमा देवा बोधिमण्डनिषण्णं तथागतमभिष्टत्यैकान्ते तस्थुः प्राञ्जलयस्तथागतं नमस्यन्तः //

// इति श्रीललितविस्तरे संस्तवपरिवर्तो नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः //

स्तर्त् परिवर्त 24

त्रपुषभल्लिकपरिवर्तश्चतुर्विंशः /

इति हि भिक्षवो ऽभिसंबुद्धस्तथागतो देवैरभिष्टूयमानः पर्यङ्कमभिन्दन्ननिमिषनयनो द्रुमराजं प्रेक्षते स्म / ध्यानप्रीत्याहारः सुखप्रतिसंवेदी सप्तरात्रं बोधिवृक्षमूले ऽभिनामयति स्म //

अथ सप्ताहे ऽतिक्रान्ते कामावचरा देवपुत्रा दशगन्धोदककुम्भसहस्राणि परिगृह्य येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन्ति स्म / रूपावचरा अपि देवपुत्रा दशगन्धोदककुम्भसहस्राणि परिगृह्य येन तथागस्तेनोपसंक्रामन्ति स्म / उपसंक्रम्य बोधिवृक्षं तथागतं च गन्धोदकेन स्नापयन्ति स्म / गणनासमतिक्रान्ताश्च देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगास्तेन तथागतकायपतितेन गन्धोदकेन स्वकस्वकान् कायानुपलिम्पन्ति स्म / अनुत्तरायां च सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पादयामासुः / स्वभवने प्रविष्टा अपि च ते देवपुत्रादयो ऽविरहिता अभूवंस्तेन गन्धोदकगन्धेन, न चास्मै गन्धाय स्पृहामुत्पादयामासुः / तेनैव च प्रीतिप्रामोद्येन तथागतगौरवमनसिकारनिर्जातेनावैवर्तिका अभूवन्ननुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः //

अथ खलु भिक्षवः समन्तकुसुमो नाम देवपुत्रस्तस्यामेव पर्षदि संनिपतितो ऽभूत् / स तथागतस्य चरणयोर्निपत्य प्राञ्जलिस्तथागतमेतदवोचत् - को नामायं भगवन् समाधिर्येन समाधिना समन्वागतस्तथागतः सप्तरात्रं विहरत्यभिन्नपर्यङ्कः? एवमुक्तो भिक्षवस्तथागतस्तं देवपुत्रमेतदवोचत् - प्रीत्याहारव्यूहो नाम देवपुत्र अयं समाधिर्येन समाधिना समन्वागतस्तथागतः सप्तरात्रं व्याहार्षीदभिन्नपर्यङ्कः //

अथ खलु भिक्षवः समन्तकुसुमो देवपुत्रस्तथागतं गाथाभिरभ्यस्तावीत् -

रथचरणनिचितचरणा दशशतअरजलजकमलदलतेजा / सुरमुकुटघृष्टचरणा वन्दे चरणौ शिरिघनस्य // lal_24.1 //

अभिवन्द्य सुगतचरणौ प्रमुदितचित्तस्तदा स सुरपुत्रः / इदमवचि विमतिहरणं प्रशान्तकरणं नरमरूणाम् // lal_24.2 //

शाक्यकुलनन्दिजनना अन्तकरा रागदोषमोहानाम् / प्रम्लानअन्तकरणा विनेहि काङ्क्षां नरमरूणाम् // lal_24.3 //

किं कारणं दशबला बुद्ध्वा सर्वज्ञतामपरिमाणाम् / सप्ताहं महिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यङ्कम् // lal_24.4 //

किं तु खलु पश्यमानः सप्ताहं अनिमेषेण नरसिंहा / प्रेक्षसि विशुद्धचक्षो विकसितशतपत्रतुल्याक्षः // lal_24.5 //

किं तु भवतेष प्रणिधी उताहु सर्वेष वादिसिंहानाम् / येन द्रुमराजमूले पर्यङ्क न भिन्दि सप्ताहम् // lal_24.6 //

साधु समशुद्धदन्ता सुगन्धगन्धामुखं दशबलस्य / प्रवद वचनं अवितथं कुरुष्व प्रीतिं नरमरूणाम् // lal_24.7 //

तमुवाच चन्द्रवचनः शृणुष्व मे भाषतो अमरपुत्र / अस्य प्रश्नस्याहं किंचिन्मात्रं प्रवक्ष्यामि // lal_24.8 //

राजा यद्वद्यस्मिन्नभिषिक्तो भवति ज्ञातिसंघेन / सप्ताहु तं प्रदेशं न जहाति हि धर्मता राज्ञाम् // lal_24.9 //

एवमेव दशबला अपि अभिषिक्ता भोन्ति यद प्रणिधिपूर्णाः / सप्ताहु धरणिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यङ्कम् // lal_24.10 //

शूरो यथारिसंघां निरीक्षते निर्जितां निरवशेषां / बुद्धा पि बोधिमण्डे क्लेशां निहतां निरीक्षन्ते // lal_24.11 //

इह ते कामक्रोधा मोहप्रभावा जगत्परिनिकाशाः / साहोढा इव चौरा विनाशिता ये निरवशेषाः // lal_24.12 //

इह मे हतान विविधा मानविधामन्युना पुरनिकेताः / सर्वाश्रवा प्रहीना ज्ञानं चाग्रं समोत्पन्नम् // lal_24.13 //

इह सा अकार्यकर्त्री भवतृष्णा चारिणी तथाविद्या / सानुशयमूलजाता पटुना ज्ञानाग्निना दग्धा // lal_24.14 //

इह सा अहं ममेति च कलिपाशु दुरानुगाढलितमूला / नीवरणकठिनग्रन्थि छिन्ना मे ज्ञानशस्त्रेण // lal_24.15 //

इह ते चिरं समायत उल्लापनका विनाशपर्यन्ताः / स्कन्धाः सोपादाना ज्ञानेन मया परिज्ञाताः // lal_24.16 //

इह ते द्वयसंमोहा मिथ्याग्राहा महानरकनिष्ठाः / मय उद्धृता अशेषा भूयश्च न जातु ज्ञास्यन्ते // lal_24.17 //

इह नीवरणवनारी दग्धा मे कुशलमूलतेजेन / चतुरश्च विपर्यासा निर्दग्ध मया निरवशेषाः // lal_24.18 //

इह सा वितर्कमाला संज्ञासूत्रेषु ग्रन्थिता निपथी // विनिवर्तिता अशेषा बोध्यङ्गविचित्रमालाभिः // lal_24.19 // दुर्गानि पञ्चषष्टि मोहानी त्रिंशतिं च मलिनानि / चत्वारिंशदघानि छिन्ना मे ऽस्मिं धरणिमण्डे // lal_24.20 //

षोडश असंवृतानि अष्टादश धातवश्च महिमण्डे / कृच्छ्राणि पञ्चविंशति छिन्नानि मयेहसंस्थेन // lal_24.21 //

विंशति रजस्तराणि अष्टाविंशति जगस्य वित्रासाः / इह मे समतिक्रान्ता वीर्यबलपराक्रमं करित्वा // lal_24.22 //

तथ बुद्धनर्दितानी पञ्चशतास्मिं मया समनुबुद्धा / परिपुर्णशतसहस्रं धर्मान मया समनुबुद्धम् // lal_24.23 //

इह मे ऽनुशय अशेषा अष्टानवतिः समूलपर्यन्ताः / पर्युत्थानकिसलया निर्दग्धा ज्ञानतेजेन // lal_24.24 //

काङ्क्षा विमतिसमुदया दृष्टीजडजन्तिता अशुभमूला / तृष्णानदी त्रिवेगा प्रशोषिता ज्ञानसूर्येण // lal_24.25 //

कुहनलपनप्रहाणं मायामात्सर्यदोषईर्ष्याद्यम् / इह ते क्लेशारण्यं छिन्नं विनयाग्निना दग्धम् // lal_24.26 //

इह ते विवादमूला आकर्षणदुर्गतीषु विषमासु / आर्यापवादवचना ज्ञानवरविरेचनैर्वान्ता // lal_24.27 //

इह रुदितक्रन्दितानां शोचितपरिदेवितान पर्यन्तम् / प्राप्तं मया ह्यशेषं ज्ञानगुणसमाधिमागम्य // lal_24.28 //

ओघा अयोगग्रन्थाः शोकाः शल्या मदप्रमादाश्च / विजिता मयेह सर्वे सत्यनयसमाधिमागम्य // lal_24.29 //

इह मय किलेशगहना संकल्पविरूढमूल भववृक्षाः / स्मृतिपरशुना अशेषा छिन्ना ज्ञानाग्निना दग्धा // lal_24.30 //

इह सो मया ह्यतिबलो अस्मिं मारस्त्रिलोकवशवर्ती / ज्ञानासिना शठात्मा हतो यथेन्द्रेण दैत्येन्द्रः // lal_24.31 //

इह जालिनी अशेषा षड्विंशतिचारिणी धरणिमण्डे / प्रज्ञासिना बलवता छित्त्वा ज्ञानाग्निना दग्धा // lal_24.32 //

इह ते मूलक्लेशाः सानुशया दुःखशोकसंभूताः / मय उद्घृता अशेषा प्रज्ञाबललाङ्गलमुखेन // lal_24.33 //

इह मे प्रज्ञाचक्षुर्विशोधितं प्रकृतिशुद्धसत्त्वानाम् / ज्ञानाञ्जनेन महता मोहपटलविस्तरं भिन्नम् // lal_24.34 //

इह धातुभूत चतुरो मदमकरविलोडिता विपुलतृष्णाः / स्मृतिशमथभास्करांशौ विशोषिता मे भवसमुद्राः // lal_24.35 //

इह विषयकाष्ठनिचयो वितर्कसामो महामदनवह्निः / निर्वापितो ऽतिदीप्तो विमोक्षरसशीततोयेन // lal_24.36 //

इह मे अनुशयपटला आस्वादतडिद्वितर्कनिर्घोषाः / वीर्यबलपवनवेगैर्विधूय विलयं समुपनीता // lal_24.37 //

इह मे हतो ह्यशेषश्चित्तचरिरिपुर्भवानुगतवैरी / प्रज्ञासिना बलवता स्मृतिविमलसमाधिमागम्य // lal_24.38 //

इह सा ध्वजाग्रधारी हस्त्यश्वरथोच्छ्रिता विकृतरूपा / नमुचिबलवीर्यसेना मैत्रीमागम्य विध्वस्ता // lal_24.39 //

इह पञ्चगुणसमृद्धाः षडिन्द्रियहया सदा मदोन्मत्ताः / बद्धा मया ह्यशेषाः समाधिसशुभं समागम्य // lal_24.40 //

इह अनुनयप्रतिघानां कलहविवादप्रहाणपर्यन्तः / प्राप्तो मया ह्यशेषो अप्रतिहतसमाधिमागम्य // lal_24.41 //

इह ममियिता च सर्वे आध्यात्मिकबाहिरा परिक्षीणा / कल्पितविकल्पितानि च शून्यमिति समाधिमागम्य // lal_24.42 //

इह लालयिता सर्वे मर्त्या दिव्या भवाग्रपर्यन्ताः / त्यक्ता मया ह्यशेषा आगम्य समाधिमनिवर्तम् // lal_24.43 //

सर्वभवबन्धनानि च मुक्तानि मयेह तानि सर्वाणि / प्रज्ञाबलेन निखिला त्रिविधमिह विमोक्षमागम्य // lal_24.44 //

इह हेतुदर्शनाद्वै जिता मया हेतुकास्त्रयः / संज्ञा नित्यानित्ये संज्ञा सुखदुःख चात्मनि च // lal_24.45 //

इह मे कर्मविधाना समुदयमुदिता षडायतनमूला / छिन्ना द्रुमेन्द्रमूले सर्वानित्यप्रहारेण // lal_24.46 //

इह मोहतमः कलुषं दुष्टीकृत दर्परोषसंकीर्णम् / भित्त्वा क्षत्रे सुचिरान्धकारं प्रभासितं ज्ञानसूर्येण // lal_24.47 //

इह रागमदनमकरं तृष्णोर्मिजलं कुदृष्टिसंग्राहम् / संसारसागरमहं संतीर्णो वीर्यबलनावा // lal_24.48 //

इह तन्मयानुबुद्धं यद्बुद्धो रागद्वेषमोहांश्च / प्रदहति चित्तवितर्कां दवाग्निपतितानिव पतङ्गां // lal_24.49 //

इह अहु चिरप्रयातो ह्यपरिमित कल्पकोटिनयुतानि / संसारपथा क्लिष्टो विश्रांतो नष्टसंतापः // lal_24.50 //

इह तन्मयानुबुद्धं सर्वपरप्रवादिभिर्यदप्राप्तम् / अमृतं लोकहितार्थं जरामरणशोकदुःखान्तम् // lal_24.51 //

यत्र स्कन्धैर्दुःखं आयतनैः तृष्णसंभवं दुःखम् / भूयो न चोद्भविष्यति अभयपुरमिहाभ्युपगतो ऽस्मि // lal_24.52 //

इह ते मयानुबुद्धा रिपवो अध्यात्मिका महाकृत्स्नाः / बद्धा च संप्रदग्धाः कृताश्च मे पुन भवनिकेताः // lal_24.53 //

इह तन्मयानुबुद्धं यस्यार्थे कल्पकोटिनयुतानि / त्यक्ता समांसनयना रत्नानि बहून्यमृतहेतोः // lal_24.54 //

इह तन्मयानुबुद्धं यद्बुद्धं प्राक्तनैर्जिनैरपरिमाणैः / यस्य मधुराभिरम्यः शब्दो लोकेषु विख्यातः // lal_24.55 //

इह तन्मयानुबुद्धं प्रतीत्यसमुदागतं जगच्छून्यम् / चित्तेक्षणे ऽनुयातं मरीचिगन्धर्वपुरतुल्यम् // lal_24.56 //

इह मे तत्खलु शुद्धं वरनयनं येन (लोक) धातवः सर्वां / पश्यामि पाणिमध्ये न्यस्तानि यथा द्रुमफलानि // lal_24.57 //

पूर्वेनिवासस्मरणं तिस्रो विद्या मयेह संप्राप्ताः / अपरिमितकल्पनयुता स्मरामि स्वप्नादिव विबुद्धः // lal_24.58 //

यैरादीप्त सुरनरा विपरीतविसंज्ञिनो विपर्यस्ताः / सो ऽपि च तथा अवितथा इह मय पीतो ह्यमृतमण्डः // lal_24.59 //

यस्यार्थाय दशबला मैत्री भावेन्ति सर्वसत्त्वेषु / मैत्रीबलेन जित्वा पीतो मे ऽस्मिन्नमृतमण्डः // lal_24.60 //

यस्यार्थाय दशबलाः करुणा भावेन्ति सर्वसत्त्वेषु / करुणाबलेन जित्वा पीतो मे ऽस्मिन्नमृतमण्डः // lal_24.61 //

यस्यार्थाय दशबला मुदिता भावेन्ति सर्वसत्त्वेषु / मुदिताबलेन जित्वा पीतो मे ऽस्मिन्नमृतमण्डः // lal_24.62 //

यस्यार्थाय दशबला उपेक्ष भावेन्ति कल्पनयुतानि / तमुपेक्षबलैर्जित्वा पीतो मे ऽस्मिन्नमृतमण्डः // lal_24.63 //

यत्पीतं च दशबलैर्गङ्गानदीवालिकाबहुतरेभिः / प्राग्जिनसिंहैः पूर्वे इह मे पीतो ह्यमृतमण्डः // lal_24.64 //

या भाषिता च वाग्मे मारस्येहागतस्य ससैन्यस्य / भेत्स्यामि न पर्यङ्कं अप्राप्य जरामरणपारम् // lal_24.65 //

भिन्ना मया ह्यविद्या दीप्तेन ज्ञानकठिनवज्रेण / प्राप्तं च दशबलत्वं तस्मात्प्रभिनद्मि पर्यङ्कम् // lal_24.66 //

प्राप्तं मयारहत्वं क्षीणा मे आश्रवा निरवशेषाः / भग्ना च नमुचिसेना भिनद्मि तस्माद्धि पर्यङ्कम् // lal_24.67 //

नीवरणकपाटानि च पञ्च मयेह प्रदारिता सर्वा / तृष्णालता विछिन्ना हन्तेह भिनद्मि पर्यङ्कम् // lal_24.68 //

अथ सो मनुष्यचन्द्रः सविलम्बितमासनात्समुत्थाय / भद्रासने निषीदन्महाभीषेकं प्रतीच्छंश्च // lal_24.69 //

रत्नघटसहस्रैरपि नानागन्धोदकैश्च सुरसंघा / स्नपयन्ति लोकबन्धुं दशबलगुणपारमिप्राप्तम् // lal_24.70 //

वादित्रसहस्रैरपि समन्ततो देवकोटिनयुतानि / अतुलां करोन्ति पूजां अप्सरनयुतैः सह समग्राः // lal_24.71 //

एवं खलु देवसुताः सहेतु सप्रत्ययं च सनिदानम् / सप्ताहु धरणिमण्डे जिना न भिन्दन्ति पर्यङ्कम् // lal_24.72 //

इति हि भिक्षवो ऽभिसंबुद्धबोधिस्तथागतः प्रथमे सप्ताहे तत्रैवासने ऽस्थात् - इह मयानुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धा, इह मयानवराग्रस्य जातिजरामरणदुःखस्यान्तः कृत इति / द्वितीये सप्ताहे तथागतो दीर्घचंक्रमं चंक्रम्यते स्म त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुमुपगृह्य / तृतीये सप्ताहे तथागतो ऽनिमिषं बोधिमण्डमीक्षते स्म - इह मयानुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यानवराग्रस्य जातिजरामरणदुःखस्यान्तः कृत इति / चतुर्थे सप्ताहे तथागतो दहरचंक्रमं चंक्रम्यते स्म पूर्वसमुद्रात्पश्चिमसमुद्रमुपगृह्य //

अथ खलु मारः पापीयान् येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् / उपसंक्रम्य तथागतमेतदवोचत् - परिनिर्वातु भगवन्, परिनिर्वातु सुगत / समय इदानीं भगवतः परिनिर्वाणाय / एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतो मारं पापीयांसमेतदवोचत् - न तावदहं पापीयन् परिनिर्वास्यामि यावन्मे न स्थविरा भिक्षवो भविष्यन्ति दान्ता व्यक्ता विनीता विशारदा बहुश्रुता धर्मानुधर्मप्रतिपन्नाः प्रतिबलाः स्वयमाचार्यकं ज्ञानं परिदीपयितुमुत्पन्नोत्पन्नानां च परप्रवादिनां सह धर्मेण निगृह्याभिप्रायं प्रसाद्य सप्रातिहार्यं धर्मं देशयितुम् / न तावदहं पापीयन् परिनिर्वास्यामि यावन्मया बुद्धधर्मसंघवंशो लोकेन प्रतिष्ठापितो भविष्यति / अपरिमिता बोधिसत्त्वा न व्याकृता भविष्यन्ति (वैद्य 275) अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ / न तावदहं पापीयान् परिनिर्वास्यामि यावन्मे न चतस्रः पर्षदो दान्ता विनीता व्यक्ता विशारदा भविष्यन्ति यावत्सप्रातिहाय धर्मं देशयितुमिति //

अथ खलु मारः पापीयानिदं वचनं श्रुत्वा एकान्ते प्रक्राम्य स्थितो ऽभूत् दुःखी दुर्मना विप्रतिसारी अधोमुखः काष्ठेन महीं विलिखन् विषयं मे ऽतिक्रान्त इति //

अथ खलु तास्तिस्रो मारदुहितरो रतिश्चारतिश्च तृष्णा च मारं पापीयांसं गाथयाध्यभाषन्त -

दुर्मनासि कथं तात प्रोच्यतां यद्यसौ नरः / रागपाशेन तं बुद्ध्वा कुञ्जरं वा नयामहे // lal_24.73 //

आनयित्वा च तं शीघ्रं करिष्याम वशे तव / * * * * * // lal_24.74 //

मार आह -

अरहन् सुगतो लोके न रागस्य वशं व्रजेत् / विषयं मे ह्यतिक्रान्तस्तस्माच्छोचाम्यहं भृशम् // lal_24.75 //

ततस्ताः स्त्रीचापल्यादविदितप्रभावा अपि बोधिसत्त्वभूतस्यैव तथागतस्य पितुर्वचनमश्रुत्वैव प्रभूतयौवनमध्ययौवनधारिण्यो भूत्वा विचक्षुःकर्मणे तथागतस्यान्तिकमुपसंक्रान्ताः स्त्रीमाया अति तत्सर्वमकार्षुः / ताश्च तथागतो न मनसि करोति स्म / भूयश्च ता जराजर्जरा अध्यतिष्ठन् / ततस्ताः पितुरन्तिके गत्वैवमाहुः -

सत्यं वदसि नस्तात न रागेण स नीयते / विषयं मे ह्यतिक्रान्तस्तस्माच्छोचाम्यहं भृशम् // lal_24.76 //

वीक्षेत यद्यसौ रूपं यदस्माभिर्विनिर्मितम् / गौतमस्य विनाशार्थं ततो ऽस्य हृदयं स्फुटेत् // lal_24.77 //

तत्साधु नस्तातेदं जराजर्जरशरीरमन्तर्धापय //

मार आह -

नाहं पश्यामि तं लोके पुरुषं सचराचरे / बुद्धस्य यो ह्यधिष्ठानं शक्नुयात्कर्तुमन्यथा // lal_24.78 //

शीघ्रं गत्वा निवेदय अत्ययं स्वकृतं मुनेः / सर्वं पौराणकं कायं करिष्यति यथामतम् // lal_24.79 //

ततस्ता गत्वा तथागतं क्षमापयन्ति स्म - अत्ययं नो भगवान् प्रतिगृह्णातु / अत्ययं नो सुगतो प्रतिगृह्णातु यथा बालानां यथा मूढानां यथा व्यक्तानामकुशलानामक्षेत्रज्ञानां या वयं भगवन्तमासादयितव्यं मन्यामहे / ततस्तास्तथागतो गाथयाध्यभाषत -

गिरिं नखैर्विलिखेथ लोहं दन्तैर्विखादथ / शिरसा विभित्सथ गिरिमगाधे गाधमेषत // lal_24.80 //

तस्माद्युष्माकं दारिका अत्ययं प्रतिगृह्णामि / तत्कस्मात्? वृद्धिरेषा आर्ये धर्मविनये यो ऽत्ययमत्ययतो दृष्ट्वा प्रतिदेशयत्यायत्यां च संवरमापद्यते //

पञ्चमे सप्ताहे भिक्षवस्तथागतो मुचिलिन्दनागराजभवने विहरति स्म सप्ताहे महादुर्दिने / अथ खलु मुचिलिन्दनागराजः स्वभवनान्निष्क्रम्य तथागतस्य काये सप्तकृद्भोगेन परिवेष्ट्य फणैश्छादयति स्म - मा भगवतः कायं शीतवाताः प्राक्षुरिति / पूर्वस्या अपि दिशो ऽन्ये ऽपि संबहुला नागराजा आगत्य तथागतस्य कायं सप्तकृद्भोगैः परिवेष्ट्य फणैश्छादयन्ति स्म - मा भगवतः कायं शीतवाताः प्राक्षुरिति / यथा पूर्वस्यां दिशि एवं दक्षिणपश्चिमोत्तराभ्यो दिग्भ्यो नागराजा आगत्य तथागतस्य कायं सप्तकृत्वो भोगैः परिवेष्ट्य फणैश्र्छादयन्ति - स्म मा भगवतः कायं शीतवाताः प्राक्षुरिति / स च नागराजभोगराशिर्मेरुपर्वतेन्द्रवदुच्चैस्त्वेन स्थितो ऽभूत् / न च तैर्नागराजैस्तादृशं कदाचित्सुखं प्राप्तं पूर्वं यादृशं तेषां तानि सप्तरात्रिंदिवसानि तथागतकायसंनिकर्षादासीत् / ततः सप्ताहस्यात्ययेन ततस्ते नागराजा व्यपगतदुर्दिनं विदित्वा तथागतस्य कायाद्भोगानपनीय तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य त्रिप्रदक्षिणीकृत्य स्वकस्वकानि भवनान्युपजग्मुः / मुचिलिन्दो ऽपि नागराजस्तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य त्रिप्रदक्षिणीकृत्य स्वभवनं प्राविक्षत् //

षष्ठे सप्ताहे तथागतो मुचिलिन्दभवनादजपालस्य न्यग्रोधमूलं गच्छति स्म / अन्तरे च मुचिलिन्दभवनस्यान्तराच्चाजपालस्य नद्या नैरञ्जनायास्तीरे चरकपरिव्राजकवृद्धश्रावकगौतमनिर्ग्रन्थाजीविकादयस्तथागतं दृष्ट्वाभिभाषन्ते स्म - अपि भगवता गौतमेनेदं सप्ताहमकालदुर्दिनं सम्यक्सुखेन व्यतिनामितम्?

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्तस्यां वेलायामिदमुदानयति स्म -

सुखो विवेकस्तुष्टस्य श्रुतधर्मस्य पश्यतः / अव्याबध्यं सुखं लोके प्राणिभूतेषु संयतः // lal_24.81 //

सुखा विरागता लोके पापानां समतिक्रमः / अस्मिन् मानुष्यविषये एतद्वै परमं सुखम् // lal_24.82 //

पश्यति स्म भिक्षवस्तथागतो लोकमादीप्तं प्रदीप्तं जात्या जरया व्याधिभिर्मरणेन शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासैः / तत्र तथागत इदमिहोदानमुदानयति स्म -

अयं लोकः संतापजातः शब्दस्पर्शरसरूपगन्धैः / भयभीतो भयं भूयो मार्गते भवतृष्णया // lal_24.83 //

सप्तमे सप्ताहे तथागतो तारायणमूले विहरति स्म / तेन खलु पुनः समयेनोत्तरापथकौ द्वौ भ्रातरौ त्रपुषभल्लिकनामकौ वणिजौ पण्डितौ निपुणौ विविधपण्यं गृहीत्वा महालब्धलाभौ दक्षिणापथादुत्तरापथं गच्छेते स्म महता सार्थेन पञ्चभिर्धुरशतैः सुपरिपूर्णैः / तयोः सुजातः कीर्तिश्च नामाजानेयौ द्वौ बलीवर्दावास्ताम् / नास्ति तयोर्लग्नभयम् / यत्रान्ये बलीवर्दा न (वैद्य 277) वहन्ति स्म तत्र तौ युज्येते स्म / यत्र चाग्रतो भयं भवति स्म तत्र, तौ कीलबद्धाविव तिष्ठेते स्म / न च तौ प्रतोदेन वाह्येते स्म / उत्पलहस्तकेन वा सुमनादामकेन वा तौ वाह्येते स्म / तेषां तारायणसमीपे क्षीरिकावननिवासिनीदेवताधिष्ठानात्ते शकटाः सर्वे विष्ठिता न वहन्ति स्म / वस्त्रादीनि च सर्वशकटाङ्गानि च छिद्यन्ते स्म, भिद्यन्ते च / शकटाचक्राणि च नाभीपर्यन्तं भूमौ निमग्नानि सर्वप्रयत्नैरपि ते शकटा न वहन्ति स्म / ते विस्मिता भीताश्चाभूवन् - किं नु खल्वत्र कारणम्, को ऽयं विकारो यदिमे स्थले शकटा विष्ठिताः? तैस्तौ सुजातकीर्तिबलीवर्दौ योजितौ / तावपि न वहेते स्म सोत्पलहस्तेन च सुमनादामकेन च वाह्यमानौ / तेषामेतदभवत् - असंशयं पुरतः किंचिद्भयं येनैतावपि न वहतः / तैरश्वदूताः पुरतः प्रेषिताः / अश्वदूताः प्रत्यागताः / प्राहुर्नास्ति किंचिद्भयमिति / तयापि देवतया स्वरूपं संदर्श्य आश्वासिताः - मा भेतव्यमिति /

तावपि बलीवदौ येन तथागतस्तेन शकटा प्रकर्षितौ यावत्ते पश्यन्ति स्म तथागतं वैश्वानरमिव प्रदीप्तं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः समलंकृतमचिरोदितमिव दिनकरं श्रिया दैदीप्यमानम् / दृष्ट्वा च ते विस्मिता बभूवुः - किं नु खल्वयं ब्रह्मा इहानुप्राप्त उताहो शक्रो देवेन्द्र उताहो वैश्रवण उताहो सूर्यचन्द्रौ वा उताहो किंचिद्गिरिदेवतं वा नदीदेवतं वा / ततस्तथागतः काषायाणि वस्त्राणि प्रकटायति स्म / ततस्ते आहुः - प्रव्रजितः खल्वयं काषायसंवृतो नास्माद्भयमस्तीति / ते प्रसादं प्रतिलब्धा अन्योन्यमेवमाहुः - प्रव्रजितः खल्वयं कालभोजी भविष्यति / अस्ति किंचित्? आहुः - अस्ति मधुतर्पणं लिखितकाश्चेक्षवः / ते मधुतर्पणमिक्षुलिखितकांश्चादाय येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन् / उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्दित्वा त्रिप्रदक्षिणीकृत्यैकान्ते तस्थुः / एकान्ते स्थितास्ते तथागतमेवमाहुः - प्रतिगृह्णातु भगवन्निदं पिण्डपात्रमस्माकमनुकम्पामुपादाय //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूअत् - साधु खल्विदं स्याद्यदहं हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णीयाम् / कस्मिन् खलु पूर्वकैस्तथागतैः सम्यक्संबुद्धैः प्रतिगृहीतम्? पात्रेणेत्यज्ञासीत् //

इति हि भिक्षवस्तथागतस्य भोजनकालसमय इति विदित्वा तत्क्षणमेव चतसृभ्यो दिग्भ्यश्चत्वारो महाराजा आगत्य चत्वारि सौवर्णानि पात्राण्यादाय तथागतस्योपनामयन्ति स्म - प्रतिगृह्णातु भगवन्निमानि सौवर्णानि(चत्वारि)पात्राण्यस्माकमनुकम्पामुपादाय / तानि न श्रमणप्रतिरूपाणि इति कृत्वा तथागतो न प्रतिगृह्णीते स्म / एवं चत्वारि रूप्यमयानि चत्वारि वैडूर्यमयानि स्फटिकमयानि मुसारगल्वमयानि अश्मगर्भमयानि / ततश्चत्वारि सर्वरत्नमयानि पात्राणि गृहीत्वा तथागतस्योपनामयन्ति स्म / न श्रमणस्य सारूप्याणि इति कृत्वा तथागतो न प्रतिगृह्णीते स्म //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्य पुनरेतदभूत् - एवं कतमद्विधैः पात्रैः पूर्वकैस्तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैः प्रतिगृहीतम्? शैलपात्रैरित्यज्ञासीत् / एवं च चित्तमुत्पन्नं तथागतस्य //

अथ खलु वैश्रवणो महाराजस्तदन्यास्त्रीन् महाराजानामन्त्रयते स्म - इमानि खलु पुनर्मार्षाश्चत्वारि शैलपात्राणि नीलकायिकैर्दवपुत्रैरस्मभ्यं दत्तानि - तत्रास्माकमेतदभूत् - एषु वयं परिभोक्ष्याम इति / ततो वैरोचनो नाम नीलकायिको देवपुत्रः सो ऽस्मानेवमाह -

म एषु भोक्ष्यथ भाजनेषु धारेतिभे चेतियसंमतीते / भविता जिनः शाक्यमुनीति नाम्ना तस्येति पात्राण्युपनामयेथा // lal_24.84 //

अयं स कालः समयश्च मार्षा उपनामितुं शाक्यमुनेर्हि भाजना / संगीतितूर्यस्वरनादितेन दास्याम पात्राणि विधाय पूजाम् // lal_24.85 //

स भाजनं धर्ममयं ह्यभेद्यं इमे च शैलामय भेद्य भाजना / प्रतिग्रहीतुं क्षमते न चान्यः प्रतिग्रहार्थाय व्रजाम हन्त // lal_24.86 //

अथ खलु चत्वारो महाराजाः स्वस्वजनपार्षद्याः पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनतूर्यताडावचरसंगीतिसंप्रभाणितेन स्वैः स्वैः पाणिभिस्तानि पात्राणि परिगृह्य येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन् / उपसंक्रम्य तथागतस्य पूजां कृत्वा तानि पात्राणि दिव्यकुसुमप्रतिपूर्णानि तथागतायोपनामयन्ति स्म //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् - अमी खलु पुनश्चत्वारो महाराजाः श्रद्धाः प्रसन्नाः मम चत्वारि शैलपात्राण्युपनामयन्ति / न च मे चत्वारि शैलपात्राणि कल्पन्ते / अथैकस्य प्रतिगृहीष्यामि, त्रयाणां वैमनस्यं स्यात् / यन्न्वहमिमानि चत्वारि पात्राणि प्रतिगृह्यैकं पात्रमधितिष्ठेयम् / अथ खलु भिक्षवस्तथागतो दक्षिणं पाणिं प्रसार्य वैश्रवणं महाराजं गाथयाध्यभाषत -

उपनामयस्व सुगतस्य भाजनं त्वं भेष्यसे भाजनमग्रयाने / अस्मद्विधेभ्यो हि प्रदाय भाजनं स्मृतिर्मतिश्चैव न जातु हीयते // lal_24.87 //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतो वैश्रवणस्य महाराजस्यान्तिकात्तत्पात्रं प्रतिगृह्णीते स्म अनुकम्पामुपादाय / प्रतिगृह्य च धृतराष्ट्रं महाराजं गाथयाध्यभाषत -

यो भाजनं देति तथागतस्य न तस्य जातु स्मृति प्रज्ञ हीयते / अतिनाम्य कालं च सुखंसुखेन यावत्पदं बुध्यति शीतिभावम् // lal_24.88 //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतो धृतराष्ट्रस्य महाराजस्यान्तिकात्तत्पात्रं प्रतिगृह्णीते स्म अनुकम्पामुपादाय / प्रतिगृह्य च विरूढकं महाराजं गाथयाध्यभाषत -

ददासि यस्त्वं परिशुद्धभाजनं विशुद्धचित्ताय तथागताय / भविष्यसि त्वं लघु शुद्धचित्तः प्रशंसितो देवमनुष्यलोके // lal_24.89 //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतो विरूढकस्य महाराजस्यान्तिकात्तत्पात्रं प्रतिगृह्णीते स्म अनुकम्पामुपादाय / प्रतिगृह्य च विरूपाक्षं महाराजं गाथयाध्यभाषत -

अच्छिद्रशीलस्य तथागतस्य अच्छिद्रवृत्तस्य अच्छिद्रभाजनम् / अच्छिद्रचित्तः प्रददासि श्रद्धया अच्छिद्र ते भेष्यति पुण्यदक्षिणा // lal_24.90 //

प्रतिगृह्णीते स्म भिक्षवस्तथागतो विरूपाक्षस्य महाराजस्यान्तिकात्तत्पात्रं अनुकम्पामुपादाय / प्रतिगृह्य चैकं पात्रमधितिष्ठति स्म अधिमुक्तिबलेन / तस्यां च वेलायामिदमुदानमुदानयति स्म -

दत्तानि पात्राणि पुरे भवे मया फलपूरिता प्रेमणिया च कृत्वा / तेनेमि पात्राश्चतुरः सुसंस्थिता ददन्ति देवाश्चतुरो महर्द्धिकाः // lal_24.91 //

तत्रेदमुच्यते /

स सप्तरात्रं वरबोधिवृक्षं संप्रेक्ष्य धीरः परमार्थदर्शी / षड्भिः प्रकारैः प्रविकम्प्य चोर्वी अभुत्थितः सिंहगतिर्नृसिंहः // lal_24.92 //

समन्त नागेन्द्रविलम्बगामी क्रमेण तारायणमूलमेत्य / उपाविशन्मेरुवदप्रकम्प्यो ध्यानं समाधिं च मुनिः प्रदध्यौ // lal_24.93 //

तस्मिंश्च काले त्रपुषश्च भल्लिको भ्रातृद्वयं वणिजगणेन सार्धम् / शकटानि ते पञ्च धनेन पूर्णा संपुष्पिते सालवने प्रविष्टाः // lal_24.94 //

महर्षितेजेन च अक्षमात्रं चक्राणि भूमौ विविशुः क्षणेन / तां तादृशीं प्रेक्ष्य च ते अवस्थां महद्भयं वणिजगणस्य जातम् // lal_24.95 //

ते खड्गहस्ताः शरशक्तिपाणयो वने मृगं वा मृगयन् क एषः / वीक्षन्त ते शारदचन्द्रवक्त्रं जिनं सहस्रांशुमिवाभ्रमुक्तम् // lal_24.96 //

प्रहीनकोपा अपनीतदर्पाः प्रणम्य मूर्ध्ना विमृषुः क एषः / नभस्तलाद्देवत वाच भाषते बुद्धो ह्ययं लोकहितार्थकारी // lal_24.97 //

रात्रिंदिवा सप्त न चान्नपानं अनेन भुक्तं करुणात्मकेन / यदिच्छथा आत्मन क्लेशशान्तिं भोजेथिमं भावितकायचित्तम् // lal_24.98 //

शब्दं च ते तं मधुरं निशाम्य वन्दित्व कृत्वा च जिनं प्रदक्षिणम् / प्रीतास्ततस्ते सहितैः सहायैः जिनस्य पिण्डाय मतिं प्रचक्रुः // lal_24.99 //

तेन खलु भिक्षवः समयेन त्रपुषभल्लिकानां वणिजां प्रत्यन्तकर्वटे गोयूथं प्रतिवसति स्म / अथ ता गावस्तस्मिन् काले तस्मिन् समये सर्पिमण्डं प्रदुग्धा अभूवन् / अथ गोपालास्तत्सर्पिमण्डमादाय येन त्रपुषभल्लिकौ वणिजौ तेनोपसंक्रामन् / उपसंक्रम्येमां प्रकृतिमारोचयन्ति स्म - यत्खलु यूयं भट्टा जानीयात - सर्वास्ता गावः सर्पिमण्डं प्रदुग्धाः / तत्किमेतत्प्रशस्तमाहोस्विन्नेति?

तत्र लोलुपजात्या ब्राह्मणा एवमाहुः - अमङ्गल्यमेतद्बाह्मणानाम् / महायज्ञो यष्टव्य इति //

तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन त्रपुषभल्लिकानां वणिजां शिखण्डी नाम ब्राह्मणः पूर्वजातिसालोहितो ब्रह्मलोके प्रत्याजातो ऽभूत् / स ब्राह्मणरूपमभिनिर्माय तान् वणिजो गाथाभिरध्यभाषत -

युष्माकं प्रणिधिः पूर्वे बोधिप्राप्तस्तथागतः / अस्माकं भोजनं भुक्त्वा धर्मचक्रं प्रवर्तयेत् // lal_24.100 //

स चैष प्रणिधिः पूर्णो बोधिप्राप्तस्तथागतः / आहारमुपनाम्येत भुक्त्वा चक्रं प्रवर्तयेत् // lal_24.101 //

सुमङ्गलं सुनक्षत्रं गवां वः सर्पिदोहनम् / पुण्यकर्मणस्तस्यैष अनुभावो महर्षिणः // lal_24.102 //

एवं संचोद्य वणिजः शिखण्डी भवनं गतः / उदग्रमनसः सर्वे बभुवुस्त्रपुषाह्वयाः // lal_24.103 //

क्षीरं यदासीच्च हि गोसहस्रा अशेषतस्तं समुदानयित्वा / अग्रं च तस्मात्परिगृह्य ओजः साधेंसु ते भोजन गौरवेण // lal_24.104 //

शतं सहस्रैकपलस्य मूल्यं या रत्नपात्री अभु चन्द्रनामिका / चौक्षां सुधौतां विमलां च कृत्वा समतीर्थिकां पूरिषु भोजनेन // lal_24.105 //

मधुं गृहीत्वा तथ रत्नपात्रीं तारायणीमूलमुपेत्य शास्तुः / प्रतिगृह्ण भक्ते अनुगृह्ण चास्मान् इदं प्रणीतं परिभुङ्क्ष्व भोज्यम् // lal_24.106 //

अनुकम्पनार्थाय उभौ च भ्रातृणां पूर्वाशयं ज्ञात्व च बोधिप्रस्थितौ / प्रतिगृहीत्वा परिभुञ्जि शास्ता भुक्त्वा क्षिपी पात्रि नभस्तलेस्मिं // lal_24.107 //

सुब्रह्मनामा च हि देवराजो जग्राह यस्तां वररत्नपात्रीम् / अधुनाप्यसौ तां खलु ब्रह्मलोके संपूजयत्यन्यसुरैः सहायः // lal_24.108 //

अथ खलु तथागतस्तस्यां वेलायां तेषां त्रपुषभल्लिकानां वणिजानामिमां संहर्षणामकार्षीत् -

दिशां स्वस्तिकरं दिव्यं मङ्गल्यं चार्थसाधकम् / अर्था वः शासतां सर्वे भवत्वाशु प्रदक्षिणा // lal_24.109 //

श्रीर्वो ऽस्तु दक्षिणे हस्ते श्रीर्वो वामे प्रतिष्ठिता / श्रीर्वो ऽस्तु सर्वसाङ्गेषु मालेव शिरसि स्थिता // lal_24.110 //

धनैषिणां प्रयातानां वणिजां वै दिशो दश / उत्पद्यन्तां महालाभास्ते च सन्तु सुखोदयाः // lal_24.111 //

कार्येण केनचिद्येन गच्छथा पूर्विकां दिशम् / नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तस्यां दिशि संस्थिता // lal_24.112 //

कृत्तिका रोहिणी चैव मृगशिरार्द्रा पुनर्वसुः / पुष्यश्चैव तथाश्लेषा इत्येषां पूर्विकादिशाम् // lal_24.113 //

इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः / अधिष्ठिता पूर्वभागे देवा रक्षन्तु सर्वतः // lal_24.114 //

तेषां चाधिपती राजा धृतराष्ट्रेति विश्रुतः / स सर्वगन्धर्वपतिः सूर्येण सह रक्षतु // lal_24.115 //

पुत्रा पि तस्य बहव एकनामा विचक्षणाः / अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबला / ते ऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.116 //

पूर्वस्मिन् वै दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः / जयन्ती विजयन्ती च सिद्धार्था अपराजिता // lal_24.117 //

नन्दोत्तरा नन्दिसेना नन्दिनी नन्दवर्धनी / ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.118 //

पूर्वस्मिन् वै दिशो भागे चापालं नाम चेतियम् / अवुस्तं जिनेभि ज्ञातमर्हन्तेभि च तायिभिः / ते ऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.119 //

क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् / लब्धार्थाश्च निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः // lal_24.120 //

येन केनचित्कृत्येन गच्छेथा दक्षिणां दिशम् / नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तां दिशमधिष्ठिता // lal_24.121 //

मघा च द्वौ च फाल्गुन्यौ हस्ता चित्रा च पञ्चमी / स्वातिश्चैव विशाखा च एतेषां दक्षिणा दिशा // lal_24.122 //

इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः / आदिष्टा दक्षिणे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वतः // lal_24.123 //

तेषां चाधिपती राजा विरूढक इति स्मृतः / सर्वकुम्भाण्डाधिपतिर्यमेन सह रक्षतु // lal_24.124 //

पुत्रा पि तस्य बहव एकनामा विचक्षणाः / अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबलाः / ते ऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.125 //

दक्षिणे ऽस्मिन् दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः / श्रियामती यशमती यशप्राप्ता यशोधरा // lal_24.126 //

सुउत्थिता सुप्रथमा सुप्रबुद्धा सुखावहा / ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.127 //

दक्षिणे ऽस्मिन् दिशो भागे पद्मनामेन चेतिकम् / नित्यं ज्वलिततेजेन दिव्यं सर्वप्रकाशितम् / ते ऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.128 //

क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् / लब्धार्थाश्च निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः // lal_24.129 //

येन केनचित्कृत्येन गच्छेथा पश्चिमां दिशम् / नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तां दिशमधिष्ठिता // lal_24.130 //

अनुराधा च जेष्ठा च मूला च दृढवीर्यता / द्वावाषाढे अभिजिच्च श्रवणो भवति सप्तमः // lal_24.131 //

इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः / आदिष्टा पश्चिमे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वदा // lal_24.132 //

तेषां चाधिपती राजा विरूपाक्षेति तं विदुः / स सर्वनागाधिपतिर्वरूणेन सह रक्षतु // lal_24.133 //

पुत्रा पि तस्य बहवः एकनामा विचक्षणाः / अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबलाः / ते ऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.134 //

पश्चिमे ऽस्मिन् दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः अलम्बुशा मिश्रकेशी पुण्डरीका तथारुणा // lal_24.135 //

एकादशा नवमिका शीता कृष्णा च द्रौपदी / ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.136 //

पश्चिमे ऽस्मिन् दिशो भागे अष्टङ्गो नाम पर्वतः / प्रतिष्ठा चन्द्रसूर्याणां अष्टमर्थं ददातु वः / सो ऽपि व अधिपालेतु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.137 //

क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् / लब्धार्थाश्च निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः // lal_24.138 //

येन केनचित्कृत्येन गच्छेथा उत्तरां दिशम् / नक्षत्राणि वः पालेन्तु ये तां दिशमधिष्ठिता // lal_24.139 //

धनिष्ठा शतभिषा चैव द्वे च पुर्वोत्तरापरे / रवती अश्विनी चैव भरणी भवती सप्तमी // lal_24.140 //

इत्येते सप्त नक्षत्रा लोकपाला यशस्विनः / आदिष्टा उत्तरे भागे ते वो रक्षन्तु सर्वदा // lal_24.141 //

तेषां चाधिपती राजा कुबेरो नरवाहनः / सर्वयक्षाणामधिपतिर्माणिभद्रेण सह रक्षतु // lal_24.142 //

पुत्रा पि तस्य बहव एकनामा विचक्षणाः / अशीतिर्दश चैकश्च इन्द्रनामा महाबलाः / ते पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.143 //

उत्तरे ऽस्मिन् दिशो भागे अष्टौ देवकुमारिकाः / इलादेवी सुरादेवी पृथ्वी पद्मावती तथा // lal_24.144 //

उपस्थिता महाराजा आशा श्रद्धा हिरी शिरी / ता पि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.145 //

उत्तरे ऽस्मिन् दिशो भागे पर्वतो गन्धमादनः / आवासो यक्षभूतानां चित्रकूटः सुदर्शनः / ते ऽपि व अधिपालेन्तु आरोग्येन शिवेन च // lal_24.146 //

क्षेमाश्च वो दिशः सन्तु मा च वः पापमागमत् / लब्धार्थाश्च निवर्तध्वं सर्वदेवेभि रक्षिताः // lal_24.147 //

अष्टाविंशति नक्षत्रा सप्त सप्त चतुर्दिशम् / द्वात्रिंशद्देवकन्याश्च अष्टावष्टौ चतुर्दिशम् // lal_24.148 //

अष्टौ श्रमणा (चाष्टौ) ब्राह्मणा(अष्टौ) जनपदेषु नैगमाः / अष्टौ देवाः सैन्द्रकास्ते वो रक्षन्तु सर्वतः // lal_24.149 //

स्वस्ति वो गच्छतां भोतु स्वस्ति भोतु निवर्तताम् / स्वस्ति पश्यत वै ज्ञातिं स्वस्ति पश्यन्तु ज्ञातयः // lal_24.150 //

सेन्द्रा यक्षा महाराजा अर्हन्तमनुकम्पिताः / सर्वत्र स्वस्ति गच्छध्वं प्राप्स्यध्वममृतं शिवम् // lal_24.151 //

संरक्षिता ब्राह्मण वासवेन विमुक्तिचित्तैश्च अनाश्रवैश्च / नागैश्च यक्षैश्च सदानुकम्पिताः पालेथ आयुः शरदां शतं समम् // lal_24.152 //

प्रदक्षिणां दक्षिणलोकनाथः तेषां दिशैष ऽप्रतिमो विनायकः / अनेन यूयं कुशलेन कर्मणा मधुसंभवा नाम जिना भविष्यथ // lal_24.153 //

प्रथमादिदं लोकविनायकस्य असङ्गतो व्याकरणं जिनस्य / पश्चादनन्ता बहुबोधिसत्त्वा ये व्याकृता बोधयि नो विवर्त्याः // lal_24.154 //

श्रुत्वा इमं व्याकरणं जिनस्य उदग्रचित्ता परमाय प्रीत्या / तौ भ्रातरौ सार्धं सहायकैस्तैः बुद्धं च धर्मं शरण प्रपन्नाः // lal_24.155 //

इति //

// इति श्रीललितविस्तरे त्रपुषभल्लिकपरिवर्तो नाम चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः //

स्तर्त् परिवर्त 25

अध्येषणापरिवर्तः पञ्चविंशः /

इति हि भिक्षवस्तथागतस्य तारायणमूले विहरतः प्रथमाभिसंबुद्धस्यैकस्य रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्य लोकानुवर्तनां प्रत्येतदभवत् - गम्भीरो बतायं मया धर्मो ऽधिगतो ऽभिसंबुद्धः शान्तः प्रशान्त उपशान्तः प्रणीतो दुर्दृशो दुरनुबोधो ऽतर्को ऽवितर्कावचरः / अलमार्यः पण्डितविज्ञवेदनीयो यदुत सर्वोपधिनिःसर्गो ऽवेदितो ऽनिवेदितः सर्ववेदितनिरोधः परमार्थो ऽनालयः / शीतीभावो ऽनादानो ऽनुपादानो ऽविज्ञप्तो ऽविज्ञापनीयो ऽसंस्कृतः षड्विषयसमतिक्रान्तः / अकल्पो ऽविकल्पो ऽनभिलाप्यः / अरुतो ऽघोषो ऽनुदाहारः / अनिदर्शनो ऽप्रतिघः सर्वालम्बनसमतिकान्तः शमथधर्मोपच्छेदः / शून्यतानुपलम्भः / तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणम् / अहं चेदिमं परेभ्यो धर्मं देशयेयम्, ते चेन्नाजानीयुः, स मे स्यात्क्लमथो मिथ्याव्यायामो ऽक्षणधर्मदेशनता च / यन्न्वहमल्पोत्सुकस्तूष्णीभावेन विहरेयम् / तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत -

गम्भीर शान्तो विरजः प्रभास्वरः प्राप्तो मि धर्मो ह्यमृतो ऽसंस्कृतः / देशेय चाहं न परस्य जाने यन्नून तूष्णी पवने वसेयम् // lal_25.1 //

अपगतगिरिवाक्पथो ह्यलिप्तो यथ गगनं तथा स्वभावधर्मम् / चित्तमन विचारविप्रमुक्तं परमसुआश्चरियं परो विजाने // lal_25.2 //

न च पुनरयु शक्य अक्षरेभिः प्रविशतु अनर्थयोगविप्रवेशः / पुरिमजिनकृताधिकारसत्त्वाः ते इमु श्रुणित्व हि धर्मु श्रद्दधन्ति // lal_25.3 //

न च पुनरिह कश्चिदस्ति धर्मः सो पि न विद्यते यस्य नास्तिभावाः / हेतुक्रियपरंपरा य जाने तस्य न भोतिह अस्तिनास्तिभावाः // lal_25.4 //

कल्पशतसहस्र अप्रमेया अहु चरितः पुरिमे जिनसकाशे / न च मय प्रतिलब्ध एष क्षान्ती यत्र न आत्म न सत्त्व नैव जीवः // lal_25.5 //

यद मय प्रतिलब्ध एष क्षान्ती म्रियति न चेह न कश्चि जायते वा / प्रकृति इमि निरात्म सर्वधर्माः तद मां व्याकरि बुद्ध दीपनामा // lal_25.6 //

करुण मम अनन्त सर्वलोके परतु न चार्थनतामहं प्रतीक्षे / यद पुन जनता प्रसन्न ब्रह्मे तेन अधीष्टु प्रवर्तयिष्य चक्रम् // lal_25.7 //

एव च अयु धर्म ग्राह्यु मे स्यात् सचि मम ब्रह्म क्रमे निपत्य याचेत् / प्रवदहि विरजा प्रणीतु धर्मं सन्ति विजानक सत्त्व स्वाकराश्च // lal_25.8 //

इति हि भिक्षवस्तथागतस्तस्मिन् समये ऊर्णाकोशात्प्रभामुत्सृजति स्म यया प्रभया त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुर्महता सुवर्णवर्णावभासेन स्फुटो ऽभूत् //

अथ खलु दशत्रिसाहस्रमहासाहस्राधिपतिः शिखी महाब्रह्मा बुद्धानुभावेनैव तथागतस्य चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञासीत् - अल्पोत्सुकतायै भगवतश्चित्तमभिनतं न धर्मदेशनायामिति / तस्यैतदभवत् - यन्न्वहमुपसंक्रम्य तथागतमध्येष्येयं धर्मचक्रप्रवर्तनतायै //

अथ खलु शिखी महाब्रह्मा तस्यां वेलायां तदन्यान् ब्रह्मकायिकान् देवपुत्रानामन्त्रयते स्म - नश्यति बतायं मार्षा लोको विनश्यति, यत्र हि नाम तथागतो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्याल्पोत्सुकतायै चित्तमभिनामयति न धर्मदेशनायाम् / यन्नु वयमुपसंक्रम्य तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमध्येष्येमहि धर्मचक्रप्रवर्तनाय //

अथ खलु भिक्षवः शिखी महाब्रह्मा अष्टषष्ट्या ब्राह्मणशतसहस्रैः परिवृतः पुरस्कृतो येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् / उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य प्राञ्जलिस्तथागतमेतदवोचत् नश्यति बतायं भगवन् लोकः, प्रणश्यति बतायं भगवन् लोकः, यत्र हि नाम तथागतो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्याल्पोत्सुकतायै चित्तमभिनामयति न धर्मदेशनायाम् / तत्साधु देशयतु (वैद्य 288) भगवान् धर्मम्, देशयतु सुगतो धर्मम् / सन्ति सत्त्वाः स्वाकाराः सुविज्ञापकाः शक्ता भव्याः प्रतिबलाः भगवतो भाषितस्यार्थमाज्ञातुम् / तस्यां च वेलायामिमां गाथामभाषत -

समुदानिय ज्ञानमहाग्रमण्डलं विसृज्य रश्मीन् दशदिक्षु चैव / तदञ्ज ज्ञानांशु नृपद्मबोधका उपेक्षकस्तिष्ठसि वादिभास्करः // lal_25.9 //

निमन्त्रयित्वार्यधनेन सत्त्वां आश्वासयित्वा बहुप्राणकोट्यः / न युक्तमेतत्तव लोकबन्धो यं तूष्णिभावेन उपेक्षसे जगत् // lal_25.10 //

पराहनस्वोत्तमधर्मदुन्दुभिं सद्धर्मशङ्खं च प्रपूरयाशु / उच्छ्रेपयस्व महधर्मयूपं प्रज्वालयस्व महधर्मदीपम् // lal_25.11 //

प्रवर्ष वै धर्मजलं प्रधानं प्रतारयेमां भवसागरस्थां / प्रमोचयेमां महव्याधिक्लिष्टां क्लेशाग्नितप्ते प्रशमं कुरुष्व // lal_25.12 //

निदर्शय त्वं खलु शान्तिमार्गं क्षेमं शिवं निर्जरतामशोकम् / निर्वाणमार्गागमनादनाथे विपथस्थिते नाथ कृपां कुरुष्व // lal_25.13 //

विमोक्षद्वाराणि अपावृणिष्व प्रचक्ष्व तं धर्मनयं ह्यकोप्यम् / जात्यन्धभूतस्य जनस्य नाथ त्वमुत्तमं शोधय धर्मचक्षुः // lal_25.14 //

न ब्रह्मलोके न च देवलोके न यक्षगन्धर्वमनुष्यलोके / लोकस्य यो जातिजरापनेता नान्यो ऽस्ति त्वत्तो हि मनुष्यचन्द्रः // lal_25.15 //

अध्येषको ऽहं तव धर्मराज अध्याचराकृत्वन सर्वदेवान् / अनेन पुण्येन अहं पि क्षिप्रं प्रवर्तयेयं वरधर्मचक्रम् // lal_25.16 //

अधिवासयति स्म भिक्षवस्तथागतः शिखिनो ब्रह्मणस्तूष्णीभावेन सदेवमानुषासुरस्य लोकस्यानुग्रहार्थमनुकम्पामुपादाय //

अथ खलु शिखी महाब्रह्मा तथागतस्य तूष्णीभावेनाधिवासनां विदित्वा दिव्यैश्चन्दनचूर्णैरगुरुचूर्णैश्च तथागतमभ्यवकीर्य प्रीतिप्रामोद्यजातस्तत्रैवान्तरधात् //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्य धर्मालोकस्यादरोत्पादनार्थं शिखिनश्च महाब्रह्मणः पुनः पुनस्तथागताध्येषणया कुशलमूलविवृद्ध्यर्थं धर्मस्य चातिगम्भीरोदारतामुपादाय पुनरप्येकस्य रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्यायमेवंरूपं चेतोवितर्को ऽभूत् - गम्भीरः खल्वयं मया धर्मो ऽभिसंबुद्धः सूक्ष्मो निपुणो दुरनुबोधः अतर्को ऽतर्कावचरः पण्डितविज्ञवेदनीयः सर्वलोकविप्रत्यनीको दुर्दृशः सर्वोपधिनिःसर्गः सर्वसंस्कारोपशमः सर्वतमोपच्छेदः शून्यतानुपलम्भस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणम् / अहं चेदिदं धर्मं देशयेयम्, परे च मे न विभावयेयुः, सा मे परमा विहेठा भवेत् / यन्न्वहमल्पोत्सुकविहारेणैव विहरेयम् //

अथ खलु भिक्षवः शिखी महाब्रह्मा बुद्धानुभावेन पुनरपि तथागतस्येतदमेवंरूपेण चेतः - परिवितर्कमाज्ञाय येन शक्रो देवानामिन्द्रस्तेनोपसंक्रामत् / उपसंक्रम्य शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् - यत्खलु कौशिक जानीयास्तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्याल्पोत्सुकतायै चित्तं नतं न धर्मदेशनायाम् / नक्ष्यते बतायं कौशिक लोकः, विनक्ष्यते बतायं कौशिक लोकः, महाविद्यान्धकारक्षिप्तो बतायं कौशिक लोको भविष्यति, यत्र हि नाम तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्याल्पोत्सुकतायै चित्तं नतं न धर्मसंप्रकाशनायाम् / कस्माद्वयं न गच्छामस्तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं धर्मचक्रप्रवर्तनायाध्येषितुम्? तत्कस्मात्? न ह्यनध्येषितास्तथागता धर्मचक्रं प्रवर्तयन्ति / साधु मार्षेति शक्रो ब्रह्मा भौमाश्च देवा अन्तरीक्षाश्चातुर्महाराजकायिकास्त्रायत्रिंशा यामास्तुषिता निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिका आभास्वरा बृहत्फला शुभकृत्स्ना संबहुलानि च शुद्धावासकायिक देवपुत्रशतसहस्राण्यतिक्रान्तवर्णा अतिक्रान्तायां रात्रौ केवलं तारायणमूलं दिव्येन वर्णेन दिव्येनावभासेनावभास्य येन तथागतस्तेनोपसंक्रामन् / उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्य प्रदक्षिणीकृत्य चैकान्ते तस्थुः //

अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रो येन तथागतस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य तथागतं गाथयाभितुष्टाव -

उत्तिष्ठ विजितसंग्राम प्रज्ञाकारा तिमिस्रा विवर लोके / चित्तं हि ते विमुक्तं शशिरिव पूर्णो ग्रहविमुक्तः // lal_25.17 //

एवमुक्ते तथागतस्तूष्णीमेवास्थात् //

अथ खलु शिखी महाब्रह्मा शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् - नैव कौशिक तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अध्येष्यन्ते धर्मचक्रप्रवर्तनतायै यथा त्वमध्येषसे //

अथ खलु शिखी महाब्रह्मा एकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणजानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन तथागतस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य तथागतं गाथयाध्यभाषत -

उत्तिष्ठ विजितसंग्राम प्रज्ञाकारा तिमिस्रा विवर लोके / देशय त्वं मुने धर्मं आज्ञातारो भविष्यन्ति // lal_25.18 //

एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतः शिखिनं महाब्रह्माणमेतदवोचत् - गम्भीरः खल्वयं महाब्रह्मन् मया धर्मो ऽभिसंबुद्धः सूक्ष्मो निपुणः पेयालं यावत्सा मे स्यात्परमा विहेठा / अपि च मे ब्रह्मन्निमे गाथे ऽभीक्ष्णं प्रतिभासः -

प्रतिस्रोतगामि मार्गो गम्भीरो दुर्दृशो मम / न तं द्रक्ष्यन्ति रागान्धा अलं तस्मात्प्रकाशितुम् // lal_25.19 //

अनुस्रोतं प्रवाह्यन्ते कामेषु पतिता प्रजाः / कृच्छ्रेण मे ऽयं संप्राप्तं अलं तस्मात्प्रकाशितुम् // lal_25.20 //

अथ खलु भिक्षवः शिखी महाब्रह्मा शक्रश्च देवानामिन्द्रस्तथागतं तूष्णीभूतं विदित्वा सार्धं तैर्देवपुत्रैर्दुःखिता दुर्मनास्तत्रैवान्तरधायिषुः //

त्रिरपि च तथागतस्याल्पोत्सुकतायै चित्तं नमयति स्म //

तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन मागधकानां मनुष्याणामिमान्येवंरूपाणि पापकानि अकुशलानि दृष्टिगतान्युत्पन्नान्यभूवन् / तद्यथा / केचिदेवमाहुः - वाता न वास्यन्ति / केचिदेवमाहुः - अग्निर्न ज्वलिष्यति / केचिदाहुः - देवो न वर्षिष्यति / केचिदाहुः - नद्यो न वह्यन्ति / केचिदाहुः - शस्यानि न प्रजास्यन्ति / केचिदाहु - पक्षिण आकाशे न क्रमिष्यन्ति / केचिदाहुः - गुर्विण्यो नारोग्येण प्रसविष्यन्ति //

अथ खलु भिक्षवः शिखी महाब्रह्मा तथागतस्यैवमेवंरूपं चित्तवितर्कमाज्ञाय मागधकानां च मनुष्याणामिमानि दृष्टिगतानि विदित्वा अतिक्रान्तायां रात्रावभिसंक्रान्तेन वर्णेन सर्वावन्तं तारायणमूलं दिव्येनावभासेनावभास्य येन तथागतस्तेनोपसंक्रामत् / उपसंक्रम्य तथागतस्य पादौ शिरसाभिवन्द्यैकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य येन तथागतस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य तथागतं गाथाभिरध्यभाषत -

वादो बभूव समलैर्विचिन्तितो धर्मो ऽविशुद्धो मगधेषु पूर्वम् / अमृतं मुने तद्विवृणीष्व द्वारं शृण्वन्ति धर्मं विमलेन बुद्धम् // lal_25.21 //

कृतस्वकार्थो ऽसि भुजिष्यतां गतो दुःखाभिसंस्कारमलापकृष्टः / न हानिवृद्धी कुशलस्य ते ऽस्ति त्वमग्रधर्मेष्विह पारमिं गतः // lal_25.22 //

न ते मुने सदृश इहास्ति लोके कुतो ऽधिकः स्यादिह ते महर्षे / भवानिहाग्रस्त्रिभवे विरोचते गिरिर्यथा ऽसावसुरालयस्थः // lal_25.23 //

महाकृपां जानय दुःखिते जने न त्वादृशा जातु भवन्त्युपेक्षकाः / भवान् विशारद्यबलैः समन्वितः त्वमेव शक्तो जनतां प्रतारितुम् // lal_25.24 //

इयं सुशल्या सुचिरातुरा प्रजा सदेवका सश्रमणा द्विजाखिला / आरोगिनी भोतु निरातुरज्वरा न चापरः शरणमिहास्य विद्यते // lal_25.25 //

चिरानुबद्धास्तव देवमानुषाः कल्याणचित्ता अमृतार्थिनश्च / धर्मं यमेवाधिगमिष्यते जिनो यथावदन्यूनमुदाहरिष्यति // lal_25.26 //

तस्माद्धिया चामिसु विक्रम त्वां विनयस्व सत्त्वां चिरनष्टमार्गां / अविश्रुतार्था शमनाय काङ्क्षिताः सुदुर्बला बृंहणकाङ्क्षिणो वा // lal_25.27 //

इयं तृषार्ता जनता महामुने उदीक्षते धर्मजलं तवान्तिके / मेघो यथा संतृषितां वसुंधरां कुरु तर्पणां नायक धर्मवृष्ट्या // lal_25.28 //

चिरप्रणष्टा विचरन्ति मानवा भवे कुदृष्टीगहने सकण्टके / अकण्टकं मार्गमृजुं प्रचक्ष्व तं यं भावयित्वा ह्यमृतं लभेयम् // lal_25.29 //

अन्धाप्रपाते पतिता ह्यनायका नोद्धर्तुमन्यैरिह शक्यमेते / महाप्रपाते पतितां समुद्धर छन्दं समुत्पाद्य वृषो ऽसि बुद्धिमान् // lal_25.30 //

न संगतिस्ते ऽस्ति सदा मुने चिरं कदाचिदौदुम्बरपुष्पसंनिभाः / जिनाः पृथिव्यां प्रभवन्ति नायकाः प्राप्ताक्षणो मोचय नाथ सत्त्वां // lal_25.31 //

अभूच्च ते पूर्वभवेष्वियं मतिः तीर्णः स्वयं तारयिता भवेयम् / असंशयं पारगतो ऽसि सांप्रतं सत्यां प्रतिज्ञां कुरु सत्यविक्रमः // lal_25.32 //

धर्मोल्कया विधम मुने ऽन्धकारा उच्छ्रेपय त्वं हि तथागतध्वजम् / अयं स कालः प्रतिलाभ्युदीरणे मृगाधिपो वा नद दुन्दुभिस्वरः // lal_25.33 //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतः सर्वावन्तं लोकं बुद्धचक्षुषा व्यवलोकयन् सत्त्वान् पश्यति स्म हीनमध्यप्रणीतानुच्चनीचमध्यमान् स्वाकारान् सुविशोधकान् दुराकारान् दुर्विशोधकानुद्धाटितज्ञानविपञ्चिज्ञान् पदपरमांस्त्रीन् सत्त्वराशीनेकं मिथ्यत्वनियतमेकं सम्यक्त्वनियतमेकमनियतम् / तद्यथापि नाम भिक्षवः पुरुषः पुष्करिण्यास्तीरे स्थितः पश्यति जलरुहाणि कानिचिदुदकान्तर्गतानि कानिचिदुदकसमानि कानिचिदुदकाभ्युद्गतानि, एवमेव भिक्षवस्तथागतः सर्वावन्तं लोकं बुद्धचक्षुषा व्यवलोकयन् पश्यति स्म सत्त्वांस्त्रिषु राशिषु व्यवस्थितान् //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् - देशयेयं चाहं धर्मं न वा देशयेयम् / स एष मिथ्यत्वनियतो राशिर्नैवायं धर्ममाजानीयात् / देशयेयं चाहं वा धर्मं न वा देशयेयम् / यो ऽयं सम्यक्त्वनियतो राशिराज्ञास्यत्येवैष धर्मम् / (यत्खलु पुनरयमनियतो राशिराज्ञास्यत्येवैष धर्मम् / ) यत्खलु पुनरयमनियतो राशिः, तस्मै सचेद्धर्मं देशयिष्यामि, आज्ञास्यति / उत न देशयिष्यामि, नाज्ञास्यते //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतो ऽनियतराशिव्यवस्थितान् सत्त्वानारभ्य महाकरुणामवक्रामयति स्म //

अथ खलु तथागत आत्मनश्चेमं सम्यग्ज्ञानमधिकृत्य शिखिनश्च महाब्रह्मणो ऽध्येषणां विदित्वा शिखिनं महाब्रह्माणं गाथाभिरध्यभाषत -

अपावृतास्तेषाममृतस्य द्वारा ब्रह्मन् ति सततं ये श्रोतवन्तः / प्रविशन्ति श्रद्धा नविहेठसंज्ञाः शृण्वन्ति धर्मं मगधेषु सत्त्वाः // lal_25.34 //

अथ खलु शिखी महाब्रह्मा तथागतस्याधिवासनां विदित्वा तुष्ट उदग्र आत्तमनाः प्रमुदितः प्रीतिसौमनस्यजातस्तथागतस्य पादौ शिरसा वन्दित्वा तत्रैवान्तरधात् //

अथ खलु भिक्षवो भौमा देवास्तस्यां वेलायामन्तरीक्षेभ्यो देवेभ्यो घोषमुदीरयन्ति स्म, शब्दमनुश्रावयन्ति स्म - अद्य मार्षा तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन धर्मचक्रप्रवर्तनायै प्रतिश्रुतम् / तद्भविष्यति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च / परिहास्यन्ते बत भो मार्षा असुराः कायाः / दिव्याः कायाः परिपूरिं गभिष्यन्ति / बहवश्च सत्त्वा लोके परिनिर्वास्यन्ति / एवमेवान्तरीक्षा देवा भौमेभ्यो देवेभ्यः प्रतिश्रत्य चातुर्महाराजिकानां देवानां घोषमुदीरयन्ति स्म / चातुर्महाराजिकास्त्रायत्रिंशानाम्, त्रायत्रिंशा यामानाम्, यामा तुषितनिर्माणरतीनाम्, निर्माणरतयः परनिर्मितवशवर्तिनाम्, ते ऽपि ब्रह्मकायिकानां देवानां घोषमुदीरयन्ति स्म, शब्दमनुश्रावयन्ति स्म - अद्य मार्षास्तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन धर्मचक्रप्रवर्तनायै प्रतिश्रुतम् / तद्भविष्यति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च / परिहास्यन्ते बत भो मार्षा असुराः कायाः / दिव्याः काया विवर्धिष्यन्ते / बहवश्च सत्त्वा लोके परिनिर्वास्यन्तीते //

इति हि भिक्षवस्तत्क्षणं तन्मुहुर्तं तल्लवं यावद्बह्मकायिका देवास्तस्माद्भौमादारभ्य एकवागेकनिर्नाद एकनिर्घोषो ऽभ्युद्गतो ऽभूत् - अद्य मार्षास्तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन धर्मचक्रप्रवर्तनायै प्रतिश्रुतमिति //

अथ खलु भिक्षवो धर्मरुचिश्च नामा बोधिवृक्षदेवता धर्मकायश्च धर्ममतिश्च धर्मचारी च, एते चत्वारो बोधिवृक्षदेवतास्तथागतस्य चरणयोर्निपत्यैवमाहुः - क्व भगवान् धर्मचक्रं प्रवर्तिष्यतीति? एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतस्तान् देवतानेतदवोचत् - वाराणस्यामृषिपतने मृगदावे / ते आहुः - परीत्तजनकाया भगवन् वाराणसी महानगरी, परीत्तद्रुमछायश्च मृगदावः / सन्त्यन्यानि भगवन् महानगराणि ऋद्धानि स्फीतानि क्षेमानि सुभिक्षाणि रमणीयानि आकीर्णबहुजनमनुष्याणि उद्यानवनपर्वतप्रतिमण्डितानि / तेषां भगवानन्यतमे धर्मचक्रं प्रवर्तयतु / तथागतो ऽवोचत्मैवं भद्रमुखाः / तत्कस्मात्?

षष्टिं यज्ञसहस्रकोटिनयुता ये तत्र यष्टा मया षष्टिं बुद्धसहस्रकोटिनयुता ये तत्र संपूजिता / पौराणामृषिणामिहालयु वरो वाराणसी नामवा देवानागमभिष्टुतो महितलो धर्माभिनिम्नः सदा // lal_25.35 //

बुद्धा कोटिसहस्र नैकनवतिः पूर्वे स्मरामी अह ये तस्मिन्नृषिसाह्वये वनवरे वर्तीसु चक्रोत्तमम् / शान्तं चाप्युपशान्तध्यानभिमुखं नित्यं मृगैः सेवितं इत्यर्थे ऋषिसाह्वये वनवरे वर्तिष्यि चक्रोत्तमम् // lal_25.36 //

इति //

// इति श्रीललितविस्तरे ऽध्येषणापरिवर्तो नाम पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः //

स्तर्त् परिवर्त 26

धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तः षड्विंशः //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतः कृतकृत्यः कृतकरणीयः सर्वबन्धनसमुच्छिन्नः सर्वक्लेशोद्धृतो निर्वान्तमलक्लेशो निहतमारप्रत्यर्थिकः सर्वबुद्धधर्मनयानुप्रविष्टः सर्वज्ञः सर्वदर्शी दशबलसमन्वागतश्चतुर्वैशारद्यप्राप्तो ऽष्टादशावेणिकबुद्धधर्मप्रतिपूर्णः पञ्चचक्षुःसमन्वागतो ऽनावरणेन बुद्धचक्षुषा सर्वावन्तं लोकमवलोक्यैवं चिन्तयति स्म - कस्मा अयमहं सर्वप्रथमं धर्मं देशयेयम्? कतमः सत्त्वः शुद्धः स्वाकारः सुविनेयः सुविज्ञापकः सुविशोधको मन्दरागदोषमोहो ऽपरोक्षविज्ञानो यो ऽश्रुतवान् धर्मस्य परिहीयते? तस्मायहं सर्वप्रथमं धर्मं देशयेयम्, यश्च मे धर्मं देशितमाजानीयान्न च मां स विहेठयेत् //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत् - रुद्रकः खलु रामपुत्रः शुद्धः स्वाकारः सुविज्ञापकः सुविशोधको मन्दरागमोहो ऽपरोक्षविज्ञानः / सो ऽश्रवणाद्धर्मस्य परिहीयते / श्रावकेभ्यो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसहव्रतायै धर्मं देशयति / कुत्रासावेतर्हि प्रतिवसतीत्याज्ञासीत् / अद्य सप्ताहकालगत इति / देवता अपि तथागतस्य चरणयोर्निपत्यैवमाहुः - एवमेतद्भगवन्, एवमेतत्सुगत, अद्य सप्ताहकालगतो रुद्रको रामपुत्रः / तस्य मे भिक्षव एतदभूत् - महाहानिर्वर्तते रुद्रकस्य रामपुत्रस्य, य इममेव सुप्रणीतं धर्ममश्रुत्वा कालगतः / सचेदसाविमं धर्ममश्रोष्यदाज्ञास्यत् / तस्मै चाहं प्रथमं धर्म देशयिष्यम्, न च मां स व्यहेठयिष्यत् //

पुनरपि भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत् - को ऽन्यः सत्त्वः शुद्धः सुविनेयः पूर्ववद्यावन्न च धर्मदेशनां विहेठयेदिति / ततो भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् - अयं खल्वप्याराडः कालापः शुद्धो यावन्न च मे धर्मदेशनां विहेठयेदिति / समन्वाहरति स्म भिक्षवस्तथागतः कुत्रासावेतर्हीति / समन्वाहरंश्चाज्ञासीदद्य त्रीण्यहानि कालगतस्येति / शुद्धावासकायिका अपि च देवता एनमर्थं तथागतस्यारोचयन्ति स्म - एवमेतद्भगवन्, एवमेतत्सुगत / अद्य त्र्यहं कालगतस्याराडस्य कालापस्य / ततस्तथागतस्यैतदभवत् - महाहानिर्वर्तते अराडस्य कालापस्य, य इममेवं सुप्रणीतं धर्ममश्रुत्वा कालगत इति //

पुनरपि भिक्षवस्तथागतस्यैतदभूत् - कः खल्वन्यः सत्त्वः शुद्धः स्वाकारो यावन्न च मे धर्मदेशनां विहेठयेदिति //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् - ते खलु पञ्चका भद्रवर्गीयाः शुद्धाः स्वाकाराः सुविज्ञापकाः सुविशोधका मन्दरागदोषमोहा अपरोक्षविज्ञानाः / ते ऽश्रवणाद्धर्मस्य परिहीयन्ते / तैश्चाहं दुष्करचर्यां चरन्नुपस्थितो ऽभूवम् / ते मया धर्मं देशितमाज्ञास्यन्ति, न च मे ह विहेठयिष्यन्ति //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् - यन्न्वहं पञ्चकेभ्यो भद्रवर्गीयेभ्यः प्रथमं धर्मं देशयेयम् //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्य पुनरेतदभवत् - कस्मिन्नेतर्हि पञ्चका भद्रवर्गीयाः प्रतिवसन्ति? अथ तथागतः सर्वावन्तं लोकं बुद्धचक्षुषा व्यवलोकयन् पश्यति स्म / अद्राक्षीत्पञ्चकान् भद्रवर्गीयान् वाराणस्यां विहरत ऋषिपतने मृगदावे / दृष्ट्वा च तथागतस्यैतदभवत् - यन्न्वहं पञ्चकेभ्यो भद्रवर्गीयेभ्यः सर्वप्रथमं धर्मं देशयेयम् / ते हि मम सर्वप्रथमं धर्मं देशितमाज्ञास्यन्ति / तत्कस्य हेतोः? चरिताविनो हि ते भिक्षवः सुपरिपण्डितशुक्लधर्माणो मोक्षमार्गाभिमुखा निबन्धापनीताः //

अथ खलु भिक्षवस्तथागत एवमनुविचिन्त्य बोधिमण्डादुत्थाय त्रिसाहस्रमहासाहस्रं लोकधातुं संप्रकम्प्यानुपूर्वेण मगधेषु चर्यां चरन् काशिषु जनपदेषु चारिकां प्रक्रामत् / अथ गयायां बोधिमण्डस्य चान्तरादन्यतम आजीवको ऽद्राक्षीत्तथागतं दूरत एवागच्छन्तम् / दृष्ट्वा च पुनर्येन तथागतस्तेनोपजगाम / उपेत्यैकान्ते ऽस्थात् / एकान्ते स्थितश्च भिक्षव आजीवकस्तथागतेन सार्धं विविधां संमोदनीं कथां कृत्वा एवमाह - विप्रसन्नानि ते आयुष्मन् गौतम इन्द्रियाणि / परिशुद्धः पर्यवदातः पीतनिर्भासश्च ते छविवर्णः तद्यथापि नाम शारदं कालं पाण्डुरवर्णं प्रभास्वरं पीतनिर्भासं भवति, एवमेव भवतो गौतमस्य परिशुद्धानीन्द्रियाणि परिशुद्धं मुखमण्डलं पर्यवदातम् / तद्यथापि नाम तालफलस्य पक्वस्य समनन्तरवृन्तच्युतस्य बन्धनाश्रयः पीतनिर्भासो भवति परिशुद्धः पर्यवदातः, एवमेव भवतो गौतमस्य परिशुद्धानीन्द्रियाणि परिशुद्धं मुखमण्डलं पर्यवदातम् / तद्यथापि नाम जाम्बूनदवर्णनिष्कः उल्कामुखप्रकृष्टो दक्षिणकर्मारपुत्रेण सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकम्बलोपनिक्षिप्तो वर्णवान् भवति परिशुद्धः पर्यवदातः पीतनिर्भासो ऽतीव प्रभास्वरः, एवमेव भवतो गौतमस्य विप्रसन्नानीन्द्रियाणि, परिशुद्धस्त्वग्वर्णः, पर्यवदातं मुखमण्डलम् / कस्मिन्नायुष्मन् गौतम ब्रह्मचर्यमुष्यते? एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतस्तमाजीवकं गाथया प्रत्यभाषत -

आचार्यो न हि मे कश्चित्सदृशो मे न विद्यते / एको ऽहमस्मि संबुद्धः शीतीभूतो निराश्रवः // lal_26.1 //

सो ऽवोचत् - अर्हं खलु गौतममात्मानं प्रातिजानीषे / तथागतो ऽवोचत् -

अहमेवारहं लोके शास्ता ह्यहमनुत्तरः / सदेवासुरगन्धर्वे नास्ति मे प्रतिपुद्गलः // lal_26.2 //

सो ऽवोचत् - जिनं खलु गौतम मात्मानं प्रतिजानीषे / तथागतो ऽवोचत् -

जिना हि मादृशा ज्ञेया ये प्राप्ता आश्रवक्षयम् / जिता मे पापका धर्मास्तेनोपग जिनो ह्यहम् // lal_26.3 //

सो ऽवोचत् - क्व तर्ह्यायुष्मन् गौतम गमिष्यसि? तथागतो ऽवोचत् -

वाराणसीं गमिष्यामि गत्वा वै काशिनां पुरीम् / अन्धभूतस्य लोकस्य कर्तास्म्यसदृशां प्रभाम् // lal_26.4 //

वाराणसीं गमिष्यमि गत्वा वै काशिनां पुरीम् / शब्दहीनस्य लोकस्य ताडयिष्ये ऽमृतदुन्दुभिम् // lal_26.5 //

वाराणसीं गमिष्यामि गत्वा वै काशिनां पुरीम् / धर्मचक्रं प्रवर्तिष्ये लोकेष्वप्रतिवर्तितम् // lal_26.6 //

तद्भविष्यसि गौतम इत्युक्त्वा स आजीवको दक्षिणामुखः प्राक्रामत् / तथागतो ऽप्युत्तरामुखः प्राक्रामत् //

इति हि भिक्षवस्तथागतो गयायां सुदर्शनेन नागराजेन निमन्त्रितो ऽभुत् वासेन भक्तेन च / ततस्तथागतो रोहितवस्तुमगमत्, तस्मादुरुबिल्वाकल्पं तस्मादणालमगमत्, ततः सारथिपुरम् / एषु च सर्वेषु भिक्षवस्तथागतो गृहपतिभिर्भक्तेन वासेन चोपनिमन्त्र्यमाणो ऽनुपूर्वेण गङ्गाया नद्यास्तीरमुपागमत् //

तेन खलु पुनर्भिक्षवः समयेन गङ्गा महानदी सुपरिपूर्णा समतीर्थका वहति स्म //

अथ खलु भिक्षवस्तथागतो नाविकसमीपमुपागमत्पारसंतरणाय / स प्राह - प्रयच्छ गौतम तरपण्यम् / न मे ऽस्ति मार्ष तरपण्यमित्युक्त्वा तथागतो विहायसा पथा तीरात्परं तीरमगमत् / ततः स नाविकस्तं दृष्ट्वातीव विप्रतिसार्यभूत् - एवंविधो दक्षिणीयो मया न तारित इति / हा कष्टमिति कृत्वा मूर्छितः पृथिव्यां पतितः / तत एनां प्रकृतिं नाविको राज्ञे बिम्बिसाराय आरोचयामास - श्रमणः स्वामि गौतमस्तरपण्यं याचमानो नास्ति तरपण्यमित्युक्त्वा विहायसा अतस्तीरात्परं तीरं गत इति / तच्छ्रुत्वा तदग्रेण राज्ञा बिम्बिसारेण सर्वप्रव्रजितानां तरपण्यमुत्सृष्टमभवत् //

इति हि भिक्षवस्तथागतो ऽनुपूर्वेण जनपदचर्यां चरन् येन वाराणसी महानगरी तेनोपसंक्रामत् / उपसंक्रम्य काल्यमेव निवास्य पात्रचीवरमादाय वाराणसीं महानगरीं पिण्डाय प्राविक्षत् / तस्यां पिण्डाय चरित्वा कृतभक्तकृत्यः पश्चाद्भक्तपिण्डपात्रप्रतिक्रान्तः येन ऋषिपतनो मृगदावो येन च पञ्चका भद्रवर्गीयास्तेनोपसंक्रामति स्म / अद्राक्षुः खलु पुनः पञ्चका भद्रवर्गीयास्तथागतं दूरत एवागच्छन्तम् / दृष्ट्वा च क्रियाबन्धमकार्षुः - एष स आयुष्मन्तः श्रमणो गौतम आगच्छति स्म शैथिलिको बाहुलिकः प्रधानविभ्रष्टः / अनेन खल्वपि तयापि तावत्पूर्विकया दुष्करचर्यया न शकितं किंचिदुत्तरिमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषं साक्षात्कर्तुम् / किं पुनरेतर्हि औदारिकमाहारमाहरन् सुखल्लिकायोगमनुयुक्तो विहरन् / अभव्यः खल्वेष शैथिलिको बाहुलिकः / नास्य केनचित्प्रत्युद्गन्तव्यं न प्रत्युत्थातव्यम् / न पात्रचीवरं प्रतिग्रहीतव्यं नाशनं दातव्यं न पानीयं परिभोग्यं न पादप्रतिष्ठानं स्थापयित्वातिरिक्तान्यासनानि / वक्तव्यं च - (वैद्य 298) संविद्यन्त इमान्यायुष्मन् गौतम अतिरिक्तान्यासनानि / सचेदाकाङ्क्षसि निषीदेति / आयुष्मांस्त्वाज्ञानकौण्डिन्यश्चित्तेनाधिवासयति स्म / वाचा च न प्रतिक्षिपति स्म / यथा यथा च भिक्षवस्तथागतो येन पञ्चका भद्रवर्गीयास्तेनोपसंक्रामति स्म, तथा तथा ते स्वकस्वकेष्वासनेषु न रमन्ते स्म, उत्थातुकामा अभूवन् / तद्यथापि नाम पक्षी शकुनिः पञ्जरगतः स्यात्, तस्य च पञ्जरगतस्याधो ऽग्निर्दग्धो भवेत् /

सो ऽग्निसंतप्तस्त्वरितमूर्ध्वमुत्पतितुकामो भवेत् प्रत्रेतुकामश्च, एवमेव यथा यथा तथागतः पञ्चकानां भद्रवर्गीयाणां सकाशमुपसंक्रामति स्म, तथा तथा पञ्चका भद्रवर्गीयाः स्वकस्वकेष्वासनेषु न रमन्ते स्म, उत्थातुकामा अभूवन् / तत्कस्मात्? न स कश्चित्सत्त्वः सत्त्वनिकाये संविद्यते यस्तथागतं दृष्ट्वा आसनान्न प्रत्युत्तिष्ठेत् / यथा यथा च तथागतः पञ्चकान् भद्रवर्गीयानुपसंक्रामति स्म, तथा तथा पञ्चका भद्रवर्गीयास्तथागतस्य श्रियं तेजश्चासहमाना आसनेभ्यः प्रकम्प्यमानाः सर्वे क्रियाकारं भित्त्वा चोत्थायासनेभ्यः, कश्चित्प्रत्युद्गच्छति स्म, कश्चित्प्रत्युद्गम्य पात्रचीवरं प्रतिगृह्णाति स्म / कश्चिदासनमुपनामयति स्म / कश्चित्पादप्रतिष्ठापनं कश्चित्पादप्रक्षालनोदकमुपस्थापयति स्म / एवं चावोचत् - स्वागतं ते आयुष्मन् गौतम, स्वागतं ते आयुष्मन् गौतम् / निषीदेदमासनं प्रज्ञप्तम् / न्यषीदत्खल्वपि भिक्षवस्तथागतः प्रज्ञप्त एवासने / पञ्चका पि भद्रवर्गीयास्ते तथागतेन सार्धं विविधां संमोदनीं संरञ्जनीं कथां कृत्वैकान्ते निषेदुः / एकान्ते निषण्णाश्च ते पञ्चका भद्रवर्गीयास्तथागतमेतदवोचन् - विप्रसन्नानि ते आयुष्मन् गौतमेन्द्रियाणि, परिशुद्धश्छविवर्ण इति हि सर्वं पूर्ववत् / तदस्ति ते आयुष्मन् गौतम कश्चिदुत्तरिमनुष्यधर्मांदलमार्यज्ञानदर्शनविशेषः साक्षात्कृतः? एवमुक्ते भिक्षवस्तथागतः पञ्चकान् भद्रवर्गीयानेवमाह - मा यूयं भिक्षवस्तथागतमायुष्मद्वादेन समुदाचरिष्ट / मा वो भूद्दीर्घरात्रमर्थाय हिताय सुखाय / अमृतं मया भिक्षवः साक्षात्कृतो ऽमृतगामी च मार्गः /

बुद्धो ऽहमस्मि भिक्षवः सर्वज्ञः सर्वदर्शी शीतीभूतो ऽनाश्रवः / वशी सर्वधर्मेषु / धर्ममहं भिक्षवो देशयिष्यामि, आशु गच्छत शृणुत प्रतिपद्यध्वम् / श्रोतमवदधत अहमववदाम्यनुशास्मि / यथा मया सम्यगववदिताः सम्यगनुशिष्टा यूयमप्याश्रवाणां चेतोविमुक्तं प्रज्ञाविमुक्तिं च दृष्ट एव धर्मे साक्षात्कृत्वोपसंपद्य प्रवेदयिष्यथ - क्षीणा नो जातिरुषितं च ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्यतो ऽन्यद्भवं प्रजानाम इति / ननु च युष्माकं भिक्षव एतदभूत् - अयं खल्वायुष्मन्त आगच्छति श्रमणो गौतमः शैथिलिको बाहुलिकः प्रधानविभ्रष्ट इति पूर्ववत् / सचेदाकाङ्क्षसि निषीदेति / तेषां च एहि भिक्षव इत्युक्ते यत्किंचित्तीर्थिकलिङ्गं तीर्थिकध्वजः, सर्वो ऽसौ तत्क्षणमेवान्तरघात् / त्रिचीवरं पात्रं च प्रादुरभूत्, तदनु छिन्नाश्च केशाः / तद्यथापि नाम वर्षशतोपसंपन्नस्य भिक्षोरीर्यापथः संवृत्तो ऽभुत् / सैव च तेषां प्रव्रज्याभूत्सैवोपसंपद्भिक्षुभावः //

अथ खलु भिक्षवस्तस्यां वेलायां पञ्चका भद्रवर्गीया भिक्षवस्तथागतस्य चरणयोर्निपत्यात्ययं देशयन्ति स्म / तथागतस्यान्तिके शास्तृसंज्ञां प्रेमं च प्रसादं च गौरवं चोत्पादयन्ति स्म / गौरवजाताश्च बहुविचित्रपुष्करिण्यां तथागतस्य स्नानपरिकर्म कुर्वन्ति स्म / स्नानप्रत्युत्तीर्णस्य (वैद्य 299) च भिक्षवस्तथागतस्यैतदभवत् - कस्मिन् खलु पूर्वकैस्तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैर्निषद्य धर्मचक्रं प्रवर्तितम्? यस्मिंश्च भिक्षवः पृथिवीप्रदेशे पूर्वकैस्तथागतैरर्हद्भिर्धर्मचक्रं प्रवर्तितमभूत्, अथ तस्मिन् पृथिवीप्रदेशे सप्तरत्नमयमासनसहस्रं प्रादुरभूत् //

अथ तथागतः पूर्वकाणां तथागतानां गौरवेण त्रीण्यासनानि प्रदक्षिणीकृत्य सिंह इव निर्भीश्चतुर्थ आसने पर्यङ्कमाभुज्य निषीदति स्म / पञ्चका अपि भिक्षवस्तथागतस्य पादौ शिरोभिरभिवन्द्य तथागतस्य पुरतो निषेदुः //

अथ खलु भिक्षवस्तस्यां वेलायां तथारूपां कायात्प्रभां तथागतः प्रामुञ्चद्यया प्रभया अयं त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुर्महतावभासेन स्फुटो ऽभूत् / तेन चावभासेन या अपि लोकान्तरिका अघा अघस्फुटा अन्धकारतमिस्रा यत्रेमौ चन्द्रसूर्यौ एवंमहर्द्धिकावेवं महानुभावावेवं महेशाख्यौ आभया आभां वर्णेनं वर्णं तेजसा तेजो नाभितपतो नाभिविरोचतः / तत्र ये सत्त्वा उपपन्नास्ते स्वकस्वकमपि बाहुं प्रसारितं न पश्यन्ति स्म, तत्रापि तस्मिन् समये महत उदारस्यावभासस्य लोके प्रादुर्भावो ऽभुत् / ये च तत्र सत्त्वा उपपन्नास्ते तेनावभासेन परिस्फुटाः समाना अन्योन्यं पश्यन्ति स्म / अन्योन्यं संजानन्ते स्म / एवं चाहुः - अन्ये ऽपि किल भोः सत्त्वा इहोपपन्नाः, अन्ये ऽपि किल भोः सत्त्वा इहोपपन्नाः इति / अयं च त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुः षड्विकारमष्टादशमहानिमित्तमभूत् - अकम्पत् प्राकम्पत् संप्राकम्पत् / अवेधत् प्रावेधत् संप्रावेधत् / अचलत् प्राचलत् संप्राचलत् / अक्षुभ्यत् प्राक्षुभ्यत् संप्राक्षुभ्यत् / अरणत् प्रारणत् संप्रारणत् / अगर्जत् प्रागर्जत् संप्रागर्जत् / अन्ते ऽवनमति स्म, मध्ये उन्नमति स्म / मध्ये ऽवनमति स्म अन्ते उन्नमति स्म / पूर्वस्यां दिश्यवनमति स्म, पश्चिमायां दिश्युन्नमति स्म / पश्चिमायां दिश्यवनमति स्म, पूर्वस्यां दिश्युन्नमति स्म / दक्षिणस्यां दिश्यवनमति स्म, उत्तरस्यां दिश्युन्नमति स्म / उत्तरस्यां दिश्यवनमति स्म, दक्षिणस्यां दिश्युन्नमति स्म /

तस्मिंश्च समये हर्षणीयास्तोषणीयाः प्रेमणीयाः प्रसादनीया अवलोकनीयाः प्रह्लादनीया निर्वर्णनीया अप्रतिवर्णनीया असेचनीया अप्रतिकूला अनुत्त्रासकराः शब्दाः श्रूयन्ते स्म / न च कस्यचित्सत्त्वस्य तस्मिन् क्षणे विहेठा वा त्रासो वा भयं वा स्तम्भितत्वं वाभूत् / न च भूयः सूर्यचन्द्रमसोर्न शक्रब्रह्मलोकपालानां तस्मिन् क्षणे प्रभाः प्रज्ञायन्ते स्म / सर्वनरकतिर्यग्योनियमलोकोपपन्नाश्च सत्त्वास्तस्मिन् क्षणे विगतदुःखा अभुवन् सर्वसुखसमर्पिताः / न च कस्यचित्सत्त्वस्य रागो बाधते स्म, द्वेषो वा मोहो वा ईर्ष्या वा मात्सर्यं वा मानो वा म्रक्षो वा मदो वा क्रोधो वा व्यापादो वा परिदाहो वा / सर्वसत्त्वास्तस्मिन् क्षणे मैत्रचित्ताः हितचित्ताः परस्परं मातापितृसंज्ञिनो ऽभूवन् / ततश्च प्रभाव्यूहादिमा गाथा निश्चरन्ति स्म -

यो ऽसौ तुषितालयाच्च्युत्वा ओक्रान्तु मातुकुक्षौ हि / जातश्च लुम्बिनिवने प्रतिगृहीतः शचीपतिना // lal_26.7 //

यः सिंहविक्रमगतिः सप्तपदा विक्रमी असंमूढः / ब्रह्मस्वरामथ गिरं प्रमुमोच जगत्यहं श्रेष्ठः // lal_26.8 //

चतुरो द्वीपांस्त्यक्त्वा प्रव्रजितः सर्वसत्त्वहितहेतोः / दुष्करतपश्चरित्वा उपागमद्येन महिमण्डः // lal_26.9 //

सबलं निहत्य मारं बोधिप्राप्तो हिताय लोकस्य / वाराणसीमुपगतो धर्मचक्रं प्रवर्तयिता // lal_26.10 //

सब्रह्मणा सह सुरैरध्येष्टो वर्तयस्व शमचक्रम् / अधिवासितं च मुनिना लोके कारुण्यमुत्पाद्य // lal_26.11 //

सो ऽयं दृढप्रतिज्ञो वाराणसिमुपगतो मृगदावम् / चक्रं ह्यनुत्तरमसौ प्रवर्तयितात्यद्भुतं श्रीमान् // lal_26.12 //

यः श्रोतुकामु धर्मं यः कल्पनयुतैः समार्जितु जिनेन / शीघ्रमसौ त्वरमाणो आगच्छतु धर्मश्रवणाय // lal_26.13 //

दुरवाप्यं मानुष्यं बुद्धोत्पादः सुदुर्लभा श्रद्धा / श्रेष्ठं च धर्मश्रवणं अष्टाक्षणविवर्जन दुरापाः // lal_26.14 //

प्राप्ताश्च ते ऽद्य सर्वे बुद्धोत्पादः क्षणस्तथा श्रद्धा / धर्मश्रवणश्च वरः प्रमादमखिलं विवर्जयत // lal_26.15 //

भवति कदाचिदवस्था यः कल्पनयुतैर्न श्रूयते धर्मः / संप्राप्तः स च वाद्य प्रमादमखिलं विवर्जयत // lal_26.16 //

भौमादीन् देवगणान् संचोदयती च ब्रह्मपर्यन्ताम् / आयात लघुं सर्वे वर्तयिता नायको ह्यमृतचक्रम् // lal_26.17 //

संचोदिताश्च महता देवघोषेण तत्क्षणं सर्वे / त्यक्त्वा देवसमृद्धिं प्राप्ता बुद्धस्य ते पार्श्वे // lal_26.18 //

इति हि भिक्षवो भौमैदेवैर्वाराणस्यां ऋपिपतने मृगदावे धर्मचक्रप्रवर्तनार्थं तथागतस्य महामण्डलमात्रो ऽधिष्ठितो ऽभूत् चित्रो दर्शनीयो विपुलो विस्तीर्णः सप्तयोजनशतान्यायामो विस्तारेण / उपरिष्टाश्च देवैश्छत्रध्वजपताकावितानसमलंकृतं गगनतलं समलंकृतमभूत् / कामावचरै रूपावचरैश्च देवपुत्रैश्चतुरशीतिसिंहासनशतसहस्राणि तथागतायोपनामितान्यभूवन् - इह निषद्य भगवान् धर्मचक्रं प्रवर्तयतु अस्माकमनुकम्पामुपादायेति //

अथ खलु भिक्षवस्तस्मिन् समये पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तराभ्यो दिग्भ्य ऊर्ध्वमधः समन्ताद्दशभ्यो दिग्भ्यो बहवो बोधिसत्त्वकोट्यः पूर्वप्रणिधानसमन्वागता आगत्य तथागतस्य चरणयोर्निपत्य धर्मचक्रप्रवर्तनायाध्येषन्ते स्म / ये चेह त्रिसाहस्रमहासाहस्रे लोकधातौ शक्रो वा ब्रह्मा वा लोकपाला (वैद्य 301) वा तदन्ये वा महेशाख्यमहेशाख्या देवपुत्रास्ते ऽपि सर्वे तथागतस्य चरणयोः शिरोभिः प्रणिपत्य तथागतमध्येषन्ते स्म धर्मचक्रप्रवर्तनाय - प्रवर्तयतु भगवान् धर्मचक्रम्, प्रवर्तयतु सुगतो धर्मचक्रं बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च / यजस्व भगवन् धर्मयज्ञम्, प्रवर्ष महाधर्मवर्षम्, उच्छ्रेपय महाधर्मध्वजम्, प्रपूरय महाधर्मशङ्खम्, प्रताडय महाधर्मदुन्दुभिम् //

तत्रेदमुच्यते /

त्रिसहस्र इतो बहु ब्रह्म सुरेश्वर पाल तथा उपगम्य जिनस्य क्रमेभि निपत्य उदाहरिषु / स्मर पूर्वप्रतिज्ञां महामुनि या त्वय वाच कृता अहु ज्येष्ठु विशिष्टु प्रजाय करिष्ये दुखस्य क्षयम् // lal_26.19 //

त्वय धर्षितु मारू ससैन्यु द्रुमेन्द्रि स्थिहित्व मुने वरबोधि विबुद्ध सुशान्ति निपातित क्लेशद्रुमाः / अभिप्रायु प्रपूर्ण अशेष य चिन्तित कल्पशता जनतां प्रसमीक्ष्य अनायिक वर्तय चक्रवरम् // lal_26.20 //

सुगतस्य प्रभाय प्रभासित क्षेत्रसहस्रशता बहवः शतबुद्धसुताश्च उपागत ऋद्धिबलैः / विविधां सुगतस्य करित्वन पूज महानिचयां स्तवयिंसु तथागतु भूतगुणेभि अध्येषितु कारुणिकम् // lal_26.21 //

करुणाघन विद्युतप्रज्ञ विपश्यन वायुसमा अभिगर्जितु कल्पसहस्र निमन्त्रितु सर्वजगत् / अष्टाङ्गिकमार्गजलो धर वर्ष समेहि जगस्य तृषां बलैन्द्रियध्यानविमोक्ष विवर्धय सस्यधनम् // lal_26.22 //

बहुकल्पसहस्र सुशिक्षितु शून्यतत्त्व स्थिता समुदानितु धर्मजु भेषजु जानितु सत्त्वचरी / जनता इय व्याधिशतेभि उपद्रुत क्लेशगणैः जिनवैद्य प्रमोचय वर्तय धर्मचक्रवरम् // lal_26.23 //

षडि पारमिते चिररात्रु विवर्धितु कोशु त्वया असमं तु अचाल्यु प्रणीतु सुसंचितु धर्मधनम् / प्रज सर्व अनाथ दरिद्र अनायिक दृष्ट्व इमां विचरं धन सप्त विनायक चक्र प्रवर्तयही // lal_26.24 //

धनधान्य हिरण्यसुवर्ण तथैव च वस्त्र शुभा वर पुष्प विलेपन धूपन चूर्ण गृहाश्च वराः / अन्तःपुर राज्य प्रियात्मज त्यक्त प्रहर्षयतो जिन बोधि गवेषत सातिविबुद्ध प्रवर्तय चक्रवरम् // lal_26.25 //

तथ शीलु अखण्डु अकल्मषु रक्षितु कल्पशतां सद क्षान्ति सुभावित वीर्य अलीनु अभूषि तव / वर ध्यान अभिज्ञ विपश्यन प्रज्ञ उपेक्ष मुने परिपूर्ण मनोरथ निर्ज्वर वर्तय चक्रवरम् // lal_26.26 //

अथ खलु भिक्षवः सहचित्तोत्पादधर्मचक्रप्रवर्ती नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तस्यां वेलायां चक्रं सर्वरत्नप्रत्युप्तं सर्वरत्नप्रशोभितं नानारत्नालंकारव्यूहविभूषितं सहस्रारं सहस्ररश्मि सनाभिकं सनेमिकं सपुष्पदामं सहेमजालं सकिङ्किणीजालं सगन्धहस्तं सपूर्णकुम्भं सनन्दिकावर्तं सस्वस्तिकालंकृतं नानारङ्गरक्तदिव्यवस्त्रोपशोभितं दिव्यपुष्पगन्धमाल्यविलेपनानुलिप्तं सर्वाकारवरोपेतं तथागताय धर्मचक्रप्रवर्तनाय पूर्वप्रणिधानाभिनिर्हृतं बोधिसत्त्वाशयविशोधितं तथागतपूजार्हं सर्वतथागतसमन्वाहृतं सर्वबुद्धाधिष्ठानाविलोपितं पूर्वकैस्तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैः प्रत्येषितं प्रवर्तितपूर्वं च धर्मचक्रमुपनामयति स्म / उपनाम्य च कृताञ्जलिपुटस्तथागतमाभिर्गाथाभिरभ्यष्टावीत् -

दीपंकरेण यद व्याकृतु शुद्धसत्त्वो बुद्धो भविष्यसि हि त्वं नरसिंहसिंहः / तस्मिं समासि प्रणिधी इयमेवरूपा संबोधिप्राप्तु अहु धर्म अध्येषयेयम् // lal_26.27 //

न च शक्य सर्वि गणनाय अनुप्रवेष्टुं ये आगता दशदिशेभिरिहाग्रसत्त्वाः / अध्येषि शाक्यकुलनन्दन धर्मचक्रे प्रह्वा कृताञ्जलिपुटाश्चरणौ निपत्य // lal_26.28 //

या बोधिमण्डि प्रकृता च सुरैर्वियूहा या वा वियूह कृत सर्वजिनात्मजेभिः / सा सर्व संस्थित वियूह ति धर्मचक्रे परिपूर्णकल्प भणमानु क्षयं न गच्छेत् // lal_26.29 //

त्रिसहस्रि लोकि गगनं स्फुट देवसंघैः धरणीतलं असुरकिन्नरमानुषैश्च / उत्कासशब्दु नपि श्रूयति तन्मुहूर्तं सर्वि प्रसन्नमनसो जिनमभ्युदीक्षन् // lal_26.30 //

इति हि भिक्षवस्तथागतो रात्र्याः प्रथमे यामे तूष्णीभावेनाधिवासयति स्म / रात्र्या मध्यमे यामे संरञ्जनीयां कथां प्रवर्तयति स्म / रात्र्याः पश्चिमे यामे पञ्चकान् भद्रवर्गीयानामन्त्र्यैतदवोचत् - द्वाविमौ भिक्षवः प्रव्रजितस्यान्तावक्रमौ / यश्च कामेषु कामसुखल्लिका योगो हीनो ग्राम्यः पार्थग्जनिको नालमार्यो ऽनर्थोपसंहितो नायत्यां ब्रह्मचर्याय न निर्विदे न विरागाय न निरोधाय नाभिज्ञाय न संबोधये न निर्वाणाय संवर्तते / या चेयममध्यमा प्रतिपदा आत्मकायक्लमथानुयोगो दुःखो ऽनर्थोपसंहितो दृष्टधर्मदुःखश्चायत्यां च दुःखविपाकः / एतौ च भिक्षवो द्वावन्तावनुपगम्य मध्यमयैव प्रतिपदा तथागतो धर्मं देशयति - यदुत सम्यग्दृष्टिः सम्यक्संकल्पः सम्यग्वाक् सम्यक्कर्मान्तः सम्यगाजीवः सम्यग्व्यायामः सम्यक्स्मृतिः सम्यक्समाधिरिति / चत्वारीमानि भिक्षव आर्यसत्यानि / कतमानि चत्वारि? दुःखं दुःखसमुदयो दुःखनिरोधो दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत् / तत्र कतमद् दुःखम्? जातिरपि दुःखं जरापि दुःखं व्याधिरपि दुःखं मरणमपि अप्रियसंप्रयोगो ऽपि प्रियविप्रयोगो ऽपि दुःखम् / यदपि इच्छन् पर्येषमाणो न लभते तदपि दुःखम् / संक्षेपात् पञ्चोपादानस्कधा दुःखम् / इदमुच्यते दुःखम् / तत्र कतमो दुःखसमुदयः? येयं तृष्णा पौनर्भविकी नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी अयमुच्यते दुःखसमुदयः / तत्र कतमो दुःखनिरोधः? यो ऽस्या एव तृष्णायाः पुनर्भविक्या नन्दीरागसहगतायास्तत्रतत्राभिनन्दिन्या जनिकाया निर्वर्तिकाया अशेषो विरागो निरोधः अयं दुःखनिरोधः /