ललितविस्तर

तत्र कतमा दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपत्? एष एवार्याष्टाङ्गमार्गः / तद्यथा / सम्यग्दृष्टिर्यावत्सम्यक्समाधिरिति / इदमुच्यते दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदार्यसत्यमिति / इमानि भिक्षवश्चत्वार्यार्यसत्यानि / इति दुःखमिति मे भिक्षवः पुर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकाराद्बहुलीकाराज्ज्ञानमुत्पन्नं चक्षुरुत्पन्नं विद्योत्पन्ना भूरिरुत्पन्ना मेघोत्पन्ना प्रज्ञोत्पन्ना आलोकः प्रादुर्भूतः / अयं दुःखसमुदय इति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकाराद्बहुलीकाराज्ज्ञानमुत्पन्नं चक्षुरुत्पन्नं विद्योत्पन्ना भूरिरुत्पन्ना मेघोत्पन्ना प्रज्ञोत्पन्ना आलोकः प्रादुर्भूतः / अयं दुःखनिरोध इति मे भिक्षवः सर्वं पूर्ववद्यावदालोकः प्रादुर्भूतः / इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति मे भिक्षवः पूर्ववदेव पेयालं यावदालोकः प्रादुर्भूतः / यत्खल्विदं दुःखं परिज्ञेयमिति मे भिक्षवः पूर्ववदेव पेयालं यावदालोकः प्रादुर्भूतः / स खल्वयं दुःखसमुदयः प्रहातव्य इति मे भिक्षवः पूर्वमश्रतेषु धर्मेषु सर्वं यावदालोक इति / स खल्वयं दुःखनिरोधः साक्षात्कर्तव्य इति मे भिक्षवः पूर्ववद्यावदालोक इति / सा खल्वियं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद्भावयितव्येति पूर्ववद्यावदालोक इति / तत्खल्विदं दुःखं परिज्ञातमिति मे भिक्षवः पूर्वमश्रतेषु इति पेयालम् / स खल्वयं दुःखसमुदयः प्रहीण इति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेति पेयालम् / स खल्वयं दुःखनिरोधः साक्षात्कृत इति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेति पेयालम् /

सा खल्वियं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपद्भावितेति मे भिक्षवः पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकाराद्बहुलीकाराज्ज्ञानमुत्पन्नं चक्षुरुत्पन्नं भूरिरुत्पन्ना विद्योत्पन्ना मेधोत्पन्ना प्रज्ञोत्पन्ना आलोकः प्रादूर्भूतः //

इति हि भिक्षवो यावदेव मे एषु चतुर्ष्वार्यसत्येषु योनिशो मनसि कुर्वतो एवं त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारं ज्ञानदर्शनमुत्पद्यते, न तावदहं भिक्षवो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धो ऽस्मि इति प्रतिज्ञासिषम् / न च मे ज्ञानदर्शनमुत्पद्यते / यतश्च मे भिक्षव एषु चतुर्ष्वार्यसत्येष्वेवं त्रिपरिवर्तं द्वादशाकारं ज्ञानदर्शनमुत्पन्नम्, अकोप्या च मे चेतोविमुक्तिः, प्रज्ञाविमुक्तिश्च साक्षात्कृता, ततो ऽहं भिक्षवो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धो ऽस्मि इति प्रतिज्ञासिषम् / ज्ञानदर्शनं मे उदपादि / क्षीणा मे जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरस्माद्भवं प्रजानामि //

तत्रेदमुच्यते /

वाचाय ब्रह्मरुत किन्नरगर्जिताय अंशैः सहस्रनयुतेभि समुद्गताय / बहुकल्पकोटि सद सत्यसुभाविताय कौण्डिन्यमालपति शाक्यमुनिः स्वयंभूः // lal_26.31 //

चक्षुरनित्यमध्रुवं तथ श्रोत घ्राणं जिह्वा पि काय मन दुःखा अनात्म शून्या / जडास्वभाव तृणकुड्म इवा निरीहा नैवात्र आत्म न नरो न च जीवमस्ति // lal_26.32 //

हेतुं प्रतीत्य इमि संभुत सर्वधर्मा अत्यन्तदृष्टिविगता गगनप्रकाशा / न च कारको ऽस्ति तथ नैव च वेदको ऽस्ति न च कर्म पश्यति कृतं ह्यशुभं शुभं वा // lal_26.33 //

स्कन्धा प्रतीत्य समुदेति हि दुःखमेवं संभोन्ति तृष्ण सलिलेन विवर्धमाना / मार्गेण धर्मसमताय विपश्यमाना अत्यन्तक्षीण क्षयधर्मतया निरुद्धाः // lal_26.34 //

संकल्पकल्पजनितेन अयोनिशेन भवते अविद्य न पि संभवको ऽस्य कश्चि / संस्कारहेतु ददते न च संक्रमो ऽस्ति विज्ञानमुद्भवति संक्रमणं प्रतीत्य // lal_26.35 //

विज्ञान नाम तथ च रूप समुत्थितास्ति नामे च रूपि समुदेन्ति षडिन्द्रियाणि / षडिन्दियैर्निपतितो इति स्पर्श उक्तः स्पर्शेन तिस्र अनुवर्तति वेदना च // lal_26.36 //

यत्किंचि वेदयितु सर्व सतृष्ण उक्ता तृष्णात सर्व उपजायति दुःखस्कन्धः / उपादानतो भवति सर्व भवप्रवृत्तिः भवप्रत्यया च समुदेति हि जातिरस्य // lal_26.37 //

जातीनिदान जरव्याधिदुखानि भोन्ति उपपत्ति नैक विविधा भवपञ्जरे ऽस्मिन् / एवमेष सर्व इति प्रत्ययतो जगस्य न च आत्म पुद्गलु न संक्रमको ऽस्ति कश्चि // lal_26.38 //

यस्मिन्न कल्पु न विकल्पु योनिमाहुः यद्योनिशो भवति न तत्र अविद्य काचि / यस्मिन्निरोधु भवतीह अविद्यतायाः सर्वे भवाङ्ग क्षयक्षीण क्षयं निरुद्धा // lal_26.39 //

एवमेष प्रत्ययत बुद्ध तथागतेन तेन स्वयंभु स्वकमात्मनु व्याकरोति / न स्कन्ध आयतन धातु वदेमि बुद्धं नान्यत्र हेत्ववगमाद्भवतीह बुद्धः // lal_26.40 //

भूमिर्न चात्र परतीर्थिक निःसृतानां शून्या प्रवादि इह ईदृश धर्मयोगे / ये पूर्वबुद्धचरिता सुविशुद्धसत्त्वाः ते शक्नुवन्ति इमि धर्म विजाननाय // lal_26.41 //

एवं हि द्वादशाकारं धर्मचक्रं प्रवर्तितम् / कौण्डिन्येन च आज्ञातं निर्वृत्ता रतना त्रयः // lal_26.42 //

बुद्धो धर्मश्च संघश्च इत्येतद्रतनत्रयम् / परस्परां गतः शब्दो यावद् ब्रह्मपुरालयम् // lal_26.43 //

वर्तितं विरजं चक्रं लोकनाथेन तायिना / उत्पन्ना रतना त्रीणि लोके परमदुर्लभा // lal_26.44 //

कौण्डिन्यं प्रथमं कृत्वा पञ्चकाश्चैव भिक्षवः / षष्टीनां देवकोटीनां धर्मचक्षुर्विशोधितम् // lal_26.45 //

अन्ये चाशीतिकोट्यस्तु रूपधातुकदेवताः / तेषां विशोधितं चक्षु धर्मचक्रप्रवर्तने // lal_26.46 //

चतुरशीतिसहस्राणि मनुष्याणां समागता / तेषां विशोधितं चक्षु मुक्ता सर्वेभि दुर्गती // lal_26.47 //

दशदिशतु अनन्त बुद्धस्वरो गच्छि तस्मिं क्षणे रुत मधुर मनोज्ञ संश्रूयन्ते चान्तरीक्षे शुभ / एष दशबलेन शाक्यर्षिणा धर्मचक्रोत्तमं ऋषिपतनमुपेत्य वाराणसी वर्तितो नान्यथा // lal_26.48 //

दश दिशित यि केचि बुद्धशता सर्वि तूष्णीभुताः तेष मुनिनये उपस्थायकाः सर्वि पृच्छी जिनां / किमिति दशबलेभि धर्माकथा छिन्न श्रुत्वा रूतं साधु भणत शीघ्र किं कारणं तूष्णीभावेन स्थिताः // lal_26.49 //

पुर्वभवशतेभि वीर्याबलै बोधि समुदानिया बहव शतसहस्र पश्चान्मुखा बोधिसत्त्वा कृताः / तेन हितकरेण उत्तप्तता प्राप्त बोधिः शिवा चक्र त्रिपरिवर्त प्रावर्तिता तेन तूष्णीभुताः // lal_26.50 //

इमु वचन श्रुणित्व तेषां मुनीसत्त्वकोट्यः शता मैत्रबल जनित्व संप्रस्थिता अग्रबोधिं शिवाम् / वयमपि अनुशिक्षि तस्या मुने वीर्यस्थामोद्गतं क्षिप्र भवेम लोकि लोकोत्तमा धर्मचक्षुर्ददाः // lal_26.51 //

इति //

अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - इमे भगवन् दशदिग्लोकधातुसंनिपतिता बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भगवतः सकाशाद्धर्मचक्रप्रवर्तनविकुर्वणस्य प्रवेशं श्रोतुकामाः / तत्साधु भगवान् देशयतु तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः कियद्रूपं तथागतेन धर्मचक्रं प्रवर्तितम्? भगवानाह - गम्भीरं मैत्रेय धर्मचक्रं ग्राहानुपलब्धित्वात् / दुर्दर्शं तच्चक्रं द्वयविगतत्वात् / दुरनुबोधं तच्चक्रं मनसिकारामनसिकारत्वात् / दुर्विज्ञानं तच्चक्रं ज्ञानविज्ञानसमतानुबद्धत्वात् / अनाविलं तच्चक्रं अनावरणविमोक्षप्रतिलब्धत्वात् / सूक्ष्मं तच्चक्रं अनुपमोपन्यासविगतत्वात् / सारं तच्चक्रं वज्रोपमज्ञानप्रतिलब्धत्वात् / अभेद्यं तच्चक्रं पूर्वान्तसंभवत्वात् / अप्रपञ्चं तच्चक्रं सर्वप्रपञ्चोपारम्भविगतत्वात् /

अकोप्यं तच्चक्रं अत्यन्तनिष्ठत्वात् / सर्वत्रानुगतं तच्चक्रं आकाशसदृशत्वात् / तत्खलु पुनर्मैत्रेय धर्मचक्रं सर्वधर्मप्रकृतिस्वभावं संदर्शनविभवचक्रं अनुत्पादानिरोधासंभवचक्रं अनालयचक्रं अकल्पाविकल्पधर्मनयविस्तीरणचक्रं शून्यताचक्रं अनिमित्तचक्रं अप्रणिहितचक्रं अनभिसंस्कारचक्रं विवेकचक्रं विरागचक्रं विरोधचक्रं तथागतानुबोधचक्रं धर्मधात्वसंभेदचक्रम् / भूतकोट्यविकोपनचक्रं असङ्गानावरणचक्रं प्रतीत्यावतारोभयान्तदृष्टिसमतिक्रमणचक्रं अनन्तमध्यधर्मधात्वविकोपनचक्रं अनाभोगबुद्धकार्यप्रतिप्रश्रब्धचक्रं अप्रवृत्यभिनिर्वृत्तिचक्रं अत्यन्तानुपलब्धिचक्रं अनायूहानिर्यूहचक्रं (वैद्य 307) अनभिलाप्यचक्रं प्रकृतियथावच्चक्रं एकविषयसर्वधर्मसमतावतारचक्रं अक्षणसत्त्वविनयाधिष्ठानप्रत्युदावर्त्यचक्रं अद्वयसमारोपपरमार्थनयप्रवेशचक्रं धर्मधातुसमवसरणचक्रम् / अप्रेमयं तच्चक्रं सर्वप्रमाणातिक्रान्तम् / असंख्येयं तच्चक्रं सर्वसंख्यापगतम् / अचिन्त्यं तच्चक्रं चित्तपथसमतिक्रान्तम् / अतुल्यं तच्चक्रं तुलापगतम् / अनभिलाप्यं तच्चक्रं सर्वरुतघोषवाक्पथातीतम् / अप्रमाणमनुपममुपमागतमाकाशसमसदृशमनुच्छेदमशाश्वतं प्रतीत्यावताराविरुद्धशान्तमत्यन्तोपशमं तत्त्वं तथावितथानन्यथानन्यथीभावं सर्वसत्त्वरुतचरणम् / निग्रहो माराणां पराजयस्तीर्थिकानां समतिक्रामणं संसारविषयादवतारणं बुद्धविषये परिज्ञातमार्यपुद्गलैरनुबद्धं प्रत्येकबुद्धैः परिगृहीतं बोधिसत्त्वैः स्तुतं सर्वबुद्धैरसंभिन्नं सर्वतथागतैः /

एवंरूपं भैत्रेय तथागतेन धर्मचक्रं प्रवर्तितं यस्य प्रवर्तनात्तथागत इत्युच्यते / सम्यक्संबुद्ध इत्युच्यते / स्वयंभूरित्युच्यते / धर्मस्वामीत्युच्यते / नायक इत्युच्यते / विनायक इत्युच्यते / परिणायक इत्युच्यते / सार्थवाह इत्युच्यते / सर्वधर्मवशवर्तीत्युच्यते / धर्मेश्वर इत्युच्यते / धर्मचक्रप्रवर्तीत्युच्यते / धर्मदानपतिरित्युच्यते / यज्ञस्वामीत्युच्यते / सुयष्टयज्ञ इत्युच्यते / सिद्धिव्रत इत्युच्यते / पूर्णाभिप्राय इत्युच्यते / देशिक इत्युच्यते / आश्वासक इत्युच्यते / क्षेमंकर इत्युच्यते / शूर इत्युच्यते / रणंजह इत्युच्यते / विजितसंग्राम इत्युच्यते / उच्छ्रितछत्रध्वजपताक इत्युच्यते / आलोककर इत्युच्यते / प्रभंकर इत्युच्यते / तमोनुद इत्युच्यते / उल्काधारीत्युच्यते / महावैद्यराज इत्युच्यते / भूतचिकित्सक इत्युच्यते / महाशल्यहर्ता इत्युच्यते / वितिमिरज्ञानदर्शन इत्युच्यते / समन्तदर्शीत्युच्यते / समन्तविलोकित इत्युच्यते / समन्तचक्षुरित्युच्यते / समन्तप्रभ इत्युच्यते / समन्तालोक इत्युच्यते / समन्तमुख इत्युच्यते / समन्तप्रभाकर इत्युच्यते / समन्तचन्द्र इत्युच्यते / समन्तप्रासादिक इत्युच्यते / अप्रतिष्ठानायूहानिर्यूह इत्युच्यते / धरणीसम इत्युच्यते अनुन्नतावनतत्वात् / शैलेन्द्रसम इत्युच्यते अप्रकम्प्यत्वात् / सर्वलोकश्रीरित्युच्यते सर्वलोकगुणसमन्वागतत्वात् / अनवलोकितमूर्ध इत्युच्यते सर्वलोकाभ्युद्गतत्वात् / समुद्रकल्प इत्युच्यते गम्भीरदुरवगाहत्वात् / धर्मरत्नाकर इत्युच्यते सर्वबोधिपाक्षिकधर्मरत्नप्रतिपूर्णत्वात् / वायुसम इत्युच्यते अनिकेतत्वात् / असङ्गबुद्धिरित्युच्यते असक्ताबद्धामुक्तचित्तत्वात् /

अवैवर्तिकधर्म इत्युच्यते सर्वधर्मनिर्वेधिकज्ञानत्वात् / तेजःसम इत्युच्यते दुरासदसर्वमननाप्रहीणसर्वक्लेशदाहप्रत्युपस्थानत्वात् / अप्सम इत्युच्यते अनाविलसंकल्पनिर्मलकायचित्तवाहितपापत्वात् / आकाशसम इत्युच्यते असङ्गज्ञानविषयानन्तमध्येधर्मधातुगोचरज्ञानाभिज्ञप्राप्तत्वात् / अनावरणज्ञानविमोक्षविहारीत्युच्यते नानावरणीयधर्मसुप्रहीणत्वात् / सर्वधर्मधातुप्रसृतकाय इत्युच्यते गगनसमचक्षुःपथसमतिक्रान्तत्वात् / उत्तमसत्त्व इत्युच्यते सर्वलोकविषयासंक्लिष्टत्वात् / असङ्गसत्त्व इत्युच्यते / अप्रमाणबुद्धिरित्युच्यते / लोकोत्तरधर्मदेशिक इत्युच्यते / लोकाचार्य इत्युच्यते / लोकवैद्य इत्युच्यते / लोकाभ्युद्गत इत्युच्यते / लोकधर्मानुपलिप्त इत्युच्यते / लोकनाथ इत्युच्यते / लोकज्येष्ठ इत्युच्यते / लोकश्रेष्ठ इत्युच्यते / लोकेश्वर इत्युच्यते / लोकमहित इत्युच्यते / लोकपरायण (वैद्य 308) इत्युच्यते / लोकपारंगत इत्युच्यते / लोकप्रदीप इत्युच्यते / लोकोत्तर इत्युच्यते / लोकगुरुरित्युच्यते / लोकार्थकर इत्युच्यते / लोकानुवर्तक इत्युच्यते / लोकविदित्युच्यते / लोकाधिपतेयप्राप्त इत्युच्यते / महादक्षिणीय इत्युच्यते / पूजार्ह इत्युच्यते / महापुण्यक्षेत्र इत्युच्यते / महासत्त्व इत्युच्यते / अग्रसत्त्व इत्युच्यते / वरसत्त्व इत्युच्यते / प्रवरसत्त्व इत्युच्यते / उत्तमसत्त्व इत्युच्यते / अनुत्तरसत्त्व इत्युच्यते / असमसत्त्व इत्युच्यते / असदृशसत्त्व इत्युच्यते / सततसमाहित इत्युच्यते / सर्वधर्मसमताविहारीत्युच्यते / मार्गप्राप्त इत्युच्यते / मार्गदर्शक इत्युच्यते / मार्गदेशिक इत्युच्यते / सुप्रतिष्ठितमार्ग इत्युच्यते /

मारविषयसमतिक्रान्त इत्युच्यते / मारमण्डलविध्वंसकर इत्युच्यते / अजरामरशीतीभाव इत्युच्यते / विगततमोन्धकार इत्युच्यते / विगतकण्टक इत्युच्यते / विगतकाङ्क्ष इत्युच्यते / विगतक्लेश इत्युच्यते / विनीतसंशय इत्युच्यते / विमतिसमुद्धटित इत्युच्यते / विरक्त इत्युच्यते / विमुक्त इत्युच्यते / विशुद्ध इत्युच्यते / विगतराग इत्युच्यते / विगतदोष इत्युच्यते / विगतमोह इत्युच्यते / क्षीणाश्रव इत्युच्यते / निःक्लेश इत्युच्यते / वशीभूत इत्युच्यते / सुविमुक्तचित्त इत्युच्यते / सुविमुक्तप्रज्ञ इत्युच्यते / आजानेय इत्युच्यते / महानाग इत्युच्यते / कृतकृत्य इत्युच्यते / कृतकरणीय इत्युच्यते / अपहृतभार इत्युच्यते / अनुप्राप्तस्वकार्थ इत्युच्यते / परिक्षीणभवसंयोजन इत्युच्यते / समताज्ञानविमुक्त इत्युच्यते / सर्वचेतोवशिपरमपारमिताप्राप्त इत्युच्यते / दानपारग इत्युच्यते / शीलाभ्युद्गत इत्युच्यते / क्षान्तिपारग इत्युच्यते / वीर्याभ्युद्गत इत्युच्यते / ध्यानाभिज्ञप्राप्त इत्युच्यते / प्रज्ञापारंगत इत्युच्यते / सिद्धप्रणिधान इत्युच्यते / महामैत्रविहारीत्युच्यते / महाकरुणाविहारीत्युच्यते / महामुदिताविहारीत्युच्यते / महोपेक्षाविहारीत्युच्यते / सत्त्वसंग्रहप्रयुक्त इत्युच्यते / अनावरणप्रतिसंवित्प्राप्त इत्युच्यते / प्रतिशरणभूत इत्युच्यते / महापुण्य इत्युच्यते / महाज्ञानीत्युच्यते / स्मृतिमतिगतिबुद्धिसंपन्न इत्युच्यते / स्मृत्युपस्थानसम्यक्प्रहाणऋद्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गसमर्थविदर्शनालोकप्राप्त इत्युच्यते / उत्तीर्णसंसारार्णव इत्युच्यते / पारग इत्युच्यते / स्थलगत इत्युच्यते / क्षेमप्राप्त इत्युच्यते / अभयप्राप्त इत्युच्यते /

मर्दितक्लेशकण्टक इत्युच्यते / पुरुष इत्युच्यते / महापुरुष इत्युच्यते / पुरुषसिंह इत्युच्यते / विगतभयलोमहर्षण इत्युच्यते / नाग इत्युच्यते / निर्मल इत्युच्यते / त्रिमलमलप्रहीण इत्युच्यते / वेदक इत्युच्यते / त्रैविद्यानुप्राप्त इत्युच्यते / चतुरोघोत्तीर्ण इत्युच्यते / पारग इत्युच्यते / क्षत्रिय इत्युच्यते / ब्राह्मण इत्युच्यते / एकरत्नछत्रधारीत्युच्यते / वाहितपारधर्म इत्युच्यते / भिक्षुरित्युच्यते / भिन्नाविद्याण्डकोश इत्युच्यते / श्रमण इत्युच्यते / अर्थसङ्गपथसमतिक्रान्त इत्युच्यते / श्रोत्रिय इत्युच्यते / निःसृतक्लेश इत्युच्यते / बलवानित्युच्यते / दशबलधारीत्युच्यते / भगवानित्युच्यते / भावितकाय इत्युच्यते / राजातिराज इत्युच्यते / धर्मराज इत्युच्यते / वरप्रवरधर्मचक्रप्रवर्त्यनुशासक इत्युच्यते / अकोप्यधर्मदेशक इत्युच्यते / सर्वज्ञज्ञानाभिषिक्त इत्युच्यते / असङ्गमहाज्ञानविमलविरुक्तपट्टबद्ध इत्युच्यते / सप्तबोध्यङ्गरत्नसमन्वागत इत्युच्यते / सर्वधर्मविशेषप्राप्त (वैद्य 309) इत्युच्यते / सर्वार्यश्रावकामात्यावलोकितमुखमण्डल इत्युच्यते / बोधिसत्त्वमहासत्त्वपुत्रपरिवार इत्युच्यते / सुविनीतविनय इत्युच्यते / सुव्याकृतबोधिसत्त्व इत्युच्यते / वैश्रवणसदृश इत्युच्यते / सप्तार्यधनविश्राणितकोश इत्युच्यते / त्यक्तत्याग इत्युच्यते / सर्वसुखसंपत्तिसमन्वागत इत्युच्यते / सर्वाभिप्रायदातेत्युच्यते / सर्वलोकहितसुखानुपालक इत्युच्यते / इन्द्रसम इत्युच्यते / ज्ञानबलवज्रधारी इत्युच्यते / समन्तनेत्र इत्युच्यते / सर्वधर्मानावरणज्ञानदर्शीत्युच्यते / समन्तज्ञानविकुर्वण इत्युच्यते /

विपुलधर्मनाटकदर्शनप्रविष्ट इत्युच्यते / चन्द्रसम इत्युच्यते / सर्वजगदतृप्तदर्शन इत्युच्यते / समन्तविपुलविशुद्धप्रभ इत्युच्यते / प्रीतिप्रामोद्यकरप्रभ इत्युच्यते / सर्वसत्त्वाभिमुखदर्शनाभास इत्युच्यते / सर्वजगच्चित्ताशयभाजनप्रतिभासप्राप्त इत्युच्यते / महाव्यूह इत्युच्यते / शैक्षाशैक्षज्योतिर्गणपरिवार इत्युच्यते / आदित्यमण्डलसम इत्युच्यते / विधूतमोहान्धकार इत्युच्यते / महाकेतुराज इत्युच्यते / अप्रमाणानन्तरश्मिरित्युच्यते / महावभाससंदर्शक इत्युच्यते / सर्वप्रश्नव्याकरणनिर्देशासंमूढ इत्युच्यते / महाविद्यान्धकारविध्वंसनकर इत्युच्यते / महाज्ञानालोकविलोकितबुद्धिनिर्विकल्प इत्युच्यते / महामैत्रीकृपाकरुणासर्वजगत्समरश्मिप्रमुक्तप्रमाणविषय इत्युच्यते / प्रज्ञापारमितागम्भीरदुरासददुर्निरीक्षमण्डल इत्युच्यते / ब्रह्मसम इत्युच्यते / प्रशान्तेर्यापथ इत्युच्यते / सर्वेर्यापथचर्याविशेषसमन्वागत इत्युच्यते / परमरूपधारी इत्युच्यते / असेचनकदर्शन इत्युच्यते / शान्तेन्द्रिय इत्युच्यते / शान्तमानस इत्युच्यते / शमथसंभारपरिपूर्ण इत्युच्यते / उत्तमशमथप्राप्त इत्युच्यते / परमदमशमथप्राप्त इत्युच्यते / शमथविदर्शनापरिपूर्णसंभार इत्युच्यते / गुप्तो जितेन्द्रियो नाग इव सुदान्तो ह्रद इवाच्छो ऽनाविलो विप्रसन्न इत्युच्यते / सर्वक्लेशवासनावरणसुप्रहीण इत्युच्यते / द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणसमन्वागत इत्युच्यते / परमपुरुष इत्युच्यते / अशीत्यनुव्यञ्जनपरिवारविचित्ररचितगात्र इत्युच्यते / पुरुषर्षभ इत्युच्यते / दशबलसमन्वागत इत्युच्यते / चतुर्वैशारद्यप्राप्तानुत्तरपुरुषदम्यसारथिरित्युच्यते /

शास्तेत्युच्यते / अष्टादशावेणिकबुद्धधर्मपरिपूर्ण इत्युच्यते / अनिन्दितकायवाङ्मनस्कर्मान्त इत्युच्यते / सर्वाकारवरोपेतसुपरिशोधितज्ञानदर्शनमण्डलत्वाच्छून्यताविहारीत्युच्यते / प्रतीत्यसमुत्पादसमताभिसंबोधादानिमित्तविहारीत्युच्यते / परमार्थसत्यनयप्रतिवेधादप्रणिहितविहारीत्युच्यते / सर्वप्रस्थानालिप्तत्वादनभिसंस्कारगोचर इत्युच्यते / सर्वसंस्कारप्रतिप्रश्रब्धत्वाद्भूतवादीत्युच्यते / भूतकोट्यविकोपितज्ञानविषयत्वादवितथानन्यथावादीत्युच्यते / तथताधर्मधात्वाकाशलक्षणालक्षणविषयत्वादरण्यधर्मसुप्रतिलब्ध इत्युच्यते / मायामरीचिस्वप्नोदकचन्द्रप्रतिश्रुत्कप्रतिभाससमतासर्वधर्मविहारित्वादमोघदर्शनश्रवण इत्युच्यते / परिनिर्वाणहेतुजनकत्वादमोघपदविक्रमीत्युच्यते / सत्त्वविनयपराक्रमविक्रान्तत्वादुत्क्षिप्तपरिखेद इत्युच्यते / अविद्याभवतृष्णासमुच्छिन्नत्वात्स्थापितसंक्रम इत्युच्यते / नैर्याणिकप्रतिपत्सुदेशकत्वान्निर्जितमारक्लेशप्रत्यर्थिक इत्युच्यते / सर्वमारविषयचर्याननुलिप्तत्वादुत्तीर्णकामपङ्क इत्युच्यते / कामधातुसमतिक्रान्तत्वात्पातितमानध्वज (वैद्य 310) इत्युच्यते / रूपधातुसमतिक्रान्तत्वादुच्छ्रितप्रज्ञाध्वज इत्युच्यते / आरुप्यधातुसमतिक्रान्तत्वात्सर्वलोकविषयसमतिक्रान्त इत्युच्यते / धर्मकायज्ञानशरीरत्वान्महाद्रुम इत्युच्यते / अनन्तगुणरत्नज्ञानसंकुसुमितविमुक्तिफलसुसंपन्नत्वादुदुम्बरपुष्पसदृश इत्युच्यते / दुर्लभप्रादुर्भावदर्शनत्वाच्चिन्तामणिरत्नमणिराजसम इत्युच्यते / यथानयनिर्वाणभिप्रायसुप्रतिपूरणत्वात्सुप्रतिष्ठितपाद इत्युच्यते /

दीर्घरात्रं त्यागशीलतपोव्रतब्रह्मचर्यदृढसमादानाचलाप्रकम्प्यत्वाद्विचित्रस्वस्तिकनन्द्यावर्तसहस्राचक्राङ्कितपादतल इत्युच्यते / दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरुदक्षिणीयधार्मिकरक्षापरिपालनतया शरणागतानां चापरित्यागत्वादायतपार्ष्णिरित्युच्यते / दीर्घरात्रं प्राणातिपातोपरतत्वाद्दीर्घाङ्गुलीत्युच्यते / दीर्घरात्रं प्राणातिपातवैरमण्यंपरसत्त्वसमादायनत्वाद्बहुजनत्रातेत्युच्यते / दीर्घरात्रं प्राणातिपातवैरमण्यंगुणवर्णसंप्रकाशनत्वान्मृदुतरुणहस्तपाद इत्युच्यते / दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरुदक्षिणीयोपस्थानपरिचर्यास्नानानुलेपनसर्पितैलाभ्यङ्गस्वहस्तशरीरपरिकर्मपरिखेदत्वाज्जालाङ्गुलीहस्तपाद इत्युच्यते / दीर्घरात्रं दानप्रियवद्यतार्थक्रियासमानार्थतासंग्रहवस्तुजालेन सत्त्वसंग्रहकौशल्यंसुशिक्षितत्वादुच्छङ्गपाद इत्युच्यते / दीर्घरात्रमुत्तरोत्तरि विशिष्टतरकुशलमूलाध्यालम्बनत्वादूर्ध्वाङ्गदक्षिणावर्तरोमकूप इत्युचते / दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरुदक्षिणीयतथागतचैत्यप्रदक्षिणीकरणधर्मश्रवणचित्रीकाररोमहर्षणपरसत्त्वसंहर्षणधर्मदेशनाप्रयोगत्वादेणेयजङ्घ इत्युच्यते / दीर्घरात्रं सत्कृत्य धर्मश्रवणग्रहणधारणवाचनविज्ञापनार्थपदनिश्चयनिस्तीरणकौशल्येन जराव्याधिमरणाभिमुखानां च सत्त्वानां शरणगमनानुप्रदानसत्कृत्यधर्मदेशनापरिभवबुद्धित्वात्कोशोपगतबस्तिगुह्य इत्युच्यते /

दीर्घरात्रं श्रमणब्राह्मणानां तदन्येषां च ब्रह्मचारिणां ब्रह्मचर्यानुग्रहसर्वपरिस्कारानुप्रदाननग्नबलानुप्रदानपरदारागमनब्रह्मचर्यगुणवर्णसंप्रकाशनह्र्यपत्राप्यानुपालनदृढसमादानत्वात्प्रलम्बबाहुरित्युच्यते / दीर्घरात्रं हस्तसंयतपादसंयतसत्त्वाविहेठनप्रयोगमैत्रकायकर्मवाक्कर्ममनस्कर्मसमन्वागतत्वान्न्यग्रोधपरिमण्डल इत्युच्यते / दीर्घरात्रं भोजनमात्रां ज्ञाता अल्पाहारतोदारसंयमग्लानभैषज्यानुप्रदानहीनजनापरिभवानाथानवमर्दनतथागतचैत्यविशीर्णप्रतिसंस्कारणस्तूपप्रतिष्ठापनत्वाद्भयार्दितेभ्यश्च सत्त्वेभ्यो ऽभयप्रदानत्वान्मृदुतरुणसूक्ष्मच्छविरित्युच्यते / दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरुदक्षिणीयानां स्नानानुलेपनसर्पिस्तैलाभ्यङ्गशीते उष्णोदकमुष्णे शीतोदकच्छायातपऋतुसुखपरिभोगानुप्रदानमृदुतरुणतूलसंस्पर्शसुकुमारवस्त्रास्तीर्णशयनासनानुप्रदानतथागतचैत्यगन्धतैलसेकसूक्ष्मपट्टध्वजपताकागुणप्रदानत्वात्सुवर्णच्छविरित्युच्यते / दीर्घरात्रं सर्वसत्त्वाप्रतिघातमैत्रीभावनायोगक्षान्तिसौरत्येपरसत्त्वसमादापनावैरव्यापादगुणवर्णसंप्रकाशनतया तथागतचैत्यतथागतप्रतिमानां च सुवर्णखचनसुवर्णपुष्पसुवर्णचूर्णाभिकिरणसुवर्णवर्णपट्टपताकाध्वजालंकारसुवर्णभाजनसुवर्णवस्त्रानुप्रदानत्वादेकैकनिचितरोमकूप इत्युच्यते / दीर्घरात्रं पण्डितोपसंक्रमणकिंकुशलाकुशलपरिपृच्छनसावद्यानवद्यसेव्यहीनमध्यप्रणीतधर्मपरिपृच्छनार्थमीमांसनपरितुलनासंमोहतथागतचैत्यकीटलूतालयाञ्जलियानिर्माल्यनानातृणशर्करासमुद्धरणसंप्रयोगत्वात्सप्तोत्सद इत्युच्यते /

(वैद्य 311) दीर्घरात्रं मातापितृज्येष्ठश्रेष्ठपूज्यश्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकादिभ्य उपागतेभ्यः सत्कृत्य यथाभिप्रायमन्नपानासनवस्त्रापश्रयप्रदीपकल्पितजीविकपरिस्कारसंप्रदानकूपपुष्करिणीशीतजलपरीपूर्णमहाजनोपभोगानुप्रदानत्वात्सिंहपूर्वार्धकाय इत्युच्यते / दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरुदक्षिणीयावनमनप्रणमनाभिवादनाभयप्रदानदुर्बलापरिभवशरणागतापरित्यागदृढसर्गदानानुत्सर्गत्वाच्चितान्तरांस इत्युच्यते / दीर्घरात्रं स्वदोषपरितुलनप्रस्खलितपरछिद्रादोषदर्शनविवादमूलपरभेदकरमन्त्रपरिवर्जनसुप्रतिनिस्सर्गमन्त्रस्वारक्षितवाक्कर्मान्तत्वात्सुसंवृत्तस्कन्ध इत्युच्यते / दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरुदक्षिणीयानां प्रत्युत्थानप्रत्युद्रमनाभिवादनकामानां च सर्वशास्त्रवैशारद्येन विवादकामसत्त्वनिग्रहस्वधर्मविनयानुलोमनसम्यक्प्रवृत्तराजामात्यसम्यक्प्रवृत्तकुशलधर्मपथप्रतिष्ठापनप्रभावनतथागतशासनपरिग्रहसंधारणसर्वकुशलचर्यासमादापन पूर्वंगमत्वात्सिंहहनुरित्युच्यते / दीर्घरात्रं सर्ववस्तुपरित्यागयथाभिप्राययाचनकप्रियाभिधानमुपसंक्रान्तानां चाविमाननाजिह्मीकरणाविक्षेपं सर्वेषां यथाभिप्रायपरिपूरणदानपरित्यागदृढसमादानानुत्सर्गत्वाच्चत्वारिंशत्समदन्त इत्युच्यते / दीर्घरात्रं पिशुनवचनपरिवर्जनभेदमन्त्राग्रहणसंधिसामग्रीरोचनसमग्राणां चेदाचित्तेन पिशुनवचनविगर्हणसंधिसामग्रीगुणवर्णप्रकाशनप्रयोगत्वात्सुशुक्लदन्त इत्युच्यते /

दीर्घरात्रं कृष्णपक्षपरिवर्जनशुक्लपक्षकुशलोपचयकृष्णकर्मकृष्णविपाकपरिवर्जनशुक्लकर्मशुक्लविपाकसंवर्णनक्षीरभोजनशुक्लवस्त्रप्रदानतथागतचैत्येषु सुधाकृतकक्षीरमिश्रसंप्रदानसुमनावार्षिकीधानुस्कारिमालागुणपुष्पदामशुक्लवर्णकुसुमानुप्रदानत्वादविरलदन्त इत्युच्यते / दीर्घरात्रं हास्योच्चट्यनविवर्जनानन्दकरणवागनुरक्षणानन्दकरणवागुदीरणपरस्खलितापरछिद्रापरिमार्गणसर्वसत्त्वसमचित्तसमादापनसमप्रयोगसमधर्मदेशनदृढसमादानापरित्यागत्वाद्रसरसाग्रवानित्युच्यते / दीर्घरात्रं सर्वसत्त्वाविहेठनाविहिंसनविविधव्याधिस्पृष्टोपस्थानग्लानभैषज्यानुप्रदानत्वात्सर्वरसार्थिकेभ्यश्च सर्वरसप्रदानापरिखेदत्वाद्बह्मस्वर इत्युच्यते / दीर्घरात्रमनृतपरुषकर्कशशाठ्यपरकटुकपराभिषङ्गिन्यप्रियपरमर्भघट्टनवाक्परिवर्जनमैत्रीकरुणाप्रयोगमुदिताप्रामोद्यकरणीस्निग्धममधुरश्लक्ष्णहृदयंगमसर्वेन्द्रियप्रह्लादकरणीसम्यग्वाक्यसम्यक्प्रयोगत्वादभिनीलनेत्र इत्युच्यते / दीर्घरात्रं मातापितृवत्सर्वसत्त्वाप्रतिहतचक्षुप्रयोगैकपुत्रवद्याचनकमैत्रीकारुण्यपूर्वंगमसंप्रेक्षणाजिह्मीकरणप्रसन्नेन्द्रियतथागतचैत्यानिमिषनयनसंप्रेक्षणपरसत्त्वतथागतदर्शनसमादापनदृढसमादानत्वाद्गोपेक्षनेत्र इत्युच्यते / दीर्घरात्रं हीनचेतोविवर्जनोदारविपुलाधिमुक्तिपरिपूरणानुत्तरधर्मछन्दसत्त्वसमादापनभृकुटीमुखविवर्जनस्मितमुखसर्वकल्याणमित्रोपसंक्रमणाभिमुखपूर्वंगमसर्वकुशलोपचयावैवर्तिकत्वाप्रभूतजिह्व इत्युच्यते /

दीर्घरात्रं सर्ववाग्दोषविवर्जनसर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धधर्मभाणकाप्रमाणगुणवर्णसंप्रकाशनतथागतसूत्रान्तलिखनवाचनपठनविज्ञापनं तेषां च धर्माणामर्थपदप्रभेदपरसत्त्वसंप्रापणकौशल्यत्वादुष्णीषानवलोकितमूर्ध इत्युच्यते / दीर्घरात्रं मातापितृश्रमणब्राह्मणगुरुदक्षिणीयानां मूर्ध्नां चरणतलप्रणिपतनप्रव्रजितवन्दनाभिवादनकेशावरोपणसुगन्धतैलमूर्ध्निपरिषिञ्चनं सर्वयाचनकेभ्यश्चूर्णमाल्यमालागुणमूर्धाभरणानुप्रदानत्वाद् (वैद्य 312) भ्रूमध्ये सुजातप्रदक्षिणावर्तोत्तप्तविशुद्धवर्णाभासोर्ण इत्युच्यते / दीर्घरात्रं निरर्गलसर्वयज्ञयजनसमादपनसर्वकल्याणमित्रानुशासन्यनुद्धरधर्मभाणकानां दौत्यप्रेक्षणे दिग्गमनागमनापरिखेदनसर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्त्येकबुद्धार्यश्रावकधर्मभाणकमातापितृगुरुदक्षिणीयतमोन्धकारविधमनतैलधृततृणोल्काप्रदीपनानागन्धतैलप्रदीपसर्वाकारवरोपेतप्रासादिकतथागतप्रतिमाकारणक्षीरप्रतिभासरत्नोत्तीर्णकोशप्रतिमण्डनपरसत्त्वबोधचित्तामुखीकरणकुशलसंभारविशेषत्वान्महास्थामप्राप्त इत्युच्यते / महानारायणबलोपेतत्वान्महानारायण इत्युच्यते / कोटीशतमारधर्षणबलोपेतत्वात्सर्वपरप्रमर्दक इत्युच्यते / दशतथागतबलोपेतत्वाद्दशतथागतबलोपेत इत्युच्यते / स्थानास्थानज्ञानकुशलहीनप्रादेशिकयानविवर्जनमहायानगुणसमुदानयनबलोपेतातृप्तबलप्रयोगत्वात्स्थानज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / अतीतानागतप्रत्युत्पन्नकर्मसमादानहेतुशोविपाकशोज्ञानबलोपेतत्वादतीतानागतप्रत्युत्पन्नसर्वकर्मसमादानहेतुविपाकज्ञानबलोपेत इत्युच्यते /

सर्वसत्त्वेन्द्रियवीर्यविमात्रताज्ञानबलोपेतत्वात्सर्वसत्त्वेन्द्रियवीर्यविमात्रताज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / अनेकधातुनानाधातुलोकप्रवेशज्ञानबलोपेतत्वादनेकधातुनानाधातुलोकप्रवेशज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / अनेकाधिमुक्तिनानाधिमुक्तिनिरवशेषाधिमुक्तिविमुक्तिज्ञानबलोपेतत्वादनेकाधिमुक्तिनानाधिमुक्तिसर्वनिरवशेषाधिमुक्तिज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलोपेतत्वात्सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / सर्वध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिसंक्लेशव्यवदानव्यवस्थापनज्ञानबलोपेतत्वासर्वध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिसंक्लेशव्यवदानव्यवस्थापनज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / अनेकविधपूर्वनिवासानुस्मृत्यासङ्गज्ञानबलोपेतत्वादनेकविधपूर्वनिवासानुस्मृत्यासङ्गज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / निरवशेषसर्वरूपानावरणदर्शनदिव्यचक्षुर्ज्ञानबलोपेतत्वान्निरवशेषसर्वरूपानावरणदर्शनदिव्यचक्षुर्ज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / सर्वंवासनानुसंधिगतनिरवशेषसर्वाश्रवक्षयज्ञानबलोपेतत्वात्सर्ववासनानुसंधिगतनिरवशेषसर्वाश्रवक्षयज्ञानबलोपेत इत्युच्यते / निरवशेषसर्वधर्माभिसंबुद्धप्रतिज्ञारोहणसदेवलोकानभिभूतप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्तत्वान्निरवशेषसर्वधर्माभिसंप्रबुद्धतिज्ञारोहणसदेवलोके ऽनभिभूतप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते / सर्वसांक्लेशिकान्तरायिकधर्मान्तरायकरणानिर्वाणस्येतितत्प्रतिज्ञारोहणसदेवके लोके ऽनाछेद्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्तत्वासर्वसांक्लेशिकान्तरायिकधर्मान्तरायकरणानिर्वाणस्येति तत्प्रतिज्ञारोहणसदेवके लोके ऽनाछेद्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते /

नैर्याणिकीं प्रतिपदं प्रतिपद्यमानो निर्वाणमारागयिष्यतीति प्रतिज्ञारोहणसदेवके लोके ऽप्रतिचोद्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्तत्वान्नैर्याणिकीं प्रतिपदं प्रतिपद्यमानो निर्वाणमारागयिष्यतीति प्रतिज्ञारोहणसदेवके लोके ऽप्रतिचोद्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते / सवाश्रवक्षयज्ञानप्रहाणज्ञानप्रतिज्ञारोहणसदेवके लोके ऽविवर्त्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्तत्वात्सर्वाश्रवक्षयज्ञानप्रहाणज्ञानप्रतिज्ञारोहणसदेवके लोके ऽविवर्त्यप्रतिज्ञावैशारद्यप्राप्त इत्युच्यते / अस्खलितपदधर्मदेशकत्वादस्खलितपदधर्मदेशक इत्युच्यते / अरुतानभिलाप्यधर्मस्वभावानुबुद्धत्वादरुतानभिलाप्यधर्मस्वभावानुबुद्ध इत्युच्यते / अविरतत्वादविरत इत्युच्यते / सर्वसत्त्वरुताप्रमाणबुद्धधर्मरुतनिर्घोषाधिष्ठानसमर्थत्वात्सर्वसत्त्वरुताप्रमाणबुद्धधर्मरुतनिर्घोषाधिष्ठानसमर्थ इत्युच्यते / (वैद्य 313) अमुषितस्मृतित्वादमुषितस्मृतिरित्युच्यते / नानात्वसंज्ञाविगतत्वान्नानात्वसंज्ञाविगत इत्युच्यते / सर्वचित्तसमाहितसुमाहितसत्त्वात्सर्वचित्तसमाहितसुसमाहित इत्युच्यते / अप्रतिसंख्यासमुपेक्षकत्वादप्रतिसंख्यासमुपेक्षक इत्युच्यते / छन्दसंस्कारसमाध्यपरिहीनत्वाच्छन्दसंस्कारसमाध्यपरिहीन इत्युच्यते / वीर्यसंस्कारसमाध्यनाछेद्यापरिहीनवीर्यत्वाद्वीर्यसंस्कारसमाध्यपरिहीनवीर्य इत्युच्यते / स्मृत्यपरिहीनत्वादपरिहीनस्मृतिरित्युच्यते / अपरिहीनप्रज्ञत्वादपरिहीनप्रज्ञ इत्युच्यते / विमुक्त्यपरिहीनत्वादपरिहीनविमुक्तिरित्युच्यते / विमुक्तिज्ञानदर्शनाप्रहीनत्वादपरिहीनविमुक्तिज्ञानदर्शन इत्युच्यते /

सर्वकायकर्मवाक्कर्ममनस्कर्मज्ञानपूर्वंगमज्ञानानुपरिवर्तिसमन्वागतत्वात्सर्वकायवाङ्भमनस्कर्मज्ञानपूर्वंगमज्ञानानुपरिवर्तिज्ञानसमन्वागत इत्युच्यते / अतीतानागतप्रत्युत्पन्नेष्वध्वस्वसङ्गाप्रतिहतज्ञानदर्शनसमन्वागतत्वात् त्र्यध्वासङ्गाप्रतिहतज्ञानदर्शनसमन्वागत इत्युच्यते / अनावरणविमोक्षप्रतिलब्धत्वादनावरणविमोक्षप्रतिलब्ध इत्युच्यते / अधिष्ठितसर्वसत्त्वचरितप्रवेशकौशल्यावस्थितत्वोदधिष्ठितसर्वसत्त्वचरितप्रवेशकौशल्यावस्थित इत्युच्यते / यथाप्रत्यर्हधर्मदेशनाकुशलत्वाद्यथाप्रत्यर्हधर्मदेशनाकुशल इत्युच्यते / सर्वस्वराङ्गमण्डलपरमपारमिताप्राप्तत्वात्सर्वस्वराङ्गमण्डलपरमपारमिताप्राप्त इत्युच्यते / सर्वरुतप्रतिरुतनिश्चारणकौशल्यप्राप्तत्वाद्देवनागयक्षगन्धर्वासुरगरुडकिन्नरमहोरगरुत इत्युच्यते / ब्रह्मस्वररुतरवितनिर्घोष इत्युच्यते / कलविङ्करुतस्वर इत्युच्यते / दुन्दुभिसंगीतिरुतस्वर इत्युच्यते / धरणीतलनिर्नादनिर्घोषस्वर इत्युच्यते / सागरनागेन्द्रमेघस्तनितगर्जितघोषस्वर इत्युच्यते / सिंहवृषभिताभिगर्जितनिर्घोषस्वर इत्युच्यते / सर्वसत्त्वरुतरवितानुचरणसंतोषणस्वर इत्युच्यते / असङ्गानावरणसर्वपर्षन्मण्डलाभिराधनस्वर इत्युच्यते / एकरुतात्सर्वरुतसंप्रापनस्वर इत्युच्यते / ब्रह्मेन्द्रपूजित इत्युच्यते / देवेन्द्रसत्कृत इत्युच्यते / नागेन्द्रनमस्कृत इत्युच्यते / यक्षेन्द्रावलोकितमुखमण्डल इत्युच्यते / गन्धर्वेन्द्रोपगीत इत्युच्यते / राक्षसेन्द्रप्रसन्नेन्द्रियानिनिमिषनयनसंप्रेक्षित इत्युच्यते / असुरेन्द्राभिप्रणत इत्युच्यते / गरुडेन्द्राविहिंसाप्रेक्षित इत्युच्यते /

किन्नरेन्द्राभिष्टुत इत्युच्यते / महोरगेन्द्राभिलषितदर्शन इत्युच्यते / मनुजेन्द्राभिसंपूजित इत्युच्यते / अहर्गणसेवित इत्युच्यते / सर्वबोधिसत्त्वसमादायकसमुत्तेजकसंहप्रर्षक इत्युच्यते / निरामिषधर्मदेशक इत्युच्यते / अक्षुण्णपदव्यञ्जनावन्ध्यधर्मदेशक इत्युच्यते / कालानतिक्रमणधर्मदेशक इत्युच्यते / इदं तन्मैत्रेय धर्मचक्रप्रवर्तनं तथागतगुणवर्णप्रदेशस्य यत्किंचिदवतारमात्रं संक्षेपेण निर्देशितः विस्तरेण पुनमैत्रेय तथागतः कल्पं वा कल्पावशेषं वा निर्दिशेत् / न चास्य निर्दिश्यमानस्य पर्यन्तो भवेत् //

अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत् -

गम्भीरं दुर्दृशं सूक्ष्मं धर्मचक्रं प्रवर्तितम् / यत्र मारा न गाहन्ते सर्वे च परतीर्थिकाः // lal_26.52 //

अनालयं निष्प्रपञ्चं अनुत्पादमसंभवम् / विविक्तं प्रकृतीशून्यं धर्मचक्रं प्रवर्तितम् // lal_26.53 //

अनायूहमनिर्यूहमनिमित्तमलक्षणम् / समताधर्मनिर्देशं चक्रं बुद्धेन वर्णितम् // lal_26.54 //

मायामरीचि स्वप्नं च दकचन्द्र प्रतिश्रुत्का / यथैते तथा तच्चक्रं लोकनाथेन वर्तितम् // lal_26.55 //

प्रतीत्यधर्मओतारमनुच्छेदमशाश्वतम् / सर्वदृष्टिसमुच्छेदो धर्मचक्रमिति स्मृतम् // lal_26.56 //

आकाशेन सदा तुल्यं निर्विकल्पं प्रभास्वरम् / अनन्तमध्यनिर्देशं धर्मचक्रमिहोच्यते // lal_26.57 //

अस्तिनास्तिविनिर्मुक्तमात्म्यनैरात्म्यवर्जितम् / प्रकृत्याजातिनिर्देशं धर्मचक्रमिहोच्यते // lal_26.58 //

भूतकोटीमकोटीं च तथतायां तथत्वतः / अद्वयो धर्मनिर्देशो धर्मचक्रं निरुच्यते // lal_26.59 //

चक्षुः स्वभावतः शून्यं श्रोतं घ्राणं तथैव च / जिह्वा कायं च चित्तं च शून्यात्मानो निरीहकः // lal_26.60 //

इदं तदीद्दशं चक्रं धर्मचक्रं प्रवर्तितम् / बोधयत्यबुधान् सत्त्वांस्तेन बुद्धो निरुच्यते // lal_26.61 //

स्वयं मयानुबुद्धो ऽयं स्वभावो धर्मलक्षणम् / ऋते परोपदेशेन स्वयंभूस्तथ चक्षुमान् // lal_26.62 //

सर्वधर्मवशिप्राप्तो धर्मस्वामी निरुच्यते / नयानयज्ञो धर्मेषु नायकस्तेन चोच्यते // lal_26.63 //

यथा भवन्ति वैनेया विनयाम्यमितां जनां / विनेयपारमिप्राप्तस्तेन प्रोक्तो विनायकः // lal_26.64 //

नष्टमार्गा हि ये सत्त्वा मार्गं देशेमि उत्तमम् / नयामि पारिमं तीरं तस्मादस्मि विनायकः // lal_26.65 //

संग्रहावस्तुज्ञानेन संगृह्य जनतामहम् / संसाराटविनिस्तीर्णः सार्थवाहस्ततो ह्यहम् // lal_26.66 //

वशवर्ती सर्वधर्मेषु तेन धर्मेश्वरो जिनः / धर्मचक्रं प्रवर्तित्वा धर्मराजो निरुच्यते // lal_26.67 //

धर्मदानपतिः शास्ता धर्मस्वामी निरुत्तरः / सुयष्टयज्ञसिद्धार्थः पूर्णाशः सिद्धमङ्गलः // lal_26.68 //

आश्वासकः क्षेमदर्शी शूरो महारणंजहः / उत्तीर्णसर्वसंग्रामो मुक्तो मोचयिता प्रजाः // lal_26.69 //

आलोकभूतो लोकस्य प्रज्ञाज्ञानप्रभंकरः / अज्ञानतमसो हन्ता उल्काधारि महाप्रभः // lal_26.70 //

महावैद्यो महाज्ञानी महाक्लेशचिकित्सकः / सत्त्वानां क्लेशविद्धानां शल्यहर्ता निरुत्तरः // lal_26.71 //

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वव्यञ्जनशोभितः / समन्तभद्रकायेन हीनानां चानुवर्तकः // lal_26.72 //

दशभिर्बलभिर्बलवान् वैशारद्यविशारदः / आवेणिकैरष्टदशै अग्रयानी महामुनिः // lal_26.73 //

एष संक्षेपनिर्देशो धर्मचक्रप्रवर्तने / तथागतगुणवर्णः परीत्तो ऽयं प्रकाशितः // lal_26.74 //

बुद्धज्ञानमनन्तं हि आकाशविपुलं समम् / क्षपयेत्कल्प भाषन्तो न च बुद्धगुणक्षयः // lal_26.75 //

इति //

इति श्रीललितविस्तरे धर्मचक्रप्रवर्तनपरिवर्तो नाम षड्विंशतितमो ऽध्यायः //

स्तर्त् परिवर्त 27

निगमपरिवर्तः सप्तविंशः /

अथ खलु देवपुत्रा यैस्तथागतो ऽधीष्टो ऽभूदस्य धर्मपर्यायस्य संप्रकाशनाय सह महेश्वरनन्दसुनन्दचन्दनमहितशान्तप्रशान्तविनीतेश्वरप्रमुखा अष्टादशः शुद्धावासकायिका देवपुत्रसहस्राणि ये तथागतस्य धर्मचक्रप्रवर्तने ऽपि संनिपतिता अभूवन् / तत्र भगवांस्तान् महेश्वरदेवपुत्रप्रमुखान् शुद्धावासकायिकान् देवपुत्रानामन्त्रयते स्म - अयं स मार्षा ललितविस्तरो नाम धर्मपर्यायसूत्रान्तो महावैपुल्यबोधिसत्त्वविक्रीडितः बुद्धविषये ललितप्रवेश आत्मोपनायिकस्तथागतेन भाषितः / तं यूयमुद्गृह्णीध्वं धारयत वाचयत च / एवमियं धर्मनेत्री वैस्तारिकी भविष्यति / बोधिसत्त्वयानिकाश्च पुद्गला इमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा दृढतरं वीर्यमालप्स्यन्ते / अनुत्तरायां सम्यक्संबोधावुदाराधिमुक्तिकाश्च सत्त्वा महाधर्मवर्षवेगं संजानयिष्यन्ति / मारपक्षश्च निगृहीतो भविष्यति / सर्वपरप्रवादिनश्चावतारं न लप्स्यन्ते / युष्माकं च तद्धर्मदेशनाध्येषणा कुशलमूलं महार्थिकं भविष्यति महाफलं महानुशंसम् //

यः कश्चिन्मार्षा अस्य ललितविस्तरस्य धर्मपर्यायस्याञ्जलिं संप्रगृहीतं करिष्यति, सो ऽष्टावुत्कृष्टान् धर्मान् प्रतिलप्स्यते / कतमानष्टौ? तद्यथा - उत्कृष्ट रूपं प्रतिलप्स्यते / उत्कृष्टबलं प्रतिलप्स्यते / उत्कृष्टपरिवारं प्रतिलप्स्यते / उत्कृष्टप्रतिभानं प्रतिलप्स्यते / उत्कृष्टनैष्क्रम्यं प्रतिलप्स्यते / उत्कृष्टचित्तपरिशुद्धिं प्रतिलप्स्यते / उत्कृष्टसमाधिपदं प्रतिलप्स्यते / उत्कृष्टप्रज्ञावभासं प्रतिलप्स्यते / इमान्यष्टावुत्कृष्टान् धर्मान् प्रतिलप्स्यते //

यः कश्चिन्मार्षा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं भाषितुकामस्य धर्मभाणकस्य धर्मासनं प्रज्ञापयिष्यति, तस्याष्टावासनप्रतिलम्भाः प्रतिकाङ्क्षितव्याः सहप्रज्ञप्ते आसने / कतमे ऽष्टौ? तद्यथा - श्रेष्ठ्यासनप्रतिलम्भः / गृहपत्यासनप्रतिलम्भः / चक्रवर्त्यासनप्रतिलम्भः / लोकपालासनप्रतिलम्भः / शक्रासनप्रतिलम्भः / वशवर्त्यासनप्रतिलम्भः / ब्रह्मासनप्रतिलम्भः / बोधिमण्डवराग्रगतस्य बोधिसत्त्वभूतस्याप्रत्युदावर्त्यनिहतमारप्रत्यर्थिकसिंहासनप्रतिलम्भः / अनुत्तरासम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धस्य अतो ऽनुत्तरधर्मचक्रप्रवर्तनासनप्रतिलम्भश्च प्रतिकाङ्क्षितव्यः / इमे ऽष्टावासनप्रतिलम्भाः प्रतिकाङ्क्षितव्याः //

य कश्चिन्मार्षा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं भाषमाणाय साधुकारं दास्यति, सो ऽष्टौ वाक्परिशुद्धीः प्रतिलप्स्यते / कतमा अष्टौ? तद्यथा - यथावादितथाकारितां सत्यानुपरिवर्तिवाक्कर्मपरिशुद्ध्या / आदेयवचनतां पर्षदभिभवनतया / ग्राह्यवचनतां अनुद्धुरतया / श्लक्ष्णमधुरवचनतां अपारुष्यसत्त्वसंग्रहणतया / कलविङ्करुतस्वरतां कायचित्तोद्बिल्यकरणतया / तदुक्तवचनतां सर्वसत्त्वैरनभिभवनतया / ब्रह्मस्वरतां सर्वस्वराभिभवनतया / सिंहघोषाभिगर्जितस्वरतां सर्वपरप्रवादिभिरनभिभवनतया / (वैद्य 317) बुद्धस्वरतां सर्वसत्त्वेन्द्रियपरितोषणतया / इमा अष्टौ वाक्कर्मपरिशुद्धीः प्रतिलप्स्यते //

यः कश्चिन्मार्षा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं पुस्तकलिखितं कृत्वा धारयिष्यति सत्करिष्यति गुरुकरिष्यति मानयिष्यति पूजयिष्यति, अमात्सर्यचित्ततया चतुर्दिशमस्य धर्मपर्यायस्य वर्णनां भाषिष्यते वर्णनां चोच्चारयिष्यति - आगच्छतेमं धर्मपर्यायं लिखितं धारयत वाचयत चिन्तयत स्वाध्यायतेति, सो अष्टौ महानिधानानि प्रतिलप्स्यते / कतमान्यष्टौ महानिधानानि? यदुत स्मृतिनिधानं असंमोषणतया / मतिनिधानं बुद्धिप्रभेदनतया / गतिनिधानं सर्वसूत्रान्तार्थगत्यनुरागतया / धारणीनिधानं सर्वश्रुताधारणतया / प्रतिभाननिधानं प्रतिलभते सर्वसत्त्वसुभाषितसंभाषणतया / धर्मनिधानं प्रतिलभते सद्धर्मप्रतिलक्षणतया / बोधिचित्तनिधानं त्रिरत्नवंशानुपच्छेदनतया / प्रतिपत्तिनिधानं चानुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिप्रतिलम्भतया / इमान्यष्टौ निधानानि प्रतिलप्स्यते //

यः कश्चिन्मार्षा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं सुप्रवर्तितं कृत्वा धारयिष्यति, सो ऽष्टौ संभारान् परिपुरयिष्यति / कतमानष्टौ? तद्यथा - यदुत दानसंभारं परिपूरयिष्यति अमात्सर्यचित्ततया / शीलसंभारं परिपूरयिष्यति सर्वकल्याणाभिप्रायपरिपूरणतया / श्रुतसंभारं परिपूरयिष्यति असङ्गप्रज्ञासमुदानयनतया / शमथसंभारं परिपूरयिष्यति सर्वसमाधिसमापत्त्यामुखीकरणतया / विदर्शनासंभारं परिपूरयिष्यति त्रैविद्यविद्याप्रतिपूर्या / पुण्यसंभारं परिपूरयिष्यति लक्षणानुव्यञ्जनबुद्धक्षेत्रालंकारविशुद्ध्या / ज्ञानसंभारं परिपूरयिष्यति सर्वसत्त्वयथाधिमुक्तिसंतोषणतया / महाकरुणा संभारं परिपूरयिष्यति सर्वसत्त्वपरिपाचनापरिखेदतया / इमानष्टौ संभारान् परिपूरयिष्यति //

यः कश्चिन्मार्षा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति, एवंचित्तो यदुत कथममी सत्त्वा एषामेवरूपाणां धर्माणां लाभिनो भवेयुरिति, स तेन कुशलमूलेनाष्टौ महापुण्यताः प्रतिलप्स्यते / कतमा अष्टौ? तद्यथा - राजा भवति चक्रवर्ती, इयं प्रथमा महापुण्यता / चतुर्महाराजकायिकानां देवानामाधिपत्यं कारयिष्यति, इयं द्वितीया महापुण्यता / शक्रो भविष्यति देवेन्द्रः इयं तृतीया महापुण्यता / सुयामो भविष्यति देवपुत्रः, इयं चतुर्थी महापुण्यता संतुषितो भविष्यति, इयं पञ्चमी महापुण्यता / सुनिर्मितो भविष्यति, इयं षष्ठी महापुण्यता / वशवर्ती भविष्यति देवराजः, इयं सप्तमी महापुण्यता / ब्रह्मा भविष्यति महाब्रह्मा, इयं अष्टमी महापुण्यता / अन्ते च तथागतो भविष्यति अर्हन् सम्यक्संबुद्धः सर्वाकुशलधर्मप्रहीनः सर्वकुशलधर्मसमन्वागतः / इमा अष्टौ महापुण्यताः प्रतिलप्स्यते //

यः कश्चिन्मार्षा इमं ललितविस्तरं धर्मपर्यायं भाष्यमाणमवहितश्रोतः श्रोष्यति, सो ऽष्टौ चित्तनिर्मलताः प्रतिलप्स्यते / कतमा अष्टौ? तद्यथा - यदुत मैत्रीं प्रतिलप्स्यते सर्वदोषनिर्घाताय / करुणां प्रतिलप्स्यते सर्वविहिंसोत्सर्गाय / मुदितां प्रतिलप्स्यते सर्वारत्यपकर्षणतायै / उपेक्षां प्रतिलप्स्यते अनुनयप्रतिघोत्सर्गाय / चत्वारि ध्यानानि प्रतिलप्स्यते सर्वरूपधातुवशवर्तितायै / चतस्र (वैद्य 318) आरूप्यसमापत्तीः प्रतिलप्स्यते चित्तवशवर्तितायै / पञ्चाभिज्ञाः प्रतिलप्स्यते अन्यबुद्धक्षेत्रगमनतायै / सर्ववासनानुसंधिसमुद्धारं प्रतिलप्स्यते शूरंगमसमाधिप्रतिलम्भाय / इमा अष्टौ चित्तनिर्मलताः प्रतिलप्स्यते //

यस्मिंश्च मार्षा ग्रामे वा नगरे वा निगमे वा जनपदे वा जनपदप्रदेशे वा चंक्रमे वा विहारे वा अयं ललितविस्तरो धर्मपर्यायः प्रचरिष्यति, तत्राष्टौ भयानि न प्रभविष्यन्ति स्थापयित्वा पूर्वकर्मविपाकम् / कतमान्यष्टौ? तद्यथा - यदुत राजसंक्षोभभयं न भविष्यति / चौरसंक्षोभभयं न भविष्यति / व्यालसंक्षोभभयं न भविष्यति / दुर्भिक्षकान्तारसंक्षोभभयं न भविष्यति / अन्योन्यकलहविवादविग्रहसंक्षोभभयं न भविष्यति / देवसंक्षोभभयं न भविष्यति / नागसंक्षोभभयं न भविष्यति / यक्षसंक्षोभभयं न भविष्यति / सर्वोपद्रवसंक्षोभभयं न भविष्यति / इमानि मार्षास्तत्राष्टौ भयानि न भविष्यन्ति (स्थापयित्वा पूर्वकर्मविपाकम्) //

संक्षेपान्मार्षा यदि तथागतः कल्पस्थितिकेनायुष्प्रमाणेन रात्रिंदिवमधिष्ठमानो ऽस्य धर्मपर्यायस्य वर्णं भाषते, नैवास्य धर्मपर्यायस्य वर्णपर्यन्तो भवेन्न च तथागतप्रतिभानस्य क्षयो भवेत् / अपि तु खलु पुनर्मार्षा यथैव तथागतस्य शीलसमाधिप्रज्ञाविमुक्तिज्ञानदर्शनमप्रमाणमपर्यन्तम्, एवमेव मार्षा य इमं धर्मपर्यायमुद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति लिखिष्यति लेखयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति, पर्षन्मध्ये च विस्तरेण संप्रकाशयिष्यति - अनेन चित्तेन कथममी सत्त्वा एवमुदारस्य धर्मस्य लाभिनः स्युरिति, तेषामपि नास्ति पुण्यपर्यन्तः //

ततः खलु भगवानायुष्मन्तं महाकाश्यपमामन्त्रयते स्म आयुष्मन्तं चानन्दं मैत्रेयं च बोधिसत्त्वं महासत्त्वम् - इमामहं मार्षा असंख्येयकल्पकोटिनयुतशतसहस्रसमुदानीतामनुत्तरां सम्यक्संबोधिं युष्माकं हस्ते परिदाम्यनुपरिन्दामि परमया परिन्दनया, स्वयं चैवमिमं धर्मपर्यायं धारयत, परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयत //

इत्युक्त्वा च भगवानस्यैव धर्मपर्यायस्य भूयस्या मात्रयानुपरिन्दनार्थं तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत -

सत्त्वा दृष्टा ये मया बुद्धदृष्ट्या स्युस्ते ऽर्हन्तः शरिपुत्रेण तुल्याः / तांश्चेत्कश्चित्पूजयेत्कल्पकोटी तुल्यां गङ्गावालिकाभियथैव // lal_27.1 //

प्रत्येकबुद्धाय तु यश्च पूजां कुयादहोरात्रमपि प्रहृष्टः / माल्यैः प्रकारैश्च तथापरैश्च तस्मादयं पुण्यकृतो विशिष्यते // lal_27.2 //

स्युः सर्वसत्त्वा यदि प्रत्ययैर्जिना तां पूजयेत्कश्चिदिहाप्रमत्तः / पुष्पैश्च गन्धैश्च विलेपनैश्च कल्पाननेकां सततं हि तत्परम् // lal_27.3 //

एकस्य यश्चैव तथागतस्य कुर्यात्प्रणामं अपि चैकशो ऽपि / प्रसन्नाचित्तो ऽथ वदेन्नमो ऽर्हते तस्मादिदं श्रेष्ठतरं च पुण्यम् // lal_27.4 //

बुद्धा भवेयुर्यदि सर्वसत्त्वा तां पूजयेद्यश्च यथैव पूर्वम् / दिव्यैश्च पुष्पैरथ मानुर्षैर्वरैः कल्पाननेकां बहुभिः प्रकारैः // lal_27.5 //

यश्चैव सद्धर्मविलोपकात्ले त्यक्त्वा स्वकाये च तथैव जीवितम् / वद्यादहोरात्रमिदं हि सूत्रं विशिष्यते पुण्यमिदं हि तस्मात् // lal_27.6 //

यस्येप्सितं पूजयितुं विनायकां प्रत्येकबुद्धांश्च तथैव श्रावकां / दृढं समुत्पाद्य स बोधिचित्त इदं सदा सूत्रवरं दधातु // lal_27.7 //

राजा ह्ययं सर्वसुभाषितानां यो ऽभ्युद्गतः सर्वतथागतानाम् / गृहे स्थितस्तस्य तथागतः सदा तिष्ठेदिदं यत्र हि सूत्ररत्नम् // lal_27.8 //

प्रतिभां स प्राप्नोति शुभामनन्तां एकं पदं वक्ष्यति कल्पकोटी / न व्यञ्जना भ्रश्यति नापि चार्था दद्याच्च यः सूत्रमिद परेभ्यः // lal_27.9 //

अनुत्तरो ऽसौ नरनायकानां सत्त्वो न कश्चित्सदृशो ऽस्य विद्यते / भवेत्समुद्रेण समश्च सो ऽक्षयः श्रुत्वा हि यो धर्ममिमं प्रपद्यते // lal_27.10 //

इति //

इदमवोचद्भगवानात्तमनाः / ते महेश्वरदेवपुत्रपूर्वंगमाः शुद्धावासकायिका देवपुत्रा मैत्रेयपूर्वंगमाश्च सर्वबोधिसत्त्वा महासत्त्वा महाकाश्यपपूर्वंगमाश्च सर्वमहाश्रावकाः सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन् //

इति //

// इति श्रीललितविस्तरे निगमपरिवर्तो नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः //

समाप्तं चेदं सर्वबोधिसत्त्वचर्याप्रस्थानम् //

// श्रीललितविस्तरो नाम महायानसूत्रं रत्नराजं परिसमाप्तम् //

* * * * * ये धर्म हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् / तेषां च यो निरोध एवं वादी महाश्रमणः //