धर्मसमुच्चय

कथं न जिह्वा पतिता वाक्यसंस्तुतिकत्तृका / मृषा वदति यो वाचं सद्भूतगुणनाशिकाम् // dhs_12.60 //

मुखे सन्निहितो ब्यालो मुखे सन्निहितो ऽफलः / (मुखे)सञ्ज्वलितो वह्निर्यो वाचा भाषते मृषा // dhs_12.61 //

जिह्वा सङ्ग्रथितैः पाशैः नरकस्याग्रहेतुकैः / छेत्ता च धर्महेतूनां मृषावादः प्रवर्तते // dhs_12.62 //

न तस्य माता न पिता बुद्धो नापि सम्वरः / यः पापबुद्धिः पतितो मृषावादं प्रभाषतेः // dhs_12.63 //

अकस्माल्लघुतां याति षड्भिश्च परिवर्तते / मुच्यते देवताभिश्च यो वाचं भाषते मृषा // dhs_12.64 //

असङ्गृहीतवाक्यस्याविचार्य क्रोधनस्य च / चपलस्याल्पभाग्यस्य स्थितं दुःखमनन्तकम् // dhs_12.65 //

परस्य दुःखं दृष्ट्वापि सत्त्वः सत्त्वोपपातकः / परव्यसनवत् तज्ज्ञः पुमान् नरकगामिकः // dhs_12.66 // ये यथावादिनो मर्त्त्या न च तत्कारिणः सदा // dhs_12.67 // सत्यमेव स्वर्गस्य निर्वाणस्य च सोपानम्

सत्यं स्वर्गस्य सोपानं निर्वाणद्वारमेव तत् / तस्मात् सत्यपरो नित्यं नित्यं धर्मगतिः स्मृतिः // dhs_12.68 //

अनृतं न वदेत्

अशोकमजरं स्थानं प्रयाति पुरुषोत्तमः / वर्जयेदनृतं धीमान् निन्दितं तत्त्वदर्शिभिः // dhs_12.69 //

// इति वाग्वर्गो द्वादशः //

(13) कर्मवर्गः

शुभाशुभकर्मणां फलभोगः

शुभानामशुभानां च कर्मणां फलनिश्चयः / भुज्यते सुकृतं सर्व कर्मबद्धा हि देहिनः // dhs_13.1 //

(यदङ्गी)क्रियते कर्म तत्कृद्भिरनुभूयते / चित्तमानेन मूढेन तृष्णानगरवासिना // dhs_13.2 //

स्वयमेव फलं भुङ्क्ते

सहायैर्बहुभिः सार्ध कुरुते कर्म दुष्कृतम् / एकाकी कर्मणस्तस्य फलं भुङ्क्ते भवे भवे // dhs_13.3 //

कर्मणामविसंयोगः सर्वैः स्वजनबान्धवैः / शुभाशुभं परं लोके गच्छन्तमनुगच्छति // dhs_13.4 //

यत्र प्रयान्ति पुण्यानि गन्धस्तत्रानुधावति / तथा शुभाशुभं कर्म गच्छन्तमनुगच्छति / स्वकर्मफलदायादा प्राणेन कर्मयोजिनः // dhs_13.5 //

सुकृतैः सुरलोकं गच्छन्ति

सुकृतैः सुरलोकेषु दुष्कृतैश्च तथाप्यधः / यद्दुःखं कर्मफलजं जायते कटुकोदयम् // dhs_13.6 //

तस्योपमानमसुरं त्रिषु धातुषु जायते / त्रिदोषजं त्रिचित्तोत्थं त्रिषु धातुषु पच्यते // dhs_13.7 //

तस्य कर्मविपाकस्य त्रिषु धातुषु लक्ष्यते / हेतुप्रत्ययसामग्रीसमुत्थं च प्रमेव तत् // dhs_13.8 //

अन्यकृतकर्मणः फलं नान्यो भुङ्क्ते

न ह्यन्येन कृतं पापमन्येन परिपच्यते / सुकर्मफलदायादः प्राणिनां सर्व एव हि // dhs_13.9 //

पूर्वोक्तानां त्रिविधानां स्वस्य कृत एव विपाको भवति

कर्मणस्त्रिविधस्यास्य न चाप्यन्यस्य पच्यते / चत्वारिंशद्विपाकस्य घोरं भवति चेष्टितम् // dhs_13.10 //

कर्मफलवर्णनम्

एकः करोति कर्माणि एकश्च फलमश्नुते / एकस्तरति दुर्गाणि सहायो जायते ऽपरः // dhs_13.11 //

जलापेक्षी जनो यस्तु कुरुते कर्म दुष्कृतम् / न जनो जनशतानां भुङ्क्ते हि व्यञ्जनं (क्वचित्) // dhs_13.12 //

न ह्यन्येन कृतं कर्म सङ्क्रामत्यपरस्य तत् / न मन्ये ऽनादिनिधनमस्मिंल्लोके न चापरैः // dhs_13.13 //

दुःखास्वादं सुखोद्भूतं येन दुश्चरितं कृतम् / तेन चरति संसारे प्रेरिते कर्मवायुना // dhs_13.14 //

कस्य धर्मो वर्धते?

अनपेक्षिततत्त्वस्य व्याकुलीकृतचेतसः / वर्धते सकलो (धर्मः) धर्मावृतमनोहरः // dhs_13.15 //

के नरकं गच्छन्ति?

मनसा वञ्चिताः सत्त्वा मनसा विप्रमोहिताः / गच्छन्ति नरकं पापास्तमस्तमपरायणाः // dhs_13.16 //

तमोवृते हि संसारे दुर्लभं बुद्धशासनम् / दुःखाद् दुःखतरं यान्ति येभ्यः धर्मो न रोचते // dhs_13.17 //

अनादिमति संसारे कर्मजालावृता प्रजा / जायते भ्रियते चै(व) स्वकर्मफलहेतुना // dhs_13.18 //

जायन्ते नरके देवा नारकेयास्तथाविधाः / मनुष्याः प्रेतविषये नरकं वा प्रयान्ति हि // dhs_13.19 //

सुकर्मणैव सुखम्

अन्योन्यप्रभवं दृष्टं दुःखं वा यदि वा सुखम् / क्लेशधर्मोद्भवे जन्मन्यपरादिकृतं च तत् // dhs_13.20 //

असङ्ख्येयकृतं कर्म संसारे प्राणिभिः सदा / तत्र शक्यं बुधैर्गन्तुं वर्जयित्वा तथागतैः // dhs_13.21 //

नाधर्मस्य फलं साधु विपरीतं न पच्यते / हेतोः सदृशता दृष्टा जलस्य विविधस्य वै // dhs_13.22 //

सादृश्यस्य हेतुफलं विपरीतं न जातु हि / संस्कृतानामरूपाणां हेतुः प्रत्ययसम्भवः // dhs_13.23 //

सहेतुकं सर्व कर्मफलम्

नाहेतुकं फलं दृष्टं नरके तु विशेषतः / हेतुसङ्घातसंसक्तं नरकेषु विपच्यते // dhs_13.24 //

कृतोपरतगाढानां नियतं पापगामिनाम् / कर्मणा फलसम्बन्धो नरकेषु विपच्यते // dhs_13.25 //

देशानां प्रति कालं तु यत् कर्म (वि)निवर्तते / तस्य नेष्टं फलं दृष्टं तत्त्वमार्गविदर्शकैः // dhs_13.26 //

उदाहरणप्रदर्शनपूर्वकं फलस्य कर्माधीनत्वमेवेति

दीपाधीना प्रभा यद्वत् कर्माधीनं फलं तथा / अन्यो ऽन्यफलसम्भूतः संस्कृतः सर्व एव हि // dhs_13.27 //

प्रतीत्यसमुत्पादसमर्थनम्

अन्योन्यहेतुका दृष्टा ह्यन्योन्यवशवर्तिनः / सादृश्यस्यानुबन्धेन दृश्यन्ते तत्त्वदर्शकैः // dhs_13.28 //

नाहेतुफलसन्धानमीश्वरादिभिरास्थितम् / भवन्ति संस्कृता धर्मा देशितास्तत्त्वदर्शिभिः // dhs_13.29 //

अनादिमतिसंसारे हेतुप्रत्ययसम्भवे / सादृश्यं कर्मणा दृष्टं विपरीतं न कल्प्यते // dhs_13.30 //

बुद्धस्य स्वरूपम्

तत्स्थेषु कर्मवशगाः प्राणिनः कर्महेतुजाः / स कर्मफलतत्त्वज्ञो (बुद्ध) इत्यभिधीयते // dhs_13.31 //

केषां शान्तिः न विद्यते?

मार्गामार्गविरुद्धा ये मूढा बुद्धस्य शासने / (न) तेषां विद्यते शान्तिरादित्यस्य तमो यथा // dhs_13.32 //

कर्मायत्तं सुखम्

कर्मायत्तं सुखं दृष्टं सुखायत्तं मनस्तथा / मनो ऽवबोद्धया(स्ते)धर्मा ये व्युत्पत्तिविचारिणः // dhs_13.33 //

सुचरितस्य कर्मणः फलम्

अनित्याः सर्वसंस्कारा जलबुद् बुदसन्निभाः / तस्मात् सुचरितं कर्म लोके मर्त्य परत्र च // dhs_13.34 //

दृष्टं कर्मफलं लोके दृष्टा एव विचित्रता / यः प्रमादपरः पुंसास्तस्यात्मा ध्रुवमप्रियः // dhs_13.35 //

कर्मरज्ज्वातिदृढया दुष्प्रमोक्षसुगाढया / बद्धा बाला न गच्छन्ति निर्वाणपुरमुत्तमम् // dhs_13.36 //

// इति कर्मवर्गस्त्रयोदशः //

(14) संयोजनवर्गः

ज्ञानेन निर्वाणाधिगमः

ज्ञानशस्त्रे(ण)तां छित्वा निर्मुक्ता विगतज्वरा / प्रयान्ति निर्वृत्तिं धन्या यत्र ज्ञान्येव विद्यते // dhs_14.1 //

सदृशं हि फलं हेतोः कथयन्ति मनीषिणः / हेतोरसदृशं नैव फलं पचति देहिनाम् // dhs_14.2 //

हेतुप्रत्ययसम्बद्धजन्मप्रत्ययसङ्गताः / यथा बद्धा हि संसारे प्रमुच्यन्ते (न)देहिनः // dhs_14.3 //

परमशान्तेरूपायः

तां विश्लिष्य सुसम्बद्धां गाढां दुर्विषेहां पराम् / गच्छन्ति परमां शान्ति यत्र दुःखं न विद्यते // dhs_14.4 //

कर्मणा नियतं जन्तुः कर्मणा परिपच्यते / सूपगं (ननु) संसारे सुखं नैवोपलभ्यते // dhs_14.5 //

दुःखे दुःखाभिषक्तानां जन्तूनां मूढचेतसाम् / सन्मार्गदेशिको नास्ति यो ऽस्माद् दुःखात् प्रमोचयेत् // dhs_14.6 //

ये न धर्मपरा नित्यं ये न सत्यपराः सदा / ये च योनिरता नित्यं तेषां दुःखं न हीयते // dhs_14.7 //

धर्म इह परत्र च सुखावहः

मातृवत् पितृवच्चैव (मित्रवद्) बन्धुवत् सदा / धर्मो वै देशितो बुद्धैरिह लोके परत्र च // dhs_14.8 //

त्रिगत्यवस्थिताः सत्त्वास्त्रिदोषवशमागताः / त्रिधातुगतिका नित्यं त्रिलोक्यां पतिताः (जनाः) // dhs_14.9 //

त्रिकर्मोपान्तवशगाः स्त्रीपानादिपराश्च ये / न भवान्मुक्तिगतिकाः स्युर्भूमौ विचरन्ति ते // dhs_14.10 //

केषां दुःखं न विद्यते?

त्रिरत्ने (न) प्रमाद्यन्ति त्रिबोधिवशगाश्च ये / त्रिदृष्टिवर्जका ये तु तेषां दुःखं न विद्यते // dhs_14.11 //

त्रिकालस्थितिसंलग्ना विज्वरास्तत्त्वदर्शिनः / त्रिभागकृतिसन्तुष्टा वीतशोका निवृत्तिगाः // dhs_14.12 //

त्रिराशिसमवेता ये त्रिकर्मप्रविचारिणः / न ते वत्स्यन्ति संसारे वीतदोषा गतज्वराः // dhs_14.13 //

मार्गामार्गविधिज्ञा ये भावाभावविचिन्तकाः / मैत्रीभावविविक्ता ये ते यान्ति परमां गतिम् // dhs_14.14 //

नरः कान् भजेत्?

अनाविलेन(मनसा) विप्रसन्नेन (चेतसा) / सर्वदा धर्मवशगान् धीरान् विप्रान् भजेन्नरः // dhs_14.15 //

सत्यमेव प्रपन्ना ये स्मृत्या (हित्वा) मनोमलम् / भावाभिलाषाद् विरता मुक्ता निःसंशयं हि ते // dhs_14.16 //

नित्यं दुःखसुखैर्बद्धा विप्रलब्धा ह्यनेकशः / नरा निधनतां यान्ति प्राणिनो मोहवञ्चिताः // dhs_14.17 //

कैर्दुर्गुणैः स्वर्गो न लभ्यते?

नाह्रीक्यमनपत्राप्यं कौसीद्यं पापमित्रता / नैतानि नाकबीजानि तेभ्यो रज्येन्न पण्डितः // dhs_14.18 //

आह्रीक्यमनपत्राप्यं नित्यं पापानुचारिणः / नरः प्रपातात् पतति स पश्चात् प्रतिबुध्यते // dhs_14.19 //

क्रोधेर्ष्यादिभयग्रस्ताः स्वर्ग न गच्छन्ति

क्रोधेर्ष्यास्त्यानमिद्धं हि त्वश्रद्धं यन्मनस्तथा / मोहशोकभयग्रस्ता न स्वर्ग प्रभवन्ति ते // dhs_14.20 //

अमृतं मद्यपानं च मिथ्यादृष्टिश्च लुब्धता / कारणानि करणस्य व्यापादक्रूरकर्मता // dhs_14.21 //

कुदृष्टेः कुफलम्

अदर्शनं परं श्रेयो न कुदृष्टिः कथञ्चन / कुदर्शनेन संमूढाः प्रयान्ति नरकं नराः // dhs_14.22 //

अहेतुं हेतुमापश्यन्त्य (नित्यं) नित्यवन्नराः / प्रयान्ति नरकं तीव्रं मिथ्यावादेन वञ्चिताः // dhs_14.23 //

कष्टेन तेजसा तेषां मिथ्यादर्शनतत्पराः / प्रज्ञाभिमानिनो भूता मोहयन्त्यपरान् जनान् // dhs_14.24 //

मोहान्धकारगहने पतन्त्येव महार्णवे / लोके प्रकृतिदुःखे ऽस्मिन् हेतुभूता हि ते जनाः // dhs_14.25 //

शराणां तापनं क्षेपं कथयन्ति मनीषिणः / चित्तता या तुदत्यन्ते सर्वतः क्लेशपर्वतः // dhs_14.26 //

क्लेशनागाद् विमोक्षो यो यस्य ज्ञानपुरः सरः / प्राप्यते वीतकै रूपैः पुरुषैस्तत्त्वदर्शिभिः // dhs_14.27 //

अन्यो ऽन्यमतिभिः सर्वा लोको ऽयं विप्रलोभितः / न याति परमां शान्तिं यत्र मिथ्या न कथ्यते // dhs_14.28 //

नरकहेतवः

औद्धत्यपापसंसर्गः कौसीद्यं लुब्धता तथा / हेतवो नरकस्यैते शीलस्य हि विवर्जनम् // dhs_14.29 //

मद्यपानं सदा हिंसा परदाराभिदर्शनम् / लोभः कूरा मतिश्चैव हेतवो नरकस्य ते // dhs_14.30 //

नाशहेतवः

पैशुन्यं पापसंसर्गो मिथ्यादृष्टिरसंयमः / चापल्यं मनसश्चैव नाशयन्ति नरं सदा // dhs_14.31 //

अविद्यया सह पारुष्यैः मिथ्यावागभिमानिता / न सुखाय भवन्त्येते अस्मिंल्लोके न चापरे // dhs_14.32 //

के परिवर्जनीयाः?

यद्यसौ भ्रमति प्रायो लोकेस्मिन् किन्न चापरे / यद्यसम्भ्रामिते लोके ये च दुःखे निमज्जति // dhs_14.33 //

तच्चेष्टितमविद्यायाः कथयन्ति तथागताः / मिथ्यामानो ऽतिमानी च सर्वथा (परिवर्ज्यताम्) / परिवर्ज्याः सदा ह्येते दुःखवृक्षस्य हेतवः // dhs_14.34 //

ज्ञानिनः परमोदारा नित्यं क्लेशवधे रताः / छित्वा (तद्) बन्धनं सर्व गच्छन्ति पदमच्युतम् / आदिमध्यान्तकल्याणमस्मिंल्लोके न चापरे // dhs_14.35 //

दोषसेवनैः नाशो भवति

दोषाणां सेवनं दृष्टमविद्यासम्प्रवर्तकम् / वर्जनीयाः सदा क्लेशाः सेव्यं ज्ञानमनुत्तमम् // dhs_14.36 //

ज्ञानेन मुक्तिर्भवति

ज्ञानेन मुक्तिर्भवति न च क्लेशैरिहोच्यते / ज्ञानाग्निना हि दहयन्ते क्लेशकाष्ठा न शेषतः // dhs_14.37 //

काममयज्ञानं क्लेशजनकम्

क्लेशैः किमर्थ संरुद्धा जालिनी विष(यै) रता / पुनः काममयं ज्ञानं चक्षुःपटलबाधकम् // dhs_14.38 //

रागनिन्दा

निर्वाणयति सम्बुद्धवाक्यभैषज्यभोजनैः / सद्धर्मसेनापतिना रागसेना विगर्हिताः // dhs_14.39 //

शुभा वाणी प्रयोक्तव्या

उदीरिता शुभा वाणी निश्चेतव्या प्रयत्नतः / चत्वारो हि विपर्यासा बुद्बुदवच्चकासते / लोकधर्मास्तथा चाष्टौ नाशयन्त्यखिलं जगत् // dhs_14.40 //

ज्ञानप्लवः सन्तरणसमर्थः

जालिनीप्रभवा नद्यो वितर्कशतदुस्तराः / ज्ञानप्लवं समारुह्य तरन्ति मुनयः शिवाः // dhs_14.41 //

केषां मुक्तिर्न विद्यते?

मूढा ये भूतमनसो नराः कामस्य सेविनः / सदा च पञ्चभिः स्थानैर्मुक्तिस्तेषां न विद्यते // dhs_14.42 //

अयोनिशोमनस्कारैर्यो वह्निः समुदीर्यते / स योनिशोमनस्कारवर्षणैः प्रतिकल्पते // dhs_14.43 //

अविद्यासंभवम् अन्धत्वं कथं दूरीभवेत्?

अन्धत्वं चिरकालोत्थमविद्यासम्भवं नृणाम् / तदल्पकाले जातेन प्रदीपेन न पश्यति // dhs_14.44 //

ज्ञानलोकेन त्रयो दोषाः विनश्यन्ति

रागमूढा विपच्यन्ते नरके मन्दमेधसः / ज्ञानिनस्तु न नश्यन्ति निर्वाणगमना यथा / त्रयो दो(षा) विनश्यन्ति ज्ञानलोकेन देहिनाम् // dhs_14.45 //

तस्मादशेषविज्ञानशीलक्षान्तिरतो भवेत् / अमूढानां प्रणश्यन्ति त्रयो दोषाः शरीरिणाम् // dhs_14.46 //

ज्ञानानलेन मन्दश्च क्लेशेन्धन महात्त्विषः / व्याधिनिर्मग्नतनवः शय्यावेष्टनगोचराः // dhs_14.47 //

यत्र याति परं वेदं मनोमोहमयं फलम् / यानि दुःखान्यनेकान्यनेका भुज्यते गतिः // dhs_14.48 //

पञ्चकैः प्राणिभिनित्यमेतन्मोहस्य चेष्टितम् / त्रयो वा निर्जिता दोषा यैरिदं दह्यते जगत् // dhs_14.49 //

ज्ञानयोगेन सुखं भवति

तमग्निं ज्ञानयोगेन निर्वाप्य सुखितो भवेत् / तस्माज्ज्ञानाग्निना नित्यं निर्दहेत् क्लेशपर्वतम् / क्लेशपर्वतदग्धस्य सुखं पदमवस्थितम् // dhs_14.50 //

// इति संयोजनवर्गश्चतुर्दशः //

(15) पापवर्गः

पापफलस्य अज्ञाता परितापं लभते

क्रियमाणस्य पापस्य विज्ञेयं कटुकं फलम् / यो न जानाति मूढात्मा पश्चात् स परितप्यते // dhs_15.1 //

(फलं च) लभते पुरुषः सर्वपापस्य कर्मणः / तस्मात् पापं न सेवेत यदीच्छेत् सुखमात्मनः // dhs_15.2 //

अल्पादपि महाघोरात् नरकात् पापचेतसः / मुक्त्यर्थ (तानि) पापानि भूयो मोहवशं गताः // dhs_15.3 //

न विश्वसेद्धि पापस्या(ल्पतां) नरकगामिकाम् / अल्पेन वह्निना शैले दहयन्ते सर्वतो द्रुमाः // dhs_15.4 //

नास्ति पापसमो शत्रुः

पापेन नरकं याति पापेन परिदह्यते / पापेन नैति निर्वाणं नास्ति पापसमो रिपुः // dhs_15.5 //

पापाचारो हि पुरुषो न क्वचित् सुखमेधते / (पापं) तस्मान्न सेवेत यदीच्छेत् सुखमात्मनः // dhs_15.6 //

साधुकारं च साधूनां पापमार्गस्य दुष्करम् / कुर्वन्तः पापकान् सत्त्वा मोदन्ते(लघुचेतसः) // dhs_15.7 //

विपाककटुकः पश्चात् परितापो ऽल्पचेतसः / कुतो ऽपचितगात्रस्य कर्मणो दृश्यते फलम् // dhs_15.8 //

तस्मात् पापं न कुर्वीत कष्टा पापस्य वेदना / पापं पापविपाकं च पापिनां पच्यते ध्रुवम् // dhs_15.9 //

न हि पापं न पापस्य तस्मात् पापं विवर्जयेत् / परिवर्जितपापस्य न पापाद् भयमस्ति हि // dhs_15.10 //

स्वकृतं बाधते पापं परीक्ष्यं नैव भुज्यते / कल्याणस्य फलं साधु कष्टं पापस्य पच्यते // dhs_15.11 //

कृत्वा तु पुरुषः पापं कल्याणं नानुसेवते / न शस्त्राग्निप्रपातेभ्यो दुःखं स्यात् तादृशं नृणाम् // dhs_15.12 //

यथा निषेवितं मिथ्यापापं पापेषु कल्प्यते / विनिवर्जितपापस्य नित्यं च शुभचेतसः // dhs_15.13 //

शान्तस्य भिक्षोर्निर्वाणं नातिदूरम्

(देहिनो) शान्तवक्त्रस्य निर्वाणं नातिदूरतः / तीव्रात् तीव्रतरं यान्ति नराः कुकृतकारिणः // dhs_15.14 //

सुखात् सुखतरं यान्ति नराः सुकृतकारिणः / न हि तीव्रस्य पापस्य सुखं फलमवाप्यते // dhs_15.15 //

सुखस्य वा फल तीव्रं विपरीतं न पच्यते / अनादिमति संसारे सुकृतानां फलं सुखम् // dhs_15.16 //

कर्मणां सुकृतानां च तथा दुःखफलं स्मृतम् / पापं पापानुगं दृष्टं शुभस्य च शुभं तथा // dhs_15.17 //

पापी नरकेषुपपद्यते

पापाचारः शुभद्वेषी नरकेषूपपद्यते / परिवर्जितपापस्य नित्यं च शुभचेतसः // dhs_15.18 //

हस्तावलम्बि निर्वाणमदृष्टं तदनाविलम् / आदिमध्यान्तकल्याणा धर्मा नित्यं सुखोदयाः // dhs_15.19 //

तस्मात् पापं विवर्जयेत्

आदिमध्यान्तकटुकं फलं पापस्य कर्मणः / तस्मात् पापं सदा वर्ज्यमालम्ब्यञ्च शुभं सदा // dhs_15.20 //

परिवर्जितपापस्य नित्यं सुखमवस्थितम् /

अनादिमति संसारे दग्धाः पापैः पुनर्नराः / खेदं कस्मान्न गच्छन्ति बाला मोहवशानुगाः // dhs_15.21 //

आपातमधुरं पापं परिणामे ऽग्निसन्निभम् / पापकारी तु पुरुषः सर्वलोके विगर्हितः / शुभकारी सदा शान्तस्तस्मात् पापं विवर्जयेत् // dhs_15.22 //

धीरैस्तत्त्वनिदर्शकैः पापविवर्जनम् अनिष्टमहितं दृष्टं विपाके कटुवेदनम् / पापं पापविपाकं च तस्माद् धीमान् विवर्जयेत् // dhs_15.23 //

अस्ति पापं ध्रुवं पापे पापमस्ति न पातकम् / पापाचेष्टा क्षयापेक्षा कृपा चित्तसुगामिता // dhs_15.24 //

पापं पापाश्रितं नित्यं धर्मो धर्माश्रितस्तथा / उन्नयत्युक्तमेतद्धि धीरैस्तत्त्वनिदर्शकैः // dhs_15.25 //

पापविरहिताः परमं सुखं प्राप्नुवन्ति

अचेतना ध्रुवं बाला येषां दुश्चरितं प्रियम् / विनिवर्जितपापास्तु गच्छन्ति परमां गतिम् // dhs_15.26 //

अतीव वञ्चनाघोरा नियता पापगामिनी / मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य यस्य पापं प्रियं बहु // dhs_15.27 //

शुभाशुभफलयोः परिणामभेदः

पापाद् विरज्यते यस्तु शुभे वातीव रज्यते / स सुखात् सुखमाप्नोति निवृत्तिं वा प्रयाति हि // dhs_15.28 //

नरो भवति धन्यो ऽयं यः शुभान्युपसेवते / स त्वधन्यतमो लोके यः पापमुपसेवते // dhs_15.29 //

आदिमध्यान्तनिधनं सद्भिरेव विगर्हितम् / पापं पापानुगं दृष्टं नरकायोपकल्प्यते // dhs_15.30 //

शुभकर्मा सुखमाप्नोति देवलोकं च गच्छति अतीव शोभते लोके शुभकर्मा जितेन्द्रियः / कायस्य भेदात् सततं देवलोके स जायते // dhs_15.31 //

पापस्य परिणामः सुदारुणः

दुष्कृतस्यानुबद्धं हि दुष्कृतं फलमुच्यते सुकृतस्य तथा दृष्टं फलं सुखविपाकजम् / बीजस्याशुविभीतस्य परिणामः सुदारुणः // dhs_15.32 //

निमित्तं सदृशं दृष्टं फलं पापस्य कर्मणः / पापेनाकृष्यते जन्तुः दुर्गतौ बडिशैरिव // dhs_15.33 //

बडिशैर्मुच्यते मीनः पापं पापान्न मुच्यते / दिन पीडापि पापस्य सर्वथा दुःखकारिका // dhs_15.34 //

अमेध्यस्य यथा गन्धः प्रतिकूलो हि देहिनाम् / शुभस्य वासना रम्या विप्रणष्टस्य दुर्गतौ // dhs_15.35 //

विलेषु वासनं यद्वत् पुष्पे नष्टे प्रदृश्यते / चलत्ययं पापकारी नित्यं कामवशानुगः // dhs_15.36 //

के शुभचारिणः?

आलस्यानृतिको नित्यं नासौ कल्याणमर्हति / अनन्ता रजनी तेषां (येषां) पापे स्थितं मनः // dhs_15.37 //

प्रभातं रजनी तेषां येषां पापे स्थिरा मतिः / अनीर्ष्यकाः सकल्याणाः पुरुषाः शुभचारिणः // dhs_15.38 //

अल्पपापी सुखमाप्नुते

ये न पापात्मनो भूतास्ते नित्यं कोटचारिणः / अल्पभारा यथा नावा प्लवते न निमज्जति // dhs_15.39 //

पापीमित्रेण दुःखं भवति

तथाल्पपापपुरुषः प्लवते न निमज्जति / न पापमित्रसंसर्गात् पुरुषः सुखवान् भवेत् // dhs_15.40 //

पापमित्रं समासाद्य सर्वानलपरो भवेत् / कर्मारम्भ विधिज्ञो यो नित्यं सूक्ष्मार्थ (दर्शकः) // dhs_15.41 //

नासौ लिम्पति पापेन पङ्केन गगनं यथा / अश्रुतं पुरुषः शृण्वन् श्रुतञ्चापि भवेद् दृढम् // dhs_15.42 //

पण्डितलक्षणम्

पापं च वर्जयेद् धीमान् प्रेत्य देवेषु जायते / गुणदोषपरिज्ञानम्मेतत् पण्डितलक्षणम् // dhs_15.43 //

मूढलक्षणम्

गुणदोषापरिज्ञानमेतन्मूढस्य लक्षणम् / गुणेषु गुणसञ्चारो दोषेषु च तथैव च // dhs_15.44 //

मूढामूढयोर्लक्षणम्

सदोषगुणतत्त्वज्ञो नित्यं भवति शोकभाक् / पापकर्त्ता (तु) पुरुषः शत्रुवच्चात्मनः स्थितः // dhs_15.45 //

शुभकर्त्ता तथा पुंसो मित्रवत् प्रतिपद्यते / तमोनिरयभूमिष्वमृतो ऽयं प्रतिपद्यते // dhs_15.46 //

यस्य पापरता बुद्धिर्नित्यं विषयतत्परा / विषयारामचपला नित्यं रागानुचारिणी // dhs_15.47 //

यस्य बुद्धिर्न धर्मेषु नरस्य दुःखभागिनः / हेतुतश्च महादुःखान्तहेतोर्वह्निसंयुतात् // dhs_15.48 //

क्षीणपापा वयं सर्वे भूयो लोकमिहागताः / सुकृतस्य फलं साधु ह्यनेकगुणमण्डितम् // dhs_15.49 //

दुष्कृतस्य फलं दुःखं विसंवादकमिष्यते / ते वयं सुखदुःखाभ्यां भूयाम भवसङ्कटे // dhs_15.50 //

कर्मवायुसमुद्भ्रान्ताः समुद्रस्य यथोर्मयः / कृतं पापेष्वमनसः पापैः रक्षन्ति ये जनाः // dhs_15.51 //

ते तस्य हेतोर्नरकं प्रयान्त्यशुभचारिणः / तस्मात्तु नरकान्मुक्ताः ते गच्छन्ति त्रिविष्टपम् // dhs_15.52 //

ते हि दुःखं (न)संस्मृत्य पुनः कामवशानुगाः / खरीभूतमिदं चित्तं दोलादोलैः सुखासुखैः // dhs_15.53 //

वियोगो ऽयं परीघातो न च दुःखैर्न विद्यते / अपारदारसंयुक्त इन्द्रियैः परिवञ्चितः // dhs_15.54 //

तृष्णापाशवशगः संसारे भ्रमति

जनो भ्रमति संसारे तृष्णापाशवशानुगः / नरकात् प्रेतभुवनं तिर्यग्योनिषु प्रेततः // dhs_15.55 //

तिर्यग्भ्यो नाकभुवनं नाकाद् भूयो नृजातिषु / एककर्मपरिभ्रान्तो जगद् भ्रमति चक्रवत् // dhs_15.56 //

सर्व दुःखम्

न च खेदवशं यान्ति(ह्यभ्यास) वशमागताः / रक्षन्ति नाकभुवनं विरज्यन्ते तथा सुखैः // dhs_15.57 //

सुखात् सुखपरिभ्रान्ता भ्रमन्ति भ्रमचारिणः / दुःखं पद्मसहस्राणि पद्मकोटिशतानि च // dhs_15.58 //

(तानि) दुःखानि भुङ्क्तानि न च क्लिश्यन्ति बालिशाः / न सुखं विद्यते लोके सर्वदुःखैः परिप्लुतम् // dhs_15.59 //

दुःखस्य हेतुः भवति

उद्वेगं नैव गच्छन्ति प्राणिनो मोहपीडिताः / दुःखेन खिद्यते बालो दुःखहेतौ च वर्तते // dhs_15.60 //

हेतौ शतफलं दृष्टं बीजं प्रति यथा फलैः / सुखदुःखकशाबद्धाः प्राणिनस्त्रिभवानुगाः // dhs_15.61 //

न यान्ति परमं क्षेमं सर्वदुःखविवर्जितम् / स्मर्यते (हि) यदा दुःखं तदा विध्यति देहिनम् // dhs_15.62 //

विस्मृते च पुनर्दुःखे चरन्ति विगतज्वराः / नारकं तु सदा दुःखं स्मृतं भवति देहिभिः // dhs_15.63 //

तदा कृष्णमिदं सौख्यमनुमानेन तिष्ठति / तदेव विदितं मत्वा जगत् सर्व समन्वितम् // dhs_15.64 //

श्रेयसि क्रियतां बुद्धिर्दोषेभ्यो विनिवार्यते / क्षणाधिकारचपलं जीवितं वेति वर्तते // dhs_15.65 //

क्षीयन्ते चापि कर्माणि तस्माच्छ्रेयःपरो भवेत् / चित्तवेगं मनः सर्व जीवितं वेति वर्तते // dhs_15.66 //

अनागताद् दुःखात् ज्ञानी न बिभेति

तस्मान्न जीविकाहेतौ पापं कुर्याद्विचक्षणः / अनागतस्य दुःखस्य न विभेति महाजनः // dhs_15.67 //

येना(स्य) पच्यते पापं मोहपापवशङ्गतम् / मोहितः पापकैर्धमैरशुभैः शुक्लवर्जितैः // dhs_15.68 //

मूढः पापवशाद् नरकं गच्छति

नीयते नरकं मूढो यत्र पापं विपच्यते / यस्य पापाद् भयं नास्ति स पापं कुरुते बहु // dhs_15.69 //

स पापानन्तसन्दग्धः पश्चान्नरकमाप्नुते / (अपि) सूक्ष्माग्निकणिका यथा दाहाय कल्पते // dhs_15.70 //

पापविरहिताः सुखमिच्छन्ति

अन्यैरपि तथा पापैर्नरकं यान्त्यबुद्धयः / अपापभीरुता तस्मात् कर्तव्या सुखमिच्छता // dhs_15.71 //

हिंसा मिथ्यावचो ऽब्रह्मचर्य भूयः सुखोदयम् / आह्रीक्यमनपत्राप्यमौद्धत्यं पापमित्रता // dhs_15.72 //

विषाग्निसदृशं पापम्

विषाग्निसदृशा हयेते तेभ्यो रक्षेत् प्रयत्नतः / दुःखं हि मारधर्मो ऽयं सुखं धर्मसमन्ततः // dhs_15.73 //

सुखदुःखयोर्लक्षणम्

लक्षणं(सुख) दुःखानां विदुस्तत्त्वविदो जनाः / सत्यं दानं तथा क्षान्तिः सदा चापापमित्रता / मैत्री सदाभिभूतेषु प्रस्थानं त्रिदिवस्य (हि) // dhs_15.74 //

// इति पापवर्गः पञ्चदशः //

(16) नरकवर्गः

अष्टौ नरकाग्नयः

कृत्वा दुष्कृतकर्माणि सत्त्वा विषमजीविनः / या गतिः प्रेत्य गच्छन्ती तानपायान् (हि मे) शृणु // dhs_16.1 //

सञ्जीवं कामसूत्रं च सम्पातं द्वौ च रौरवौ / तमोपरं महाचित्रपतनं च प्रतापनम् // dhs_16.2 //

इत्येते नरका अष्टावाख्याता दुरतिक्रमाः / रौद्रकर्माभिसङ्कीर्णाः प्रत्येकं क्षोभदा (मताः) // dhs_16.3 //

नरकाग्नीनां भयानकत्वम्

चतुःस्कन्धाश्चतुर्द्वारा विभक्ता भागशो मिताः / अयः प्राकारपर्यन्ता अयसा प्रतिदुःखिताः // dhs_16.4 //

तप्तायोमयसं भूमिर्ज्वलन्ती तेजसोद्गता / अनेकयोजनशतं दहति स्वचिंषा(भृशम्) // dhs_16.5 //

कन्दर्पदमना घोरा अर्चिष्मन्तो दुरासदाः / रोमहर्षणरूपास्ते ऽप्याहुर्दुःखा भयानकाः // dhs_16.6 //

नरके पतिता भृशं तप्यन्ते

एते पतन्ति नरके ऊर्ध्वपादा अवाङ्मुखाः / ऋषीणामतिवक्तारः संयतानां तपस्विनाम् // dhs_16.7 //

ते पुनस्तत्र पच्यन्ते तप्ताम्भसि कृता इव / क्रन्दमाना दिवारात्रौ, नगा वातेरिता इव // dhs_16.8 //

प्रणदन्ति महानादं तीव्रदुःखैः प्रतापिताः / सर्वा दिशश्च धावन्ति नारकैः पुरुषैर्द्रुताः // dhs_16.9 //

कुदृष्ट्या मोहयित्वार्थे मोहपाशावृतो जनः / प्राप्नोति नरकं घोरं कारणोदधिसंवृतः // dhs_16.10 //

कुदृष्ट्या दग्धसर्वस्वो मनुष्यः पुरुषाधमः / तथा बद्धो ऽस्ति नरके मानिनां घोरकारणम् // dhs_16.11 //

ये मिथ्यावशमापन्नाः पुरुषा मन्दमेधसः / ते सर्वे नरकं यान्ति चित्तैर्हि परिवञ्चिताः // dhs_16.12 //

कुकृतफलम्

यस्त्वया दुष्कृतं पूर्व कृतं चित्तानुवर्तिना / तस्य भुङ्क्तफलं मूढ विपाकोत्तम (माप्स्यसि) // dhs_16.13 //

हार्याणि परिचित्तानि, संसेव्याः परयोषितः / ह्रस्वा (हि) जन्तवो नित्यं स्वचित्तपरिवञ्चिताः // dhs_16.14 //

तस्य कर्मविपाकस्य वश एव त्वमागतः / किं क्रन्दसि स्वयं कृत्वा कुकर्म पुरुषाधम! // dhs_16.15 //

ये नराः कुकृतं कृत्वा पञ्चत्वं यान्त्यमेधसः / येषां तु निष्फलं जन्म बीजमुप्तं यथोषरे // dhs_16.16 //

अल्पमाधुर्यसंयुक्तान् कामान् कटुविपाकिनः / सेवते यस्त्वसौ मूढः स याति तमसो तमः // dhs_16.17 //

किं कृतं मूढ भवता पुत्रदारसुखार्थिना / दहस्ये नरके चैकः स्वकर्मफलवञ्चितः // dhs_16.18 //

केषां दुष्करं जीवनम्?

यः पुत्रदारवशगः सेवते दुष्करं नरः / स याति नरकत्वं (च) पापं तदनुभूयते // dhs_16.19 //

न दारा न सुता नार्थ न मित्राणि कथञ्चन / मृत्युकाले समुत्पन्ने रक्षन्ति समुपस्थिताः // dhs_16.20 //

येषां सांक्लेशिकं चित्तं तृष्णया परिवञ्चितम् / सहायता कुतस्तेषां कस्मात् (त्वं) परितप्यसे? // dhs_16.21 //

हृतो ऽसि पूर्वविषयैस्तृष्णया परिवञ्चितः / किं क्रन्दसि स्वयं कृत्वा कुकृतं मूढचेतनः // dhs_16.22 //

न तथाग्निर्न शस्त्राणि न विषं नारयः स्थिताः / बाधते पुरुषं लोके यथा दुष्कृत्यमात्मजम् // dhs_16.23 //

पक्षिणां नीडवासवत् भवचक्रम्

दिग्भागे हि यथा गत्वा संश्रयन्ते वनस्पतीन् / विहगाः कालमुत्थाय तथा प्राणिसमागमः // dhs_16.24 //

नाशयित्वा परं द्रव्यं कृत्वा लोकव्यतिक्रमं / किं करोत्यशुभं कर्म मोहेन परिवञ्चितः // dhs_16.25 //

येन याति परां शान्तिं येन यात्यसुरालयम् / तत्र हेतुः परं मोहस्तमसामपि यत् तमः // dhs_16.26 //

कुटुम्बाय कृतं पापं नरके पातयति

पुत्रदारमयैः पाशैश्चानीता नरकालयम् / यदर्थ क्रियते पापं युष्माभिश्चित्तवञ्चितैः // dhs_16.27 //

मित्राणि पुत्राः (पितरौ किं) बन्धुजनबान्धवाः / येषामर्थे कृतं पापं भवद्भिर्मन्दबुद्धिभिः // dhs_16.28 //

नूनमात्मा न ते कान्तो बभूव नरभूमिषु / येन त्वया कृतं पापं पुत्रार्थेन नराधमः // dhs_16.29 //

येन पूर्वकृतं पापं पश्चान्न परितप्यते / स याति नरकं घोरं पुत्रकारणवञ्चितः // dhs_16.30 //

पापकर्मफलम्

किं करिष्यन्ति पुत्रास्ते किं दाराः किं च बान्धवाः / दहस्यनादिनरके वह्निः कर्म दुनोत्यसौ // dhs_16.31 //

स्वयं कृत्वाशुभं कर्मासुखोदयमनिन्दितः / तप्यसे ऽपि वृथाधानः पश्चान्मोहेन वञ्चिकः // dhs_16.32 //

रागद्वेषानुगाः पापं मोहेन परिवञ्चिताः / अघं प्रयान्ति ते सर्वे पुत्रदारसुखार्थिनः // dhs_16.33 //

अन्तर्गतेन च पुनर्बहिःस्थेन च वह्निना / दह्यमानो(हि)दुःखेन नरके पापकर्मणा // dhs_16.34 //

वशं प्राप्ताः स्वचित्तस्य सर्व एव विडम्बिताः / किं क्रन्दसि वृथा नादे वह्निना परितापितः // dhs_16.35 //

पापानुगफलं दृष्टम्

अथ पापानि कर्माणि कृतवानसि मन्यसे / दुर्मते तत्र मा क्रन्द किं वृथा परिदेवसे // dhs_16.36 //

पापेषु रक्ष्यते मूढः कारणाशुचि रक्ष्यते / पापानुगफलं दृष्टं हेतुप्रत्ययसम्भवम् // dhs_16.37 //

कस्मान्न सेवितो धर्मः पापञ्च नहि वर्जितम् / पापाद् बहिश्च पुरुषो नरकं नैव पश्यति // dhs_16.38 //

यो न विन्दन्ति मूढात्मा फलं पापस्य कर्त्तृकम् / सो ऽवश्यं लभते दोषान् कथं भोक्ष्यसि दुर्मते // dhs_16.39 //

पापेन वञ्चित पूर्वं पापेन परिदह्यते / न करिष्यसि पापानि त्वदुःखेनैव यास्यसि // dhs_16.40 //

कृतवानसि पापानि शुभानि न कथञ्चन / पापेन दह्यते तस्मादशुभे न मनः कृथाः // dhs_16.41 //

किं दुःखादपि दुःखम्?

नास्ति दुःखादतो दुःखं यः पापमनुसेवते / तस्मात् पापं न सेवेत यदि दुःखं न वाञ्छसि // dhs_16.42 //

कुटुम्बिजनानां स्पष्टोक्तिः

तस्यान्तर्हृदये बिम्बं किन्तु शान्तिर्न विद्यते / कारुण्यास्पदभूताः स्मो नास्माकं करुणाहृदि // dhs_16.43 //

यथा कृतं भवद्भिश्च पापं मोहावृतैर्बहु / तद् वः प्रधावते गाढं न च ये तत्र हेतवः // dhs_16.44 //

शीलं न रक्षितं मूढ पापं च बहु सञ्चितम् / सम्भूतस्य च पापस्य फलमेतदुपस्थितम् // dhs_16.45 //

न वयं कारणं तत्र यूयमेव हि कारणम् / यः पापं कुरुते कर्म स हेतुस्तस्य कर्मणः // dhs_16.46 //

भवद्भिर्यत् कृतं पापं तृष्णाशापविडम्बितैः / तद् वो प्रपद्यते घोरं किमस्मान् परिभाषत // dhs_16.47 //

नाकृतं पच्यते पापं न पापं स्यादहेतुकम् / येन यद्धि कृतं पापं तस्य तत् परिपच्यते // dhs_16.48 //

पापी नरकं याति

तद् भवन्तः क्रियाहीना मद्यपानेन वञ्चिताः / पतिता नरके तीव्रे किं वृथा परितप्यथ // dhs_16.49 //

ते यूयं कामपरमाः घोरं नरकमागताः / कारणेष्वपि तीव्रेषु किं तथा परितप्यथ // dhs_16.50 //

यदा कृतानि पापानि भवद्भिः काममोहितैः / तदा कस्मान्न निकृष्टं किमद्य परितप्यथ // dhs_16.51 //

हेतुभूतो हि नरको मृषावादस्य देशितः / हेतुर्वै सेवितं पूर्व निष्फलं परिदेवथ // dhs_16.52 //

नार्थेन लभते सत्यं न कृच्छ्रेणोपपद्यते / तस्मात् सत्यं परित्यज्य मृषावादेषु रज्यसे // dhs_16.53 //

पूर्वेषु पापमहितं भवता मूढचेतसा / कृतं भवद्भिः कुकृतं (दुष्कृत्यं) परिपच्यते // dhs_16.54 //

पापक्षयाद् विनिर्मुक्तो नरकं नोपलभ्यते / नाक्रन्दमानाः पुरुषाः विमुच्यन्ते कथञ्चन // dhs_16.55 //

पापकर्तृ फलं स्वयमेव भुङ्क्ते

किं क्रन्दथ वृथा मूढा वञ्चिताः स्वेन कर्मणा / मुञ्चिता वञ्चिता बाला वृथा क्रन्दन्त्यबुद्धयः // dhs_16.56 //

अहितैर्हितरूपैस्त्वं मित्ररूपैश्च शत्रुभिः / विप्रलब्धो ऽसि भो मर्त्य! गच्छन्नसि महत् तमः // dhs_16.57 //

नान्यः शत्रुर्यथा कर्म दुष्कृतं तव पापकम् / कर्मणा त्रिविधेनाथ नीयसे यमसाधनम् // dhs_16.58 //

कस्मादसि ततो मूढ, वञ्चितः पुत्रसंज्ञकैः / न दानादिषु बुद्धिस्तैः कृता (ते) मोहवञ्चिता // dhs_16.59 //

अस्मांल्लोकात्परं लोकं शत्रुपृष्ठोरगो यथा / शत्रूणां प्रथमः शत्रुः सर्वपापनिदर्शकः // dhs_16.60 //

विषाग्निशस्त्रप्रतिम! स्वयं हि दुष्कृतं कृतम् / त्वया कृतानि कर्माणि त्वमेवमनुभोक्ष्यसे // dhs_16.61 //

यस्य शान्तं सदा चित्तं विषयैर्यो न हन्यते / न ह्यवस्थामिमां यान्ति तथात्वमनुपश्यसि // dhs_16.62 //

नरकस्य ध्वनिं श्रुत्वा कथं क्रन्दसि दुर्मते! / किं पुनर्यत्र वह्निस्त्वां धक्ष्यति शुष्ककाष्ठवत् // dhs_16.63 //

न दग्धा वह्निना ये च दग्धास्ते कुकृतैः स्वकैः / वह्निस्तु शाम्यते क्वापि दुष्कृताग्निर्न शाम्यति // dhs_16.64 //

नाग्निर्निर्याति लोकान्तं नाग्निस्पृष्टो नरो (मृतः) / कुकृताग्निमयं पापं यद् धक्ष्यति हि तत्त्वतः // dhs_16.65 //

कुकृताग्निविदग्धा ये ते दग्धा नरके नराः / पापाग्निवर्जिता ये तु न तेषां नरकोदयः / यद्यात्मनः प्रियो नित्यं विभेषि नरकाद् यदि // dhs_16.66 //

विवर्जय स्वपापानि ततो दुःखं न यास्यसि / यान्ति पापमये नित्यं(नरा) मोहवशानुगाः // dhs_16.67 //

प्राप्नोषि नरकं घोरं किमश्रूणि विमुञ्चसि? / दुःखं दुःखविपाकं च दुःखान्तगमनं तथा // dhs_16.68 //

सुकृतं नादिमध्यान्तशोभनं परिपच्यते / नात्र लोके त्वयापापं यत्कृतं सुकृतं (मुहुः) // dhs_16.69 //

तस्य तीव्रविपाकस्य फलमद्योपभोक्ष्यसे / हेतुप्रत्ययसादृश्यं विपरीतं न कल्प्यते // dhs_16.70 //

हेतुः कृतो यथा पूर्व तथा फलमवाप्स्यसि / यथा तव तथान्येषां प्राणरक्षा प्रयत्नतः // dhs_16.71 //

कस्मात् प्राणातिपातास्ते कृताः पापानुवर्तिना / प्राणत्यागेन पुरुषैर्यद् धनं समुपार्जितम् // dhs_16.72 //

कर्मोदयकृतं तत्ते यत्त्वया समुपार्जितम् / सर्वेषां दयिता दाराः प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसः // dhs_16.73 //

तत्त्वया रागरक्तेन कस्मादपकृतावनात् / बुद्धेर्व्यामोहजनकं धर्माणां दूषणं परम् // dhs_16.74 //

धर्मपानं त्वया कार्य कर्मानुपरिवर्जितम् / जिह्वाविषसमुत्थं यत् सर्वाप्रत्ययकारकम् // dhs_16.75 //

मृषावादं त्वया पापं कर्मानुपरिवर्जितम् / एवं पञ्चविधेयेषु यस्मात् त्वमनुरक्तवान् // dhs_16.76 //

तस्मात् संमुक्ष्य मा रोदि किं वृथा परिदेवसे / विषयं पापका धर्मा यस्मान्नु परिवञ्चितः // dhs_16.77 //

तस्मात् प्राप्नोषि नरकं ज्वालामालाकुलं महत् / एतत् तृष्णाग्निना सर्व प्रदीप्तं भुवनत्रयम् // dhs_16.78 //

धर्माचरणे सावहितेन भवितव्यम्

दृष्ट्वा नाचरितो धर्मः किमद्य परितप्यसे / (श्रुत्वा) ते मधुरं चित्तं काममन्दिरकं वचः // dhs_16.79 //

उदीरिते महापापे तस्मै तत्फलमागतम् / स कृत्वा पापकं कर्म नियता पापवेदना // dhs_16.80 //

करुणं विकलं दीनं किमद्य परितप्यसे / कर्मक्षयेण नरकात् मुच्यन्ते पापकारिणः // dhs_16.81 //

विक्रोशमग्ना बहुशो न मुच्यन्ते कथञ्चन / अनिष्टं पापकं कर्म कृत्वा रोगवशे स्थिताः // dhs_16.82 //

अज्ञानिनो ऽशुभमाचरन्ति

परिदेवति यो मूढो वृथा स परिदेवति / अनागतफलज्ञो यः प्रत्युत्पन्नशुभे रतः // dhs_16.83 //

क्रोशते नरके नासौ यथा त्वमनुतप्यसे / मया कृतानि कर्माणि फलदानि ममैव हि // dhs_16.84 //

रोगेण शत्रुणा दग्धः पश्चान्नरकमागतः / प्रमादभूमिरशुभा रागदग्धस्य देहिनः // dhs_16.85 //

तेन पाशेन बद्धो ऽहं गतो ऽवस्थामिमां भृशम् / दुराचाररतानां तु नृणामस्य फलं कटु // dhs_16.86 //

अज्ञानबाधितो ऽस्मीति स्वकृतं भुज्यते मया / निर्दयानां सुघोराणां पापानां वशमागतः // dhs_16.87 //

मुक्तिः कथं स्यात्?

मुक्तिरस्मात् कथं स्याद्वै दुःखसंसारसागरात् / दुःखाद् दुःखतरं कर्म मयेदं परिपच्यते // dhs_16.88 //

सुखावाप्तिं न पश्यामि क्षेमं वा नरकस्य मे / जीवलोकादहं भ्रष्टो अबुद्ध इव मार्गतः // dhs_16.89 //

जीवो ऽयं विवशो भूत्वा विकृतैः परिवारितः / ज्वालामालाकुलं सर्वमन्तरिक्षं निरन्तरम् // dhs_16.90 //

दिशश्च त्रिदिशश्चैव पृथि(वी) च निरन्तरा / कृपणो ऽज्ञानगो दुःखी निवासं नोपलक्षये // dhs_16.91 //

क्षुरधारावितप्तस्य नृपस्यास्यातिभीषणम् / कान्तारे बाह्यमानस्य निः सहायस्य सर्वतः / त्रातारं नावगच्छामि यो ऽस्माद् दुःखात् प्रमोचयेत् // dhs_16.92 //

निःशक्तिरवशो दुःखी वह्निना परितापितः / नीये ऽहं विवशः क्वापि बाहुबन्धनयन्त्रितः // dhs_16.93 //

न वार्था नापि मित्राणि न पुत्रा न च योषितः / त्रायन्ते व्यसनादस्मात् कृतघ्ना बत ते मम // dhs_16.94 //

अधर्मचारिणो न क्वापि शरणम्

निरानन्दस्य न सुखं दुःखं (गृह्णामि सर्वशः) / मृत्युपाशेन बद्धस्य शरणं नोपलक्ष्यते // dhs_16.95 //

संक्रुद्धा इव ते, क्रूरा भविष्यन्ति समन्ततः / निरानन्दा दिशः सर्वा व्यालैश्च परिवारिता // dhs_16.96 //

नरकं पातकस्यैव पतेयं धृतिभावतः / यच्च यच्चेहं पश्यामि जङ्गमं स्थावरं तथा / तत् सर्व व्याकुलं चैव वह्निना परिदीपितम् // dhs_16.97 //

नाधिगच्छामि शरणं निःसहायो ऽस्मि सर्वतः / घोरे तमसि मज्जासि सागरे च हृतप्लवः // dhs_16.98 //

गगनं नैव पश्यामि नक्षत्रग्रहतारकम् / विपरीतमिदं सर्व तमसा परिवारितम् // dhs_16.99 //

पञ्चेन्द्रियाणि सर्वाणि विरतानि हि सर्वतः / क्रकचैस्तु तदा सर्व शरीरं परिपाटयते // dhs_16.100 //

नाधिगच्छामि शरणं कामं बन्धो भविष्यति / वर्धन्ते दुःखनिकरा सर्वतः परिवारतः // dhs_16.101 //

मुहुर्मुहुश्च वर्धन्ते वेदनाञ्चितदेहजाः / दुःखैश्च (परिवर्धन्ते) निस्सहायं च सर्वतः // dhs_16.102 //

समीक्ष्य कर्मजं नित्यं ध्येयो हेतुः पुनः पुनः / कथयन्ति सुखं वृद्धाः स्वकर्मफलजैर्दृढम् // dhs_16.103 //

यत् पूर्व करणीयं ते तत्पश्चात् परिचिन्त्यसे / मोहेन वञ्चितः पूर्वं किमद्य परितप्यसे / किं पुनः पापकर्त्तुर्यः कटुकं परिपच्यते // dhs_16.104 //

अनेकदुःखहेतूत्थं तव दुःखं भविष्यति / त्राणं नैव (च) यत्रास्ति विना कर्मपरिक्षयात् // dhs_16.105 //

एवं सत्यस्य नाशेन यमदूतैरनेकशः / नीयते नरकं घोरं कर्मपाशवशङ्गतः // dhs_16.106 //

चतुष्कोणश्चतुर्द्वारो विभक्तो भागशो मितः / पच्यते यत्र विवशा नारकेया ह्यनेकशः // dhs_16.107 //

भेदप्रायेण बहुशो यत्त्वया कथितं बहु / कल्मषं भूतधर्माणां तस्यैतत् फलमागतम् // dhs_16.108 //

पैशुन्यसेविनो नरकं यान्ति

भस्मीभवन्ति ते नित्यं मित्रस्वजनबान्धवैः / एषामभिमतं दुष्टं पैशुन्यं सद्विगर्हितम् // dhs_16.109 //

तस्मान्न चरितो धर्मः पैशुन्यं च न वर्जितम् / पैशुन्यं सफलं भुक्त्वा किमद्य परितप्यसे // dhs_16.110 //

जिह्वाधनविनिर्मुक्तं तीक्ष्णं विषममुच्छ्रितम् / पारुष्यमिति सन्दृष्टमहो! तत्फलमीदृशम् // dhs_16.111 //

सत्त्वं पारुष्यपरमं घोरं नरकमागतम् / जिह्वायातं तवाकृत्यै किमद्य परिदेवसे // dhs_16.112 //

सहस्त्रगुणपर्यन्तः स्वतो हृदयसम्भवः / क्षुत्पिपासामयो वह्निः समादहति मारुतम् // dhs_16.113 //

परुषवाचो नरकस्य चान्तरम्

यदन्तरं हिमाग्न्योर्हि मेरुसर्षपयोश्च यत् / तदन्तरं जिह्वयोक्त्या नरके ज्वलनस्य च // dhs_16.114 //

नरकप्रभवो वह्निर्न क्वाप्यन्यत्र प्राप्यते / क्षुत्पिपासामयो वह्निर्देवेष्वप्युपलभ्यते // dhs_16.115 //

यो ह्यतः कारणात्तीक्ष्णो वह्निर्भवति नारकः / न तथा स प्रभवति यथा वह्निस्तदुद्भवः // dhs_16.116 //

पूर्वोत्तरा बद्धपदं निरर्थकमसङ्गतम् / विस्त्रब्ध यत्त्वया प्रोक्तं तस्यैतत्फलमागतम् // dhs_16.117 //

परेषां सम्पदं दृष्ट्वा मम स्यादिति चिन्तितम् / तमो ऽभिख्यासमुत्थस्य विषस्य फलमागतम् // dhs_16.118 //

व्यापारानलदग्धो ऽसि मानुष्यं पुरुषाधम! / दहनाद् दहनं प्राप्तो तप्यसे च विकत्थ्यसे // dhs_16.119 //

व्यापारपरमोहे तु नरकायोपपत्तये / रज्ज्वैतयैव बद्धो ऽसि पुरुषः परिक्रन्दसे // dhs_16.120 //

व्यापादेनाकृष्टो ऽसि घोरं नरकमागतः / कर्मक्षयाद् भवेन्मोक्षो नरकाच्च विमोक्ष्यसे // dhs_16.121 //

अधर्मकथनं दहत्येव

अधर्मो धर्मरूपेण साधुरूपेण पापकम् / यत् त्वया कथितं पूर्व तत् त्वां दहति नानलः // dhs_16.122 //

कथं तत्त्वविनष्टानां धर्माधर्मनिच्छताम् / देशितं विवरं पापं नियतं पापगामिकम् // dhs_16.123 //

(यस्)त्वया वर्जितो धर्मः साधवश्चापि निन्दिताः / यत्त्वयोपार्जितं कृष्टं तत्त्वयाद्य विपच्यते // dhs_16.124 //

तृष्णाविषययुक्तेन मोहवेगेन सर्वदा / यतः सधर्मविनयैः किं तथा परिदेवसे // dhs_16.125 //

स भवेत् पापकृन्नित्यं मोहपाशवशङ्गतः / कि तप्यसे रोदिषि च कर्म कृत्वा सुदारुणम् // dhs_16.126 //

हेतुप्रत्ययमूढस्य धर्माधर्मेषु सर्वदा / प्राप्तो ऽसि नरकं घोरं नारकाग्रं सुदारुणम् // dhs_16.127 //

कामवशानुगा नरकं यान्ति

कामैः क्रमति संयुक्तैर्यन्न भवति चेष्टितम् / सुकृतं कर्मविरसं फलमेतदुपस्थितम् // dhs_16.128 //

क्षपयित्वा प्रमादेन सुखासक्तेन चेतसा / सुकृत नरकं यान्ति देवाः कामवशानुगाः // dhs_16.129 //

आर्यापवादका नरकं यान्ति

आर्यापवादका ये च ये च कर्मफलद्विषः / ते मृत्वा नरकं यान्ति ये च मिथ्याविनीतकाः // dhs_16.130 //

धर्मवञ्चका एव नरकगामिनः

जननीगृहपापीया ये चान्ये धर्मवञ्चकाः / तेषामिष्टकरा लोके नरकस्य च गामिनः // dhs_16.131 //

पापरता दुःखमनुभवन्ति

ये चान्ये सुखसंसक्ता नित्यं पापरता नराः / दुःखाद् दुःखं तु ते यान्ति चित्तेन परिवञ्चिताः // dhs_16.132 //

अवद्यकार्याणि नरके पातयन्ति

तस्मादवद्यकार्ये न मतिं (कुर्यात् कथञ्चन) / हीनान्यवद्यकार्याणि नरके पातयन्ति च // dhs_16.133 //

अतः कुशलकर्माणि कर्त्तव्यानि

(कर्माणि) कुर्यात् कुशलानि नित्यं परार्थबद्धेन मनोरथेन /

(हितः सदैवं नरकस्य रोधी) / सेव्यो ऽपवर्गो दशधर्म एषः // dhs_16.134 //

// इति नरकवर्गः षोडशः //

(17) प्रेतवर्गः

अदानस्य कुतः सुखम्?

अदान्तस्य कुतः शान्तिरनुप्तस्य कुतः फलम्? / अदीपिका प्रभा नास्ति अदानस्य कुतः सुखम् // dhs_17.1 // हृच्छान्तिर्हि तथा नास्ति नयनार्थस्य देहिनः / दानेन विरहात् तद्वत् सुखं प्रेतैर्न लभ्यते // dhs_17.2 //

कुकर्मी प्रेतलोकं गच्छति

यं प्रेत्य प्रेतलोकस्य त्रिलोके च यथाधमाः / भ्रमेण परमोद्विग्नास्तन्मात्सर्यकृतं फलम् // dhs_17.3 //

न दात्रा लभ्यते किञ्चित् कृतनाशो न विद्यते / स्वकर्मफलभोक्तारः प्राणिनः कर्मभोगिनः // dhs_17.4 //

तव यत्कुकृतं दग्धाः प्रेत्यलोकेष्ववस्थिताः / क्षुत्पिपासामयेनेह वह्निना परिदीपिताः // dhs_17.5 //

कदा तु विषयो ऽस्माकं भविष्यति सुखोदयः / परिदाहात् कदा चास्मात् परिमोक्षो भविष्यति // dhs_17.6 //

मार्गामार्गविहीनो दुःखित एव जीवति

मार्गामार्गविविक्तो ऽहं न ज्ञातं कर्मणः फलम् / क्षुत्पिपासामयो वह्निरज्ञातः प्रकटोदयः // dhs_17.7 //

क्लेशान्धकारवदना निराशास्त्यक्तजीविकाः / त्वक्स्नायुजालबद्धाः स्म जीवामो बत दुःखिताः // dhs_17.8 //

न त्राता सर्वतो ऽस्माकं हन्त कृच्छ्रगता वयम् / उत्पन्नेषु मनुष्येषु खण्डिताः स्वेन कर्मणा // dhs_17.9 //

कस्मान्न चरितो धर्मो रत्नदीपेषु सञ्चितः / यः करोति शुभं नित्यमशुभं न च सर्वदा // dhs_17.10 //

समदृष्टिपथेनैति स्वर्गसोपानमाश्रितः / येषामर्थे कृतं पापं क्लेशयन् मानसं बहु // dhs_17.11 //

अनेन ते गताः सर्वे भवानां त्रासने स्थितः / बद्धो ऽसि बन्धनैस्तीव्रैर्यमदत्तैरधिष्ठितः // dhs_17.12 //

पापरज्ज्वाकृष्यमाणः स्वकृतं भुनक्ति

प्राप्तो ऽसि तमसो घोरं यमलोकं दुरासदम् / इहोपभोक्ष्यसे कर्म यत्त्वया कुकृतं कृतम् // dhs_17.13 //

स्वकृतं भुज्यते बाल! परेषां नैव भुज्यते / आकृष्यमाण एषो ऽत्र पापरज्ज्वा सुघोरया // dhs_17.14 //

अनलः प्रेतलोकस्य क्षुत्पिपासामयो महान् नाग्निशस्त्रविषाणां हि निपातस्तादृशः कटुः // dhs_17.15 //

क्षुत्पिपासामयाग्नेश्च निपातो यादृशः (कटुः) / न क्षणो नापि हि लवो न मुहूर्तो न शर्वरी // dhs_17.16 //

दुःखान्विता वयम्

यत्र सौख्यं भवेन्मृत्युर्नित्यं दुःखावृता वयम् / दुःखाद् दुःखतरं प्राप्तो दुःखहेतुर्निषेवितः // dhs_17.17 //

दुःखात् कदाचिन्मोक्षः स्याद् भविष्यति सुखोदयः / नोत्सवे दृश्यते तोयं तडागेषु च शुष्यति // dhs_17.18 //

कर्मफलस्वरूपनिरूपणम्

सरितो नाशमायासुः कथं धावामहे चयम् / ते वयं शुष्कसलिलाः सशैलवनकाननाः // dhs_17.19 //

परिधावामहे भूमौ नित्यं सलिलकांक्षिणः / ते वयं दग्धतनवः क्षुत्पिपासाहता नराः // dhs_17.20 //

शरणं नाधिगच्छामः कष्टं व्यसनमागताः / वज्रदंष्ट्रैर्महातीक्ष्णैः काकोलूकैश्च सम्मतः // dhs_17.21 //

अभिद्रुतो न पश्यामि शरणं सौख्यदायकम् / प्रतिबिम्बमिदं तस्य कर्मणः समुपस्थितम् // dhs_17.22 //

कृतं कर्म यथास्माभिस्तथेदं फलमागतम् / कर्मवायुरगा बद्धाः कर्मसूत्रेण पाचिताः // dhs_17.23 //

कर्मक्षयादृते न मुक्तिः

पलायनं न पश्याम ऋते कर्मक्षयादिति / यस्य पापान्यनिष्टानि वह्निवत् तानि पश्यति // dhs_17.24 //

कीदृशं प्रेतभवनम्?

स नैति प्रेतभवनं क्षुत्पिपासानलावृतम् / मुहुर्मुहुः प्रवर्धन्ते वेदना नरकोद्भवाः // dhs_17.25 //

ज्वालामालाकुलस्यैव शैलस्य सदृशा वयम् / ज्वलितः शाम्यते शैलः सलिलेनैव सर्वथा // dhs_17.26 //

स समुद्रोपमो वह्निरम्माकं नैव शाम्यति / कस्मिन् क्षणे समुद्भूतस्तृष्णावायुसहायवान् // dhs_17.27 //

कर्माग्निर्निर्दहत्यस्मान् परिवार्यसमन्ततः / ते वयं पापकर्माणः शुक्लधर्मविवर्जिताः // dhs_17.28 //

प्रेतलोकमिमं प्राप्ताः स्वर्गस्य फलमोहिताः / क्षुत्पिपासामयो वह्निर्द्वितीयश्चाग्निसम्भवः // dhs_17.29 //

कुकर्मणैव मुद्गराशिमया जनाः प्रेतभवनं गच्छन्ति

मुद्गराशिमया(दाराः) न पुत्राः न च बान्धवाः / वञ्चितो ऽस्मि स्वचित्तेन कर्मणा परिवञ्चिता // dhs_17.30 //

प्राप्तो ऽस्मि प्रेतभवनं मित्रज्ञातिनिराकृतः / न दाराः नापि मित्राणि न पुत्राः नापि बान्धवाः // dhs_17.31 //

कुकृतफलनिरूपणम्

त्रायते कर्मपाशेन नीयमानं बलीयसा / नान्यस्त्राता यथा कर्म त्रिविधं भुज्यते मया // dhs_17.32 //

दानं शीलं श्रुतं चापि त्रिविधं परिकीर्तितम् / मोहजालवृतेनेह यन्मया कुकृतं कृतम् // dhs_17.33 //

शुभकर्मणैव प्रेतलोकात् मुक्तिर्भवति

कर्मणो हेतुभूतस्य यत्कृतं फलमागतम् / यदि मुच्यामहे पापात् प्रेतलोकाद् दुरासदात् // dhs_17.34 //

अशुभानि कुकर्माणि विवर्जयेत्

न भूयः पापकं कर्म करिष्यामि कथञ्चन / उष्णान्युष्णविपाकानि महापीडाकराणि च / कुकर्माण्यशुभानीह तस्मात्तानि विवर्जयेत् // dhs_17.35 //

// इति प्रेतवर्गः सप्तदशः //

(18) तिर्यग्वर्गः

परद्रोहं कदापि न कुर्यात्

भक्षणं भवदन्योन्यवधबन्धावरोधनम् / तिर्यग्योनिं समासाद्य तस्माद् द्रोहं विवर्जयेत् // dhs_18.1 //

मोहोपहतचित्ताश्च शीलदानविवर्जिताः / तिर्यग्योनौ व जायन्ते बालास्तृष्णाविडम्बिताः // dhs_18.2 //

गम्यागम्यं न विन्दन्ति भक्ष्याभक्ष्यं तथैव च / कार्याकार्यबहिर्भूता धर्माधर्मतिरस्कृताः // dhs_18.3 //

पञ्चेन्द्रियजरामूढास्तृष्णापाशवशानुगाः / क्रोधेर्ष्यामतिसंग्रस्तास्तिर्यग्योन्युपगा नराः // dhs_18.4 //

पर्येष्ट्युपहता मर्त्याः प्रमादोपहताः सुराः / क्षुत्तर्षव्यसनाः प्रेताः कारणात्ते च नारकाः // dhs_18.5 //

के तिर्यग्योनिपरायणाः?

परस्परबधात्युक्तास्तिर्यग्योनिपरायणाः एवं बहुविधैस्तैस्तैर्व्यसनैराकुलं जगत् // dhs_18.6 //

मात्सर्योपहतो दुष्कृत न कुर्यात्

न कुर्याद दुष्कृतं कर्म मात्सर्योपहतः परम् / मात्सर्योपहता यान्ति प्रेतास्तिर्यक्षु जन्तवः // dhs_18.7 //

केषां सफलं जन्म?

तेषां हि सफलं जन्म तेषां बुद्धिरवञ्चिता / ते च पूज्याः सदा सद्भिर्येषां धर्मे सदा मतिः // dhs_18.8 //

ज्ञानरथावरूढैर्मुक्तिर्भवति

एवं त्रिदोषाकृतकर्मसारं जगद् भ्रमत्येव दुरावगाधम् / करोति यस्तस्य च शुद्धसत्त्वो ऽवमाननां ज्ञानरथावरूढः // dhs_18.9 //

// इति तिर्यग्वर्गो ऽष्टादशः //

(19) क्षधावर्गः

क्षुधापीडिता नरा अशुभं कुर्वन्ति

संसारे प्रायशो दुःखं त्रैधातुकक्षुधामयम् / येनेमे पीडिताः सत्त्वाः कुर्वन्त्यशुभमात्मनः // dhs_19.1 //

स्वदेहे युक्तितो वह्निर्बुभुक्षेत्यधीयते / शेषो दहति लोकान् वै कल्पानल इव द्रुमान् // dhs_19.2 //

लोकोत्तरमिमं वह्निं गच्छन्तमनुगच्छति / नात्मनिर्वाणसन्दृष्टं कल्पान्तरशतैरपि // dhs_19.3 //

नानलस्य हि तद्वीर्य क्षुधाया यादृशं बलम् / त्रैधातुकमिदं कृत्स्नमाहारं प्रति वर्तते // dhs_19.4 //

मोहयेद् विविधा चिन्ता लोके मनुजसम्भवाः / ताः सर्वा भोजनार्थाय भवन्ति त्रिभवार्णवे // dhs_19.5 //

दुःखमनिर्वचनीयम्

अन्तराभवसंस्थस्य कृष्यमाणस्य कर्मभिः / दीर्घागमस्य यद् दुःखं न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.6 //

अविद्येन्धनमग्नस्य दह्यमानस्य चोष्मणा / गर्भस्थस्य हि यद् दुःख न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.7 //

आहाररसगृद्धस्य नित्यं तद्गतचेतसः / यद् दुःखं परगृद्धस्य न च वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.8 //

दृढा विदग्धमनसः कामे वा तप्तचेतसः / यद् भवत्यधिकं दुःखं न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.9 //

अप्रियैः सह संसर्गो विषयास्तस्य नित्यशः / प्रणष्टे हृदि यद् दुःखं न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.10 //

तृष्णाविषविदग्धस्य नित्यं पर्येषणात्मकम् / आमृत्यु यद् भवे दुःखं न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.11 //

अव्युच्छिन्नं बहुविधं यद् दुःखं पापमित्रजम् / अपायजनकं यस्य न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.12 //

व्यसनं पुत्रदाराणां यद् दृष्ट्(वा) हृदि जायते / नरकाणां महामार्गो न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.13 //

क्षुत्पिपासाविदग्धस्य दीप्यमानस्य वह्निना / यद् दुःखं नष्टमनसो न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.14 //

अजस्त्रं परिभूतस्य मित्रज्ञातिसुहृज्जनैः / यद् भवेच्छोकजं दुःखं न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.15 //

दारप्रलम्बनगतं दुश्चलं प्रियचेतसः / यद् दुःखं जीर्णकायस्य न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.16 //

मृत्युना ह्रियमाणस्य तस्मांल्लोकात्मनो रसात् / यद् दुःखं जायते वृत्तौ न तद् वर्णयितुं क्षमम् // dhs_19.17 //

दानैरशुभनाशः

यत् कुर्वन्त्यशुभं बाला यच्च गच्छति दुर्गतिम् / तदाहरति दानेन कथयन्ति मनीषिणः // dhs_19.18 //

अतः सुकृतेषु मनः कार्यम्

प्रतिदुष्कृतकर्माणि वर्जनीयानि सर्वदा / सुकृतेषु मनः कार्य दानशीलविभूषितम् // dhs_19.19 //

// इति क्षुधावर्ग एकोनविंशः //

(20) कौसीद्यवर्गः

कौसीद्येन ज्ञानहानिः

कौसीद्यमतिमाया च दम्भः पारुष्यमेव च / नियातभूमयो दृष्टा ज्ञानस्य च विवर्जनम् // dhs_20.1 //

संश्लेषश्चाप्यसाधूनां साधूनां वर्जनं तथा / नाशस्य हेतवः शक्ता मिथ्यादर्शनमेव च // dhs_20.2 //

अदेशकालसंरंभो वाच्यावाच्यमजानतः / अनर्थभूमयो ह्येता विस्रम्भश्चापि तन्मयः // dhs_20.3 //

अनर्थभूमयः

येन तेन च सम्प्रीतिः यत्र तत्र च भोजनम् / लाघवं जनयत्यन्ते ऽप्रशंसा चात्मनस्तथा // dhs_20.4 //

धैर्यनाशः स्मृतिभ्रंशो विरोधः पार्थिवेन च / अक्रान्तमृत्यवो ह्येते क्रूरता मनसि स्थिता // dhs_20.5 //

अकर्माफलतत्त्वज्ञो धर्माधर्मवहिष्कृतः / पुरुषः साधुनिर्मुक्तः प्रपातगमनाशयः // dhs_20.6 //

कौसीद्यमतिनिद्रा च रसना गृह्यते तथा / पुंद्वेषयोनयः प्रोक्ताः पारुष्यवचनं तथा // dhs_20.7 //

लोभो ऽपमानस्य कारणम्

अतिलोभो ऽपमानश्च अतिमानश्च चापलम् / धर्मवर्ज्या कामसेवा मोहस्य परिदीपिकाः // dhs_20.8 //

दोषाणां मूलं कौसीद्यम्

त्रयाणामिह दोषाणां कौसीद्यं मूलमुच्यते / वीर्यारम्भेण दुष्यन्ते दोषा मनसि सम्भवाः // dhs_20.9 //

वीर्यारम्भेण हि फलं ह्यवश्यमुपभुज्यते / न्यायेनारब्धतत्त्वस्य कर्मणो दृश्यते फलम् // dhs_20.10 //

कर्मणस्त्रिविधस्यास्य फलं त्रिविधमुच्यते / त्रिराशिनियतं तच्च त्रिशूलं त्रिभवानुगम् // dhs_20.11 //

कौसीद्यसेविनो दुर्गतिः

पापसेवी प्रचण्डो यः कौसीद्यमपि सेवते / धर्मविद्वेषकः क्रूरो ऽनुत्पथानुपधावति // dhs_20.12 //

यस्य तस्य च सन्तुष्टो यस्य तस्य प्रकुप्यति / यत्र तत्र च संसक्तो स मूढ इति कथ्यते // dhs_20.13 //

कौसीद्यं (यत्) स्वमनसः प्रमादविषमूर्च्छितम् / प्रपातं तं च संरब्धमविसंवादकं परम् // dhs_20.14 //

वीर्यारम्भे महापापकौसीद्यमलवर्जिताः / विमुक्तेरुपभोक्तारस्ते जनाः सुखभागिनः // dhs_20.15 //

कौसीद्यं सर्वधर्माणामजरामरकारकम् / तेन दोषेण महता नरा दुःखस्य भागिनः // dhs_20.16 //

सहायश्च सुखावेशी तस्मात् तत् परिवर्जयेत् / तेन विद्धो हि पुरुषः स्वधिस्तुत्यः समन्ततः // dhs_20.17 //

कुसीदस्याल्पभागस्य मोहापहृतचेतसः / कुत्सितः स्वजनैः सर्वैर्न गतिर्विद्यते शिवा // dhs_20.18 //

कौसीद्यरतः पापीभवति

कौसीद्यपापसंसर्गीस्त्यानमिद्धं तथैव च / मोक्षद्वारविघाताय भवन्त्येते महाभयाः // dhs_20.19 //

दुःखस्यैतानि हर्म्याणि

आह्रीक्यमनपत्राप्यमौद्धत्यं पापमित्रता / दुःखस्यैतानि हर्म्याणि तेभ्यो रक्षेन्नु पण्डितः // dhs_20.20 // कौसीद्येनाभिभूता ये निरारम्भा गतित्विषः / सोच्छ्वासमरणं तेषां जीवितं चापि निष्फलम् // dhs_20.21 //

जीवमाना न जीवन्ति कौसीद्योपहता नराः / मृत्योरत्यधिकं ह्येतत् कौसीद्यमिति मन्यते // dhs_20.22 //

आरब्धवीर्या एव भवसागरं तरन्ति

कौसीद्यपङ्कमग्ना ये मग्नास्ते दुःखसंस्तरे / आरब्धवीर्या ये पुंसस्ते तीर्णा भवसागरात् // dhs_20.23 //

कौसीद्यान्मन्दवीर्यो यः सदा पापरतश्च यः / स जीवमानो ऽपि मृतो मृतस्तु नरकाय सः // dhs_20.24 //

मानवानां निर्धनत्वे कौसीद्यं कारणम्

निर्धनाः पशुभिस्तुल्यास्ते नरा दुःखभागिनः / परपिण्डाशिनो दीनाः कौसीद्यं तत्र कारणम् // dhs_20.25 //

प्रायशस्तु कुसीदानां परदारोपजीविनाम् / रताभिलाषो ऽत्यधिको मैथुने च सदा रतिः // dhs_20.26 //

ते तत्त्वकारिका रिक्ताः केवलाहारतत्पराः / मृत्युकाले समुत्पन्ने दह्यन्ते स्वेन चेतसा // dhs_20.27 //

शीतोष्णं च सहन्त्येते क्षुत्पिपासे तथैव च / गात्रान्ता च क्रिया कार्या यात्रा धर्माय सर्वदा // dhs_20.28 //

अतः कौसीद्ये न मतिः कार्या

न कौसीद्ये मतिं कुर्यात् कुशीले शीलकामुकः / संसारे सीदति नित्यं न च दुःखात् प्रमुच्यते // dhs_20.29 //

कुदीदान्वितः लोकवञ्चितो भवति

परिभूय सतां मध्ये कुसीदाल्लोकवञ्चितः / वञ्चितश्च भवत्यन्ते शर्मणो वा विमुच्यते // dhs_20.30 //

धर्मेण विमुक्तिर्भवति

वीर्यवान् स्मृतिसंलब्ध एकान्तनिरतः सदा / विमुक्तपापकैधर्मैर्मोक्षं प्राप्नोति यत्नतः // dhs_20.31 //

कुकर्मेषु मतिः न कार्या

एवंविधा दुःखपरम्परा हि, सत्त्वः कुकर्मेषु (मतिं) न कुर्यात् / लोके त्रिदोषानलसम्प्रदीप्ते, कुर्यात् परां शान्तिकृपा मृते न // dhs_20.32 //

// इति कौसीद्यवर्गो विंशः //

चित्तञ्च वाक् तथा कर्म संयोजनन्तु पापकम् / नरकप्रेततिर्यक्क्षुत्कौसीद्यानि विदुर्दश //

// इति द्वितीयम् उदानम् //

अथ तृतीयम् उदानम्

(करुणादानशीलानि क्षान्तिर्वीर्यमथापि च / ध्यानं प्रज्ञाथ निर्वाणो मनो भिक्षुश्च ते दश // )

(21) करुणावर्गः

करुणा मातेव हितकारिणी भवति

कृपा सर्वेषु भूतेषु मातेव हितकारिणी / यां समाश्रित्य पुरुषाः प्रयान्ति सुखमुत्तमम् // dhs_21.1 //

दयान्वेषीह पुरुषः सर्वसत्त्वहिते रतः / पूजनीयः सतां याति प्रेत्य स्वर्गे च मोदते // dhs_21.2 //

दयावन्तः सदावर्त सर्वभूतहिते रतम् / तमेवं पुरुषं नित्यं प्रणमन्ति दिवौकसः // dhs_21.3 //

करुणान्वितो देवलोकं गच्छति

प्रयाति देवलोकं च शीलवान् करुणान्वितः / कृपान्वितः स पुरुषो चन्द्रमा इव शोभते // dhs_21.4 //

सुखार्थिना करुणा सेवितव्या

आश्रयन्ति च भूतानि गतशोका गतव्यथा / तस्माद् दयाप्रयत्नेन सेवितव्या सुखार्थिना // dhs_21.5 //

कारुण्येन यशवृद्धिर्भवति

यस्य वाक् कायचित्ते (च) कारुण्येन विभूषिते / तस्य मित्रमया लोका भवन्ति यशसा वृताः // dhs_21.6 //

कारुण्यार्द्रस्य विदुषो निर्वाणं याति

कारुण्यार्द्रस्य विदुषो नित्यं मृद्विन्द्रियस्य च / सम्यग्दृष्टिप्रयत्नस्य निर्वाणं नाति दूरतः // dhs_21.7 //

कारुण्यविभूषिता मनुष्यलोकं देववद् भूषयन्ति

मनुष्यलोके ते देवा ये कारुण्येन विभूषिताः / कारुण्येन दरिद्रा ये ते दरिद्राः सतां मताः // dhs_21.8 //

मृद्वाशया मर्त्याः साधवः

मृद्वाशया हि ये मर्त्याः साधुवत् काञ्चनोपमाः / कारुण्यमक्षयं येषां सदा मनसि वर्तते // dhs_21.9 //

के धर्मपरायणा भवन्ति?

ते च सत्त्वाः सदोद्युक्ता नित्यं धर्मपरायणाः / येषां कारुण्यदीपेन हृदयं सम्प्रकाशितम् // dhs_21.10 //

न रात्रौ न दिवा तेषां धर्मो हि विनिवर्तते / येषां सर्वास्ववस्थासु करुणाभिरतं मतम् // dhs_21.11 //

कारुण्यं शीतलं चित्तम्

कारुण्यशीतलं चित्तं सर्वसत्त्वहिते रतम् / भुक्त्वा सौख्यं निरुपमं पश्चाद् गच्छति निर्वृतिम् // dhs_21.12 //

कारुण्यमविनाशि धनम्

कारुण्यं मुनिभिः शस्तं कारुण्यं निर्मलं सरः / कारुण्यं दोषनिर्घाति कारुण्यं धनमव्ययम् // dhs_21.13 //

गुणानां भूषणं चाग्रं सर्वदोषविघातकम् / कारुण्यार्द्रा हि परमं प्रयान्ति धनमच्युतम् // dhs_21.14 //

कारुण्यं (वै) धनं यस्मान्माधुर्यपयसा युतम् / न दाहः क्रोधजस्तस्य हृदये सम्प्रवर्तते // dhs_21.15 //

कारुण्यनावमारुह्य जना भवसागरं तरन्ति

कारुण्यनावमारुह्य प्रीतिर्धैर्यपरायणः / त्रिदोषोर्मिमहावेगे भ्राम्यते भवसागरे // dhs_21.16 //

करुणायाः परिभाषा

गुणानामद्वयं श्रेष्ठं विना चित्तेन भूषणम् / साधूनां दयितं नित्यं कारुण्यमिति कथ्यते // dhs_21.17 //

मार्दवं यस्य हृदये विलीनमिव काञ्चनम् / स जनो हि तु कल्पान्ते दुःखादाशु विमुच्यते // dhs_21.18 //

दयालोः श्रेयांसि रोहन्ति

यस्य पात्रीकृतं चित्तं मार्दवेण समन्ततः / श्रेयांसि तस्य रोहन्ति केदार इव शालयः // dhs_21.19 //

चेतोगृहे निधानं तदव्ययं (सर्व)देहिनः / निर्वासयति दारिद्रयं नृणामध्याशयं महत् // dhs_21.20 //

तीक्ष्णेन्द्रियस्याशान्तस्य निध्यानस्य विचारिणः / विषयेषु प्रमत्तस्य दुःखं नैव प्रधावति // dhs_21.21 //

मैत्रेण चेतसा नित्यमनुकम्पादया पराः / ते हेतुफलतत्त्वज्ञा दुःखपाशाद् विनिर्गताः // dhs_21.22 //

न सङ्कल्पे मनो येषां रमते दोषवर्जितम् / ते दोषभयनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनुत्तरम् // dhs_21.23 //

क्षान्तिक्रियासमायुक्ते मित्रवानकुतोभयः / प्रियो भवति लोके ऽस्मिन् पश्चाद् देवेषु मोदते // dhs_21.24 //

दयारत्नं सदा सेव्यम्

मातृवत् पितृवच्चैव सर्वलोकस्य ते जनाः / दयारत्नं सदा येषां मनसि स्थितमुत्तमम् // dhs_21.25 //

कृपैव सुखस्य मूलमस्ति

सुखस्य च परं मूलं कृपैव परिकीर्तिता / (हृदि) यस्य कृपा नास्ति स दुःखी परिकीर्त्यते // dhs_21.26 //

मैत्री एव सुखावहा

एकसत्योत्तरं ब्रह्म एकस्यानुत्तरं शिवम् / एकविद्या परं माता मैत्री चैका सुखावहा // dhs_21.27 //

अहिंसका एव धन्याः

अहिंसकाः सदा धन्याः सद्दृष्टिः परमा शुभा / एतद् ऋजु सदा सत्यं पापानां चापि वर्जनम् // dhs_21.28 //

करुणाया माहात्म्यम्

कर्त्तव्यः पुरुषैस्तस्मात् कृपासंवेगमानसैः / दानशीलक्षमामैत्रीज्ञानाभ्यासश्च निर्मलः // dhs_21.29 //

// इति करुणावर्ग एकविंशः //

(22) दानवर्गः

शुद्धाशुद्धदानपरिभाषा

गुणद्वादशसंयुक्तं मलैर्द्वादशभिर्विना / दानं भवति शुद्धं तद् विपरीतं सकल्मषम् // dhs_22.1 //

दानरहिता एव पुरुषाधमाः

देवानामथ (वा) नृणां धनस्य बलमुत्तमम् / दानेन रहिता पादे पतन्ति पुरुषाधमाः // dhs_22.2 //

लोभमात्सर्यमलिनाः पुत्रदारवशानुगाः / मनुजा निधनं यान्ति केवलाहारकांक्षिणः // dhs_22.3 //

लोभग्रन्थिविमोक्षाय याञ्चावृक्षक्षयाय च / तमोनिचयनाशाय प्रदानमिह दीयते // dhs_22.4 //

दाता परलोकं गच्छति

अघतां चरते दानं दातापि तदनन्तरम् / मार्गसन्दर्शवद् दानं परलोकं समृच्छति // dhs_22.5 //

दानाम्भसि नराः स्नात्वा शीलोर्मिपरिभाविते / ज्ञानविस्तीर्ण(विमलं) पारं दुःखस्य यान्ति वै // dhs_22.6 //

दोषनाशकाः त्रयो दीपाः

पुरुषेण त्रयो दीपाः प्रज्वाल्या हितमिच्छता / दानं शीलं तथा ज्ञानमेते दोषविनाशकाः // dhs_22.7 //

तृष्णाविवर्णा दुर्गन्धिवितर्कोर्मिझषाकुले / दुःखार्णवे प्लुता ह्येते ज्ञानशीलेषु रक्षिताः // dhs_22.8 //

क्लेशस्य भेषजं दानं, शीलं, ज्ञानम्

क्लेशव्याधिनिहन्तारस्त्रयो वै भेषजाः स्मृताः / दानं शीलं तथा ज्ञानमेते नित्यं सुखावहाः // dhs_22.9 //

प्रमादविषमं (चित्तं) संकल्पकुटिलं लघु / वध्यते बन्धनैरेतैस्त्रिभिर्ज्ञानादिभिर्नृणाम् // dhs_22.10 //

दोषाग्निभिः (सदा) प्लुष्टो यैरिदं दह्यते तदा / दानादिज्ञानयोगेन हत्वा गच्छति निर्वृतिम् // dhs_22.11 //

न दानज्ञान शीलेषु येषां सम्मिश्रिता मतिः / ते नित्यदुःखिताः सत्त्वाः सुखं तेषां न विद्यते // dhs_22.12 //

दातारो मात्सर्यमलवर्जिता भवन्ति

अदानव्रीडितसुखाश्चित्तदोषेण वञ्चिताः / भवन्ति विबुधाः हित्वा तस्माद् दानपरो भवेत् // dhs_22.13 //

दानोत्कर्षक्रमैर्युक्ताः मात्सर्यमलवर्जिताः / भवन्ति हृष्टमनसो देवाः क्रीडापरायणाः // dhs_22.14 //

क्षुत्पिपासामयो वह्निर्य प्रधानं प्रधावति / मात्सर्य वै फलं सर्व तदुक्तं तत्त्वबुद्धिभिः // dhs_22.15 //

दानप्रशंसा

यो ददाति सुखं तस्य नीयते जायते सुखम् / सुखं भवति दानाद्धि तस्माद् दानं प्रशस्यते // dhs_22.16 //

लोकालोककरं दानं गच्छन्तमनुगच्छति / गतं च मन्त्रदानेन युज्यते भद्रवत्सलैः // dhs_22.17 //

अविसंवादकं स्थानमेतदुक्तं तथागतैः / अविसंवादकत्वाच्च नित्यं दानपरो भवेत् // dhs_22.18 //

दानी भवार्णवं तरति

मात्सर्यारिं विनिर्जित्य कृत्वा चित्तं शुभान्वितम् / ये प्रयच्छन्ति दानानि ते तरन्ति भवार्णवम् // dhs_22.19 //

क्षयैस्तु त्रिविधैर्दानं त्रिषुकारं त्रिधार्जितम् / तस्य क्षतान्वितस्यैवं फलं दृष्टं त्रिचक्षुषा // dhs_22.20 //

कः मार्गः सुखावहः?

दानमादौ सदा देयं शीलं लभ्यं प्रयत्नतः / तृष्णा ज्ञानेन हन्तव्या मार्ग एष सुखावहः // dhs_22.21 //

अनित्या पापिका तृष्णा लोकस्याहितकारिका / न शक्यं तद्विना श्रेयः प्राप्तुं पदमनुत्तमम् // dhs_22.22 //

अदानस्य परिणामः

अदाने न मनः कार्य नित्यं दानरतो भवेत् / अदानात् क्षुत्पिपासाभ्यां दह्यते प्रेतभूमिषु // dhs_22.23 //

दानेन शीलरक्षा सदा कार्या

राजा भवति दानेन चक्रवर्ती सुधार्मिकः / दानभूमिं समाश्रित्य शीलं रक्षन्ति पण्डिताः // dhs_22.24 //

शीलवानपि कालज्ञो ऽज्ञानाद् (वै) परिमुच्यते / दुःखनैर्याणिको मार्गः शस्तो ऽयं मुनिपुंगवैः // dhs_22.25 //

तं विदित्वा महावीरो नित्यं दानरतो भवेत् / अदा(ना)दपि देवेषु देवा हि न सुखा मताः // dhs_22.26 //

दानी यत्र कुत्रापि वसन् सुखी भवति

आजन्मविपिने मर्त्या भवन्ति सुखभागिनः / दानस्य तत्फलं सर्वचेतनाभावितस्य हि // dhs_22.27 //

तिर्यक्ष्वपि समुत्पन्ना भवन्ति सुखभागिनः / तत्सर्व दानजं सौख्यं कथयन्ति मनीषिणः // dhs_22.28 //

यत् प्रेताः प्रेतभवने भवत्याकारभोजिनः / स्वयं कृतस्य दानस्य फलं भवति तादृशम् // dhs_22.29 //

दानविरहितस्य दुर्दशा भवति

(न)दद्यात् क्षुत्पिपासे च दह्यन्ते येन देहिनः / सर्वदा न तपस्ताभ्यां फलं भवति शीतलम् // dhs_22.30 //

प्रमादी मृत्युसमये दाहं प्राप्नोति

पूर्व प्रमादचारी यो न दानादिषु वर्तते / स पश्चान्मृत्युसमये दह्यते स्वेन चेतसा // dhs_22.31 //

दानस्य फलम्

प्रियो भवति दानेन चेतसामपि तुष्यति / पश्चाद् भवति स श्रीमान् दानस्य फलमीदृशम् // dhs_22.32 //

यत्र दानादि चित्तस्यास्त्युपभोगाय सर्वदा / तत्र निर्धनतैषा वा दयया परिरक्षितम् // dhs_22.33 //

यद् भुज्यते सदा चित्तं गुरुभ्यश्चापि दीयते / यद् वनं शोभनं दृष्टं विपरीतं यथा तृणम् // dhs_22.34 //

दुर्बलानां सदार्तानां सत्त्वानां चक्षुरन्वितम् / दानं निःकल्पसंयन्त्रमस्मिंल्लोके परत्र च // dhs_22.35 //

मनुष्यभूमौ दानस्य फलम्

मनुष्यभूमौ दानानि दत्त्वा यान्ति शुभां गतिम् / न देवा दानपतयः फलभूमिरसौ मता // dhs_22.36 //

कर्ममाहात्म्यम्

कर्मभूमिर्मनुष्याणां फलभूमिः सुरालयः / कर्मायत्तं फलं सर्व न फलं स्यादहेतुकम् // dhs_22.37 //

को मृतैः समः?

ध्यानाध्ययननिर्मुक्तो दानशीलविवर्जितः / सुवर्णकंकणैर्युक्तो जीवन्नपि मृतैः समः // dhs_22.38 //

स जीवति हि लोके ऽस्मिन् यो धर्ममनुवर्तते / धर्ममूढः सदा मूढो जीवन्नपि मृतैः समः // dhs_22.39 //

अज्ञानी तु बालिश एव

मनुष्यचर्मणा छन्नस्तिर्यग् भवति बालिशः / यस्य ज्ञानप्रदीपेन हृदयं नावभासितम् // dhs_22.40 //

भवत्येतावता पुरुषः यः शीलमनुवर्तते / शीलभ्रष्टः पुमान् सर्वश्चाभिस्तुत्यो ऽपराक्रमः // dhs_22.41 //

दानहीनः प्रेतविग्रहवान्

दानहीनः प्रमादी (च) पापचारी चलेन्द्रियः / नासौ मर्त्य इति ज्ञेयः प्रेतो विग्रहवानयम् // dhs_22.42 //

ज्ञानेन हीनो मृत एव

ज्ञानशीलविनिर्मुक्तो दानरत्नविवर्जितः / जीवमानो ऽपि पुरुषो मृत इत्यभिधीयते // dhs_22.43 //

को देवः?

दानशीलतपोध्यानाद् वीर्यस्मृतिसमाधिमान् / पुरुषः पुरुषैरेजे देवैरपि स वन्द्यते // dhs_22.44 //

गुणवांस्तु नरो वन्द्यः निर्गुणः पशुभिः समः / गुणागुणविधिज्ञो यः स देव इति कथ्यते // dhs_22.45 //

केषां सफलं जीवनम्?

सुजीवितं भवेत्तस्य यस्य त्यागे स्थितं मनः / नहि त्यागविनिर्मुक्तं जीवितं जीवनं मतम् // dhs_22.46 //

दानं नित्यं सुखावहम्

पञ्चगत्युपपन्नानां सत्त्वानां स्वेन कर्मणा / मातृवत् पितृवद् दृष्टं दानं नित्यं सुखावहम् // dhs_22.47 //

दानरता भवसङ्कटान्मुच्यन्ते

एतां भूमिमवस्थाप्य सत्त्वो दानरतो भवेत् / दानशीलरता नित्यं मुच्यन्ते भवसङ्कटात् // dhs_22.48 //

// इति दानवर्गो द्वाविंशः //

(23) शीलवर्गः

शीलं सूर्य इव शोभते

धनानामुत्तमं शीलं सूर्यो ज्योतिष्मतामिव / विहाय गच्छति धनं शीलं स्थितमिवाग्रतः // dhs_23.1 //

शीलेन त्रिदशान् याति ध्यानगोचरमेव वा / नास्ति शीलसमं ज्योतिरस्मिंल्लोके परत्र च // dhs_23.2 //

अल्पेन हेतुना स्वर्ग प्राप्नोति स्वर्गकामिकः / तस्माद् दुश्चरितं हित्वा नित्यं सुचरितो भवेत् // dhs_23.3 //

चेतनाभावितं दानं शीलं च परिरक्षितम् / नीयते देवसन्दत्तं पञ्चकामगुणान्वितम् // dhs_23.4 //

सुरक्षितेन शीलेनैव सुखं प्राप्तुं शक्यते

न माता न पिता नार्था दयिता नापि बान्धवाः / न सुखा (स्ते) तथा दृष्टा यथा शीलं सुरक्षितम् // dhs_23.5 //

शीलवान् पुरुषो सुखमवाप्नुते

शीलं त्राणमिहामुत्र शीलं गतिरिहोत्तमम् / शीलवान् पुरुषो नित्यं सुखात् सुखमवाप्नुते // dhs_23.6 //

दानशीलसमाचारा ये नरा शुभचारिणः / ते यान्ति देवसदनं रचिताः स्वेन कर्मणा // dhs_23.7 //

निधानमव्ययं शीलं शीलसौख्यमतर्कितम् / शीलाधिका हि पुरुषा नित्यं सुखविहारिणः // dhs_23.8 //

शीलं रक्षतु मेधावी यथा यानं सुखत्रयम् / प्रशंसावृत्तलाभं च प्रेत्य स्वर्गे च मोदते // dhs_23.9 //

शीलवान् निर्वाणं प्राप्नोति

शीलवान् यो हि पुरुषः शीलमेवाति सेवते / ससुखो निर्वृत्तिं याति यत्र मृत्युर्न विद्यते // dhs_23.10 //

अनादिमति संसारे तृष्णामोहादिभिर्वृते / ज्योतिर्भूत सदाशीलं तस्माच्छीलमनाविलम् // dhs_23.11 //

शीलं धनमसंहार्य राजचौरोदकादिभिः / तस्माच्छीलं सदा सेव्यं दौःशील्यं च विगर्हितम् // dhs_23.12 //

शीलाभिरतपुरुषः निर्वाणं ह्यन्तिके स्थितम् / शीलवान् पुरुषो धन्यः शीलवांश्चापि सेव्यते // dhs_23.13 //

रविवद् भ्राजते शीलं दौःशील्यं चैव गर्हितम् / निर्मलं वीतकान्तारं निर्ज्वरं वीतकाङ्क्षि च // dhs_23.14 //

शीलप्रशस्तसम्बुद्धैर्निर्वाणपुरगामिकम् / आयुर्याति ध्रुवं धीमान् नित्यं शीलेनं वृंहितम् // dhs_23.15 //

शीलरहिताः पशुभिः समाः

न बिभेन्मृत्युकाले च शीलेन परिरक्षितः / शीलमाद्यन्तकल्याणं सर्वसौख्यप्रवर्तकम् / शीलवान् पुरुषो धन्यो दौःशील्याभिरतः पशुः // dhs_23.16 //

तीरं नैव समायान्ति पुरुषाः शीलवर्जिताः / कार्याकार्य न विन्दन्ति तस्माच्छीलं समाचरेत् // dhs_23.17 //

शीलवस्त्रेण ये छन्नास्ते छन्नाः पुरुषा मताः / शीलेन वर्जिता ये तु नग्नास्ते पशुभिः समाः // dhs_23.18 //

शीलवान् पुरुषः स्वर्ग गच्छति

शीलवान् पुरुषः स्वगमुद्यानमिव गच्छति / बन्धुवन्मन्यते तत्र शीलवान् (सु) प्रमागतः // dhs_23.19 //

शुचिशीलसमाचाराः शुभधर्मसमन्विताः / देवलोकोपगास्तेषु जनाः सुकृतकारिणः // dhs_23.20 //

शीलेन परिबृंहिता गुणा वर्धन्ते

यो न प्रार्थयते कामान् शीलवान् पुरुषः सदा / गुणास्तस्य प्रवर्धन्ते शीलेन परिबृंहिताः // dhs_23.21 //

शीलं स्वर्गस्य सोपानम्

महार्घमुत्तमं शीलमस्मिंल्लोके परत्र च / तस्मात् प्रहाय त्रैगुण्यं शीलमेव सदा चरेत् // dhs_23.22 //

देवेभ्यो रोचते तद्धि त्राणं शीलं शुभान्वितम् / भावितं परमं धन्यं परलोकोपगामिकम् // dhs_23.23 // शीलवान् यदि जानीयात् फलं शीलस्य यादृशम् // dhs_23.24 // शस्त्रं सुतीक्ष्णमादाय वाणं छिन्द्यादिहात्मनः / अस्त्रोपमस्य निन्द्यस्य अभिसौख्यसमन्वितम् // dhs_23.25 //

शीलस्य फलं सुगतेन प्रदर्शितम्

फलं शीलस्य विमलं सुगतेन प्रदर्शितम् / आदौ शस्तं तथा मध्ये निधने शस्तमेव तत् // dhs_23.26 //

फलं शीलस्य विपुलं सुखात् सुखमुत्तमम् / शीलचर्या परं सौख्यं धनचर्या न तादृशी // dhs_23.27 //

नरा धनेन हीयन्ते शीलेन न कथञ्चन / शोचते पुरुषस्तेन पृथक् वा तद्विराजते // dhs_23.28 //

शुभं तस्मान्मुनिवरैः प्रशस्तं सार्वगामिकम् / उद्यानमिव गच्छन्ति पुरुषाः शुभचारिणः / देवलोकसमं तेषां सौख्यानामाकरं (परम्) // dhs_23.29 //

स्वर्गगमनार्थ शीलं समाचरेत्

सुशीलितस्य शीलस्य भक्षितस्याप्यनेकशः / फलं विपच्यते स्वर्गस्तस्माच्छीलं समाचरेत् // dhs_23.30 //

शीलं स्वर्गस्य सोपानमाकरं सुखनिर्वृते / शीलवर्जी हि पुरुषो न क्वचित् सुखमेधते // dhs_23.31 //

शीलवान् असंख्यानि सौख्यानि लभते

शीलाम्भसा प्रसन्नेन विप्रकीर्णेन सर्वदा / स्नात्वा गच्छन्ति पुरुषा देवलोके च निर्वृते / यद्दिव्यमाल्याभरणैर्दिव्यैः सौख्यैः समन्विताः // dhs_23.32 //

रमते देवभवने तत् सर्व शुभहेतुकम् / असंख्यानि च सौख्यानि वर्धमानानि सर्वदा // dhs_23.33 //

लभते पुरुषः सर्व यः शीलमनुवर्तते / शुभचारी सदा सत्यः पूज्यते सो ऽपराजितः // dhs_23.34 //

अनेकसौख्यदायकं शीलमाचरणीयम्

शुभेन शोभते मर्त्यः पूज्यते राजभिः सदा / शुभेन शोभते मर्त्यस्तस्माच्छीलं समाचरेत् // dhs_23.35 //

अनेकसौख्यजनकं सर्वमाश्वासकारकम् / शीलं सुचरितं कार्य दुष्कृतं च विवर्जयेत् // dhs_23.36 //

ये दानशीलकर्त्तारः स्वर्गतद्गतमानसाः / तेषां सकल्मषं शीलं विषमिश्रं यथौदनम् // dhs_23.37 //

नानाविधस्य शीलस्य रक्षितस्याप्यनेकशः / शुभकार्यविपाकाय देवेषु परिपच्यते // dhs_23.38 //

शीलाम्भसा प्रसन्नेषु सङ्कीर्णेषु च सर्वदा / स्नात्वा गच्छन्ति मनुजा देवांश्चात्यन्तिकं सुखम् // dhs_23.39 //

दानशीलाः सदा दान्ताः सर्वभूतहिते रताः / ज्ञानयुक्ता मैत्रचिता गतास्ते देवसम्मितिम् // dhs_23.40 //

हतदोषाः क्रियावन्तः शीलरत्नेन भूषिताः / सर्वसत्त्वदयावन्तः सुरलोकेषु ते बुधाः // dhs_23.41 //

विशुद्धकाञ्चनप्रख्या निर्ध्मातमलकल्मषाः / सम्यक् कर्म सुसंलग्ना देवलोकेषु ते बुधाः // dhs_23.42 //

सर्वसत्त्वदयावन्तः सर्वसत्त्वहितैषिणः / सर्वपापविरक्ता ये तेषां वासः सुरालये // dhs_23.43 //

अहन्यहनि ये शीलं रक्षन्ति सुपरीक्षकाः / अहन्यहनि तेषां हि सुखं भवति नैकशः // dhs_23.44 //

शीलवाजिनमारूढा देवभवनं प्रयान्ति

शीलवाजिनमारूढाः पुरुषास्तत्त्वचिन्तकाः / प्रयान्ति देवभवनं क्रीडायुक्तमनेकशः // dhs_23.45 //

या क्रीडा देवभवने यच्च सौख्यमनुत्तमम् / तत् समग्रस्य शीलस्य फलमुक्तं तथागतैः // dhs_23.46 //

देवसुखं शीलजमेव

यद्दिव्यमाल्याभरणा दिव्याम्बरविभूषिताः / क्रीडन्ति विबुधाः सर्वे तत्सर्व शुभहेतुकम् // dhs_23.47 //

पद्मोत्पलवने रम्ये वनोपवनभूषिते / स्वर्गे रमन्ति ये देवास्तत् सर्व शुभजं फलम् // dhs_23.48 //

यदाकाश इवातस्थुर्दिव्यरत्नविभूषिताः / विराजन्ते ऽमला देवास्तच्छीलस्य महत् फलम् // dhs_23.49 //

यत्काननेषु रम्येषु चित्रेषु पुष्पितेषु च / रमन्ति गिरिपृष्ठेषु सुरास्तच्छीलजं फलम् // dhs_23.50 //

स्वगृहं हि यथा मर्त्याः प्रविशन्ति गतव्यथाः / तथा शीलसमाचाराः प्रयान्ति त्रिदिवं नराः // dhs_23.51 //

एतत् सुजीवितं श्रेष्ठं यच्छीलपरिरक्षणम् / मरणानां परं मृत्युः यच्छीलपरिवर्जनम् // dhs_23.52 //

शीलमनुपमं कार्यम्

एतान् गुणान् सदा मत्वा प्रियत्वमपि चात्मनः / शीलं सुरक्षितं कार्य दौःशील्यं च विवर्जयेत् // dhs_23.53 //

शीलचारी सदा दान्तः क्षमावांश्च सुदर्शनः / सोपानमिव चारूढं प्रयात्यानन्दसन्निधिम् // dhs_23.54 //

शीलेन प्लवभूतेन संसारोत्तरणम्

फलं शीलस्य तु सुखं देवलोकेषु पच्यते / शीलेन प्लवभूतेन संसारादुत्तरन्ति च // dhs_23.55 //

शीलाम्भसा विशुद्धा ये स्वायत्ता धीरचेतसः / जाम्बूनदमयैः पुष्पैस्ते ऽत्रार्चन्ति दिवौकसः // dhs_23.56 //

ये नवादातमनसो नित्यं शीलेन भूषिताः / ते यान्ति देवसदनं यत्र सौख्यमनन्तकम् // dhs_23.57 //

सौख्यात् सौख्यतरं यान्ति नराः सुकृतकारिणः / क्रीडन्ति देवसदने शीलेन परिबृंहिताः // dhs_23.58 //

शीलसोपानमारूढाः सुगतिं प्रयान्ति

शीलसोपानमारुह्य ज्ञानेन परिबृंहिताः / नराः प्रयान्ति सुगतिं ज्ञानेन च परायणा // dhs_23.59 //

सुप्रसन्नेन मनसाशीलं यदभिरक्षितम् / तस्य शीलस्य शीतस्व सुखमेतदुपस्थितम् // dhs_23.60 //

शीलस्य परिणामो सुखदायकः

सुरक्षितस्य शीलस्य भावितस्याप्यनेकशः / परिणामे सुखीभूत्वा निर्वाणं चाधिगच्छति // dhs_23.61 //

शीलं रक्षत्युपायेन शीलं नयति सङ्गतिम् / तस्माच्छीलं सदा रक्ष्यं परिणामो ऽस्य शीतलः // dhs_23.62 // मृत्युकाले समुत्पन्ने शीलवानकुतोभयः / न मे दुर्गतिना त्राणं शीलं हि त्राणमुत्तमम् // dhs_23.63 //

कुत्सितशीलस्य कुत्सितः परिणामः

काचाभ्रपटलं यस्य शीलं भवति कुत्सितम् / स कुत्सितेन शीलेन कुत्सितो जायते नरः // dhs_23.64 //

शीलविरहितः मूढो भवति स्वर्गमपि न याति

शीलमूलेन लब्ध्वेदं सुखं स्वर्गेषु देहिभिः / तृष्णाक्षयो न भवति स पश्चात् परितप्यते // dhs_23.65 //

तस्माच्छीलवता नित्यं शीलमेव विशिष्यते / निःशीलः पुरुषो मूढो न स्वर्गमधिरोहति // dhs_23.66 //

पञ्चकामोपमं दिव्यं यदिदं भुज्यते सुखम् / तच्छीलस्य विशुद्धस्य प्राप्यते हि फलं महत् // dhs_23.67 //

यत्तेजः काञ्चनस्यास्य मेरुपर्वतशालिनः / तच्छीलतेजसस्तेजः कलां नार्हति षोडशीम् // dhs_23.68 //

दीप्यमानैः सदा शीलैः निर्धातुकनकत्विषा / संयुक्तास्त्रिदिवं यान्ति पण्डिता स्वेन कर्मणा // dhs_23.69 //

त्रिविधशीलस्य त्रिविधं फलम्

हीनमध्यविशिष्टस्य शीलस्य त्रिविधस्य वै / फलं हि त्रिविधं दृष्टं हीनमध्योत्तमं तथा // dhs_23.70 //

प्रमादरहितं शीलमप्रमादोपबृंहितम् / नित्यं तत् सुखदं दृष्टं धर्मतेयं व्यवस्थिता // dhs_23.71 //

शीलप्रभया सूर्यसहस्त्रस्यादि पराभवः

शीलोद्भवा या विमला प्रभा भवति देहिनाम् / न सा सूर्यसहस्त्रस्य संयुक्तस्य भविष्यति // dhs_23.72 //

शीलं सप्तविधं रम्यं यो रक्षति नरोत्तमः / स कामं भुञ्जति फलं सुगतेन च देशितम् // dhs_23.73 //

शीलचर्या विना स्वर्ग न यान्ति

शीलचर्या समाश्रित्य सम्यग्दर्शनतत्परः / मर्त्यलोकाद् दिवं यान्ति न कष्टं तपचारिणः // dhs_23.74 //

यच्छीलं शीलसंस्पर्श परिणामे ऽपि शीतलम् / निषेवते सदामूढः स पश्चात् परितप्यते // dhs_23.75 //

सप्तविधेन शीलेन देवसान्निध्यं प्राप्यते

शीलं सप्तविधं धन्यमविसंवादकं पदम् / शीलेन रक्षितः पुरुषो देवानामन्तिकं गतः // dhs_23.76 //

शीलेन शोभनं फलं मिलति

यथा पक्षैर्दृढैः पक्षी स्वेदच्छत्रं निहन्ति (वै) / तथा नरो दृढः शीलैर्देवलोकाय कल्प्यते // dhs_23.77 //

श्रुतिमात्रं च (तच्छीलं) रम्याद् रम्यतरं च तत् / लभते पुरुषः कर्ता फलं शीलस्य शोभनम् // dhs_23.78 //

दानशीलतपोरत्नं हृदयैश्च समाश्रितम् / देवता वा मनुष्यो वा लभते परमं पदम् // dhs_23.79 //

अन्तर्बहिश्च निःसाराः पुरुषा धर्मवर्जिताः / संसारात् फलकाङ्क्षिभ्यः सद्धर्मो न (च) रोचते // dhs_23.80 //

अन्तर्बहिश्च ये सारास्ते नरा वस्तुतो दृढाः / ये धर्मचारिणः शान्ताः परसत्त्वहितैषिणः // dhs_23.81 //

अनुत्तरः शीलवतां सुगन्धः

न केतकी चम्पकपुष्पगन्धा, तमालके नागरुचश्च गन्धः / प्रयान्ति गन्धा हिं यथा सुरेण, अनुत्तरः शीलवतां सुगन्धः // dhs_23.82 //

दौःशील्यं सदा वर्ज्यम्

तस्माच्छीलं सदा कार्य दानज्ञानतपोधनैः / दौःशील्यं च सदा वर्ज्यविषशस्त्रानलोपनम् // dhs_23.83 //

शीलेन एव सुखमवाप्नुते

एवं सुरक्षितं शीलं नरान् नयति सङ्गतिम् / न हि शीलादृते कश्चित् पदं सुखमवाप्नुते // dhs_23.84 //

देवगुणसदृशं शीलं सदाचरेत्

तस्माद् देवगुणं मत्वा शीलमेव सदाचरेत् / न शीलसदृशं किञ्चिदन्यत् त्राणमिहास्ति वै // dhs_23.85 //

// इति शीलवर्गस्त्रयोविंशः //

(24) क्षान्तिवर्गः

क्षमाभूषणेनैव भूषितो भवति पुमान्

क्षान्त्या विभूषितः जीव भूषितो नेतरैर्धनैः / धनं विना समायाति क्षान्तिं नैव कथञ्चन // dhs_24.1 //

क्षमावान् पुरुषः सर्वप्रियो भवति देहिनाम् / पूज्यते दैवतैर्नित्यं तस्मात् क्षान्तिः परन्तप ! // dhs_24.2 //

क्षमावान् पुरुषः सर्वत्र पूज्यते

क्षमावान् पुरुषः सर्वैः क्रोधदोषैर्विवर्जितः / यशसा पूज्यते नित्यमिह लोके परत्र च // dhs_24.3 //

क्षान्तिधनं सर्वोत्तमम्

क्षान्तिर्धनं धनं शीलप्रज्ञावर्धनमेव च / धनान्यन्यानि शस्तानि न हितस्य कथञ्चन // dhs_24.4 //

सद्भिः क्षमावानेव पूज्यते

पूज्यते सततं सद्भिर्यशसा चैव पूज्यते / क्षमावान् पुरुषः सर्वस्तमात् क्षान्तिपरो भवेत् // dhs_24.5 //

क्रोधविषस्य क्षमैव भेषजम्

क्षान्तिः क्रोधविषस्यास्य भेषजं परमं मतम् / क्षान्त्याविनाशितः क्रोधो ऽनर्थायोपजायते // dhs_24.6 //

ज्ञानशीलाभिभूतानां बालिशानां विशेषतः / प्रतीपकार्य कुरुते क्षान्तिर्मार्गनिदर्शिका // dhs_24.7 //

क्षमावन्त एव लोके धनिनः

स धर्मधनहीनानां भ्रमतां गतिपञ्चके / येषां क्षान्तिमयं द्रव्यं ते लोके धनिनः स्मृताः // dhs_24.8 //

तमोनिचयकान्तारे दृढक्रोधेन दुस्तरे / क्षान्त्या यथा स्मृताः सद्भिस्तरन्ति खुल मानवाः // dhs_24.9 //

सद्धर्मपाठनष्टानां देशिका क्षान्तिरुत्तमा / अपायभयभीतानां न भयं क्षान्तिरुच्यते // dhs_24.10 //

नृणां क्षान्तिः सुखावहा

सुखावहा सदा नृणां दुःखस्य च विघातिका / क्षेमसम्प्रापिका नित्यं विश्वासगुणकारिका // dhs_24.11 //

शुभास्ति नायिका धन्या ह्यशुभेभ्यो विवर्जिता / मोक्षसंदेशिका पुंसां संसारभयनाशिका // dhs_24.12 //

क्षान्तिः नरकाग्निविनाशिका स्वर्गसोपानभूता च

स्वर्गसोपानभूता सा नरकाग्निविनाशिका / त्रायते प्रेतलोकात्सा तिर्यग्योनौ तथैव च // dhs_24.13 //

क्षान्तिः सन्मार्गामृतदीपिका

सा गुणौधैः सदा पूर्णा शिवा भवति देहिनाम् / सा प्रशस्ते सुखे प्राप्ते क्षान्तिः कार्या प्रयत्नतः / सर्वलोकस्य मातेव सन्मार्गामृतदीपिका // dhs_24.14 //

// इति क्षान्तिवर्गश्चतुर्विंशः //

(25) वीर्यवर्गः

देशक्रियायुक्तानि कार्याणि सिद्धयन्ति

देशकालोपपन्नस्य क्रियातिथ्योचितस्य च / न्यायेनारभ्यमाणस्य वीर्यस्य सकलं फलम् // dhs_25.1 //

न्यायदेशक्रियाहीना अधर्मेण विवर्जिताः / सीदन्ति कार्यनिकरा वीर्येण परिवर्जिताः // dhs_25.2 //

आरब्धवीर्या मोक्षं प्राप्नुवन्ति

ध्यानेनारब्धवीर्येण मोक्षं गच्छन्ति पण्डिताः / भवक्षिप्त इवाकारो देवलोके प्रयान्ति च // dhs_25.3 //

यान्यारब्धानि कार्याणि वीर्यवद् बलिना नृणा / तानि तानि प्रसिद्धानि विपुलानि भवन्ति च // dhs_25.4 //

ये ऽर्था लोकोत्तरे सिद्धा ये च लोकेषु सम्मताः / ते वीर्येण प्रसाध्यन्ते वीर्यहीना न जातु वै // dhs_25.5 //

मन्दवीर्य चिरोत्साहं सद्धर्मेण विवर्जितम् / नरो विशति लोकं (च) शशाङ्कमिव कल्मषम् // dhs_25.6 //

वीर्यवत्ता परमां गतिं प्रददाति

आर्याष्टाङ्गेन मार्गेण न ज्ञानपरिपालितः / वीर्यवत्तामहोत्साहो प्रयाति परमां गतिम् // dhs_25.7 //

बोधिः वीर्येणावाप्यते

वीर्यणावाप्यते बोधिः स्ववीर्येण तथा मही / अर्हत्त्वं वीर्यवद्भिश्च तस्मान्नाग्निसमा गतिः // dhs_25.8 //

उत्तमस्थानप्राप्त्यर्थ वीर्यारम्भे मतिः कार्या

तस्माद् देवान् गुणान् मत्वा वीर्यवान् नियतेन्द्रियः / वीर्यारम्भे मतिं कुर्यार्न्नास्ति वीर्यसमर्थनम् // dhs_25.9 //

वीर्यार्थी स्मृतिमान् यश्च नरो ज्ञानपरायणः / प्रयात्यनुत्तमं स्थानं जरामरणवर्जितम् // dhs_25.10 //

// इति वीर्यवर्गः पञ्चविंशः //

(26) ध्यानवर्गः

स्वस्थः कः?

असंसक्तमतेर्नित्यं नित्यं ध्यानविहारिणः / विशुद्धमनसो नित्यमेकाग्रभिरतस्य च // dhs_26.1 //

यस्यैकाग्रकरं चित्तं तस्य दोषा न बाधकाः / स दोषभयनिर्मुक्तः स्वस्थ इत्यभिधीयते // dhs_26.2 //

एकाग्राभिरतञ्चेतो विवेकमनुधावति / सर्वतर्कविनिर्मुक्तः स्वस्थ इत्यभिधीयते // dhs_26.3 //

चित्तस्यैकाग्रतां वर्णयति