धर्मसमुच्चय

माद्यन्ते बहुमोहान्धा न च बुद्धयन्ति बालिशाः / मन्देन क्षणिका यद्वत् मलयेन्धनपादपाः // dhs_7.29 //

कामा असाराः वञ्चकाश्च भवन्ति

स्वप्नप्रमोषधर्माणो गन्धर्वनगरोपमाः / रिक्तास्तुच्छा असाराश्च कामाः परमवञ्चकाः // dhs_7.30 //

(का) मा मोहेन (च) समाः किं पाकसदृशोपमाः / कामा लोकहितकरा वह्निवत् परिकीर्तिताः // dhs_7.31 //

कामस्यादीनवं ज्ञात्वा येन तत्फलमोहिताः / तेन तद्दर्शकाः प्रीता गतकांक्षस्य (देहिनः) // dhs_7.32 //

(अ)न्यथा चिन्त्यमानानां यथा प्राप्ता पुनस्तथा / सर्वतः पापकर्तारः कामा लोके विषोपमाः // dhs_7.33 //

कामैरतृप्तमनसस्ते ते देवाश्च्युताः पुनः / पतन्ति नरके मूढाः कामेन परिवञ्चिताः // dhs_7.34 //

नारीं निन्दयति

नदीतरङ्गचपला विद्युल्लेखसमाश्च ते / मीनावर्तबला नार्यः कामलोकविषास्पदाः // dhs_7.35 //

विचिन्तिता विवर्धन्ते वर्द्धिता वह्निसन्निभाः / आदौ चान्ते तथा कामास्तस्मात् कामान् विवर्जयेत् // dhs_7.36 //

कामसेवनफलम्

यथा यथा हि सेव्यन्ते विवर्धन्ते तथा तथा / वह्निज्वालासमासृष्टाः कामाः कटुविपाकिनः // dhs_7.37 //

कामवर्जनफलम् आह

एवं दोषं सदा ज्ञात्वा धीरः कामान् विवर्जयेत् / परिवर्तितकामस्य सुखं भवति नैष्ठिकम् // dhs_7.38 //

कामाग्निः देवान्नपि पातयति

असङ्ख्यानि सहस्राणि देवानां नियुतानि च / पतन्ति कामदहनं नरकं वह्निभैरवम् // dhs_7.39 //

यथाग्निविषशस्त्राणि वर्जयन्ति सुखार्थिनः / तथा कामाः सदा वर्ज्या हेतवो नरकस्य ते // dhs_7.40 //

न दृष्टो न श्रुतः कश्चिद् यः कामवशगः पुमान् / न कामैर्विप्रलब्धः स्यान्न च दुःखेन पीडितः // dhs_7.41 //

तस्मादलमलं कामैर्मा चैतेषु मनः कृथाः / सर्वे सर्वास्ववस्थासु कामा वह्निविषोपमाः // dhs_7.42 //

अनादिर्मति संसारे शत्रवश्चित्तसम्भवाः / अहन्त्वात्तु भवेत् प्रीतिर्न सा कामैः कथञ्चन // dhs_7.43 //

सकल्मषा कटुफला दुःखात् कामोद्भवा रतिः / या तु कामविनिर्मुक्ता सा रतिः परि(भाषिता) // dhs_7.44 //

योगिनः परमा गतिः

तां समाश्रित्य गच्छन्ति योगिनः परमां गतिम् / न तु कामकृता प्रीतिर्नयते पदमच्युतम् // dhs_7.45 //

कामजरतिं निन्दति

आपातमधुरा रम्या विपाके ज्वलनोपमा / रतिर्भवति कामाग्निजन्या नरकगामिनी // dhs_7.46 //

आपातरम्या मधुरा मध्ये रम्या च सर्वदा / शान्तमन्ते च विमलं नयते पदमच्युतम् // dhs_7.47 //

आद्यन्तमध्यकल्याणी नित्यं मातेव शोभना / तां व्युदस्य कथं बाला रक्षन्ते (कामजां रतिम्) // dhs_7.48 //

कामकृता रतिः निरतं तपति

मध्यादिनिधने दुःखा नित्यं दोषादिभिर्वृता / कथं सा सेव्यते बालैर्या न दृष्टा सुखावहा // dhs_7.49 //

विषमञ्जरिवद् रम्या स्पर्शे ज्वलनसम्भवा / तथा कामकृता प्रीतिः परिणामे विषोपमा // dhs_7.50 //

हूयमानो यथा वह्निर्ज्वलनेन प्रशाम्यति / दाहेन च प्ररोहः स्यात् तद्वत् कामकृता रतिः // dhs_7.51 //

पतङ्गः पश्यति ह्यग्नि दाहदोषं न पश्यति / तथा कामकृतां प्रीतिं पश्यन्त्यकृतबुद्धयः // dhs_7.52 //

यस्तु रागकृतो दाहः पच्यते कामिनां सदा / पतङ्गसदृशं दाहं सर्वथा नै(व) पश्यति // dhs_7.53 //

कामप्रमादात् पतनं ध्रुवमेव

तस्मात् काम(विषं) त्यक्त्वा नित्यं जीवथ हे सुराः / भवन्तु मा वृथा जन्मप्रमादेन प्रपातनम् // dhs_7.54 //

संक्षीणशुभकर्माणो नित्यं कामैर्विमोहिताः / तं हित्वा नरकं यान्ति काममोहेन वञ्चिताः // dhs_7.55 //

काममोहितः विषवृक्षमयं पुष्पं पिबति

विषवृक्षमयं पुष्पं पीयते भ्रमरैर्यथा / तथा विषात्मकमिदं सुखं भुङ्क्ते हि मोहितः // dhs_7.56 //

जीवेयुः पामराः केचित् विषं पीत्वापि दुर्भगाः / न कामविषपीतस्य जीवितं दुर्लभं भवेत् // dhs_7.57 //

यथा हि नरके वह्निर्ज्वलयत्य विचारिणम् / तथा काममयो वह्निर्दहतीह दिवौकसः // dhs_7.58 //

कामाग्निः हिंसक एव

श्रुतिपाशमयो वह्निः प्रेतानेष दहत्यति / दहने हिंसको वह्निर्नृणां पर्येषणात्मकः // dhs_7.59 //

एवमग्निसमं तावत् परिहार्य समन्ततः / सर्वलोकमशेषेण दह्यते काममोहितः // dhs_7.60 //

विषयासक्तं मनः व्यसने पातयति

विषयेषु सदाचित्तं धावन्तं चञ्चलं महत् / न त्याज्यं व्यसने मूढ यद् पश्यसि भविष्यति // dhs_7.61 //

कामेषु रक्ष ते चित्तं व्यसनेनावबुध्यते / व्यसनौघे समुत्पन्ने तत् पश्चात् परितप्यते // dhs_7.62 //

काममोहिताः महद्भयमपि न पश्यन्ति

वृथा काममदैर्मत्ता देवाः प्रकृतिदुर्बलाः / भ्रमन्ति भ्रमिताः कामैर्न पश्यन्ति महद् भयम् // dhs_7.63 //

विश्वसन्ति हि ये देवाः कामेष्वहितकारिषु / व्यतिरेकेषु ते पश्चात् प्रतिबुध्यन्त्यमेधसः // dhs_7.64 //

कामाः परमवञ्चका भवन्ति

न च पश्यन्ति (वि)बुधाश्चित्तेन परिवञ्चिताः / क्षणिका मधुरा जाताः कामाः परमवञ्चकाः // dhs_7.65 //

काम प्रति न विश्वसेत्

शतशश्च सहस्त्रैश्च कोटिशः पद्मशस्तथा / लब्धा नष्टा पुनः कामा न तेषां विश्चसेत् पुमान् // dhs_7.66 //

कामैर्मोहितः पतङ्गसमो नरकाग्निना दह्यते

विषयाद् बन्धनं तीव्रं सर्वे नरकहेतवः / तस्मादत्यन्ततस्त्यक्त्वा श्रेयसे क्रियतां मनः // dhs_7.67 //

रागेण रञ्जिताः पूर्वं द्वेषेण च तिरस्कृताः / मोहेन मोहिताश्चैव ते ऽश्रुताकृतकारिणः // dhs_7.68 //

कामार्थैरेष्यते बालः पुनः कामैर्विमोहितः / स पतङ्गसमो मूढः दह्यते नरकाग्निना // dhs_7.69 //

कामवशगाः सुरलोकादपि पतन्ति

अवश्यम्भावि पतनं सुरलोकात् समन्ततः / न ज्ञात्वा कामवशगो स्यादिह कथञ्चन // dhs_7.70 //

कामेन वञ्चिताः सत्त्वाः कामेन च विमोहिताः / कामपाशापकृष्टास्ते पतन्ति नरके सदा // dhs_7.71 //

कामं त्यक्त्व स्वहिते मनः कर्त्तव्यम्

तदेतद् व्यसनं सत्त्वाः स्वहिते क्रियतां मनः / मनसापि स्वदान्तेन नानुतप्यन्ति देहिनः // dhs_7.72 //

मनोविषेण ये दष्टाः कामवेगेन सर्वदा / ते मूढा मृत्युवशगाः कामानलहता नराः // dhs_7.73 //

न तृप्तिरस्ति कामानां तृष्णया हितकारिणाम् / तृष्णापि तृप्तिजनिका मनो नैव हि तृप्यति // dhs_7.74 //

ज्ञानदीपेनैजेन्द्रियाणां विषयेभ्यस्तृप्तिर्जायते

न जातु विषयैस्तृप्तिरिन्द्रियाणां भविष्यति / यदि न ज्ञानदीपेन क्षपयिष्यन्ति (ते नराः) // dhs_7.75 //

नारीसेवनेन नाशः सुनिश्चितः

योषितः सेव्यमाना हि वितर्कशतमालिकाः / प्रवर्धति यथा वह्निर्वायुना समुदीरितः // dhs_7.76 //

कामाग्निदीप्ताः कदापि शान्तिं नाप्नुवन्ति

तं मत्वा वेगरभसा नित्यं कामो ऽग्निदीपितः / कामान् हापयति ज्ञानी बुद्धतत्त्वविचिन्तकः // dhs_7.77 //

ये नित्यं भ्रान्तमनसो नित्यं विषयतत्पराः / रमन्ते विबुधाः सर्वे तत् सर्वं मोहचेष्टितम् // dhs_7.78 //

सेव्यमानो हि विबुधैर्विषयाग्निर्विवर्धते / पाशेनानेन संयुक्तो वह्निर्वायुसमीरितः // dhs_7.79 //

रागविवशा अमरा अपि पतन्ति

अमराः रागविवशा नित्यं विषयतत्पराः / देवलोकात् पतन्त्येते मोहरागेण वञ्चिताः // dhs_7.80 //

रमन्ते विषयैरेते तत्र तल्लीनमानसाः / न च विन्दन्ति यद् दुःखं विप्रयोगो भविष्यति // dhs_7.81 //

वियोगजं दुःखं कष्टप्रदमेव

यदेतत् सुखमेवादौ दिव्यं पञ्चगुणान्वितम् / वियोगजस्य दुःखस्य कलां नार्हतिषोडशीम् // dhs_7.82 //

कामानां तद्विघातो हि जनेनैवोपयुज्यते / सतृष्णस्य तथा तृप्तिः कामेभ्यो नैव जायते // dhs_7.83 //

कामानुसेविनः दुःखं कदापि शान्तिं नाधिगच्छति

अनपेक्षितचित्तस्य नित्यं कामानुसेविनः / दीर्घरात्रानुशयिकं दुःखं नैव प्रशाम्यते // dhs_7.84 //

त्वरितं रक्ष्यते मूढो व्यसनेनैव बुध्यते / पश्चात्तु व्यसने प्राप्ते जानीते यस्य तत् फलम् // dhs_7.85 //

आस्वादभद्रका ह्येते कामाः परमदारुणाः / दूतकान् नरकस्यैतान् चरन्त्यहितकारिणः // dhs_7.86 //

विषयाग्निदग्धाः नरकं यान्ति

यस्तेषां विश्वसेत् मर्त्यो ज्ञानचक्षुर्विगर्हितः / विषयाग्निरभ्रतुल्यः स याति नरकं नरः // dhs_7.87 //

अल्पास्वादाल्पहृदया नित्यं पुरुषवञ्चकाः / गन्धर्वनगरप्रख्याः कामा आस्वादभद्रकाः // dhs_7.88 //

विषयमोहिताः देवा अपि दुर्गति यान्ति

(यथा) दीपप्रभा(भस्म) सञ्छन्नेव पुनः पुनः / न च बिन्दत्यमनसो देवा विषयमोहिताः // dhs_7.89 //

विषयेणातिरभसा नित्यं कामवशानुगाः / न विदन्ति महद् दुःखं यदवश्यं भविष्यति // dhs_7.90 //

रमणीयानि कामानि यस्यैवं जायते मतिः / स पश्चाद् व्यसने प्राप्ते मूढो ऽसौ विप्रलप्यते // dhs_7.91 //

न कामेन मदान्धस्य विषयैर्मोहितस्य च / नैत्यिकं भवति शर्म्म यत्सुखानामनुत्तमम् // dhs_7.92 //

आध्यात्मिकसुखापेक्षया कामसुखं हीनतमम्

यच्च कामसुखं लोके यच्च तृष्णोद्भवं सुखम् / एकस्याध्यात्मिकस्येदं कलां नार्हतिषोडशीम् // dhs_7.93 //

कामी कदापि सुखं नाश्नुते

न सुखी वर्तते तावद्य यस्य कामो हृदि स्थितः / स सर्वदुःखभागार्हो नरकानुपधावति // dhs_7.94 //

न तृप्तिर्विद्यते कामैरपि (भोगः) शतं नृणाम् / यत्र सौख्यं न तत्रास्ति तृप्तिर्विषयसेविनाम् // dhs_7.95 //

सेव्यमानाः सदा कामा वर्धन्ते च मुहुर्मुहुः / ते वर्धिता विषसमा भवन्ति विनिपातिनः // dhs_7.96 //

विपत्तिकुशला घोरा नित्यं पतनहेतवः / न च तेषां परित्यागं कुर्वन्ति विषयोत्सवाः // dhs_7.97 //

यस्य दृष्टिसमुद्रस्य रूपैस्तृप्तिर्न विद्यते / तथा शर्ममनोज्ञैश्च रसतृप्तिर्न विद्यते // dhs_7.98 //

गन्धैरपि सदा घ्राणं न तृप्तिमधिगच्छति / स्पर्शाः सम्मुखसंस्पर्शाः सेव्यन्ते नैव तृप्यते // dhs_7.99 //

शब्दैः कान्तैः सुमधुरैः श्रोत्रमेति न तर्पणम् / मनो ऽपि तृप्तिविश्वस्तं वर्धमानं न तृप्यति // dhs_7.100 //

इन्द्रियाणि कामभूमिषु पातयन्ति

षडेन्द्रियाणि चपलान्याधृतानि रतौ पुनः / भ्रमन्ति मुषिता नित्यं कामभूमिष्वनेकशः // dhs_7.101 //

न तृप्तिरस्ति देवानां गजानां वै तृणैर्यथा / अनलस्य स्वभावो ऽयं तस्य तृप्तिर्न विद्यते // dhs_7.102 //

षडेते वह्नयस्तीव्रा वितर्कानिलमूर्छिताः / भ्रमन्ति मुषिता नित्यं कामभूमिष्वनेकशः // dhs_7.103 //

इन्द्रियदग्धा नरकं यान्ति

तैरयं दह्यते लोको न च विन्दत्यबुद्धिमान् / आस्वादभद्रका हयेते नरकस्य च हेतवः // dhs_7.104 //

काममोहितः सुखवञ्चितो भवति

कामा विषयलोभास्ते लेलिहाना यथोरगाः / विलोचनवरो हयेष न च कामैर्विमोहितः // dhs_7.105 //

कामवशीनरः नेत्रहीना मूढतरः

सुखानुसारिणः कामो नरकानुपधावति / न नेत्रहीनो नरके पात्यते सत्क्रियान्वितः // dhs_7.106 //

तस्माद् वरं विचक्षुः स्यान्न तु कामवशो नरः / अशक्यवञ्चिता मूढाः कामैरहितकारिभिः // dhs_7.107 //

कामचारिणां ज्ञानादिकं दुर्लभम्

अनिर्विद्यन्ति कामेभ्यो मोहिताः स्वेन चेतसा / न ज्ञानं नापि विज्ञानं विद्यते कामचारिणाम् // dhs_7.108 //

कामः मृत्युभवनं नयति

यद् दुःखकामजं हत्वा पुनः कामवशानुगाः / मित्ररूपा च ये कामाः किम्पाकफलसन्निभाः / नयन्ति मृत्युभवनं दुर्गतीश्च पुनः पुनः // dhs_7.109 //

अनिवर्त्त्य यथा तोयमापगानामनेकशः / तथा सौख्यगतं नृणां सर्वथा न विवर्तते // dhs_7.110 //

वनोपवनभोगेषु सुखप्राप्तेष्वनेकशः / यो न तृप्यति कामेषु स नरो ऽधमगामिकः // dhs_7.111 //

प्रमादो पहतो जन्तुः कामास्वादेषु तत्परः / रूपेषु रक्ष्यते नित्यं परिणामे च विद्यते // dhs_7.112 //

घनच्छायास्वरूपाणि कर्ममिश्राणि यानि वै / तानि चैव कथं देवाः शक्ष्यन्ते कामगोचरे // dhs_7.113 //

कामाः कदापि न सेव्याः यदि नित्या भवेयुर्न कामास्ते स्युर्विषोपमाः // dhs_7.114 // कामतृष्णादुःखकरी

तथापि कामतृष्णा या न सा जाति विलक्षणा / प्रागेव नित्यं दुःखाय शून्यमात्मानमेव च // dhs_7.115 //

तेषु दुःखविपाकेषु कथं रक्षन्त्यबुद्धयः / कामास्वादेषु रक्ष्यन्ते बालिशाः मन्दबुद्धयः / आदीनवं न बुद्धयन्ते किम्पाकफलसन्निभम् // dhs_7.116 //

रूपशब्दादिबद्धो ऽयं तृष्णाविप्रकृतो जनः / दीप्यते विवशो नित्यं, कुकर्मफलमोहितम् // dhs_7.117 //

आस्वादयित्वा पुरुषाः कामान् विषफलोपमान् / तृष्णया तृप्तमनसः पतन्ति नरके पुनः // dhs_7.118 //

यथाभिवर्षते तोयं वर्धन्ते सरितो यथा / तथा कामाभिवर्षेण देवानां वर्धते ऽनलः // dhs_7.119 //

कामसुखस्य नान्तो विद्यते

जलसम्भवमीनो ऽपि दृश्यते तृष्णयातुरः / एवं सुखाभिवृद्धा च न वितृप्यति देवता // dhs_7.120 //

आकाशस्य यथा नान्तो विद्यते नापि संशयः / एवं कामेषु नास्त्यन्तः कामिनां नास्ति संक्षयः // dhs_7.121 //

सलिलादिभिरतृप्तस्य सागरस्योर्मिमालिनः / न तु कामैरतृप्तस्य तृप्तिरस्ति कथञ्चन // dhs_7.122 //

अप्राप्तैर्विषयैर्देवा न वितृप्यन्ति बालिशाः / विषयैर्नैव तृप्यन्ति सुखलालसतत्पराः // dhs_7.123 //

कामस्तापाय, न तु शान्त्यै

संप्राप्ते व्यसने तीव्रे च्यवमानेप्यनेकशः / तप्यते विषये तस्मात् परं कामो न शक्यते // dhs_7.124 //

विलोक्य पुरुषानेते कामविश्वासघातिनः / त्यजन्ति व्यसने प्राप्ता विपद्यन्ते हि ते नराः // dhs_7.125 //

अतृप्तस्य सुखं नास्ति विषयैश्चापि तृप्यते / ये वा तृइप्तिकरा दृष्टास्तान् बुद्ध्वा (तु) विवर्जयेत् // dhs_7.126 //

विषयान्परित्यज्य शान्तिः सेव्या

सुखमूला सदा शान्तिरसुखा विषया मताः / तस्माच्छान्तिसुखा देवा वर्जयित्वा विषयोरगान् // dhs_7.127 //

बधबन्धनरोगादि विषयेभ्यो महद्भयम् / सम्भ्रान्तिरिह संसारे विषयैरेव जायते // dhs_7.128 //

संयोगा विप्रयोगान्ताः शतशो ऽथ सहस्त्रशः / जातौ जातौ सदा दृष्टाः सौगतैस्तत्त्वदर्शिभिः // dhs_7.129 //

अनेक सुखसंसारः विषयात्मक एव

अनेकसुखसंसारो विषयेषु हि विद्यते / विषयैश्च भवेत् सर्व जातौ जातौ प्रजायते // dhs_7.130 //

कष्टैर्यैरनकामैर्न शक्यते ऽमूढचेतसा / पुनस्तानेव मोहान्धाः सेवन्ते ऽकृतबुद्धयः // dhs_7.131 //

विषयशत्रुसेविनः बालिशाः भवन्ति

वर्जते हि सदा शत्रुवञ्चनाशङ्कया नरः / विषयाः शत्रुभूता हि न वश्यन्ते कथञ्चन // dhs_7.132 //

कामबद्धाः सदा मोहबालिशा वा भवन्ति ते / न त्यजन्ति कथं मूढा मोहिताः स्वेन कर्मणा // dhs_7.133 //

यथा बह्निभयात् कश्चिद् वह्निमेवोपसेवते / तथा विषयसंमूढो विषयानुपसेवते // dhs_7.134 //

स्नायुसङ्ग्रथितः पाशो दृष्टिरम्यो यथा भवेत् / तथा विषयरम्यो ऽयं पाशः परमदारुणः // dhs_7.135 //

कामसुखं नाशाय भवति

किंपाकस्य यथास्वादो मधुराग्रो महोदयः / पश्चाद् भवति नाशाय सुखं तद्वदिदं नृणाम् // dhs_7.136 //

प्रदीपस्य शिखां यावत् पतङ्गो मोहमूर्छितः / पतते दह्यते चैव तथेदं सुखमिष्यते // dhs_7.137 //

अज्ञात्वा हि तथा बाला रम्यदेहसुखेच्छया / स्पृशन्ति ज्वलनं तद्वत् सुखमेतद् भविष्यति // dhs_7.138 //

तृष्णाविघात एव सुखाय जायते

यथा रम्यो वनमृगस्तृष्णार्त उपधावति / न च तृष्णाविघातो ऽस्य तदिदं सुखमिष्यते // dhs_7.139 //

न तृप्ता न च तृप्यन्ति न च तृप्तिर्भविष्यति / विषयैः सर्वदेवानां तस्मात् कामो न शान्तये // dhs_7.140 //

विषयैः प्रमत्ताः दुःखमनुभवन्ति

प्रत्युत्पन्नसुखाः कामा नान्तकल्याणकारकाः / रञ्जिता विषयैर्देवा विक्षिप्तमनसः सदा // dhs_7.141 //

नानासौख्यप्रमत्तस्य विषयैर्वञ्चितस्य च / सम्प्राप्ते मृत्युकाले च न शमायास्य विद्यते // dhs_7.142 //

अनुक्रमेण मरणमभ्येति तच्च विद्यते / विषयापहतैर्देवैः कामव्यासक्तबुद्धिभिः // dhs_7.143 //

कामा अहितकारिणो भवन्ति

जानीयादद्य मे देवा यद् दुःखं विप्रयोगजम् / मुहूर्तमपि कामेषु न कुर्यात् तत्र संस्थितिम् // dhs_7.144 //

रागाग्निना दग्धो विमोहितो जायते

अनित्यात्मभयाः कामा नित्यं चाहितकारिणः / तथा विमोहितान् कालः पुनस्ताननुसेवते // dhs_7.145 //

रागाग्निना प्रदहयन्ते नित्यं देवाः प्रमोहिताः / दह्यमानाः पुनस्तत्त्वं प्रशंसन्ति पुनः पुनः // dhs_7.146 //

रथचक्रवत्सदा भ्रान्ता विषयविमोहिताः भवन्ति

विषयेषु न रक्ष्यन्ते तेषां दुःखमिव स्थितम् / त्रैधातुकमिदं सर्व भ्राम्यते रथचक्रवत् // dhs_7.147 //

गन्धर्वनगरसदृशाः कामाः भवन्ति

सत्त्वा अविद्यया मुग्धा नित्यं दुःखस्य भोगिनः / विद्युदालातचक्रेण समाः कामाः प्रकीर्तिताः / स्वप्ने गन्धर्वनगरसदृशा विप्रलम्भिनः // dhs_7.148 //

पञ्चस्कन्धमतिर्दुःखितस्तिष्ठति

अनित्यदुःखशून्येषु न कुर्यान्मतिमात्मवान् / पञ्चस्कन्धासुरैः प्रोक्तः शुभै रिक्तः स्वभावतः // dhs_7.149 //

अन्यथा विषवद् विज्ञः कामेषु च प्रसह्यते / स बुधः पारगः शान्तः सत्त्वानामनुकम्पकः // dhs_7.150 //

निर्वाणोन्मुख एव दोषाच्छान्तिमधिगच्छति हित्वा क्लेशमयं पाशं निर्वाणस्यान्तिके स्थितः // dhs_7.151 //

कामविभ्रान्तस्य शान्तिकथा वृथा

प्रभवेन्न च दोषेषु कामचर्यारतस्य च / विभ्रान्तमनसस्तस्य कुतः शान्तिर्भविष्यति? // dhs_7.152 //

विभ्रान्तं पश्यतु मनो विषयेषु प्रधावति / सद्धर्मपथविभ्रान्तो नरकेषूपपद्यते // dhs_7.153 //

अशक्तप्राप्तविभ्रष्टे किं कामैर्विद्युतोपमैः / किंपाकविषशस्त्राग्निसन्निभैर्दुःखहेतुभिः? // dhs_7.154 //

कामाग्निः विषयसेवनेन वर्धते

यथा यथा हि सेव्यन्ते वर्धन्ते ते तथा तथा / अवितृप्तिकरा ह्येते वह्निदाहस्य हेतवः // dhs_7.155 //

कामान् वर्जयित्वैव सुखमश्नुवते जनाः दाहदोषेण सम्भ्रान्ताः ये सुराः सुखकाङ्क्षिणः / वर्जयित्वाशिवान् कामास्ततः सौख्यं भविष्यति // dhs_7.156 //

कामाः विद्युद् गुणोपमाः चञ्चलाः

वञ्चयित्वा जनं मूढं शाटी कृत्येव बन्धनम् / प्रत्ययो नेत्रचपलः कामा विद्युद् गुणोपमाः // dhs_7.157 //

उपर्युपरि कामा यैः सेव्यन्ते कामतृष्णया / ते रागवह्निना दग्धा दाहाद् दाहमवाप्नुयात् // dhs_7.158 //

अतिमूढतमा ह्येते ये सुराः काममोहिताः / अथवा ये न गच्छन्ति यत्सुखात् सुखमुत्तमम् // dhs_7.159 //

निर्वाणगामिनो नास्ति विना मुक्त्या कुतः सुखम्? / तस्मात् कामान्न सेवेत कष्टः कामसमागमः // dhs_7.160 //

इन्द्रियाणि न तृप्यन्ते विषयै रागसेविनः / अतृप्तौ च कुतः शर्म सर्वथा सम्प्रवेशते // dhs_7.161 //

तस्याग्रमुभयाद् वेत्ति संसाराद् दुःखसागरात् / कामान् तृष्णाविषयगान् परित्यजति पापकान् // dhs_7.162 //

कामोदयव्ययौ सम्यगवधेयौ

एतानि गिरिकूटानि रम्याणि विविधैर्द्रुमैः / ध्यायन्ते तानि संश्रित्य कामानामुदयव्ययौ // dhs_7.163 //

शीलेन श्रद्धया च इष्टसाधनं कर्त्तव्यम्

न कामबन्धनेस्तृप्ताः कामजं निधनं हि तत् / न शीलश्रद्धे येनेष्टे लभ्यते ऽशिवकारणम् / कामजं निधनं ह्येतत् संसाराटविदेशकम् // dhs_7.164 //

पापानि परित्यज्य सुखावहः शान्तिमार्गः सेवनीयः

यत्र कामविसंयुक्तं बन्धनं वनमुच्यते / यत्र भासयते पापाद् यत्र शान्तिः सुखावहा / तत् केवलं महाज्ञानं कथ्यते निधनं धनम् // dhs_7.165 //

कामतृष्णाभ्यां विमुक्तः शिवमाप्नोति

ये प्रसक्ता न कामेषु तृष्णया न प्रलोभिताः / ते शिवं स्थानमापन्ना न कामाग्निप्रवेशकाः // dhs_7.166 //

अवितृप्ताः नराः नश्यन्त्येव

तृप्तिर्नास्ति सदा कामैर्न कामाः शान्तये स्मृताः / तृष्णासहायसंयुक्ता ज्वलन्ति ज्वलनोपमाः // dhs_7.167 //

अवितृप्ता विनश्यन्ति नरा देवास्तथोरगाः / ते केवलं प्रणष्टा हि नरकाग्नि प्रदर्शकाः // dhs_7.168 //

तृष्णामोहितस्य मृत्युरधिपतिः

वितर्कापहतस्यास्य विषयैर्वञ्चितस्य च / तृष्णया मोहितस्यैष मृत्यू राजा भविष्यति // dhs_7.169 //

कामासक्ताः पथ्यापथ्यं न विजानन्ति

संसक्तकामभोगेषु पथ्यापथ्यं न विद्यते / जना विमोहिताः सर्वैविषयैः कामसंज्ञकैः // dhs_7.170 //

कामवशानुगाः विषयैरेव बध्यन्ते

विषयैरेव कृष्यन्ते ये सुरा मूढचेतसः / ये (तु) बुद्धगुणैर्युक्ता न ते कामवशानुगाः // dhs_7.171 //

ऽधीरऽ परिभाषा

प्रत्युत्पन्नेषु कामेषु सदोषेषु विशेषतः / यो न मुह्यति सौख्येषु स ऽधीरऽ इति कथ्यते // dhs_7.172 //

कामपतितानां सुराणां स्थितिमाह

स्वप्नकायविचित्रेषु ज्वालामालोपमेषु च / गन्धर्वपुरतुल्येषु कामेषु पतिताः सुराः // dhs_7.173 //

तृष्णाजनकभूतेषु विनाशान्तकरेषु च / कान्तारेषु विशालेषु कामेषु पतिताः सुराः // dhs_7.174 //

इत्त्वरेषु त्रिछिद्रेषु नदीवेगोपमेषु च / चञ्चलेष्वतिदुर्गेषु (कामेषु) पतिताः सुराः // dhs_7.175 //

पवनोद्धृतवेगोर्मिजलचन्द्रे चलेषु च / अतातचक्रलोकेषु कामेषु पतिताः सुराः // dhs_7.176 //

समं विद्युल्लताचक्रमृगतृष्णोपमेषु च / फेनवच्चाप्यसारेषु कामेषु पतिताः सुराः // dhs_7.177 //

कदलीगर्भतुल्येषु गजकर्णोपमेषु च / नदीतरङ्गवेगेषु कामेषु पतिताः सुराः // dhs_7.178 //

किंपाकफलतुल्येषु वह्निसन्निभजातिषु / मायारश्मिनिभेष्वेषु कामेषु पतिताः सुराः // dhs_7.179 //

ज्ञानाङ्कुशेन कामो वर्जनीयः

ज्ञानाङ्कुशेन वार्यन्ते विषयास्तत्त्वदर्शिभिः / ये ऽमुक्ताश्चपलास्तीव्राः सर्वानर्थकरा मताः // dhs_7.180 //

विषया एव नरकपातहेतवः

विषयाशा च मूढानां सङ्कल्पहृतचेतसाम् / मृत्युपाशो ऽयमभ्येति जीविताशा(वि)बन्धकः // dhs_7.181 //

पचन्ति निरये कामाः प्राणिनं लघुचेतसम् / न च विन्दन्ति मूढा ये मोहेन परिवञ्चिताः // dhs_7.182 //

विषयाश्चपलाः सर्वे गन्धर्वनगरोपमाः / दुःखसंवर्तका ह्येते नरकाः पञ्चहेतवः // dhs_7.183 //

सङ्कल्पजो रागः नरकं पातयति

सङ्कल्पाज्जायते रागः रागात् क्रोधः प्रवर्तते / क्रोधाभिभूतः पुरुषो नरकानुपसेवते // dhs_7.184 //

कामपरित्यागपूर्वकं निर्वाणप्राप्तये यतेत

तस्मात् कामं परित्यज्य क्रोधं निर्वास्य पण्डितः / मोहं चापि परित्यज्य निर्वाणाभिमुखो भवेत् // dhs_7.185 //

निर्वाणपथिकानां कृते शत्रुवदेव कामः परिवर्जनीयः

शत्रुवद् विषया ज्ञेया निर्वाणं चैव मित्रवत् / पुमान् विश्रान्तविषयो निर्वाणमधिगच्छति // dhs_7.186 //

काममलैरलिप्त एव विमलप्रकाशमाप्नोति

अलोलुपः काममलैरलिप्तः प्रहीणदोषो हतवाणतृष्णः / संक्षीणदोषो विमलप्रकाशः प्रयाति शान्तिं स्वफलोपभोगी // dhs_7.187 //

सुखार्थी कामं परित्यज्यैव शान्तिमधिगच्छति यः कामपङ्कोद्धृतवानदोषः सर्वेषु सत्त्वेषु सदा सुखार्थी / स निर्मलो ऽशान्तमनोविमुक्तः प्राप्नोति निर्वाणसुखं प्रसह्य // dhs_7.188 //

इति कामजुगुप्सावर्गः सप्तमः /

(8) तृष्णावर्गः

तृष्णाग्निरेव नरकभूतः

भवोताराय तृष्णाग्निर्ज्वलनः शीत उच्यते / नरके नारके यो ऽग्निस्तृष्णाग्निस्त्रिषु धातुषु // dhs_8.1 //

कल्पभूतो ह्ययं वह्निः यो ऽयं नरकसम्भवः / बहुज्वालाकुलो वह्निः तृष्णाहेतुसमुद्भवः // dhs_8.2 //

कर्मक्षयाद् विमुच्यन्ते नरकात् पापकारिणः / त्रिषु धातुषु दह्यन्ते नरास्तृष्णावशानुगाः // dhs_8.3 //

अनादिमति संसारे तृष्णाग्निरतिबन्धकः / तृष्णाग्निर्नरकं तस्मान्नाग्निर्नरकसम्भवः // dhs_8.4 //

तृष्णाग्निः शरीरं मनश्च दहति

गात्रदाहं परं कुर्यान्नारकेयो हुताशनः / शारीरं मानसं दाहं तृष्णाग्निः कुरुते नृणाम् // dhs_8.5 //

तृष्णाग्निः सामान्याग्निना विशिष्यते

तस्माद् विशिष्यते वह्निः तृष्णाहेतुसमुद्भवः / नारकेयो ऽसमश्चैव तृष्णाग्निर्नितरां स्मृतः // dhs_8.6 //

अयमग्निः त्रिकालसम्भवः

त्रिस्थानगः त्रिहेतुश्च त्रिकर्मपरिदीपकः / त्रिकालसम्भवो ज्ञेयस्तृष्णाग्निपरकस्तथा // dhs_8.7 //

तृष्णाग्निः सदैव सर्वत्र दाहकः

रागाग्निर्दह्यते स्वर्गे द्वेषाग्निस्तिर्यगे तथा / मोहाग्निर्दह्यते पापे तृष्णाग्निः सर्वदा स्थितः // dhs_8.8 //

तृष्णाग्नेः स्वरूपनिरूपणम्

मानेर्ष्याधूमविशिखः सङ्कल्पे धनसम्भवः / लोभाग्निर्दहते लोकं नाग्निः कामसमुद्भवः // dhs_8.9 //

तृष्णाग्निर्विषयसेवनेनैव वर्धते लोभाशीविषदष्टा ये तेषां शर्म न विद्यते / सेवितो भावितो लोभो भूय एवाभिवर्धते // dhs_8.10 //

लोभसमो रिपुर्भुवि नास्ति

यथा यथेन्धनं प्राप्यानलो वर्धत्यनेकशः / शक्यः पालयितुं(वह्नि) र्लोभवह्निर्न(शक्यते) // dhs_8.11 //

चक्रवद् भ्रमते लोको लोभेन परिवञ्चितः / अनादिनिधने लोके नास्ति लोभसमो रिपुः // dhs_8.12 //

विशन्ति सागरजले लोभेन परिवञ्चिताः / शस्त्रसङ्घातगहनं युद्धं संप्रविशन्ति च // dhs_8.13 //

लोभहेतोर्हि भूपाला नाशयन्ति परस्परम् / शस्त्रासिभैरवप्रोता युद्धयन्ते धनतृष्णया // dhs_8.14 //

तृष्णाविषविनिर्मुक्ता लोभाङ्गारविवर्जिता / समलोष्टकाञ्चना ये निर्वाणस्यान्तिके हि ते // dhs_8.15 //

लोभाग्निः सर्वापेक्षया विषमः

अतीवानुपपन्नस्य धनलोभेन दह्यते / न वह्निर्विषमस्तत्र लोभाग्निर्यत्र वर्तते // dhs_8.16 //

लोभशान्तिं विना निर्वाणकथा वृथा

लोभाधारप्रयत्नेन हन्यात् तान् रभसा बुधः / अनिर्वापितलोभस्य निर्वाणं दूरतः स्थितम् // dhs_8.17 //

भवसुखपरित्यागी भवजं दुःखं नाप्नोति

भवाभिलाषिणीं नान्दीं नाभिनन्दन्ति ये नराः / न तेषां भवजं दुःखं स्वप्ने समुपविद्यते // dhs_8.18 //

तृष्णाबद्धान् जनान् मृत्युः शम्बूक इव कर्षति मत्स्यान् यथा जालबद्धान् शम्बूकः परिकर्षति / तृष्णाबद्धांस्तथा सत्त्वान्मृत्युः समुपकर्षति // dhs_8.19 //

तृष्णाविषं कुत्रापि न मुञ्चति

सविषैः सायकैर्विद्धो मृगो यत्र (प्र)धावति / तत्र तत्र विषं याति तथा तृष्णाविषं नृणाम् // dhs_8.20 //

प्रवाहप्रवहन्नद्या गतिर्गत्यऽनुधाविनी / यथा निर्दहते बालान् शुष्केन्धनमिवानलः // dhs_8.21 //

आपातरम्या(विषया) विपाकज्वलनोपमाः / तस्मात् तृष्णा विमोक्तव्या यदि सौख्यं हि रोचते // dhs_8.22 //

यथा हि वडिशग्रस्ता मीना मृत्युवशानुगाः / तथा प्रतप्ता विषयान् परिधावन्ति दुःखिताः // dhs_8.23 //

तृष्णाग्निः नरकादपि महान्

नरकं नारकेयं च तृष्णानिहितं महत् / पतन्ति निधना मर्त्याः परदारोपजीविनः // dhs_8.24 //

तृष्णाप्रेरितो मुनिरपि दुःखमनुभवति

न चेष्टितमनोपापतृष्णया प्रेरितो मुनिः / षडिन्द्रियसमुद्भूतो विषयेन्धनदाहकः // dhs_8.25 //

देवानपि तृष्णाग्निर्दहत्येव

तृष्णाग्निर्दहते देवं कायाग्निर्न कथञ्चन / सुखावृताः सुखरताः सुखे(न) परिवञ्चिताः // dhs_8.26 //

तृष्णापरिवञ्चितः पतनमपि नावगच्छति पतनं नावगच्छन्ति तृष्णया परिवञ्चिताः / ज्वालामालाकुलः सर्वः संसारस्तृष्णयावृतः // dhs_8.27 //

तृष्णाग्निना वशीभूता जना गच्छन्ति दुर्गतिम् / तृष्णाग्निभिः परिवृतः सुरलोकः समन्ततः // dhs_8.28 //

तृष्णाग्निः सदैव वर्धते

दह्यते विवशो रक्तः कामभोगवशीकृतः / यथा यथेन्धनं प्राप्य ज्वलनं संप्रवर्धते // dhs_8.29 //

तथा तथा सुखं प्राप्य तृष्णाग्निर्वर्धते नृणाम् / परिवर्तयते पुंसः काष्ठाग्निर्दाहदीपकः // dhs_8.30 //

तृष्णाग्निर्दहते लोकं परिहातुं न शक्यते / ये विशालां नदीं तीर्णा सङ्कल्पकृतभैरवीम् // dhs_8.31 //

तृष्णापाशशून्यः परमां शान्तिमाप्नोति

ते गताः परमां शान्तिं यान् हि तृष्णा न बाधते / तृष्णापाशविमुक्ता ये सङ्गदोषविवर्जिताः // dhs_8.32 //

निर्मुक्तपापकल्माषा वीतशोका हि ते बुधाः / कल्पकोटिसहस्राणि तृष्णया वञ्चिता नराः // dhs_8.33 //

तृष्णया वञ्चितो लोकस्तृष्णामेवोपास्ते

(न)ते त्यजन्ति(विषयान्) मायामोहवशंगताः / तृष्णया वञ्चितो लोकस्तृष्णामेवोपसेवते // dhs_8.34 //

लवणोदं तृषातोयं यथा पिबति नारिकः / न तेन (तुष्यति) जन्तुर्मुहुश्च परिशुष्यति // dhs_8.35 //

दुःखकरीं तृष्णां न सेवेत

विषयेष्वेव तृष्णार्तश्चेष्टते पुरुषो ऽधमः / तस्मात् तृष्णां न सेवेत सा हि तृष्णा दुरासदा // dhs_8.36 //

तृष्णावशो नैव प्रमुच्यते

तृष्णावशो हि पुरुषः संसारान्नैव मुच्यते / अनुत्तमानि सौख्यानि भुक्त्वा देवेषु जन्तवः // dhs_8.37 //

तृष्णापाशविकृष्टाः नरकं पतन्ति

तृष्णापाशविकृष्टास्ते पतन्ति नरकं पुनः / अस्वतन्त्रादिकल्याणं नित्यदुःखमयं कटु // dhs_8.38 //

तृष्णया कदापि तुष्टिर्न भवति

तृष्णायाः सेवनान्मुक्तः सन्मार्गमधिगच्छति / सतृष्णस्य कुतस्तुष्टिर्विषयेषु भविष्यति // dhs_8.39 //

सा तृप्तिर्या वितृष्णस्य वीतशोकस्य देहिनः / एवं वितर्कविहिताः प्रमादेन च वञ्चिताः // dhs_8.40 //

तृष्णया देवानपि नरकं यान्ति

तृष्णयाः तोषिता देवाः पतन्ति नरकं पुनः / विडम्बनेयं परमा यत्सुरा नरकं गताः // dhs_8.41 //

क्रीडकाः परमा भूत्वा कामस्य वशमागताः / न चोद्विजन्ति संसारान् प्राणिनश्चित्तमोहिताः // dhs_8.42 //

तृष्णया दुःखतरं पदमाप्नोति

दुःखाद् दुःखतरं यान्ति तृष्णया परिवञ्चिताः / यथा यथा सुखस्याप्तिर्वर्धते जालिनी तथा // dhs_8.43 //

जालिनीवह्निदग्धस्य नरकानुपकर्षति / सतृष्णस्य वितर्का ये तेषां संख्या न विद्यते // dhs_8.44 //

विषयगामिनः तृष्णया मृत्युमुखमेव प्रविशन्ति

अवितर्कवितर्कन्तु मृत्युराजो विकर्षति / वितर्ककामवशगास्तृष्णाविषयगामिनः // dhs_8.45 //

कामास्वादप्रमत्ताः विषयिणो दुःखिनस्तिष्ठन्ति

सुखस्य भोगिनं दृष्ट्वा न विद्वद्भिस्तथेष्यते / कामास्वादप्रमत्तानां प्राणिनां विषयार्थिनाम् // dhs_8.46 //

देहिनः तृष्णया दहयन्ते

जालिनी बाधते नित्यं यथा बध्नन्ति देहिनः / पञ्चालम्बनमेतत्तु तृष्णया नैव दहयते // dhs_8.47 //

तृष्णाविमुक्ता विमला भवन्ति

तृष्णाविमुक्तविमला न पापपुरगामिनः / सङ्कल्पदोषा कुटिला त्रिदोषरजसोद्भवाः // dhs_8.48 //

तृष्णया संसारसागरे परिवर्ते पतन्ति जनाः

प्रमादजलगम्भीराः स्त्रीरागकृतसेवनाः / गीततूर्यस्वराः शीघ्रं सुरापानाच्च चञ्चलाः // dhs_8.49 //

सञ्छन्नविषया सर्वे मनः क्षिप्ततरङ्गिणः / तृष्णानदीषु विषमे वहन्ति न च गोचरे // dhs_8.50 //

गाहन्ते ते च सम्मूढाः सुरा रागेण वञ्चिताः / त्रिदोषकाष्ठसंभूताः प्रमादानिलवेगतः // dhs_8.51 //

तृष्णानलः सुरगणान् दहते न च ते विदुः / न क्षणो नापि हि लवो न मुहूर्त कथञ्चन // dhs_8.52 //

या न तृष्णावशगतैः सुरैः समुपभुज्यते / तृष्णाभूमिरियं काष्ठा वितर्कजलसम्भृता // dhs_8.53 //

तृष्णासर्पदग्धः कालवशीकृतो भवति

यस्मिन् क्रीडन्ति विवशाः देवाः कामवशानुगाः / चित्तादिना प्रचण्डेन तृष्णाविषविसर्पिणा // dhs_8.54 //

दष्टानुपञ्चशीर्षेण किं वृथा विलपस्यथ / तृष्णानदी विशालेयं पञ्चतीर्थसमुद्भवा // dhs_8.55 //

तृष्णामोहेन्द्रजालेन विप्रकीर्णेन सर्वदा / तथा प्रपञ्चिता देवा यथा न शुभभागिनः // dhs_8.56 //

तृष्णाविषयघृतसिक्तो वर्धत एव

नेन्द्रियाणि सदा कामैस्तृप्यन्ति हि कथञ्चन / संवर्धते तथा तृष्णा घृतसिक्तो यथानलः // dhs_8.57 //

तृष्णया विविधासु योनिषु जनाः भ्रमन्ति

नानाविधैः सुखैरेषा जालिनी लोकनाशिनी / नरकप्रेततिर्यक्षु भ्रामयन्ती नरान् सदा // dhs_8.58 //

वीततृष्णः निर्मुक्तबन्धनः परमां गतिमाप्नोति

मृत्यूपपत्तिदोलायां श्लिष्यन्ते बालिशाः जनाः / सुशीलावीततृष्णाश्च गतास्ते परमां गतिम् // dhs_8.59 //

निर्मुक्तबन्धना धीरा गतशोका गतव्यथाः / सुखं प्राप्नुवन्ति नित्यं ये न तृष्णावशानुगाः / जन्मदुःखमयैः पाशैर्न ते विध्यन्ति सूरयः // dhs_8.60 //

तृष्णाविसृष्टिः ज्ञानाय प्रवर्तयति

येषां सर्वास्ववस्थासु ज्ञानेषु विहितं मनः / अनिमित्ते मनो येषां विसृष्टा ये च तृष्णया / ते वीतमलकान्ताराः पारं प्राप्ताः सुखोदयम् // dhs_8.61 //

तृष्णामोहप्रमत्ताः भवे भवे भ्रमन्ति

तृष्णामोहप्रमत्ता ये रतिसौख्यास्तथैव च / मोहितास्ते देवगणा भ्रमिष्यन्ति भवे भवे // dhs_8.62 //

अहर्निशं तृष्णा तापयति

कुट्टनव्यवहारा ये परिचित्तापहारिणः / अविद्याबहुला ये वा नित्यं दाहाभिकाङ्क्षिणः / न रात्रौ न दिवा तेषां हृदयं सुप्रसीदति // dhs_8.63 //

लोभाभिभूताः तुषाग्निकल्पा भवन्ति

लोभाभिभूतमनसां परिवित्ताभिकाङ्क्षिणाम् / तेषां तुषाग्निकल्पानां विश्वसेन्न स्वभावतः // dhs_8.64 //

विषयेन्धन सर्पाद् भयमेवोचितम्

बिभेति हि नरः सर्वः सर्पादिव विषेन्धनात् / लोभेन विषयेणैवाभिभूतास्ते नरा भृशम् // dhs_8.65 //

तृष्णावशगाः विविधां योनिं लभन्ते

ते मृता नरकं यान्ति प्रेतयोनिं तथैव च / तस्मादपि विनिर्मुक्ता नरकाद् वह्निसम्मुखात् // dhs_8.66 //

आकाङ्क्षिणः नित्यं दुःखभागिनो भवन्ति

पञ्चजन्मशतान्येते भवन्ति परिकाङ्क्षिणः / विवर्णा दीनवदना नित्यं दुःखस्य भागिनः / भवन्ति मनुजाः सर्वे लोभोपहतचेतसः // dhs_8.67 //

विवेकसम्पन्नाः परमां गतिं लभन्ते

प्रहीणलोभा ये सन्ति नित्यं ज्ञानाभिकाङ्क्षिणः / बुद्धिमन्तः सदा सन्तः ते गताः परमां गतिम् / निर्वाणहृदया वीतलोभमोहाः सदा नराः // dhs_8.68 //

लोभाकृष्टस्य विनिपातः

लोभाशीविषदष्टस्य विनिपातो ध्रुवं स्थितः / क्रियमाणो ध्रुवं लोको वर्धते स मुहुर्मुहुः // dhs_8.69 //

शुष्केन्धनं समादाय यथा वह्निः प्रवर्धते / धनतृष्णारताः सत्त्वाः धनोपार्जनतत्पराः // dhs_8.70 //

मृत्युकाले समुत्पन्ने त्यजन्ति विवशा धनम् / यच्च तत्सम्भवं योगात् तत् सर्व न विनश्यति // dhs_8.71 //

लोभात्मा घोरं नरकं याति

तेन वित्तेन लोभात्मा नीयते नरकं भृशम् / अन्यैस्तद्भुज्यते वित्तं स तु पापेन लिप्यते // dhs_8.72 //

प्रयान्ति नरकं घोरं पश्चात्तापेन दह्यते / अनर्थो ह्यर्थरूपेण सुखरूपेण वा सुखम् // dhs_8.73 //

लोभत्यागं प्राज्ञः कुर्यात्

अमित्रं मित्ररूपेण लोभो ऽयं हृदि वर्तते / न लोभं संश्रयेत् प्राज्ञो लोभाग्निर्दह्यते सदा // dhs_8.74 //

लोभदग्धाः नरकगामिनो भवन्ति

तेन दग्धा भृशं सत्त्वाः पश्चान्नरकगामिनः / लोकसाधारणा ह्येते विभवाः सुखवर्जिताः // dhs_8.75 //

तृष्णाभयविमुक्तिरेव श्रेयस्करी

तेषामर्थे कथं पाप क्रियते मन्दबुद्धिभिः / तृष्णाभयविमुक्तस्य निराशस्य हि सर्वतः // dhs_8.76 //

वीतकाङ्क्षस्य धीरस्य नित्यं पदमवस्थितम् / सम्पत्तौ धाबते लोको विपत्तौ नावबुध्यते // dhs_8.77 //

सम्पत्तिः क्षयान्ता

विपदन्ता हि सम्पत्तिः क्षयान्तं दिवसं यथा / यथा तिष्ठति सम्पत्तिः विपत्तिः पापिका तथा // dhs_8.78 //

कामभोगैर्देवा अपि नरकं यान्ति

अवितृप्तस्य कामेभ्यस्तृष्णया परिदह्यते / यस्येष्टाः सम्पदो नित्यं सुखं चाभिमतं सदा // dhs_8.79 //

जनि नाशयते तासां तृष्णा नष्टा सुखावहा / ते देवा नरकं यान्ति कामभोगैस्तथार्पिताः // dhs_8.80 //

अनलाचेष्टितं सर्व तद् वदन्ति तथागताः / मनुष्या यच्च नरकं प्रया(न्ति) शतशस्तथा // dhs_8.81 //

विमुग्धाः यति जीवनं नावगच्छन्ति

चेष्टितं तद् विशालायाः योषिकाया विदुर्बुधाः / विमोहिता न विन्दन्ति त्वरितं स्वल्पजीवितम् // dhs_8.82 //

तृष्णया सुकृतानि विनश्यन्ति

सुकृतानि च नश्यन्ति तृष्णा नैव विनश्यति / भवे भवे गता सत्वाः न विन्दन्ति शुभाशुभम् // dhs_8.83 //

शुभस्य फलमेवेष्टं यत् सुराः परिभुञ्जते / अशुभस्य तथा दृष्टमसुखं विनिपातजम् // dhs_8.84 //

शुभाशुभप्रहीणा एव जरामरणरहिता भवन्ति

शुभाशुभप्रहीणा ये सङ्गदोषविवर्जिताः / ते गताः परमं स्थानं जरामरणवर्जितम् // dhs_8.85 //

तृष्णानदीपरिक्षिप्तः जनः किमपि नावगच्छति

पञ्चारं भवचक्रं तत् तृष्णानाभिपुरःसरम् / नदीरागपरिक्षिप्तं न च लोको ऽवबुध्यते // dhs_8.86 //

दोषावर्ततरा ज्ञेया सङ्कल्पमकराकुलाः / तृष्णानदी विशालेयं न च लोको ऽवबुध्यते // dhs_8.87 //

तृष्णा त्रिषु कालेषु वञ्चिका

त्रिकाले वञ्चनी तृष्णा नित्यमज्ञानकारिणी / न तस्यां विश्वसेद् धीमान् संसारबन्धना हि सा // dhs_8.88 //

तृष्णा लोकबन्धनभूता

मित्रवद् दृश्यते काले शत्रुवच्च निकृन्तति / न तस्यां विश्वसेत् प्राज्ञः सा हि लोकस्य बन्धनम् // dhs_8.89 //

शक्यं हि बन्धनं छेत्तुमायसं दारुवत्तथा / न तृष्णाबन्धनं छेत्तुं नित्यं कामगवेषिभिः // dhs_8.90 //

यस्येष्टो बन्धभेदो ऽयं यस्येष्टं सुखमव्ययम् / स तृष्णया विमुक्तः (स्यात्)प्रज्ञाशो (धनकृद्) भवेत् // dhs_8.91 //

ज्ञानेन तृष्णावृक्षस्य छेदनं कर्त्तव्यम्

ज्ञानालोकः सुखालोको दुःखं तृष्णातमःस्मृतम् / तस्मादालोकमास्थाय तमो नुदति पण्डितः // dhs_8.92 //

ज्ञानखड्गेन तीक्ष्णेन तृष्णावृक्षं निकृन्तति / निकृत्तवृक्षः (स) नरः सुखं प्राप्नोत्यनुत्तमम् // dhs_8.93 //

दोषेण बहुला ह्येषा नदी प्रस्रवणाकुला / दोषा नेतानहित्वा (न) भवान्मुञ्चति पण्डितः // dhs_8.94 //

प्रज्ञानावमाश्रित्य तृष्णानद्याः पारं गच्छति

तृष्णानदीं त्रिपथगां प्रमादावर्तदुस्तराम् / प्रज्ञानावं समाश्रित्य पारं गच्छन्त्यनामयम् // dhs_8.95 //

महेच्छतामहच्छत्रं येन चायान्ति बालिशाः / तस्मान्महेच्छता बध्या त्वयेयं ज्ञानचक्षुषा // dhs_8.96 //

महेच्छैव हृदयव्रणभूता

महेच्छताव्रणस्तीव्रो हृदये यस्य जायते / न रात्रौ न दिवा तस्य सुखं भवति लोभिनः // dhs_8.97 //

सङ्कल्पे तु न सम्भूतः तृष्णावायुसमीरितः / महेच्छतामयो वह्निर्दहते हृदयं नृणाम् // dhs_8.98 //

लोभेनात्मनो ऽहितं कुर्वन्ति जनाः

लोभेनावेष्टितमनाः पुरुषो लघुचेतसा / जीवितान्यपि साराणि जहाति धनतृष्णया // dhs_8.99 //

पापानि हि च कर्माणि कुर्वन्ति पुरुषाः क्षितौ / धनलाभेन तत् सर्व प्रवदन्ति मनीषिणः // dhs_8.100 //

ये साहसं न कुर्वन्ति विशन्ति ज्वलनं च यत् / तत् सर्व लोभदोषेण कुर्वन्त्यहितमात्मनः // dhs_8.101 //

शस्त्रानिलानि दुःखानि विविधानि च (सर्वतः) / विशन्ति (वै) नरा मूढा लोभस्तत्र हि कारणम् // dhs_8.102 //

हृदयस्थो मनोवह्निर्नित्यं बह्विच्छतां नृणाम् / अल्पेच्छतया (हि) हृच्छान्तिर्भवतिलाभिनः // dhs_8.103 //

यथाग्निरिन्धनेनैव प्रशान्तिमधिगच्छति / तथा वह्विच्छतां नृणां धनैर्वृद्धिः प्रजायते // dhs_8.104 //

अल्पेच्छतैव सुखम्

भूपाला (हि) धनैस्तृप्ताः कोटिशो निधनं गताः / यास्यन्ति चान्ये निधनं तस्मादल्पेच्छता सुखम् // dhs_8.105 //

तृष्णाविहीन एव सुखमाप्नोति

दुःखं वह्विच्छता नृणां लक्षणं सुखदुःखयोः / (हेया सर्वप्रयत्नेन) इदमुक्तं परीक्षकैः / एष पन्थाः शिवः श्रेष्ठो येन तृष्णा वशीकृता // dhs_8.106 //

// इति तृष्णावर्गो ऽष्टमः //

(9) स्त्रीजुगुप्सावर्गः

स्त्रिय एवानर्थमूलम्

स्त्रियो मूलं (हि) पापस्य धननाशस्य सर्वथा / स्वहिते ये न निरताः कुतस्तेषां भवेत् सुखम् // dhs_9.1 //

अनर्थकर्मरतयः शाठ्येर्ष्याबहुलास्त्रियः / लोकद्वयविनाशाय पुरुषाणामवस्थिताः // dhs_9.2 //

नित्यं सरागकुशला नित्यं तद्वचनाः पराः / अन्यच्च हृदये तासां कथयन्त्यन्यदेव वा // dhs_9.3 //

आपातमधुराः सूक्ष्माः विपाके वज्रचेतसः / नोपकारेण सत्कारं स्मरन्ति लघुचेतसः // dhs_9.4 //

स्त्रियो विद्युत्स्वभावहृदया अतिचञ्चलाः

नाशयित्वा प्रियशतं स्मरन्त्येकं हि विप्रियम् / विद्युत्स्वभावहृदयाः स्त्रियः पापस्य भूमयः // dhs_9.5 //

स्त्रीणां नाशसाधकत्वप्रदर्शनम्

स्त्रीहेतुनाशमिच्छन्ति पुरुषा वक्रचेतसः / स्त्रीविनाशो विनाशो द्रागिह लोके परत्र च // dhs_9.6 //

स्त्रीदर्शनमेवाग्निवद्दहति

एवं तु सर्वविषयाः स्त्रीदर्शनमिहैकजम् / अभिभूय सर्वविषयान् नार्यग्निज्वलनं महत् // dhs_9.7 //

स्त्रीदोषप्रदर्शनपूर्वकं नारीजुगुप्सासमीक्षणम्

संश्लेषादपि विश्लेषः स्मरणात् कथनादपि / स्त्रीणां दाहसमुत्थो ऽयं वह्निरन्तर्जहासकः // dhs_9.8 //

रागेण सह जायन्ते नित्यं वै दारुणाः स्त्रियः / दानेन सह जायन्ते यथा लोके हुताशनाः // dhs_9.9 //

न भवेत् तादृशो दाहो यो ऽयं वह्निसमुद्भवः / यादृशः स्त्रीमदो ह्यस्ति देहिनां हृदयोद्भवः // dhs_9.10 //

सर्वलोकविनाशाय सर्वधर्मक्षयाय च / हेतवो नरकस्यैताः स्त्रियः प्रोक्ता महर्षिभिः // dhs_9.11 //

मुखतो मधुरामर्षा हृदयेन विषोपमाः / अनवस्थितसौहार्दा नासां कश्चित् प्रियो नरः // dhs_9.12 //

मुहूर्तेन प्रियस्तासां मुहूर्तेन तथाप्रियः / अनवस्थितसौहार्दाश्चञ्चला क्षणिकोपमाः // dhs_9.13 //

वञ्चनाहेतुकुशला नित्यं कार्यपरायणाः / नित्यं संयोगमनसो नित्यं मानपरायणाः // dhs_9.14 //

देवानां च मनुष्याणां पिशाचोरगराक्षसाः / न बन्धभूता यादृश्यः स्त्रियः कालविषोपमाः // dhs_9.15 //

नोपकारं स्मरन्त्येता न कुशलं नापि विक्रमम् / अनवस्थितचित्ताश्च वायुवेगसमाः स्त्रियः // dhs_9.16 //

भवन्ति सम्पदो यत्र रक्ष्यन्ते यत्र योषितः / व्यसनेषु विरक्तास्तु त्यजन्ति पुरुषं ध्रुवम् // dhs_9.17 //

यं यं गच्छन्ति पुरुषं रक्ष्यन्ते तत्र योषितः / शीघ्रं शीघ्रं नरं ह्येतास्त्यजन्ति पुरुषं स्थितम् // dhs_9.18 //

यथा हि भ्रमरी पुष्पं शुष्कं त्यजति सर्वदा / तथा वित्तेन रहितं पुरुषं त्यजति प्रिया // dhs_9.19 //

निस्त्रिंशहृदयाः क्रूराश्चञ्चलास्तमसावृताः / स्त्रियः पुरुषनाशाय जाताः केनापि हेतुना // dhs_9.20 //

देवानां बन्धनं नाम यथा स्त्रीबन्धनं मतम् / स्त्रीबन्धननिबद्धास्तु पतन्ति नरकं पुनः // dhs_9.21 //

एतदग्रं हि रागाणां यो रागः स्त्रीसमुद्भवः / स्त्रीरागदग्धमनसं पश्चाद् दहति पावकः // dhs_9.22 //

प्रत्यक्षाण्यपि कर्माणि रागैश्चापहतः पुमान् / न वेत्ति मूढहृदयः स्त्रीरागेण विमोहितः // dhs_9.23 //

विश्वास्य विषये पुरुषं बद् ध्वा प्रियमनेकशः / त्यजन्ति वित्तनाशेन त्वचं यद्वद्भुजङ्गमाः // dhs_9.24 //

सर्वोपायभृता नार्यः सर्वशः परिपालिताः / न शक्याः स्ववशीकर्त्तुं स्त्रियः परमदारुणाः // dhs_9.25 //

आसां सर्वस्वभावानां नारीणां चलचेतसाम् / न यायाज्जातु विश्वासं पुमान् धीरेण चेतसा // dhs_9.26 //

स्त्रीविधेयास्तु ये मर्त्या नित्यं कामगवेषिणः / पश्चिमदर्शनं तेषां सुरलोके भविष्यति // dhs_9.27 //

पञ्चाङ्गिकेन तूर्येण विप्रलुब्धाः समन्ततः / विन्दन्ति व्यसने दुःखं यदवश्यं भविष्यति // dhs_9.28 //

इमास्ताश्चञ्चला नार्यो यासां रागः कृतस्त्वया / ता भवन्तं परित्यज्य पुनरन्यं ततो गताः // dhs_9.29 //

द्विधा हि प्रकृतिर्यासां (योषितां) सहचारिणी / भूयो ऽभियन्ति पुरुषं व्यसनेषु त्यजन्ति च // dhs_9.30 //

मृगवन्मोहयन्त्येताः पुरुषं रागमोहितम् / पश्चात् (तु) व्यसने प्राप्ते त्यजन्ति लघुचेतसः // dhs_9.31 //

नोपकारं न सत्कारं न प्रियाणि न सन्ततिम् / स्मरन्ति योषितस्तीव्रा व्यसने समुपस्थिते // dhs_9.32 //

म्लानं पुष्पं यथा त्यक्त्वा भ्रमरो ऽन्यत्र धावति / तथा हि व्यसने प्राप्ते त्यजन्ति खलु योषितः // dhs_9.33 //

अनपेक्षितसौहार्दाश्चञ्चलाश्च रणप्रियाः / भवन्ति योषितः सर्वा विषमिश्रं यथा मधु // dhs_9.34 //

मोहयन्ति नरान् कामैर्वाक्यैश्चापि विशेषतः / न तेषां विश्वसेद्धीमान् पुरुषो धीरमानसः // dhs_9.35 //

आभिर्विमोहिताः किं वा रंजिताः पुरुषाः स्वतः / न कुर्वन्ति हितं वाक्यं यथा मुष्णिकगामिकम् // dhs_9.36 //

देवासुरनरान् यक्षान् पिशाचोरगराक्षसान् / इन्द्रजालमया नार्यो वञ्चयन्ति विशेषतः // dhs_9.37 //

एतदग्रञ्च पाशानां यदिदं स्त्रीमयं दृढम् / अनेन बद्धाः पुरुषा भ्रमन्ति भवचारके // dhs_9.38 //

न कश्चित् पाशपाशो ऽयं हृत्पाशो योषितः परम् / हृत्पाशबन्धनैर्बद्धाः पुरुषा दुःखमोहिताः // dhs_9.39 //

दहयते छिद्यते पाशस्स्त्रीमयस्तु न दहयते / नरकप्रेततिर्यक्षु गच्छन्तमनुगच्छति // dhs_9.40 //

मूर्तिमान् बध्यते कायः पाशेन महता तथा / अमूर्तिगं चित्तमिदं स्त्रीपाशेन तु बध्यते // dhs_9.41 //

(न) दृश्यते पाशमन्यं येन बध्नन्ति योषितः / अभिज्ञेयमप्रमाणं स्त्रीमयं बन्धनं महत् // dhs_9.42 //

अनेनापातरम्येण (दुःख) मोक्षेण सर्वदा / पाशेन बद्धाः पुरुषा न मुच्यन्ते भवार्णवात् // dhs_9.43 //

षडिन्द्रियाणि बध्नाति पाशो यः स्त्रीमयो महान् / पाशस्तु कायमेवैकं कश्चित् बध्नाति वा न वा // dhs_9.44 //

बन्धनं न दृढं हीदं मोक्षवार्य षडायसम् / संरक्तचित्तभोगे हि मन्दबुद्धेर्नरस्य च // dhs_9.45 //

स्नायुयन्त्रेण बद्धासु विस्तृतकर्मभूमिषु / तीक्ष्णरक्तासिना युक्तो मरणार्थमिहागतः // dhs_9.46 //

स्त्रीणां दौर्गुण्यम्

वञ्चनाच्छलकूटासु रभसा नु विशेषतः / चञ्चलो भ्रान्तचित्तासु भ्रान्तस्त्वङ्गक्षणारिषु // dhs_9.47 //

विभ्रान्तो भ्रान्तकथितैर्भूषणानां तथा स्वनैः / हरन्ति पुरुषं क्षिप्रं वञ्चनाकुशलाः स्त्रियः // dhs_9.48 //

नानाविधेषु पुष्पेषु यथा चरति षट् पदः / नानाविधेषु मर्त्येषु तथेमाश्चञ्चलाः स्त्रियः // dhs_9.49 //

यथा मधुरिका पीत्वा पुष्पमन्यत्र गच्छति / तथा पुरुषमापीयः प्रयान्ति रभसं स्त्रियः // dhs_9.50 //

अर्थादानेषु कुशलाः क्रुद्धा नित्यं दुरासदाः / वञ्चयित्वा नरं शीघ्रमन्यत्र संप्रयान्ति ताः // dhs_9.51 //

साध्यमायाप्रहरणाः कालकूटविषोपमाः / स्त्रियः पुरुषघातिन्यश्चातुर्येषु व्यवस्थिताः // dhs_9.52 //

वाय्वाकाशानला यद्वन् न शक्ता ग्रथितुं नरैः / तथोपायशतैर्नार्यो (न) शक्ता रक्षितुं नरैः // dhs_9.53 //

अनर्थव्याधिमृत्यूनां दुष्कृतानाञ्च कर्मणाम् / हेतुभूताः परं नार्यो मोक्षचर्याबधस्य च // dhs_9.54 //

यदनेकप्रकारेषु शठेषु पापकर्मसु / (पतन्ति) मनुजा लोके तत्र हेतुः परस्त्रियः // dhs_9.55 //

न बालयौवनेनैव वार्धक्येनैव शाम्यति / चापल्यं सहजं स्त्रीणां भास्करस्य यथा प्रभा // dhs_9.56 //

अनित्यं सौहृदं तासां दीप्तानामर्चिषां कणैः / वैरञ्च शाश्वतं तासामश्मनां च यथा व्रणैः // dhs_9.57 //

धनहीने विरज्यन्ते धनयुक्ता भवन्ति च / यावदर्थ स्त्रियस्तावदर्थहीने कुतः स्त्रियः? // dhs_9.58 //

न सेवाभिश्चदानेन नोपकारैः पृथग्विधैः / स्वीकर्त्तुं न स्त्रियः शक्याः ज्वलनोपमचेतसः // dhs_9.59 //

यथा नरो ऽनुकूलश्च छन्दकर्त्ता यथा यथा / तथा तथा स्त्रियस्तस्य वञ्चनाकुशलाः परम् // dhs_9.60 //

पुष्पच्छत्रो यथा सर्पो भस्मच्छत्रो यथा नलः / रूपच्छन्नं तथा चित्तमासां भवति योषिताम् // dhs_9.61 //

विषवृक्षे यथा पुष्पं दृष्टिरम्यं न शान्तये / विषवृक्ष (समा) नार्यः परिवर्ज्याः समन्ततः // dhs_9.62 //

नारीणां दर्शनाकांक्षी विषयेसु च तत्परः / नरो न सुखभोगाय (हय) स्मिल्लोके न चापरे // dhs_9.63 //

नाग्निना न च शस्त्रेण न बलेन न जन्तुभिः / स्त्रीमयं बन्धनं हेतुः शक्यते न दुरासदम् // dhs_9.64 //

दोषजालमिदं (सूत्रं)स्त्रीमयं चरते भुवि / यस्त्रीविवर्जितो धीमान् अस्मिल्लोके महीयते // dhs_9.65 //

यथा भूतैर्मनुष्याणां स्वकर्मोत्थापने न च / तथा स्त्रियो हि रक्षन्ति विषमार्थ त्यजन्ति च // dhs_9.66 //

गतार्थविभवं भूयो वर्जितं स्वेन कर्मणा / देवं समीक्ष्य चपलाः स्त्रियो नैव प्रभाविकाः // dhs_9.67 //

स्त्रीसुखं क्षणभङ्गुरम्

क्षणभङ्गमिदं सौख्यमधिगतमवस्थितम् / चत्वार्येतानि दुःखानि सेवितानि नृभिः सदा // dhs_9.68 //

स्त्री विषाग्निसदृशा

तस्मात् तानि विवर्ज्यानि विषाग्निसदृशानि हि / यः कश्चिच्चपलो जन्तुर्यश्च दोषोद्भवः सदा // dhs_9.69 //

तस्मात् परिसमाविष्टाः स्त्रियः कारणवत्सलाः / न सूर्यस्तमसो हेतुर्नाग्निः शीतस्य कारणम् // dhs_9.70 //

न स्त्रीणां सौहृदं चित्ते स्वल्पमप्यवतिष्ठते / यथा स्थिरा भूमिरियं यथा वायुः सदा चलः // dhs_9.71 //

स्त्रियः दोषमेव स्मरन्ति

तथा स्त्रीणां कृतं नास्ति दोषमय्यः सदा स्मृताः / चिरप्रयत्नाः पुरुषैः लोभिता बहुशः स्त्रियः // dhs_9.72 //

त्यजन्ति व्यसने प्राप्ते शुष्कं सर इवाशुगाः / नोर्ध्वगाः सरितो दृष्टा नाश्मनो गतिरिष्यते // dhs_9.73 //

गिरीणां गमनं नास्ति स्त्रीणां नैवास्ति सौहृदम् / वपुकर्ति सदा नृणां धर्मार्थयशसां तथा // dhs_9.74 //

योनिश्चानर्थजालस्य दोषाणामुद्भवस्य च / भवेद् वज्रमयी मृद्वी त्यजेद् (रात्रौ यथा) रविम् // dhs_9.75 //

न स्त्री त्यजेदसाध्यानि जन्मापेक्षा विशेषतः / नोपचारक्रिया दानप्रियवाक्यापलापनैः // dhs_9.76 //

स्वीकर्तुं न स्त्रियः शक्या ज्वलनोपमचेतसः / सुखेषु समतां यान्ति व्यसनेषु त्यजन्ति च // dhs_9.77 //

उपकारांश्च विस्मृत्य दोषमेकं स्मरन्ति ताः / वनोपवनशैलेषु भुक्त्वा सुखमनेकशः // dhs_9.78 //

स्त्री लोकस्य बन्धनम्

संप्राप्ते व्यसने तीव्रे स्त्रिय परिभवन्ति हि / लोकस्य बन्धनं नार्यो वञ्चनाकृतिवर्धिकाः // dhs_9.79 //

अधमाः विनिपातानां दोषाणां चास्पदं (बहु) / सर्वलोकविनाशाय वशीकुर्वन्ति तृष्णया // dhs_9.80 //

यथा स्त्रीबन्धनमिदं दुर्विषह्यं कृतं महत् / यदिदं बन्धनं लोके कामरागमयं महत् // dhs_9.81 //

स्त्रीवर्जनमेव श्रेयष्करम्

तथा चान्यप्रयत्नेन विचार्य उपलभ्यते / वशीकुर्वन्ति ता (नार्यः) कामवाणैरनेकशः // dhs_9.82 //

स्वल्पैः पराजितं कृत्वा कामस्य वशगाः स्त्रियः / रागेर्ष्याशाठ्यभूमीनां विद्युच्चञ्चलचेतसाम् // dhs_9.83 //

लोभाहङ्कारयोनीनां न विश्वास्याः कथञ्चन / शस्त्राग्निसदृशास्तीक्ष्णाः कामपाशपरात्मनः // dhs_9.84 //

स्वभ्रप्रपातविषमं गंभीरसमचेतसाम् / पराभिद्रोहमायेन्द्रजालतद्गतमानसान् // dhs_9.85 //

अकालमृत्युवज्राग्निकालकूटसमात्मनाम् / अनेकदोषसम्भारनन्दितानामनेकशः // dhs_9.86 //

यदि शीललवः कश्चित् स्त्रीणां मनसि वर्तते / चिरेण दहते वह्निः स स्पृष्टाः पवनेरितः // dhs_9.87 //

स्त्रीदर्शनसमुच्छ्रेयमात्रं दहति पावकः / तस्मात् स्त्रियो विवर्ज्याः स्युः यदिच्छेत् सुखमुत्तमम् // dhs_9.88 //

एतत् सर्व परं लोके नारीणां वर्जनं सदा / यदृच्छाजालिनीहेतुं यः इच्छेद् भूतिमात्मनः // dhs_9.89 //

य इच्छति निवृत्तिं तु स नरः स्त्रीं विवर्जयेत् / सुखासक्तस्तथार्थो (च) कुसीदश्चञ्चलः शठः // dhs_9.90 //

पापसेवी सुमृष्टाशी नरो भद्रं न पश्यति / उद्युक्तो वीर्यवान् धीरो धार्मिकः स्त्रीं विवर्जयेत् / दक्षो हेतुफलश्रद्धो नरः कल्याणवान् भवेत् // dhs_9.91 //

// इति स्त्रीजुगुप्सावर्गो नवमः //

(10) मद्यजुगुप्सावर्गः

मद्यपानवर्णनसाधनप्रदर्शनम्

मद्यपानं न सेवेत मद्यं हि विषमुत्तमम् / नश्यन्ति कुशला धर्मा मद्यपाननिषेवणात् // dhs_10.1 //

यः सेवते सदा मद्यं तस्य बुद्धिरसंस्थिता / बलबुद्धी न धर्मो ऽस्ति तस्मान्मद्यं विवर्जयेत् // dhs_10.2 //

नाशानामुत्तमं नाशं मद्यमुक्तं मनीषिभिः / तस्मान्मद्यं न सेवेत (मद्यं) नाशयते नरम् // dhs_10.3 //

अनिष्टाः पापका धर्मा मद्यपाननिषेवणात् / भवन्ति तस्माद् विषवन्मद्यपानं विवर्जयेत् // dhs_10.4 //

धनक्षयं पापकरं कौसीद्यकरमुत्तमम् / मद्यपानस्थिता दोषाः तस्मात् तत् परिवर्जयेत् // dhs_10.5 //

रागस्योद्दीपनं मद्यं क्रोधस्यापि तथैव च / मोहस्योद्दीपकं भूयस्तस्मान्मद्यं विवर्जयेत् // dhs_10.6 //

मद्यमूलमनर्थस्य हासस्य नरकस्य च / सर्वेन्द्रियविनाशानां हेतुभूतं ह्यनर्थकम् // dhs_10.7 //

अतिहर्षाभिधानस्य शोकस्य च भयस्य च / वाग्दोषस्यातिदम्यस्य पारुष्यस्यास्पदं हि तत् // dhs_10.8 //

मद्येनाक्षिप्तमनसः पुरुषाः पशुभिः समाः / कार्याकार्य न विन्दन्ति तस्मान्मद्यं विवर्जयेत् // dhs_10.9 //

मद्यक्षिप्तो हि पुरुषो जीवन्नपि मृतो मतः / य इच्छेज्जीवितं सौख्यं स मद्यं वर्जयेत् सदा // dhs_10.10 //

मद्यं सर्वदोषास्पदम्

सर्वदोषास्पदं मद्यं सर्वानर्थकरं सदा / सर्वपापेषु सोपानं तमसामालयो महान् // dhs_10.11 //

मद्येन प्रेतलोके नरके वा पतनम्

मद्येन नरकं यान्ति प्रेतलोकं तथैव च / तिर्यक्षु यान्ति पुरुषा मद्यदोषेण वञ्चिताः // dhs_10.12 //

विषादपि विषं मद्यं नरकान्नरकं तथा / व्याधीनां च परं व्याधिर्मद्यमुक्तं मनीषिभिः // dhs_10.13 //

मद्येन हानिप्रदर्शनम्

बुद्धीन्द्रियविनाशाय धर्मरत्नं क्षयाय च / यो ऽतिरेकपरं मद्यं ब्रह्मचर्यबधाय च // dhs_10.14 //

मद्येन लघुतां यान्ति पार्थिवा शास्त्रचक्षुषः / किं पुनः प्राकृता मर्त्या मद्यपानविलम्बिताः // dhs_10.15 //

मद्यस्य विनाशकरत्वम्

कुठारः सर्वधर्माणां ह्रीविनाशकरं परम् / मद्यं निषेवितं मर्त्यैर्विनाशायोपकल्प्यते // dhs_10.16 //

मद्येन ज्ञानाज्ञानविवेकशून्यप्रदर्शनम्

न ज्ञानं नापि विज्ञानं न कार्याणि न च क्रियाम् / जानीते पुरुषः सर्व मद्येन हृतचेतसा // dhs_10.17 //

मद्यसेवनस्य परितापसाधनम्

अकस्मात् तप्यते जन्तुरकस्मात् परितप्यते / भवत्यकस्मात् पापी (च) यो मद्यमनुसेवते // dhs_10.18 //

मद्यस्य बुद्धिसम्मोहजनकत्वम्

बुद्धिसम्मोहजनकं लोकद्वयविनाशकम् / वह्निश्च मोक्षधर्माणां मद्यमेकं व्यवस्थितम् // dhs_10.19 //

मद्यस्य किम्पाकत्वम्

अभ्यासे मधुरं मद्यं विपाके परमं कटु / किम्पाकादपि किम्पाकं मद्यमुक्तं परीक्षकैः // dhs_10.20 //

नरकस्य साधनं मद्यम्

न मद्ये विश्वसेद्धीमान् नरं वक्ष्यति मामिति / शीतस्पर्श विपाकोष्णं मद्यं नरकगामिकम् // dhs_10.21 //

सम्पत्तौ व्यसनं मद्यं देवानां तु विशेषतः / यथा यथा सुखा प्रीतिस्तन्नाशे व्यसनं तथा // dhs_10.22 //

मद्यपानमदोन्मत्ताः सत्त्वा मोहवशानुगाः / साक्ष्यमोहमयं पानं पिबन्ति रसतृष्णया // dhs_10.23 //

मद्यं मोहमयं पान पीत्वा कालेन चोदिताः / नाकात् प्रत्यक्षनरकं तस्मात् मद्यं न संस्पृशेत् // dhs_10.24 //

दर्शनात्पानाच्च मद्यपानं मोहजनकम्

दर्शनात् स्पर्शनात् पानात मद्यं मोहयते नरम् / तस्मात् स मद्यपानं च दूरतः परिवर्जयेत् // dhs_10.25 //

दर्शनाज्जायते लोभः स्पर्शनाद् गन्धसम्भवः / गन्धाद् रसाभिलाषश्च रसनादधमा मतिः // dhs_10.26 //

मनीषिणः मद्यसेवनात्पतन्ति

नैकसर्वाधमं न्यासं कथयन्ति मनीषिणः / नामरूपनिषेधाय यथा मद्यं निषेवितम् // dhs_10.27 //

मद्यपानफलसूचनम्

वाग्भ्रामयति मस्तिष्कं चक्षुषीध्वनिरेव च / सम्भ्रान्तिविमतिर्मूढो न किञ्चित् प्रतिपद्यते // dhs_10.28 //

स्त्रियो ऽपि मद्यपायिनमुपहसन्ति

स्त्रियो ऽप्युपहसन्तीमं पुरुषं पतितं भुवि / निश्चेष्टं काष्ठसदृशं निश्चलं पतितं भुवि // dhs_10.29 //

मद्यपानं मरणादपि निकृष्टतरम्

सम्भावितस्य मरणं मद्यपानं प्रकीर्त्यते / हालाहलादभ्यधिकं कारावासाधिकं च तत् // dhs_10.30 //

मद्यपानवर्जनं श्रेयस्करम्

आदीनवाश्च षट् त्रिंशन्मद्यपानादवस्थिताः / तस्मादादीनवो ज्ञेयः स हि तद् वर्जयेत् सदा // dhs_10.31 //

मद्यपानं विदुषो ऽपि जन्तोः मलिनीकरणाय भवति

अतिजातस्य विदुषो मलिनीकरणं महत् / काशपुष्पसमं जन्तुं कुरुते लघुसत्त्वरम् // dhs_10.32 //

विषयानलदग्धः कार्याकार्यशून्यो भवति

प्रमादौह्यति मग्नानां विषयैरपहृष्यते / मद्यपानेन भूयश्च मनोव्यामोहकारिणा // dhs_10.33 //

विषयानलदग्धस्य कार्याकार्यमजानतः / वनोपवनलब्धस्य मद्यपानस्य किं पुनः // dhs_10.34 //

मद्यपानं मोहाय पापाय जायते

रसेन शोभनं मद्यं परिणामेन दारुणम् / परिणामफलं पापं नरकेषूपपद्यते // dhs_10.35 //

पीतं जनयते मोहं मोहात् पापेषु रक्ष्यते / संरक्तहृदयो बालो नरकानुपधावति // dhs_10.36 //

मद्यपानमधमत्वसाधनम्

प्रकर्ष जनयत्यादौ विपाके दैन्यमुत्तमम् / तृट् छेदं कुरुते चासौ पश्चाद्दाहं सुदारुणम् // dhs_10.37 //

तद् बुद्धिं नाशयत्यादौ पश्चान्नाशयते सुखम् / तस्मात् स पुरुषो धीरो यो मद्यं नानुसेवते // dhs_10.38 //

मद्यनिषेविणो विहगसदृशा भवन्ति

विहगैः सदृशं यान्ति पुरुषा मद्यसेविनः / तुल्यं व्यामोहजनकं मद्यं मोहमहाविषम् // dhs_10.39 //

विमोहिता दुर्गतिमधिगच्छन्ति

यैर्मद्यं विषवद् दृष्टं तैर्दृष्टं पदमुत्तमम् / यैस्तु तद् विरसं पीतं पीतं ताम्र (क) लोहितम् // dhs_10.40 //

निष्प्रतीकारकर्माणि यः करोति विमोहितः / मद्यपानसमाविष्टः सो ऽन्ते गच्छति दुर्गतिम् // dhs_10.41 //

मद्यपानसेविनां नाशो भवति

एकत्र सर्वपापानि मद्यपान (निषेवणम्) / यस्मान्नाशयते (मद्यं) चित्तमूलश्च संवरः // dhs_10.42 //

मद्यपायी नष्टधर्मो भवति

नैकाङ्गिता हि चित्तस्य न धर्माणां विचारणा / यः पा(प)निरतो भिक्षुर्भवेन्मद्यनिषेवणात् // dhs_10.43 //

मद्येनाक्षिप्तमनसो कुशलस्य च घातकः / नष्टधर्मस्य सत्त्वस्य नायं लोको न चापरः // dhs_10.44 //

ईर्य्यापथं न जानाति न कालं नापि देशनाम् / सद्धर्मतो विरुद्धश्च तुच्छं किमपि भाषते // dhs_10.45 //

स्वयं तावन्न जानाति किमिदं कथ्यते मया / वाक्पारुष्यं कथं चान्यं परिज्ञास्यत्यशोभनम् // dhs_10.46 //

लाघवं याति लोकस्य धर्माच्च परिहीयते / निधन पुरुषैर्दृष्टं मद्यज्वलनसेवनात् // dhs_10.47 //

मद्यपानं कुत्सां सम्पादयति

नाशो भवत्यतीते हि वर्तमाने सुहृज्जने / अनागते कुत्सितानां मद्यं त्रैकाल्यनाशकम् // dhs_10.48 //

मद्यं धर्मप्रदूषकमेव

नामरूपविनाशाय चित्तनाशाय देहिनाम् / उत्पन्नदोषजनकं मद्यं धर्मप्रदूषकम् // dhs_10.49 //

मद्यवर्जनं धर्माय पानञ्च मृत्युर्न भवति

समाहिता धर्मशीलाः पुरुषा मद्यवर्जकाः / ते यान्ति परमं स्थानं यत्र मृत्युर्न विद्यते // dhs_10.50 //

// इति मद्यजुगुप्सावर्गो दशमः //

अथ द्वितीयम् उदानम्

(चित्तञ्च वाक् तथा कर्म संयोजनन्तु पापकम् /

नरकप्रेततिर्यक्क्षुत्कौसीद्यानि विदुर्दश // )

(11) चित्तवर्गः

चित्तं राजवत् प्रवर्तते

अगाधं विषमं तीव्रं सर्वसत्त्वगतं महत् / चित्तं सर्वस्य जगतो राजवत् सम्प्रवर्तते // dhs_11.1 //

चित्तधारिणस्तज्ज्ञाः परमां गतिं प्राप्नुवन्ति

अदृश्यं सम्प्रति भयं कर्म नारकचञ्चलाः / ये चित्तधारिणस्तज्ज्ञास्ते गताः परमां गतिम् // dhs_11.2 //

एतन्नयति व्युत्थानमेतन्नयति दुर्गतिम् / तदेवाद्यन्तममलं निर्वाणमधिगच्छति // dhs_11.3 //

मनः पूर्वमङ्गमा धर्मा मनः श्रेष्ठा मनोमयाः / मनसा सुप्रसन्नेन भाषते वा करोति वा // dhs_11.4 //

चित्तवशगस्य चित्तमनुधावति

यो न चित्तस्य वशगश्चित्तं तस्यान्तगं सदा / स निर्णाशयति क्लेशान् तमः सूर्योदयो यथा // dhs_11.5 //

चित्तदग्धाः नाशं यान्ति

चित्तं शत्रुः परं शत्रुर्न शत्रुरपरः स्मृतः / चित्तदग्धाः सदा सत्त्वाः कालदग्धा यथा जडाः // dhs_11.6 //

यश्चित्तवशमापन्नो बालो मूढो ऽजितेन्द्रियः / तेन दुःखे समो नास्ति निर्वाणं तस्य दूरतः // dhs_11.7 //

चित्तवशगः नरः नरकमधिगच्छति

आवर्ज्यः शत्रुरपरो न चित्तानि (निगूहते) / एष बध्नाति पुरुषो नृपतेर्यमशासने // dhs_11.8 //

विषयेषु रता नित्यं न स धर्मः कथञ्चन / सद्धर्मपथसम्मूढो नरकं नयते महत् // dhs_11.9 //

दुर्दमानां परं चित्तमनीनामग्निरुत्तमः / दुर्दान्तं शीघ्रगन्तृ च नरकं नयते ध्रुवम् // dhs_11.10 //

ये चित्तस्य वशं याता यातास्ते नरकं पुरा / यैस्तु तद् वार्यते शीघ्रं न ते दुःखानुगामिनः // dhs_11.11 //

चित्तानुरूपं सुखं दुःखञ्च भवति

यथा यथा (नृणां) चित्तं परिणामस्तथा तथा / कल्पानां शुभकर्त्तुश्च पापकर्त्तुश्च पापकम् // dhs_11.12 //

चित्तायत्तं भवेत् कर्म कर्मायत्तं मनो भवेत् / चित्तकर्म समुत्थाय संसारः परिकीर्तितः // dhs_11.13 //

दुष्टेन चेतसा कर्म यः करोति पुमानिह / पच्यते नरके तेन जालिन्या स विडम्बितः // dhs_11.14 //

चित्तकर्म एवं संसारः

चित्ताधीनं भवेत् पापं संसारः परिकीर्तितः / चित्तप्रत्ययजं ह्येतत् हेतुप्रत्ययसम्भवम् // dhs_11.15 //

चित्तेन वञ्चिताः सत्त्वा पापस्य वशमागताः / गच्छन्ति नरकं पापात् कारणाग्रमहाभया(त्) // dhs_11.16 //

न भवेत् चित्तवशगो ऽपि तु धर्मवशो भवेत् न गच्छेत् चित्तवशतां गच्छेद् धर्मवशे सदा / धर्मचारी सुखी नित्यं पापचारी न शर्मभाक् // dhs_11.17 //

चित्तायत्तं सर्व फलम्

चित्तायत्ता क्रिया सर्वा चित्तायत्तं फलं स्मृतम् / विचित्तं हि फलं चित्तं तथा फलमधिस्मृतम् // dhs_11.18 //

चित्तेन चिन्तितं सर्व लोकश्चित्तभवानुगः / न हि तद् विद्यते स्थानं यन्न चित्तवशानुगम् // dhs_11.19 //

शुभस्य निर्वाणसाधनत्वम्

मोक्ष बन्धनयोर्मूलं हेतुभूतं परं मतम् / शुभेन मुच्यते जन्तुरशुभेनाशु बध्यते // dhs_11.20 //

चित्तवशगाः कदापि निर्वाणं नाधिगच्छन्ति जालिन्या मोहिताः सत्त्वाश्चित्तस्य वशमागताः / निर्वाणं नापि गच्छन्ति जात्यन्धा इव सत्पथम् // dhs_11.21 //

पञ्चेन्द्रियाणि जितवान् पापं भुङ्क्ते न कर्हिचित् / एकचित्तं तथा कर्म कुरुते विविधे भवे // dhs_11.22 //

पञ्चरङ्गोज्ज्वलं चित्तं यथा दृश्यं प्रशस्यते / पञ्चेन्द्रियविचित्रं हि तथा कर्म भवे भवेत् // dhs_11.23 //

चित्तकर्त्तानेकधा भवति

चित्तकर्ता हि पुरुषो दृश्यैर्भवति नैकधा / चित्तं चित्तकरं शून्यं सर्वथा नैव दृश्यते // dhs_11.24 //

चित्तं शोभनमशोभनं च कर्म करोति

शोभनाशोभनं चित्रं यथा भित्तिः कृतिस्तथा / शोभनाशोभनं कर्म तथा चित्तं करोति हि // dhs_11.25 //

चित्तानुगं कर्म

दिवारात्रौ यथा चित्तं स्थितं भवति चित्रगम् / दिवारात्रौ तथा कर्म भवे समनुवर्तते // dhs_11.26 //

अकृत्वा सुकृतं कर्म चित्तवृत्त्यनुगा नराः / पतन्ति विवशाः पापे चित्तारिपरिवञ्चिताः // dhs_11.27 //

कर्मचित्तकरो ह्येष यत्र यत्र नियुज्यते / चरचित्तेन महता तच्चित्तं च करोत्ययम् // dhs_11.28 //

परिणामविशेषेण यत्र यत्र नियोक्ष्यते / प्रेष्यन्ते तत्र चित्तेन त्रिधा तु गतिचारिणः // dhs_11.29 //

चित्तस्य दमनं सुखावहम्

चित्ताधिनानि वर्तन्ते सर्वकर्माणि देहिनाम् / तस्माच्चित्तं सदा दान्तं नयते पदमच्युतम् // dhs_11.30 //

दुर्विषह्यस्य लघुना यत्र यत्र निपातिनः / चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम् // dhs_11.31 //

येन चित्तं सदा दान्तं तेन दोषाः सदा जिताः / जितदोषस्य धीरस्य दुःखं नैव प्रपद्यते // dhs_11.32 //

चित्तस्य लघुचेष्टितमेव दुःखम्

यच्च स्वकं भवेद् दुःखं यच्च दुःखं परत्र च / तत् सर्वमविषह्यस्य चित्तस्य लघुचेष्टितम् // dhs_11.33 //

चित्तमेव सर्वेषां प्रभुः

ससुरासुरनागानां पिशाचोरगरक्षसाम् / प्रभुरेकः परं चित्तं राजा(हि)त्रिभवस्य तत् // dhs_11.34 //

चित्तभ्रान्तदुःखमश्नुते

चित्तं नयति देवेषु चित्तञ्च नरभूमिषु / चित्तं नयत्यपाये(षु) चित्तं भ्रामयति प्रजाः // dhs_11.35 //

चित्ताद् भ्रान्तस्य नष्टस्य विषयैर्मोहितस्य च / तृष्णया दह्यमानस्य स्थितं दुःखमनुत्तमम् // dhs_11.36 //

चित्तस्य दमनात् सुखानुभूतिर्भवति

एकचारि सदामूढं दुर्विषह्यं महाबलम् / सम्प्रदारि सदादृश्यं चपलं शीघ्रगामिनम् // dhs_11.37 //

एवं विधं हि ये चित्तं दमयन्ति मनीषिणः / ते मारबन्धनातीताः पारं प्राप्ताः सुखोदयम् // dhs_11.38 //

चपलं चित्तं नरकायोपकल्प्यते

सङ्कल्पकुटिलं तीव्रमगाधं चपलं हि तत् / चित्तं तमःश्रितं शुभ्रं नरकायोपकल्प्यते // dhs_11.39 //

दोषनिर्मुक्तो ऽच्युतं पदं प्राप्नोति

तदेवं दोषनिर्मुक्तं नेन्द्रियार्थवशानुगम् / अलिप्तं पापकैर्धर्मैर्नयते पदमच्युतम् // dhs_11.40 //

शुद्धं चित्तं शुद्धे कर्मणि प्रवर्तते

हेतुप्रत्ययजं चित्तं योगवाहि परं च तत् / परिणामवशाच्छीघ्रं तथा तत् सम्प्रवर्तते // dhs_11.41 //

चित्तानधीनत्वे कर्म चञ्चलं भवति

एकं करोति कर्माणि विविधानि चलं च तत् / एकानेकं चरं सूक्ष्मं क्षणादूर्ध्व न तिष्ठति // dhs_11.42 //

संसारस्य मायोपमत्वप्रतिपादनम्

दुर्विज्ञेयः सदा तस्य निःशरीरस्य सर्वदा / को ऽसौ नयति लोकान्तमथ केन च गच्छति // dhs_11.43 //

गतश्च तिष्ठति कुत्र शरीरकर्मकारकम् / दृश्यानि तस्य कर्माणि सञ्चयो न च दृश्यते // dhs_11.44 //

दमनं दुष्करं तस्य यस्य भूतिर्न विद्यते / सर्वसत्त्वगतं घोरं लघुकारि च चाक्षुषम् // dhs_11.45 //

पापात् पापतरं दृष्टं मायोपममिदं भवेत् / पुण्यात् पुण्यतरं दृष्टं सम्यग्मार्गसमाश्रितम् // dhs_11.46 //

मायोपमत्वसमर्थनम्

न गतिर्ज्ञायते तस्य गमनं नैव दृश्यते / नीयते च क्षतं सर्व जात्युत्तरसमानि च // dhs_11.47 //

शस्त्रेण छिद्यते नेदं ज्वलनेन च दहयते / छिद्यते दह्यते चैव जनः सर्वमचक्षुषा // dhs_11.48 //

दृढं यत् कर्मरज्ज्वादि नरं बध्नाति दुःखितम् / जात्यन्तरसहस्त्राणि नयते न च दृश्यते // dhs_11.49 //

दान्तमेव चित्तं सुखावहम्

मुहूर्तेन शुभं भूतं मुहूर्तेनाशुभं च तत् / शुभाशुभाभ्यां रचितं(चित्तं) दान्तं सुखावहम् // dhs_11.50 //

षड् भिर्द्वारैः प्रसूतेषु विषयेष्वतिलोलुपम् / चित्तं नयति लोकान्तं व्यसनं न च बुध्यते // dhs_11.51 //

विप्रसन्नचित्तस्य श्रेयस्करत्वे ऽनुत्तमं सुखं भवति

विप्रसन्नं यथा तोयं विप्रसन्नं यथा नभः / विप्रसन्नं तथा चित्तं नीयते सुखमुत्तमम् // dhs_11.52 //

जनाः सातिशया (दृष्टा) वितर्कविषयोद्भवात् / पौरवाश्चित्तराज्ञस्ते भवन्ति सहचारिणः // dhs_11.53 //

चञ्चलं मनः संसारे गतिं कारयति

धावति यत्र च मनस्तत्र धावन्त्यज्ञानिनः / परस्परबलान्नी (ता) भ्रमन्ति त्रिभवार्ण(व)म् // dhs_11.54 //

विशेषचित्तेनोत्तमा गतिर्भवति

चित्तवैशद्य भावानां विशेषः कर्मणास्तथा / न कर्मगुणहीनस्य विशेष उपलभ्यते // dhs_11.55 //

सुसमाहितचित्तस्य प्रशंसा

सुसमाहितचित्तः स नित्यं धर्मानुदर्शकः / न दोषवशमायाति यथा दिव्यस्तमोनुदः // dhs_11.56 //

गृहस्थस्य सम्यग्दृष्टित्वे निर्वाणप्राप्तिर्भवति

सम्यग्दृष्टेश्चाधिमात्रा यस्य चेतसि वर्तते / गृहस्थो ऽपि स मे ज्ञेयो मुक्तः संसारबन्धनात् // dhs_11.57 //

विज्ञा देवलोकं गच्छन्ति

कल्याणनिर्मलं यच्च ततो दोषेण बाध्यते / विज्ञो (न) मलमाप्नोति देवलोके स जायते // dhs_11.58 //

विनीतचित्ताः सुखगामिनो भवन्ति

विषयद्वारचपलं नदीकुटिलगामिनम् / यैर्विनीतमिदं चित्तं ते सुराः शुभभागिनः // dhs_11.59 //

अधर्ममार्गः कल्याणाय न भवति

अधर्मपथमाश्रित्य जनाः पापवशानुगाः / चिरं भ्रमन्ति संसारे चित्तेन परिखेदिताः // dhs_11.60 //

चित्तं क्षणे क्षणे परिवर्तते

क्षणे क्षणे चित्तमिदं नैकशः परिवर्तते / लघुस्वभावचपलं मायागन्धर्वसन्निभम् // dhs_11.61 //

चञ्चलचित्तो बद्धो भवति

तस्य बन्धनमेवेष्टं ज्ञानविज्ञानसम्मतम् / दूरवृत्तिर्महावेगः परिधावत्यनेकधा // dhs_11.62 //

धृत्या चित्तधारिणः सुखमश्नुते

ह्रियमाणं सदा चित्तमिन्द्रियार्थे दुरासदम् / सन्धारयति यो धृत्या स धीरः पारगामिकः // dhs_11.63 //

धृतिमज्ञानमोहं च विषयोत्तानमानसम् / सन्धारयति यो धीमान् स लोके पण्डितो नरः // dhs_11.64 //

शुभचित्तं कामावरोधकं भवति

यो यथा कुरुते चित्तं तथा कामान् स पश्यति / शुभेन कामशमनं नाशुभेन प्रवर्धनम् // dhs_11.65 //

अप्रशान्तमतिर्दुःखमाप्नोति शान्तचित्तंमनाः कामानस्यतीह विषास्त्रवत् / अप्रशान्तमतिः सर्पमणिवत् तान् स पश्यति // dhs_11.66 //

चित्तवशगो न शुभां गतिमाप्नोति

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च चित्ताधीना भवन्त्यमी / चित्त संश्लेषयोगेन परिणामः प्रवर्तते // dhs_11.67 //

धीरप्रशंसा

तस्यैव व्यवधानेन धीरश्च प्रतिबुध्यते / रूपसामान्यतो दृष्टं परिणामः कथं पृथक् // dhs_11.68 //

चित्तस्वरूपनिरूपणम्

यथा रूपं तथा सर्व विषयाश्चित्तहेतवः / चित्तं दान्तं सदा शान्तं दोषमिश्रविगर्हितम् // dhs_11.69 //

एकमेकं यथा शालि गन्धरूपे पृथग्विधे / संश्लेषो याति नानात्वं तथाचित्तं प्रवर्तते // dhs_11.70 //

क्रियां हि तत्र कुरुते यत्र (चित्तं) प्रधावति / चित्तसंवाहनं तद्वाक्यं लोको ऽयं सम्प्रवर्तते // dhs_11.71 //

विषयाद् भ्रान्तमनसश्(चा)तिवेगो महाबलः / चित्तं(शान्त)करं दान्तं शिवं भवति देहिनाम् // dhs_11.72 //

दान्तेन चेतसा तत्त्वदर्शनं भवति

तेनादान्तेन शीघ्रेण सर्वपापविहारिणा / भ्राम्यते त्रिभवः सर्वः न च तत्त्वं स पश्यति // dhs_11.73 //

समीरणरणोद्भ्रान्तो लोकः संसारे भ्रमति

समीरणरणोद्भ्रान्तो यथा भ्रमति सागरः / चित्तेश्वरसमायुक्तो लोको ऽयं भ्राम्यते सदा // dhs_11.74 //

चित्तं शुभं सुखमेधीत

शुभोपनीतं चित्तं(हि) शुभेष्वेवापनीयते / तथा शुभानुचरितमश्नुते तेषु धावति // dhs_11.75 //

योगवाहिचित्तं प्रत्ययं लभते

योगवाहि नृणां चित्तं वाय्वम्बुसममेव च / प्रत्ययश्च यथा लभ्यस्तथा तत् परिधावति // dhs_11.76 //

चित्तं प्रधावति परिवर्तते च

शीघ्रं प्रधावते चित्तं शीघ्रञ्च परिवर्तते / शीघ्रं नयति देवेश (भुवने) दायभूमिषु // dhs_11.77 //

चित्तस्य कर्त्तृत्वम्

कर्त्तृत्वं सर्वधर्माणां भर्त्तृत्वं सर्वकर्मणाम् / नेतृत्वं सर्वकर्माणां चित्तत्वमिति लक्ष्यते // dhs_11.78 //

चित्तं न विश्वसेत्

न विश्वसेद्धि चित्तस्य नित्यं छिद्रप्रहारिणः / दुर्लभस्यापि वश्यस्य चपलस्य विशेषतः // dhs_11.79 //

चित्तगतिवर्णनम्

मुहूर्तेन शुभं याति मुहूर्तेन तथाशुभम् / भवत्यव्याकृतं शीघ्रं गतिरस्य न विद्यते // dhs_11.80 //

नायतिर्ज्ञायते तस्य गमनं नैव विद्यते / अभूतः सम्भवस्तस्य भूत्वा च प्रतिगच्छति // dhs_11.81 //

रूपरहितं चित्तम्

नाकारो विद्यते तस्य सञ्चयो ऽपि न विद्यते / ग्रहणं तस्य नैवास्ति निःशरीरस्य सर्वतः // dhs_11.82 //

प्रत्ययसाधनवर्णनम्

हेतुप्रत्ययसामग्रया प्राप्तः सञ्जायते पुनः / मणिसोमप्रत्ययो (हि) प्रत्ययो ज्ञायते ऽनलः // dhs_11.83 //

चित्तमिन्द्रियरूपादीन् प्रति धावति

तथैवेन्द्रियरूपादीन् प्रतिविज्ञानसम्भवः / नैकस्य ज्ञायते चित्तं समवाय्यनुलक्ष्यते // dhs_11.84 //

चित्तं दुर्निवार्यम्

तदेवं विषयं मत्वा दुर्निवार्य च सर्वतः / सद्धर्ममतिरास्थेया न कामेषु कथञ्चन // dhs_11.85 //

चित्तमति चपलम्

चण्डातिचपलं तीव्रमविषह्यं महावलम् / चित्तं करोति कर्माणि यन्न पश्यन्ति बालिशाः // dhs_11.86 //

दुःखप्रवर्तकं चित्तम्

सर्वस्य कर्मणश्चित्तं हेतुभूतं भवे भवे / भवेत् प्रवर्तकं दुःखं येन धावति बालिशः // dhs_11.87 //

चित्तदोषो महादोष एव

वातादयो न दोषाः स्युर्दोषा रागादयो मताः / वातादिभिरपायेषु मानवो नोपपद्यते // dhs_11.88 //

चित्तदोषो महादोषो नित्यं(पाप) विदर्शकः / तस्मात्तेषां समाश्रेयो न वातादिगमादिह // dhs_11.89 //

रागानुगं चित्तं दुष्टं भवति

वातादयः प्रणश्यन्ति देहनाशाच्छरीरिणाम् / (रागादयो) न तस्य स्युर्जन्मान्तरशतैरपि // dhs_11.90 //

तस्माद् रागस्य वशगं न विधेयं कदाचन / आभ्यन्तिकं परं श्रेयः प्राप्यते रागसङ्क्रमात् // dhs_11.91 //

मन एव चिकित्सको भवति

यश्चित्तवैद्यः स भिषग् न शरीरभिषग् भृशम् / मनश्चिकित्सको ज्ञेयो न तथा लौकिको मतः // dhs_11.92 //

स्वचित्तकर्मणा दग्धो नरके पतति

कर्मचिन्त्यं समं चिन्त्यं न चित्तेन प्रपद्यते / स्वचित्तकर्मणा दग्धो नरकानुपधावति // dhs_11.93 //

ध्यानादेव चित्तं शुद्धं भवति

यच्छ्रेयः समचित्तस्य न तत् (क्वाप्युप)पद्यते / संरक्ष्यं हृदयं मूढः प्रयातमनुधावति // dhs_11.94 //

चित्तवशगो दुःखमाप्नोति

ध्यानाद् ध्येयेन कूटेन यः पुमान् वनमाश्रितः / तं मुक्त्वा चित्तकः सो ऽयं संप्रहृष्यति बालिशः // dhs_11.95 //

ये बालाश्चित्तपाशेन चित्तकर्मविचारिणः / नीयन्ते ह्यवशा घोरं नरकं कर्ममोहिता // dhs_11.96 //

चित्तवैविध्यनिरूपणम्

सुचित्तमपि यच्चितं न तच्चित्तं सतां मतम् / कर्मचित्तं महाचित्तं त्रिधातुगतचित्रितम् // dhs_11.97 //

सत्त्वा चित्रैरुपायैर्हि भ्रमन्ति गतिपञ्चके / तत् सर्व कर्मसाचिव्यं चित्रकर्तृ विचित्रितम् // dhs_11.98 //

चित्तवशगो बद्धो भवति

चित्तचित्रकरेणेदं कर्मजातं विचित्रितम् / येन सर्वमिदं बद्धं जगद् भ्रमति मोहितम् // dhs_11.99 //

वर्षातपरजोधूमैश्चित्तं नश्यति भूभुजैः / कल्पकोटिसहस्त्रेण चित्रं चित्तं विनश्यति // dhs_11.100 //

नाशं प्रयाति बसुधा सागरश्चापि शुष्यति / चित्तेनापि कृतं चित्रं तस्यानुभवने स्थिते // dhs_11.101 //

प्रमत्ते चित्ते नानागतिर्भवति

नानागतिसमावृत्ता नानाकर्मसमानुगाः / नानाचित्तवशाः सत्त्वा भ्रमन्ति गतिपञ्चके // dhs_11.102 //

बालिशा (नां)नृणां चित्तं विषयं(प्रति)धावति / न चिनोत्यशुभं कर्म येन धावति दुर्गतिम् // dhs_11.103 //

चञ्चलं चित्तं सदा विषमं भवति

तस्माच्चित्तं सदा रक्ष्यं चञ्चलं विषमं खरम् / नित्यं विषयसंसक्तं तृष्णाविषसमावृत्तम् // dhs_11.104 //

विषयानुरक्तं चित्तं व्यसने पातयति

धावते विषयं चैतद् व्यसनं नावबुध्यते / पश्चात्तु व्यसने प्राप्ते फलं विन्दति कर्मणः // dhs_11.105 //

समाहितचित्तः सुखमश्नुते

अपायभीरुता तस्य तस्य चित्तं समाहितम् / समाहितेन चित्तेन सुखात् सुखमवाप्नुते // dhs_11.106 //

निर्जितचित्तः सुखमाप्नोति

विषमं चपलं तीव्रमविषह्यं महाबलम् / यैश्चित्तं निर्जितं धीरैस्ते लोके सुखिनो मताः // dhs_11.107 //

// इति चित्तवर्ग एकादशः //

(12) वाग्वर्गः

निर्वाणाभिलाषुकः पारुष्यं वर्जयेत्

पारुष्यं वर्जयेत् धीमान् सम्यग्वाग् भीरतो भवेत् / माधुर्याभिरतो जर्न्तुनिर्वाणस्यान्तिके स्थितः // dhs_12.1 //

वाचं पश्यन् सदाभाषेन्मलिनां च विवर्जयेत् / वाङ्मनेनाभिभूता ये ते यान्ति नरकं नराः // dhs_12.2 //

एकधर्मव्यतीतस्य मृषावादस्य देहिनः / प्रतीर्णप्रतिलोकस्य नाकार्य पापमस्तिह // dhs_12.3 //

मृषावाग् न प्रयोक्तव्या

मृषावाचं न भाषेत सर्वा प्रत्ययकारिकाम् / यथा बध्यति संसारे सुगतिं नैव पश्यति // dhs_12.4 //

साधुप्रत्ययतेनीहा सर्वविद्वेषकारिका / कान्तारः सर्वाधर्माणां मृषावाच प्रवर्तते // dhs_12.5 //

जातमात्रस्य मर्त्यस्य कठारी जायते मुखे / पश्चात् छिनत्त्यात्मानं वाचा दुर्भाषितं वदन् // dhs_12.6 //

सर्वा कार्यपताका सा सर्वपापप्रसूतिका / तमसां योनिरेका सा यां वाचं भाषते मृषा // dhs_12.7 //

सत्येन हीनाः पुरुषाः सर्वसाधुविवर्जिताः / तृणवद् यान्ति लोके ऽस्मिन् प्रत्यपायेषु दुःखिताः // dhs_12.8 //

न वदेदनृतं धीरः कष्टा ह्यनृतवादिता / पूतिगन्ध्यसुखी चापि पश्चात्तापेन तप्यते // dhs_12.9 //

सत्यमहिमा

सत्यं च न विवर्जेत तस्य धर्मो न विद्यते / विनिवर्तितधर्मस्य स्थितं दुःखमनेकजम् // dhs_12.10 //

सत्यं सर्वधर्माणां प्रदीपभूतम्

प्रदीपः सर्वधर्माणां साधूनां रत्नवत् प्रियम् / स्वर्गस्य च परं वर्त्म सत्यमुक्तं गतज्वरैः // dhs_12.11 //

सत्यं न हि दिवं याति मोक्षस्यासत्यवादिनः / सत्यहीना हि पुरुषाः पशुतुल्याः प्रकीर्तिताः // dhs_12.12 //

जघन्यानां जघान्यास्ते येषां न विद्यते / सत्यं धर्मस्य सोपानं ज्योतिषामाकरो महान् // dhs_12.13 //

पन्थाश्च मोक्षधर्माणां धनानां धनमुत्तमम् / पापकैश्च (परि)त्राणां सत्यमुक्तं मनीषिभिः // dhs_12.14 //

सत्यभूषितं वाग् भूषणस्यापि भूषणम्

ज्योतिषां परमं ज्योतिश्चक्षुश्चक्षुष्मतामपि / द्रविणेन विना सत्यं भूषणस्यापि भूषणम् // dhs_12.15 //

निधानमतुलं सत्यमहार्य (सर्वसाधकम्) / गच्छन्ति (सत्या यिणः) पुरुषाः परमां गतिम् // dhs_12.16 //

न तथा भासते राजा नानालङ्कारभूषितः / सत्येन भूषितो धीमान् शोभते देववद् यथा // dhs_12.17 //

न माता न पिता चाथ मित्राणि न च बान्धवाः / त्राणमेवं यथा श्रुत्वा तस्मात् सत्यपरो भवेत् // dhs_12.18 //

अनृतनिन्दा

वह्नीनां परमो वह्निर्विषाणां परमं विषम् / दुर्गतीनां च सोपानमनृतं परिकीर्तितम् // dhs_12.19 //

विषाग्नितुल्यसंस्पर्श वर्तयेदनृतं पुमान् / अनृतेन हि यो देव दग्धैत्यभिधीयते // dhs_12.20 //

सत्यासत्ययोः परस्परविरोधित्वम्

तस्मात् सर्वाभिसारेण (न वदेद) नृतं पुमान् / सर्व भयादिकं कष्टमनृतं कीर्तितं बुधैः // dhs_12.21 //

वह्नीनां परमो वह्निर्निर्दहेदपि सागरम् / किं पुनर्यो मृषावादी काष्ठलोष्ठसमाकृतिः // dhs_12.22 //

सत्यं त्यक्त्वा मृषावादं यो नरः प्रतिपद्यते / रत्नं त्यक्त्वा स पापात्मा पाषाणं प्रतिपद्यते // dhs_12.23 //

यस्यात्मा न भवेत् द्विष्टो यस्य वा नरकं प्रियम् / मृषावादं स्वदेहाग्निम् अबुद्धिः स निषेवते // dhs_12.24 //

सदेदं सत्यवचनं भूषणं सर्वदेहिनाम् / सत्यं त्यक्त्वा मृषावादे कस्माद् यान्ति कुबुद्धयः // dhs_12.25 // सत्यं गुणानामग्र्यं वै दोषाणामनृतं स्मृतम् / गुणांस्त्यक्त्वा कथं मूढो दोषेषु परिधावति // dhs_12.26 //

बीजं सर्वस्य दुःखस्य मृषावादः प्रकीर्तितः / तथा सत्यं सुखस्यैव तस्मान्नानृतको भवेत् // dhs_12.27 //

सत्यवादी हि पुरुषः प्रियः सर्वस्य देहिनः / चक्षुर्दोषैमृषावादी तस्मान्नानृतको भवेत् // dhs_12.28 //

देवकल्पाः सदा कृष्टाः पुरुषाः सत्यवादिनः / नारकेयास्तथा मूढा जना ह्यनृतचेतसः // dhs_12.29 //

कल्याणानां परं सत्यं दोषाणामनृतं तथा / दोषवर्जी गुणद्वेषी पुरुषः पुरुषोत्तमः // dhs_12.30 //

सुखोदयं सुखोदर्कं सुखेन परिपच्यते / सुखेन लभते सत्यं(सत्यं) निर्वाणगामिकम् // dhs_12.31 //

दुःखोदयं कटुफलं दुःखेन सह पच्यते / अनृतं सर्वदुःखान्तं कः पुमान् न विवर्जयेत् // dhs_12.32 //

नान्यदेशागतं सत्यं नान्यस्मात् प्रार्थ्यते हि तत् / सर्वतीर्थोत्तमं सत्यं न तीर्थसलिलावृतम् // dhs_12.33 //

दीपानां च परो दीपः सत्यं बुद्धेन देशितम् / औषधानां परं तच्च सदा दुःखनिषूदनम् // dhs_12.34 //

अमृतञ्च विषञ्चैव जिह्वापाशे स्थितं नृणाम् / अमृतं सत्यमित्युक्तं विषं तूक्तं मृषावचः // dhs_12.35 //

यस्यानृतमभिप्रेतं तस्य सत्यं ध्रुवं स्थितम् / विषन्तु यस्याभिमतं तस्येष्टं स्यान्मृषावचः // dhs_12.36 //

विषेण निश्चितं नाशो मृषावादेन निश्चितः / मृतवत् स पुमानस्ति यो मिथ्यात्वभिभाषते // dhs_12.37 //

नात्मनो हि हितं पथ्यं (पर)स्य न कथञ्चन / पश्चात्तु परदुःखाय तत् कथं सेव्यते नृभिः // dhs_12.38 //

देशे देशे मया दृष्टं जन्ममृत्युसहस्रकम् / परः सहस्त्रं जनयेन्नाशयेदनृतं वचः // dhs_12.39 //

अभिजातस निष्कर्षो द्विजातीनां च भूषणम् / दर्शनं मोक्षमार्गस्य सत्यमित्यभिधीयते // dhs_12.40 //

तृष्णानदी हयमाराणां सतां सत्येन कर्मणाम् / पूर्ववत् सत्यमित्युक्तं परं सुगतदेशिकम् // dhs_12.41 //

अनादिनिधने लोके तृष्णापारङ्गता (नराः) / नास्त्यत्राणं यथा सत्यमिति धर्मविदो विदुः // dhs_12.42 //

अभिध्यापाशो न सेवनीयः

सत्यवध्या सदा क्लेशा वज्रवध्या यथा नगाः / हता(स्ते) पुरुषा (ज्ञेया ये ऽ) भिध्या परिवञ्चिताः // dhs_12.43 //

परचित्तसमेनेदं रूपाद्यैः परिवञ्च्यते / अभिध्यामानसं पाशं सेवितं न विचक्षणैः // dhs_12.44 //

दह्यते ऽविकृत आत्मा तैलदीप्तिरिवानलः / अभिध्यादग्धमनसः कारणं नोपलभ्यते // dhs_12.45 //

व्यापादः सत्त्वान् मोहयत्येव

यस्मात् तत् सर्वदा वर्ज्यं कटुकाशाविषोदयम् / व्यापादमोहिताः सत्त्वा नित्यं तद्गतमानसाः // dhs_12.46 // न शान्तिमधिगच्छन्ति सर्पा इव बिलेशयाः / अथ कूरस्वभावा ये व्यापादपरमा नराः // dhs_12.47 //

न तेषां विद्यते सौख्यमादित्येन यथा तमः / न धर्मे नार्थनिकरो न धर्मा न च बान्धवाः // dhs_12.48 //

रक्षन्ति पुरुषान् सर्वान् व्यापादाहतचेतसः / तमसामाकरो ह्येष व्यापाद इह कथ्यते // dhs_12.49 //

व्यापादयति जनकं व्यापादः परिकीर्तितः / अव्यापादः परं श्रेयो न व्यापादः कथञ्चन // dhs_12.50 //

अव्यापादपरा ये तु ते यान्ति पदमच्युतम् / नियतातथवादी यो ऽधर्मवादी न धार्मिकः // dhs_12.51 //

स चौरः सर्वलोकस्य न चौरः प्राकृतः स्मृतः / धर्मवादी नरो यस्तु चरते धर्ममेव यः // dhs_12.52 //

स याति शाश्वतं स्थानं यत्र गत्वा न शोच्यते / मिथ्यावचोहत (पुमान्) लौकिकः सम्प्रकीर्त्यते // dhs_12.53 //

लोकोत्तरैः कल्पशतैः कदाचित् कथ्यते न वा / तस्मात् लोकोत्तरं वाक्यं लौकिकं न कथञ्चन // dhs_12.54 //

संसारबन्धनं दृष्टं लौकिकं विषवद् वचः / तृष्णारतः सदा पुण्यान्मुच्यतेति सुनिश्चितम् // dhs_12.55 //

लोकोत्तरो (नरो) धन्यो विद्वद्भिः समुदाहृतः / हितं तत्त्वं च यो मूढो न गृह्णाति गुरोर्वचः // dhs_12.56 //

सत्यवादी सदा देवताभिः पुरस्कृतः

स पश्चाद् व्यसने प्राप्ते तप्यते स्वेन चेतसा / सत्यवादी सदा दान्तो देवताभिः पुरस्कृतः // dhs_12.57 //

प्रियो भवति लोकस्य पश्चाद् देवेषु मोदति / प्रियो भवति लोकस्य पश्चाद् स्वान्तेन(वर्धते) / दर्शनीयं मुखं चास्य देवलोकेषु जायते // dhs_12.58 //

अभूतवादी पुरुषः सर्वसत्त्वोपपातकः / तमोनिचयसङ्काशो जीवन्नपि मृतः समः // dhs_12.59 //