धर्मसमुच्चय

धर्मसमुच्चय

भिक्षुणा अवलोकितसिंहेन समुद्भावितः

धर्मसमुच्चयः

प्रथमम् उदानम्

(जितधर्मकायवर्गाः परिवर्तो ह्यनित्यता / अप्रमादः कामतृष्णे स्त्री च मद्येन ते दश // ) //

(1) जितवर्गः

मङ्गलाचरणम्

// ओम् नमो बुद्धाय //

प्रहीणसर्वास्रव निर्मलश्रीर्यः क्लेशजम्बालनिमग्नलोकम् / कृपागुणेनोदहरत्समेन प्रणम्यते ऽस्मै त्रिभवोत्तमाय // dhs_1.1 //

ग्रन्थकारप्रतिज्ञा

सद्धर्म स्मृत्युपस्थानसूत्रवैपुल्यसागरात् / गाथाः समुद्धरिष्यामि लोकलोचनतत्पराः // dhs_1.2 //

मोक्षस्यायतनानि षट्

अप्रमादस्तथा श्रद्धा वीर्यारम्भस्तथा धृतिः / ज्ञानाभ्यासः संताश्लेषो मोक्षस्यायतनानि षट् // dhs_1.3 //

नव शान्तिसम्प्राप्तिहेतवः

दानं शीलं दमः क्षान्तिर्मैत्रीभूतेष्वहिंसता / करुणामुदितोपेक्षा शान्तिसम्प्राप्तिहेतवः // dhs_1.4 //

नरकस्याग्रहेतवः

चापल्यं पापसंश्लेषः क्रूरता वितथं वचः / मिथ्यादृष्टिः प्रमादश्च नरकस्याग्रहेतवः // dhs_1.5 //

प्रेतेषु षट् उद्भवकारणानि

मात्सर्यमीर्ष्या कटुवाक्यता हि प्रमादसेवा विरतिः शुभाच्च / तत्त्वेष्वभिद्रोहरतं मनश्च प्रेतेषु पन्थान इहोद्भवन्ति // dhs_1.6 //

तिर्यग्योनौ उद्भवसाधनानि

अज्ञानसेवा जड (ता) च बुद्धेः सद्धर्मनाशः प्रियमैथुनत्वम् / आहारशक्तिः प्रबला च निद्रा तिर्यग्गतौ च प्रवदन्ति हेतुम् // dhs_1.7 //

कर्मफलम्

अशुभं त्रिविधं कृत्वा कायवाङ्मनसां महत् / उत्तरोत्तरसम्बद्धं कर्मणा सम्प्रदृश्यते // dhs_1.8 //

बालानामपि सम्बद्धमुत्तरोत्तरमेव तत् / शुभञ्च त्रिविधं कृत्वा साधवो यान्ति निर्वृतिम् // dhs_1.9 //

तस्मात् कर्मफलं मत्वा प्रमादस्य च वर्जनम् / श्रेयसे क्रियते बुद्धेरेतत् सुखमनुत्तमम् // dhs_1.10 //

दानशीलवतो नित्यं सर्वसत्त्वानुकम्पिनः / सिद्धयन्ति सर्वशस्तुल्यास्तस्माच्छीलपरो भवेत् // dhs_1.11 //

कस्य कार्यसिद्धिः भवति?

मैत्रीकरुणायुक्तस्य गताकांक्षस्य देहिनः / परानुग्रहयुक्तस्य कार्यसिद्धिर्ध्रुवं स्थिता // dhs_1.12 //

सन्तुष्टस्याप्रमत्तस्य सर्वसत्त्वहितैषिणः / रागद्वेषविमुक्तस्य कार्यसिद्धिर्ध्रुवं स्थिता // dhs_1.13 //

मित्रामित्रप्रहीणस्य समचित्तस्य देहिनः / अपायगतिभिन्नस्य कार्यसिद्धिर्ध्रुवं स्थिता // dhs_1.14 //

एवं च तस्य धीरस्य धर्मदानरतस्य च / मात्सर्येर्ष्याप्रमुक्तस्य कार्यसिद्धिर्ध्रुवं स्थिता // dhs_1.15 //

संवरस्थस्य शान्तस्य गुरुपूजारतस्य च / कार्याकार्यविधिज्ञस्य कार्यसिद्धिर्ध्रुवं स्थिता // dhs_1.16 //

अशठस्यातिदक्षस्य प्रियवाक्यस्य नित्यशः / ध्यानाध्ययनशक्तस्य कार्यसिद्धिर्ध्रुवं स्थिता // dhs_1.17 //

देशकालविधिज्ञस्य साध्यासाध्यं विजानतः / शक्योपायविधिज्ञस्य कार्यसिद्धिर्ध्रुवं स्थिता // dhs_1.18 //

क्रोधादिविजयसाधनमुखेन धर्मतास्वरूपनिरूपणम्

अक्रोधेन हतः क्रोधः क्षमया क्रूरता जिता / धर्मेण निर्जितो ऽधर्मः प्रभया विजितं तमः // dhs_1.19 //

सत्यादेः प्रशंसा

मृषावाक्यं सत्यहतं पैशुन्यं च समाधिना / पारूष्यं मार्दव जितं अबद्धं बन्धना जितम् // dhs_1.20 //

प्राणातिपातो मैत्र्या च स्तेयं दानैः सदा जितम् / अयोनिशोमनस्कारो योनिजेन सदा जितः // dhs_1.21 //

अविद्या विद्यया जिता दिवसेन तथा क्षपा / शुक्लपक्षेण च कृष्णपक्षो (हि) सर्वशो जितः // dhs_1.22 //

मिथ्याकामेष्वविजितो बुद्धया तत्त्वविचारया / आर्याष्टाङ्गेन मार्गेण योनिजेन सदा जितः // dhs_1.23 //

वैशारद्यैश्चतुर्भिश्च कदर्य जितमेव तत् / विस्मृतिश्च हता स्मृत्या क्षणेनात्मानमेव च // dhs_1.24 //

अरण्यवासनियतैर्जिता रागवशा नराः / मेरुणा पर्वता जिता (वृक्षेण) वनमालिका // dhs_1.25 //

समुद्रेण जिता सर्वे तीर्था (हि) जलसम्भवाः / आदित्यतेजोविजिता सर्वे च ग्रहतारकाः // dhs_1.26 //

नित्या जिता अनित्येन दारिद्रयं दानसम्पदा / शाठ्यं न मार्दव जितं सत्येनानृतिको हतः // dhs_1.27 //

भूतेन निर्जितो ऽभूतो वह्निना तरुसम्पदः / पिपासा विजिता तोयैर्जिघित्सा भोजनैस्तथा // dhs_1.28 //

वीर्यप्रशंसा

सिंहेन विजिताः सर्वे मृगाः सत्त्वाधिकाश्च ये / सन्तापेन महेच्छा च जिता नित्यं प्रकीर्त्यते // dhs_1.29 //

दया प्रशस्यते नित्यमदया नैव शस्यते / वीर्येण निर्जितं सर्व कौसीद्यं मोहवर्धनम् // dhs_1.30 //

तत्त्वदर्शिपुरुषप्रशंसा ज्ञानाधिकैः सदा दान्तैः पुरुषैस्तत्त्वद(र्शि)भिः / विजिताः क्रूरकर्माणो मिथ्यावादाधिका नराः // dhs_1.31 //

बुद्धेन निर्जिताः सर्वे तीर्थ्याः कुटिलवादिनः / असुरा विजिता देवैर्धर्मतेयं व्यवस्थिता // dhs_1.32 //

// इति जितवर्गः प्रथमः //

(2) धर्मोपदेशवर्गः

गुरुः कीदृग्भवेत्?

यो हि देशयते धर्म क्षेमं निर्वाणगामिनम् / स सर्वबन्धनच्छेत्ता गुरुर्भवति देहिनाम् // dhs_2.1 //

छित्त्वा मोहमयं पाशं यो हि देशयते शिवम् / सन्मार्गदेशकः प्रोक्तो दुर्मार्गविनिवारकः // dhs_2.2 //

धर्मस्य प्रवरत्वम् येन धर्मेण मनुजास्तरन्ति भवसागरम् / सद्धर्मप्रबरः प्रोक्तो न धर्मो लौकिको हि सः // dhs_2.3 //

क्षेत्राणीमानि चत्वारि विद्यन्ते यस्य देहिनः / तस्येदं सफलं जन्म कथितं मार्गदेशकैः // dhs_2.4 //

सकलेन्द्रियतां प्राप्य लब्ध्वा बुद्धस्य शासनम् / यो न धर्मरतो मर्त्यः स पश्चादनुतप्यते // dhs_2.5 //

यमसायुज्यम् व्यासक्तमनसां नित्यं नित्यं कामगवेषिणाम् / पुत्रदारप्रसक्तानामन्तको ऽभ्येति देहिनाम् // dhs_2.6 //

चित्तस्य वशीकरणम् सङ्कल्पदोषमनसं तैस्तैर्दोषैः समाकुलम् / चित्तं नयत्युपायेन चित्तबद्धा हि देहिनः // dhs_2.7 //

दुर्दमस्यातिचण्डस्य सिद्धिप्रेप्सोर्विशेषतः / न चित्तस्य वशं गच्छेत् शत्रुभूतं हि तन्नृणाम् // dhs_2.8 //

सश्रुतेन सुदिष्टेन भावितेनाप्यनेकशः / धर्मेण शाम्यते चित्तं जालिनेव यथा हयः // dhs_2.9 //

सद्धर्मश्रवणफलम् सद्धर्मश्रवणं कृत्वा पापाद् विरमते पुमान् / श्रेयसे प्रतिपत्तिं च नित्यमेवोपपद्यते // dhs_2.10 //

सद्धर्मश्रवणं कृत्वा मनः प्रहलादमृच्छति / कुशलं चास्य सुमहत् सन्धाने सम्प्रतीक्षते // dhs_2.11 //

श्रुत्वा भवति धर्मात्मा श्रुत्वा पापं न कुर्वते / श्रुत्वा कर्मफलं ज्ञात्वा निर्वाणमधिगच्छति // dhs_2.12 //

श्रुत्वा वेदयते धर्म श्रुत्वा बुद्धः प्रसीदति / श्रुत्वा धर्मं विमोक्षाय यतते पण्डितो नरः // dhs_2.13 //

धर्मलक्षणतत्त्वज्ञः श्रुत्वा भवति मानवः / तस्माच्छ्रुत्वा प्रयत्नेन बुद्धिः कार्या प्रयत्नतः // dhs_2.14 //

श्रुत्वा संसारविमुखां कथां सुगतदेशिताम् / प्रहाय तृष्णां विविधां प्रयाति पदमव्ययम् // dhs_2.15 //

चतुर्विधां प्रत्ययितां धर्माणां चोदमव्ययौ / श्रुत्वा तां ज्ञायते सर्वा पुमान् श्रद्धाविभावितः // dhs_2.16 //

स्कन्धायतनधातूनां यदेतल्लक्षणद्वयम् / श्रुत्वा तज्ज्ञायते सर्व तस्मात् धर्मपरो भवेत् // dhs_2.17 //

प्रबला ये त्रयो दोषाः सर्वसंसारबन्धनाः / ते प्रणश्यन्त्यशेषेण सद्धर्मश्रवणेन वै // dhs_2.18 //

प्रवृत्तेर्लक्षणं कृत्स्नं निवृत्तेश्चाप्यशेषतः / श्रुतिमांस्तत् प्रजानाति तस्माच्छ्रुतमनुत्तमम् // dhs_2.19 //

मृत्युकालोपपन्नस्य वेदनार्तस्य देहिनः / न व्यथा श्रुतमालम्ब्य स्वल्पापि हृदि जायते // dhs_2.20 //

सम्यग्ज्ञानेन ये दग्धाः क्लेशवृक्षाः समन्ततः / न तेषामुद्भवो भूयः कदाचिदुपलभ्यते // dhs_2.21 //

अप्रमादविदग्धं हि श्रुतं सर्व सुखोदयम् / श्रेयसश्व श्रुतं मूलं तस्माच्छ्रुतपरो भवेत् // dhs_2.22 //

सद्धर्मश्रवणं श्रुत्वा वृद्धांश्चोपास्य पण्डितः / प्रयात्यनुत्तमं स्थानं जरामरणवर्जितम् // dhs_2.23 //

धर्मेण वर्तते श्रुत्वा दुःखान्मुच्येत वै यथा / श्रुत्वा भवति मैत्र्यात्मा तस्माच्छ्रेयः परं श्रुतम् // dhs_2.24 //

कायवाङ्मनसां बुद्धिः श्रुत्वा भवति देहिनाम् / तस्मात् सद्बुद्धिकामो यस्तेन श्रोतव्यमादरात् // dhs_2.25 //

श्रुत्वा भावं समाश्रित्य दृढवीर्यपराक्रमम् / तरन्ति पुरुषास्तूर्ण त्रिभव विपुलं महत् // dhs_2.26 //

श्रुत्वा यः पुरुषः सर्वैर्धनवानभिजायते / अश्रुतार्थधनैर्युक्तं दरिद्रं प्राहुस्तं बुधाः // dhs_2.27 //

सद्धर्मनाशफलम्

सद्धर्मधननष्टस्य गुरुणा वर्जितस्य च / विफलं जीवितं चेष्टं पापैरुपहतस्य च // dhs_2.28 //

प्रमादादीनामनिष्टफलसाधनत्वम्

प्रमादिनः कुसीदस्थ पापमित्रस्य देहिनः / जीवितं निष्फलं दृष्टं बीजमुप्तं यथोसरे // dhs_2.29 //

शास्त्रप्रामाण्यम्

श्रुतदृष्टिविनिर्मुक्तमर्थमाहुर्विचक्षणाः / न चक्षुर्भ्यां विनिर्मुक्तमर्थमित्यभिधीयते // dhs_2.30 //

धर्मसेवनाग्रहः यो हि धर्म परित्यज्य अधर्ममनुतिष्ठति / स भैषज्यं परित्यज्य व्याधिमेवोपसेवते // dhs_2.31 //

सेवतां सेवतां पुंसां धर्मो भवत्यनेकशः / वर्षाणां समवायेन यथोद्यानं प्रवर्धते // dhs_2.32 //

इह वज्रासने भूमिर्न संसारे ऽन्यथा भवेत् / बोधिचित्तसमुत्थानं बोधिप्राप्तिस्तथोत्तमा // dhs_2.33 //

धर्मचारी प्रशान्तात्मा कायोत्थायी समाहितः / अवश्यं शुभभागीस्यात् स प्रमादेन वञ्चितः // dhs_2.34 //

ज्ञानसेवनाग्रहः तस्माज्ज्ञानगुणान्मत्वा ज्ञानं सेवेत पण्डितः / नह्यज्ञानेन संयुक्तं पुमान् कश्चित् प्रतिभवेत् // dhs_2.35 //

धर्मानुसारिणी श्रद्धा धर्मानुसारिणी श्रद्धा यथा याति सुखावहा / सातिदुर्गतिसन्यक्ता व्यसनेषु महद् बलम् // dhs_2.36 //

प्रदीपकल्पा तमसि व्याधितानामिवौषधम् / अर्थानां नेत्र भूता सा दरिद्राणां महद्बलम् // dhs_2.37 //

भवाद्यैर्ह्रियमाणानां पूर्वभूता सुखावहा / प्रमादमदमत्तानां सा प्रमादविघातिका // dhs_2.38 //

शान्तपदप्राप्तेः फलम् स हि यत्तत्पदं शान्तं निर्वाणमुनिभिर्वृतम् / तत् प्रापयत्यखेदेन सम्यग्ज्ञानपुरःसरम् // dhs_2.39 //

// इति धर्मोपदेशवर्गः द्वितीयः //

(3) कायजुगुत्सावर्गः

कायस्य स्वरूपनिरूपणम्

सत्कारैर्वृहणैर्मासैरपि शय्यासनादिभिः / न स्वीकर्तुमयं कायः कदाचित् केनचित् कृतः // dhs_3.1 //

कायस्य रिपुत्वम्

कृतघ्नस्याविदक्षस्य नित्यं रन्ध्रप्रहारिणः / कः कायस्य रिपोरर्थ पापं कुर्याद् विचक्षणः // dhs_3.2 //

रोगानी तमनर्थानां बहूना भाजनं तथा / अशुच्यङ्गस्य निकरं कायमित्यभिधीयते // dhs_3.3 //

अविज्ञेयं मरणं जीवितञ्च क्षणिकम्

उपस्थितमविज्ञेयं मरणं तत्त्वचिन्तकैः / जीवितं च क्षणादूर्ध्वं न गच्छति निरूप्यते // dhs_3.4 //

कायस्य हेयत्वम्

आयुष्कर्मार्थनिर्माणमेतं कायं त्यज्ययम् / अपि विद्धस्तथा शेते काष्ठलोष्ठसमो भुवि // dhs_3.5 //

क्षणे क्षणे ऽपि कायो ऽयं जीर्यते न निवर्तते / तथा यौवनमदैर्बाला मुहयन्ते (मुग्धचेतसः) // dhs_3.6 //

धनधान्यमदैर्मत्ताः कुर्वन्त्यहितमात्मनः / तन्नाशमुपयात्येवं स च पापेन दहयते // dhs_3.7 //

अधार्मिकनिन्दा

न मनुष्या मनुष्यास्ते येभ्यो धर्मो न रोचते / न मार्गे च स्थितास्तत्त्वे निर्वाणपुरगामिके // dhs_3.8 //

मनुष्ययोनेः भवसागरतरणोपायः

कथं प्राप्य हि मानुष्यं श्रेयसामालयं महत् / न ज्ञानप्लवमारूहय तरन्ति भवसागरात् // dhs_3.9 //

जीवनस्य क्षणिकता

विद्युदालातसदृशं गन्धर्वनगरोपमम् / सदा तद् याति रभसं जीवितं सर्वदेहिनाम् // dhs_3.10 //

शरीरे न मदं कुर्यात् क्षणिके भङ्गुरे सदा / इत्वरे चपले ऽसारे जरामरणभीरुके // dhs_3.11 //

ध्यायिनान्नगतं ह्येतत् शोकानामालयो महान् / शुभाशुभानां क्षेत्रं च शरीरमवधीयते // dhs_3.12 //

सफलजीवनरहस्यम्

ज्ञानशीलदयादानैर्यस्य गात्रं विभूषितम् / तस्य सत्त्वैकसारस्य शरीरं सफलं मतम् // dhs_3.13 //

धातुज्ञानात् मोक्षः

धातूनां मारकात् सर्वमिदं मुक्तं कलेवरम् / शरीरधातु विचयात् साक्षाद् भवति नेतरात् // dhs_3.14 //

शरीरधातुं यो मुक्त्वा धातुष्वन्येषु रज्यते / स धातुकत्वशिक्षातो दुःखेनैव प्रमुच्यते // dhs_3.15 //

हिरण्यधातुर्न तथा दुःखशान्त्यै हि वर्तते / शरीरधातुतत्त्वज्ञो यथा दुःखात् प्रमुच्यते // dhs_3.16 //

दुःखाद् दुःखोदयस्तेन दुःखी न परिरक्ष्यते / प्रवीणो राजचौरादिभयैः सर्वैरूपद्रुतम् // dhs_3.17 //

तस्मादनर्थकं नित्यं दूरतस्तं विवर्जयेत् / वर्जनात् सुखितो दुष्टसङ्ग्रहाद् दुःखितः पुमान् // dhs_3.18 //

शरीरधातुतत्त्वज्ञो धातुलक्षणतत्त्ववित् / ध्यानाध्ययनसंसक्तो दहति क्लेशपर्वतान् // dhs_3.19 //

तस्माच्छरीरजान् धातून् पण्डितः प्रत्यवेक्षते / तेषां स्वलक्षणं ज्ञात्वा मोक्षो भवति देहिनाम् // dhs_3.20 //

// इति कायजुगुप्सावर्गस्तृतीयः //

(4) परिवर्तवर्गः

कस्य कालः परिवर्तते

कामैरेवावितृष्णस्य तृष्णया तृषितस्य च / चञ्चलेन्द्रियचित्तस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.1 //

अनित्यध्येयता यस्य सुखसक्तस्य देहिनः / स्त्रीदर्शनेन मत्तस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.2 //

जातिमरणवश्यस्य मोहितस्य च तृष्णया / बालस्य तु जनस्यास्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.3 //

गतिचारकबद्धस्य उद्वेगवशगस्य च / प्रमादविषमूढस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.4 //

औद्धत्यादिप्रसक्तस्य गात्रशोभारतस्य च / लाभैरतृप्तमनसः कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.5 //

पञ्चबन्धनबद्धस्य षड्भिर्व्यामोहितस्य च / त्रैलोक्यविधिमूढस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.6 //

विनिपातानभिज्ञस्य वितर्कोपहतस्य च / जनस्य सक्तमनसः कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.7 //

तत्कालरमणीयेषु परिणामहितेषु च / कामेषु सक्तमनसः कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.8 //

पूर्वदुःखानभिज्ञस्य दिव्यसौख्यरतस्य च / विप्रयोगानभिज्ञस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.9 //

कर्मजालेन बद्धस्य मनस्येव विचेष्टिनः / सत्पथात् परिभ्रष्टस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.10 //

भवदोषानभिज्ञस्य तृष्णया मूढचेतसः / मोहान्धकारमग्नस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.11 //

कामैकपाशबद्धस्य निःसहायस्य देहिनः / देवीगणविमूढस्यं कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.12 //

इन्द्रियाद् व्यपकृष्टस्य सत्पथभ्रामितस्य च / त्रैधातुकरसज्ञस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.13 //

संवरासंवरज्ञस्य व्यापादबहुलस्य च / नष्टसम्बुद्धमार्गस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.14 //

हिताहितवहिर्गस्य कार्याकार्यजडस्य च / क्रीडाबाल सदृशस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.15 //

नदीप्रस्त्रवणोच्चेषु वनोपवनभूमिषु / (सं)क्रीडातत्परस्यास्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.16 //

विमानगिरिपृष्ठेषु धर्माकरवनेषु च / रमतः कामभोगेषु कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.17 //

कर्मधर्म विपाकेषु निरासक्तस्य देहिनः / केवलाहारसक्तस्य कालो ऽयं परिवर्तते // dhs_4.18 //

शरीरस्थितस्यापि शरीरानभिज्ञता

कर्मणायुः परिश्रान्तं त्रैधातुकमिदं सदा / भ्रमन्ति चक्रवन्नित्यं न च विन्दन्ति बालिशाः // dhs_4.19 //

जगतः दोषानभिज्ञता

विनिपातोच्छ्रु यमयं यो नामारोहते जगत् / न च दोषावधेयत्वं प्रकुर्वन्ति विमोहिताः // dhs_4.20 //

धीरस्य कामपरिवर्जनं सौख्यहेतुः

एतत् (तु) परमं सौख्यं यत् कामपरिवर्जनम् / वीतकांक्षस्य धीरस्य गतशोकस्य तापिनः // dhs_4.21 //

मुनीनां चरमपदप्राप्तिफलम्

तदादिमध्यनिधने कल्याणं क्षेममुत्तमम् / यद् प्राप्यमुनयः श्रान्ताश्चरन्ति विगतज्वराः // dhs_4.22 //

दुःखहेतवः कामाः

सत्कामजं भवेत् सौख्यं विनिपातगतं तु तत् / न हि कामविशेषं च किञ्चिद् दुःखविपाकजम् // dhs_4.23 //

तस्मात् कामेषु मतिमान् न लुभ्येत् कथञ्चन / ते हि संसारदुःखानां हेतुभूताः सुदारुणाः // dhs_4.24 //

वनोपवनशैलेषु पद्माकरवनेषु च / विभ्रान्तास्तृष्णया बालाः पतन्ति सह दैवतैः // dhs_4.25 //

शुभकर्मासक्तेः उपदेशः

काञ्चनेषु (च) शैलेषु वैदूर्यशिखरेषु च / क्षीयते हि शुभं कर्म यतस्व सह दैवतैः // dhs_4.26 //

कल्पवृक्षेषु रम्येषु नदीप्रस्त्रवणेषु च / चरतस्तैः शुभं क्षीणं यतस्व सह दैवतैः // dhs_4.27 //

भूमिभागेषु रम्येषु रत्नाकरवनेषु च / न शुभं ते सदा चीर्ण यतस्व सह दैवतैः // dhs_4.28 //

पञ्चात्मकेन वीर्येण मनःप्रहलादकारिणा / हतस्य गतकालस्य यतस्व सह दैवतैः // dhs_4.29 //

देवानां हितानभिज्ञता

कामं संसक्त मनसैर्नित्यं विषयतत्परैः / न ज्ञायते हितं देवैर्यदमन्त्राहितं भवेत् // dhs_4.30 //

देवनिन्दा

अल्पशिष्टमिदं पुण्यं च्यवनं समुपस्थितम् / गन्तव्यमन्यत्र सुरैः सुकर्मफलभोजिभिः // dhs_4.31 //

ये नित्यं शुभसंसक्ताः कुर्वन्ति वा शुभं सदा / तेषां विसदृशो हेतुर्मूर्खाणां हि विवर्तते // dhs_4.32 //

के मृत्युं प्रतीक्षन्ते

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / शुभशीलतमो ऽज्ञानाः सर्वदा न परायणाः // dhs_4.33 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / ये न कर्मविपाकस्य ज्ञानं रोषवधे रताः // dhs_4.34 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / प्रज्ञापयन्ति न समा स्तृष्णाग्निपरिवारिताः // dhs_4.35 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / विप्रयोगकृतं दुःखं ये न पश्यन्ति दारुणम् // dhs_4.36 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / स्त्रीजनासक्तहृदया न विन्दन्ति पुनर्भवम् // dhs_4.37 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / विपत्तिव्याधिशोकेभ्यो नोद्विजन्ति कथञ्चन // dhs_4.38 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / ये पापमित्रसंसर्ग प्रकुर्वन्ति महारूषम् // dhs_4.39 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / भावितं चेतसा यैर्न न च तत्त्वप्रवेशिता // dhs_4.40 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / येन सर्वास्ववस्थासु संसारभयभीरवः // dhs_4.41 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / कार्याकार्येषु ये नित्यं न सुभाषितचेतसः // dhs_4.42 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / ये न तत्त्वधियो नित्यं सर्वभूतहिते रताः // dhs_4.43 //

भुक्त्वा मृत्युं प्रतीक्षन्ते ते जनाः काममोहिताः / ये शरीर सुखार्थेन धर्म हिंसन्ति मोहिताः // dhs_4.44 //

पण्डितलक्षणम्

एकान्तमनसा नित्यं शुभं कार्यं प्रयत्नतः / अशुभं च सदा वर्ज्यमेतत् पण्डितलक्षणम् // dhs_4.45 //

विनिपातसाधनानि

क्षयं यातं च यत् शीलं स्पृष्ट्वा यः समुपागतः / प्रमादावञ्चितो ऽवश्यं विनिपातो भविष्यति // dhs_4.46 //

विषयिणः परिवर्तनशीलता न तु विषयाणाम्

गता गच्छन्ति यास्यन्ति देवेशाश्चैव सर्वतः / तिष्ठन्ति शिखरे रम्ये नानारत्नविभूषिते // dhs_4.47 //

वैदूर्यशिखरा रम्यास्तथान्ये वनमालिनः / विषयास्तादृशा एव जनस्तु परिवर्तते // dhs_4.48 //

वनोपवनरम्याणि भूमिभागानि सर्वशः / तिष्ठन्त्यविकलान्येव जनस्तु परिवर्तते // dhs_4.49 //

वैदूर्यमयनालानि काञ्चनानि विशेषतः / पद्माकराणि तान्येव जनस्तु परिवर्तते // dhs_4.50 //

सरांसि सरितो रम्याः पक्षिसङ्घैर्निरन्तरम् / तथैवाविकला ह्येते जनस्तु परिवर्तते // dhs_4.51 //

विमानानि रथाश्चैव हर्म्याणि च तथैव च / तिष्ठन्त्यविकला ह्येते जनस्तु परिवर्तते // dhs_4.52 //

परिवर्तनं लोकस्य विषयैर्वञ्चितस्य च / तथापि नामलोकस्य नोद्वेगो हृदि जायते // dhs_4.53 //

अभ्यासेन खरी भूतं चित्तं संसारचारिणम् / येन मन्ये महद् दुःखं हृदये नैव वर्तते // dhs_4.54 //

शूलिकेन यथा बद्धाः पशवो गृहपञ्जरे / एकैकशो विनश्यन्ति शेषाणां नास्ति सम्भ्रमः // dhs_4.55 //

सुखाय कामिनामेव इयं भूमिरवस्थिता / च्युताश्चैवोपपन्नाश्च तथामी बालिशाः सुराः // dhs_4.56 //

विषयोन्मुखानां मरणानभिज्ञत्वम्

प्रमादाय हताः सत्त्वा मृत्युः क्षणिकदुःखदः / नावबुद्धयन्ति मरणं पशुवद् वीतसम्भ्रमाः // dhs_4.57 //

ते पश्चाद् दीर्घमनसः कालस्य वशमागताः / पश्चात्तापमयो वह्निर्धक्ष्यते निष्प्रतिक्षयः // dhs_4.58 //

दारुणं निष्प्रतीकारमवश्यं रूपदेहिनाम् / मरणं कालवशगं तद् विदित्वागमं चरेत् // dhs_4.59 //

विप्रयोगान्ताः सर्वे संयोगाः

समागमाः प्रियालोके वियोगाश्चाप्रियाः सदा / संयोगो विप्रयोगान्तो धर्मतेयं सनातना // dhs_4.60 //

क्षणे लवे मुहूर्ते च दिवारात्रौ तथाध्वनि / मरणं चिन्तयेद् धीरस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया // dhs_4.61 //

गतकल्मषा एव शान्तिमधिगच्छन्ति

स्मृतिमग्न्यां प्रशंसन्ति येषां मरणसंभवा / श्रेयसैकपरां शान्ति प्रयान्तिं गतकल्मषाः // dhs_4.62 //

मृत्योरर्थमनुस्मृत्य दोषो ऽयं कस्य सम्मतः / निर्दोषं हि मनः सर्वं शान्तं भवति नित्यशः // dhs_4.63 //

तथागतैः अप्रमादपरं श्रेष्ठमुक्तम्

अप्रमादपरं श्रेष्ठमिदमुक्तं तथागतैः / यन्मृत्योः स्मरणं नित्यमशुभानां च वर्जनम् // dhs_4.64 //

// इति परिवर्तवर्गश्चतुर्थः //

(5) अनित्यतावर्गः

सुखं क्षयान्तम्

क्षयान्तं हि सुखं सर्व न सुखं विद्यते ध्रुवम् / संसृजेन्न सुखं तस्मात् यदीच्छेत् सुखमात्मनः // dhs_5.1 //

मृत्युः सर्वानपि आकर्षति

गच्छतां तिष्ठतां चैव हसतां क्रीडतामपि / अविसह्यो महावेगो मृत्युर्नश्यति दारुणः // dhs_5.2 //

न तत्स्थ मिहामुत्र यत्रासौ प्रतिपद्यते / तथापि नाम संमूढा जनयित्वा वशंगतः // dhs_5.3 //

(न बालं न युवानं वा) न स्थविरमेव वा / गृहस्थमगृहस्थं वा यदासौ नापकर्षति // dhs_5.4 //

सुखितं दुःखितं वापि गुणवन्तं तथैव च / व्रतस्थमव्रतस्थं वा यदासौ नापकर्षति // dhs_5.5 //

दुःशीलं शीलवन्तं च (दानिनं च तथोत्तमम्) / राजानं चोत्तमं चापि यदासौ नापकर्षति // dhs_5.6 //

दैवं वा नारकं वापि तिर्यञ्च प्रतजं तथा / प्रमत्तमप्रमत्तं वा यदासौ नापकर्षति // dhs_5.7 //

कामधातूपपन्नं वा रूपधातौ स्थितञ्च यः / आरुप्यधातूपपन्नं वा यदासौ नापकर्षति // dhs_5.8 //

कर्मपाशो जरादण्डो व्याधिदण्डो महावनम् / रक्तोपमो मृत्युरयं सत्त्वानादाय गच्छति // dhs_5.9 //

एवंविधे प्रतिभये मृत्यौ परमदारुणे / (उपस्थिते प्रवर्तन्ते) सुराः कामविमोहिताः // dhs_5.10 //

पतनान्तं सर्वसुखं सन्त्यजेत्

यद् दुःखं च्यवमानस्य देवलोकात् सुरस्य च / नरके यद्भवं दुःखं विप्रयोगपुरःसरम् // dhs_5.11 //

विषमाक्षिकसंयुक्तं यथान्नं चापि (शोभनम्) / (ततो) देवगतं सौख्यं पतनान्तं विसर्जयेत् // dhs_5.12 //

क्षीणपुण्यस्य दीनस्य स्वदारैर्वर्जितस्य च / यद् दुःखं च्यवमानस्य तस्यौपम्यं न विद्यते // dhs_5.13 //

सुकृतक्षीणमन्दस्य द्विपस्येव गतत्त्विषः / शाम्यति देवस्य यद्दुःखं महद्दुःखं प्रजायते // dhs_5.14 //

देवस्यापि च्यवनम्

तृष्णाविषयवृद्धस्य शोकोपहतचेतसः / मन्दवाग्देहचेष्टस्य देवस्य च्यवनाद् भयम् // dhs_5.15 //

दुःखस्य विषयतरत्वम्

यथा यथा सुखास्वादाः कामा परमवञ्चकाः / (तथा) तथा भवत्येव तेषां दुःखं महत्तरम् // dhs_5.16 //

यतमानस्य यद् दुःखं देवलोकान् प्रजायते / तस्यान्तरेण नरकं कलां नार्हति षोडशीम् // dhs_5.17 //

च्यवनान्तं देवलोकं मरणान्तं तदा भुवि / दृष्ट्वा दुःखं (भवत्येव श्रेयसे क्रियतां मनः) // dhs_5.18 //

सौख्यं पतनान्तम्

पतनान्तं सदा सौख्यं नास्ति लोकस्य नित्यजाः / तद् बुद्ध्वा कारणं सर्व श्रेयसे क्रियतां मनः // dhs_5.19 //

सर्व दुःखान्तम्

सर्वे क्षयान्ता निचया पतनान्ता समुच्छ्रयाः / संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् // dhs_5.20 //

जातस्य मरणं नित्यं न तस्यास्तीति नित्यता / न भूतारावितानेन त्रिषु धातुषु दृश्यते // dhs_5.21 //

गर्भमेके विनश्यन्ति तथैके सूतिकागृहे / परिसर्पणकाश्चैके तथैव (च विनश्वराः) // dhs_5.22 //

मरणं ध्रुवम्

उदयास्तं च गमनं भास्करस्य प्रदृश्यते / तथा जातस्य सर्वस्य स्थितं मरणमग्रतः // dhs_5.23 //

सर्व सुखं क्षयान्तम्

क्षयान्तं हि सुखं सर्व यो न विन्दति मोहधीः / स पश्चान्मरणे प्राप्ते (दुःखाय जनिभाग्भवेत्) // dhs_5.24 //

कुशलं कार्य(करणं कुशली च) प्रियः सदा / सुखं हि धर्माचरणं कथयन्ति मनीषिणः // dhs_5.25 //

अनित्यमध्रुवं सर्व परिणामे कटुः सदा / संसारः कथितो बुद्धेर्हेतुस्तत्त्वविचारणे // dhs_5.26 //

देवाः सुखप्रमत्ता ये तेषां सुखमशाश्वतम् / च्यवमानस्य च यद्दुःखं देवलोकात् सुरस्य हि // dhs_5.27 //

तस्योपमानं नैवास्ति नरकान्नरकं हि तत् / किमेते नावबुध्यन्ते पतनान्तं सदा सुखम् // dhs_5.28 //

अजरामरवल्लोकं पश्यन्ति सुखमोहिताः /

च्युत्युपपत्तिमल्लोकः संख्या तस्य न विद्यते / न चोद्विजन्ति पुरुषास्तृष्णया परिवञ्चिताः // dhs_5.29 //

अभियाति सदा जन्म त्वरितं याति यौवनम् /

संयोगो विप्रयोगश्च सहजः परिदृश्यते / विमूढा नानुपश्यन्ति विषयैः परिवञ्चिताः // dhs_5.30 //

तृष्णाविवशा देवाः च्यवन्ति

च्यवन्ति देवाः विवशास्तृष्णया परिमोहिताः / सा भूमिस्तानि पद्मानि वनानि विविधानि च // dhs_5.31 //

सर्वपदार्थानामापातरमणीयत्वम्

शिखराग्राणि रम्याणि रत्नवन्ति महान्ति च / सरांसि नद्यो विविधा रत्नपाषाणभूषिताः // dhs_5.32 //

वृक्षा विचित्रकुसुमाः पङ्क्तिभिर्विविधैः स्थिताः / हर्म्याग्राणि च रम्याणि रत्नवन्ति महान्ति च // dhs_5.33 //

कल्पवृक्षा हेममया केचिद्वैदूर्य निर्मलाः / राजतास्तपनीयाश्च विमिश्रा वररोहिणः // dhs_5.34 //

भ्रमरैरूपगीताश्च विभान्ति कमलाकराः / विभूषणानि रम्याणि देवार्हाणि च सर्वतः // dhs_5.35 //

सर्व क्षणिकम्

सर्वमेतत् तथैवास्ति जनस्तु परिवर्तते / मायाबुद्बुदफेनाभं गन्धर्वनगरोपमम् // dhs_5.36 //

सुखं सर्वस्य देवस्य तृष्णया वञ्चितस्य हि / स विनाश्य जनं सर्व भ्रामयित्वा भवार्णवे // dhs_5.37 //

तृष्णैव दुःखमूलम्

तृष्णा विषाग्निसदृशा लोकानामत्र तिष्ठति / अवितृप्ता कामभोगैरपि तप्ता सुखोद्भवा // dhs_5.38 //

कालानलेन निर्दग्धा क्व ते देवगणाः गताः / सर्वथाधिगता येयं तृष्णा लोकवितन्विनी // dhs_5.39 //

यया विमोहिता देवाः कालस्य वशमागताः / देवासुरा नरा यक्षा नरके यान्ति जङ्गमाः // dhs_5.40 //

कालपाशयोजितं त्रैधातुकमिदम्

गच्छन्ति विवशाः सर्वे कालपाशं दुरासदम् / त्रैधातुकमिदं सर्व कालपाशेन योजितम् // dhs_5.41 //

तृष्णाविमोहिताः मरणं न पश्यन्ति

न च पश्यन्ति विवशास्तृष्णामोहेन मोहिताः / अनेन हि यथा देवाः शतशो ऽथ सहस्त्रशः // dhs_5.42 //

गताः कालाग्निनिर्दग्धा विषयैर्धनसंभवैः / परस्य दृश्यते मरणमात्मनो नैव दृश्यते // dhs_5.43 //

पश्चात्ते व्यसने प्राप्ते विन्दन्ते दुःखमात्मनः / प्रमादकलुषं चेतो विषयाभिरतं सदा // dhs_5.44 //

न विन्दन्ति ध्रुवं मृत्युं देहिनां सहजस्थितम् / सुखोत्तरमनाशस्य प्रमादाभिरतस्य च // dhs_5.45 //

मृत्युसैन्यमुपैतीदं प्रमाथि विषसन्निभम् / न मन्त्रौषधकर्माणि न देवा नासुरास्तथा // dhs_5.46 //

कालपाशबद्धस्य न को ऽपि त्राता

कालपाशेन बद्धस्य त्रातारो न भवन्ति ते / रजसा गुण्ठितं वक्त्रं आत्मनो नैव विन्दति // dhs_5.47 //

तृष्णाया हेयत्वे हेतुः

प्राप्तेश्च्यवनभूतो ऽयं मृत्युः पश्चाद् भविष्यति / लोलुपस्य सदा यत्नैरवितृप्तस्य तृष्णया // dhs_5.48 //

सहसाभ्येति मरणं यन्नदृष्टं सुखार्थिनाम् / अयं तवाग्रहो दुःखं मृत्युना प्रेषितो महान् // dhs_5.49 //

अस्मादनन्तरं मृत्युर्भविष्यति सुदारुणः / महागिरिवरादस्मात् वनोपवनभूषितात् // dhs_5.50 //

बद्धानरा विषयगा स्वकर्मफलभोगिनः /

क्रीडाविहारिणस्तावत् क्वचित् तृष्णासुखं न हि / तर्ष्यया तृष्णया मूढाः पतन्ति विवशा भुवि // dhs_5.51 //

धूमस्यानन्तरं वह्निर्यथा भवति नित्यशः / तथा च्यवनलिङ्गस्य पृष्ठतश्च्यवनं स्थितम् // dhs_5.52 //

जात्या जात्या ध्रुवं मृत्युश्चारोग्ये सति रुक् स्थिता / सम्पत्तौ व्यसनप्राप्तियौवने सहजा जरा / सर्वैः प्रियैर्वियोगश्च न संयोगो ध्रुवं स्थितः // dhs_5.53 //

धर्मतायाः महत्त्वम्

धर्मतेयं सदालोके सम्यग्बुद्धेन देशिता / उभयस्य क्षयो नाशो जनस्यो परिवर्तते // dhs_5.54 //

जातौ सत्यां यथा मृत्युरवश्यं स्थित एव हि / क्षीयते सुकृतं कर्म आयूंषि क्षणिकानि हि // dhs_5.55 //

संवरादिकं भजध्वम्

संवर धर्मविनये भजध्वं पुरुषोत्तमाः / अभ्येति यौवनं सर्वं जीवितं चानुगच्छति // dhs_5.56 //

सर्वस्य नाशशालित्वम्

नश्यन्ति सर्वदा सर्वा मा प्रमादे मनःकृथा / न नित्यं लभ्यते स्वर्गो न नित्यं क्षणसम्पदा // dhs_5.57 //

यस्य यावन्नाभिपतनं तावत् क्षिप्रं (प्र)युज्यताम् / (तस्य जाते हि पतने तत् प्रयोगो वृथा भवेत्) // dhs_5.58 //

अयं स हि द्रुमवनो नानारत्नविभूषितः / लतागह्वरसंच्छन्नः पद्माकरविभूषितः // dhs_5.59 //

जाम्बूनदमयैश्शुद्धैः प्रासादैः रत्नचित्रितैः / नानाविधैः प्रस्त्रवणैर्लताभिरुपशोभितः // dhs_5.60 //

कर्मसाक्षीजनस्यास्य भित्वा गगनमुच्छ्रितः / कल्पाग्निविरतो मेरुः सर्वथा न भविष्यति // dhs_5.61 //

किं पुनर्ये सुरास्तत्र फेनबुद्बुदसन्निभाः / उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति प्रमादमदमोहिताः // dhs_5.62 //

सुखदुःखमनन्तं च स्वेच्छाकामफलोद्भवम् / देवलोकाद् यथा देवाः पतन्ति नरके पुनः // dhs_5.63 //

तद् दुःखं परमं कटु

शरीरमानसैदुःखैर्विद्यमानेषु सर्वतः / न तच्छक्यं प्रमत्ते स्यात् तद्दुःखं परमं कटु // dhs_5.64 //

वियोगदुःखं दुःखनामग्रतः परिपठ्यते / तच्चदेवगतौ नित्यमग्रतः सम्प्रवर्तते // dhs_5.65 //

सर्वप्रियैर्मनापैश्च विप्रयोगो भविष्यति / न च देवाः प्रपश्यध्वं मरणान्तं हि जीवितम् // dhs_5.66 //

च्युतिकाले तु सम्प्राप्ते विह्वलेन्द्रियचेतसा / जानीध्वं तत्परं दुःखं यदवश्यं भविष्यति // dhs_5.67 //

सर्वं क्षणिकम्

अकालचक्रप्रतिमं गन्धर्वनगरोपमम् / त्रिभवे संभवं सर्व फेनबुद्बुदसन्निभम् // dhs_5.68 //

यः फेनराशौ संमूढः कुर्याच्छादनसंस्तरम् / स मूढः संस्कृते कुर्यादभिस्वादं भ्रमात्मकम् // dhs_5.69 //

मृत्युमहिमा

न देवा न नरा यक्षा नासुरा गरुडास्तथा / त्रायन्ते मृत्युसमये कर्मणा परितप्यताम् // dhs_5.70 //

यावन्नायाति समये मृत्युराजः सुदारुणः / तावत्तु सुकृतं कार्य मा पश्चात् परितप्यथ // dhs_5.71 //

यद्भूतकामजं सौख्यं प्राकृतं विषयोद्भवम् / मृत्युकाले समुत्पन्ने तिष्ठन्ति न बुधर्षमा // dhs_5.72 //

किं करिष्यन्ति सौख्यानि किं स्त्रियः किञ्चबान्धवाः / मृत्युना ह्रियमाणस्य देवलोकात् समन्ततः // dhs_5.73 //

स्थिरास्ता भूमयः सर्वा वनोपवनभूषिताः / मृत्युरज्ज्वा विबद्धश्च त्वन्तु कालेन नीयसे // dhs_5.74 //

आकाशे जलदा यद्वद वायुना समुदीरिताः / संश्लिष्टाश्च वियुज्यन्ते संसारे प्राणिनस्तथा // dhs_5.75 //

ऋतौ ऋतौ यथा पुष्पमागतैर्दृश्यते नरैः / व्यतीते तु ऋतौ सर्वे प्रतियान्ति यथागताः // dhs_5.76 //

यथा काले समुत्पन्ने मोदन्ते सुकृतैः सुराः / व्यतीते तु शुभे काले प्रतियान्ति यथागताः // dhs_5.77 //

ऋतौ ऋतौ यथा वृक्षे पर्णजायते ऽनेकशः / व्यतीते तु शुभे काले शीर्यते तत् समन्ततः // dhs_5.78 //

यथा पर्णोपमादेतन्न सौख्यमभयं भवे / शीर्यते सततं सौख्यं नासौख्यं विद्यते ध्रुवम् // dhs_5.79 //

प्राबृट्काले यथा वर्षमाकाशे न निवर्तते / तथा सौख्यमिदं सर्व गच्छति न निवर्तते // dhs_5.80 //

बर्हिणां च यथा नादो वायुना समुदीरितः / श्रूयते तत्प्रणाशाय तथा सौख्यमिदं स्मृतम् // dhs_5.81 //

यथा हि ज्वलने क्षिप्तं ध्रुवं कालं प्रदहयते / तथा वहन्युपमः कालः काष्ठवच्चरतां स्मृतः // dhs_5.82 //

आगताश्च गताश्चैके शतशो ऽथ सहस्त्रशः / संवेगो न भवत्येषा तृष्णया मोहितास्तथा // dhs_5.83 //

यथा यथा महासौख्यं स्वयं भोगो यथा यथा / तथा तथा महद् दुःखं पतनान्तोद्भवं ध्रुवम् // dhs_5.84 //

जात्यादि दुःखपरम्परा

जातिर्दुःखा जरा दुःखा मरणं दुःखमेव च / प्रियैश्च सह विश्लेषो दुःखस्यैषा परम्परा // dhs_5.85 //

मृत्युना न बिभेत्

एकस्य पतनं दृष्ट्वा कथं नोद्विजते जनः / ममापि पतनं ह्येतत् सर्वपापैर्भविष्यति // dhs_5.86 //

यः पश्यति भयं दूरात् प्रतिपत्तौ च वर्तते / (स)म्प्राप्ते मृत्युसमये न विभेति गतव्यथः // dhs_5.87 //

विभुज्यमानो दौनैश्च मृत्युः स्वजनबान्धवैः / यद्दुःखं मृत्युसमये तन्न शक्यं प्रभाषितुम् // dhs_5.88 //

पतनान्तं हि मरणं पतमानो यथा गिरिः / निष्प्रत्यनीकं बलवत् पुरुषानपकर्षति / संश्लिष्यते महावेगः सम्प्रहारी च सर्वदा // dhs_5.89 //

तं ज्ञात्वा मा प्रमादेषु स्तुबध्वं देवसत्तमाः / संश्लेषयति विश्लेषं यौवने च सदा जरा // dhs_5.90 //

जीविते च सदा मृत्युः पदमेतत् सदा स्थितम् / अनित्येनाग्निनावश्यं दग्धब्यो यत्र गोचरः // dhs_5.91 //

कल्पान्ते किं पुनर्देवा ये फेनकदलीसमाः / न तदस्ति भवेत् किञ्चिद् यद् ज्ञानं संस्कृतं चलम् // dhs_5.92 //

यन्नित्यं (च) सुखं वा स्यादेतत्स्थानं न विद्यते / उपस्थितमिव ज्ञेयं मरणं सर्वजन्तुभिः // dhs_5.93 //

यस्मात् तस्य प्रतीकारः सर्वोपायैर्न शक्यते / रूपं क्षणिकमेतेषां वयो ऽपि क्षणिकं तथा // dhs_5.94 //

क्षीयते च तथा सौख्यं न च बुद्धयन्त्यमेधसः / यदा तत् सर्वमेतेषामनेकं शुभलक्षणम् // dhs_5.95 //

जन्मतः कालचक्रेण परिपाटया विनाशितम् / तथैवैतत् पुरा नष्टमनेकशतलक्षणम् // dhs_5.96 //

तथैतदपि जन्मैषां मृत्युराजो हरिष्यति / प्रमादमनसां ह्येषां नित्यं सुखविहारिणाम् // dhs_5.97 //

निधनाय कालपाशो ऽयमभ्येति सुखनाशकः / सुखारोग्यबलप्राणप्रियविश्लेषकारकः // dhs_5.98 //

बलवन्मृत्युराजो ऽसौ समीपमुपसर्पति / यः समीपगतो ह्येषां प्रमत्तानामनेकशः // dhs_5.99 //

सुखनाशः सुनिश्चितः

जीवितं सह सौख्येन त्वरितं नाशयिष्यति / दीर्घकालमिदं ध्वस्तं प्रमादापहताः सुराः // dhs_5.100 //

नावबुद्धयन्ति मोहान्धाः सौख्येन प्रतिबोधिताः / यदा हीनप्रभाह्येते विह्वलेन्द्रियचेतसः // dhs_5.101 //

यमलोकं पतिष्यन्ति तदा ज्ञानस्य तत्फलम् / जीयते बत कालो ऽयं क्षणिकं च यथा सुखम् // dhs_5.102 //

तथापि रक्तमनसो नावबुद्धयन्त्यचक्षुषः / रम्याद् रम्यतरं यान्ति नित्यं सुखविहारिणः // dhs_5.103 //

प्रयास्यन्ति यथा हयेते मृत्युराजो हरिष्यति / जरा जातिविपत्तीनां यो न मूढो विषीदति // dhs_5.104 //

स पश्चात् मृत्युसमये तप्यते (हीनचेतसा) / सुखं देवेषु सम्प्राप्य (तदेतद्) गुणसम्मतम् // dhs_5.105 //

कृतहुतं विनाशान्तं क्षणिकं जीवितं चलम् / यथा हि यद् विनाशान्तं तथैषामपि जीवितम् // dhs_5.106 //

अचिरेणापि कालेन भविष्यति न संशयः / यावन्नायाति मरणं यावद् बुद्धिरनाविला // dhs_5.107 //

मनसा धर्मरतिः कार्या

तावद्धर्मरतं धार्य मनोबलेन धीमता / सर्वजीवितनाशाय सर्वसौख्यक्षयाय च // dhs_5.108 //

प्रियवियोगः निश्चितः

सर्वप्रियवियोगाय मृत्युराश्रयमेति च / तस्मिन्नाप्ते महाध्याने मृत्युः परमदारुणः // dhs_5.109 //

नान्यत् त्राणमृते धर्मात् तस्माद् धर्मरतो भवेत् / उपपन्नस्य देवस्य या प्रीतिरुपपद्यते // dhs_5.110 //

नासौ च्यवनदुःखस्य कलामर्हति षोडशीम् / मृत्युकाले समुत्पन्ने न कश्चित् कस्यचित् तथा // dhs_5.111 //

सर्वस्य नाशत्वम्

न च गच्छन्तिमप्येकं पदमेकं हि गच्छति / यदा जातं तदारम्य नरो मृत्युपरायणः // dhs_5.112 //

नानामोहपरीतस्तु भयमेतन्न विद्यते / यदा ते च्यवनं प्राप्ते भवभोगकरं परम् // dhs_5.113 //

तदा विन्दति मूढात्मा यद् भयं मृत्युजं महत् / विषयोरगसन्दष्टा तृष्णा विषविमोहिता // dhs_5.114 //

न विन्दन्ति सदा देवाश्च्यवनान्ते महद् भयम् / च्यवन्ति च तथा दुःखमुत्पादयन्ति देहिनाम् // dhs_5.115 //

यथोपपत्तिश्च्यवनं देवानां सम्प्रजायते / कर्मवायुसमुद्भ्रान्तं प्रयोगेण च दुःखितम् // dhs_5.116 //

पुरुषं नयते मृत्युरवशं (सुखवञ्चितम्) / न मातरो न पितरो न मित्राणि न बान्धवाः // dhs_5.117 //

सहायतां व्रजन्तीयं पुरुषं कालचोदितम् / असहायो जनश्चायं जनः प्रकृतिवञ्चितः // dhs_5.118 //

मन एव पाशबन्धनम्

केवलं तु मनःपाशैर्बन्धनैर्बध्यते जनः / न जनः स्वजनश्चेह त्राता भवति कस्यचित // dhs_5.119 //

गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् मृत्युकाले समुत्पन्ने स्वजनो ऽपि यथा जनः / यस्त्वं पश्यसि देवानां सुखमेतन्महोदयम् // dhs_5.120 //

तत् प्रसह्यमहादेवो मृत्युराजो हरिष्यति / त्वरितं याति जन्मेदं न च विन्दति बालिशः // dhs_5.121 //

पश्चात्तु व्यसने प्राप्ते प्रतिविन्दन्ति दुःखिनः / यदि दुःखाद्भयं त्वरितं यदि मृत्युभयश्च यः // dhs_5.122 //

धर्मे हि क्रियतां बुद्धिरेवं सुखमवाप्स्यथ / विनाशान्तं सदा सौख्यमनित्यं सर्वतश्चलम् // dhs_5.123 //

देवत्वं पतनान्तम्

सर्वदेवकृतं सौख्यं न च विन्दन्ति मोहिताः / अभूत्वा च च्यवन्त्येते भूत्वावश्यं हि चञ्चलाः // dhs_5.124 //

देवाः पतनभावाय धर्मतेयं व्यवस्थिता / प्रमत्ताः कामभोगेषु ये देवाश्चलमानसाः // dhs_5.125 //

न पश्यन्ति सुरास्तीव्रं व्यसनान्तं हि जीवितम् / यदैव जायते देवस्तदैव मरणाय सः // dhs_5.126 //

श्रेयसे मतिः कर्त्तव्या

दिवसान्ते यथा रात्रिरवश्यं प्रतिपद्यते / दिवसं जीवितं प्रोक्तं रात्रिः स्थान्मरणोपमा // dhs_5.127 //

तस्मात् तदुभयं ज्ञात्वा श्रेयसे क्रियतां मनः / तदेतदर्थ नृणां हि स्त्रीरागवशवर्तिनाम् // dhs_5.128 //

तदिष्टं मृत्युसैन्येन प्रसहयमवमर्दितम् / भावाभावादिभिर्मूढान् वञ्चयित्वा स्त्रियो नरान् // dhs_5.129 //

प्रयान्ति मृत्युसमये स्वकर्मफलभोगिनः / पद्मोपवनशैलेषु नदीनां निर्झरेषु च // dhs_5.130 //

बहुशः क्रीडनं कृत्वा कूपायाभिगताः प्रियाः / अवश्यम्भावि मरणमवश्यं च वियोगिता // dhs_5.131 //

तथापि नाम पुरुषा नित्यं रागवशानुगाः / सुखितं दुःखितं वा(पि) जीर्णमन्यत्र यौवनम् // dhs_5.132 //

मृत्युराजो ऽवमर्दति

दुष्कुलीनं कुलीनं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति / सुरूपं वा विरूपं वा बलवन्तं तथाबलम् // dhs_5.133 //

सनाथं नष्टनाथं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति / राजानं वा तथा मृत्युः गृहिणं वा तथा यतिम् // dhs_5.134 //

क्रूरं वा मृदुकं वापि मृत्युराजो ऽवमर्दति / निर्धनं वा दरिद्रं वा सगुणं निर्गुणं तथा // dhs_5.135 //

स्त्रियं वा पुरुषं वापि मृत्युराजो ऽवमर्दति / प्रवासिनं गृहस्थं वा जले वापि स्थलेस्थितम् // dhs_5.136 //

स्थितं वा गिरिशृङ्गेषु मृत्युराजो ऽवमर्दति / जागरन्तं तथा सुप्तं भुञ्जानं वा तथा स्थितम् // dhs_5.137 //

प्रमाथी सर्वलोकस्य मृत्युराजो ऽवमर्दति / भूमिस्थं (वा) विमानस्थं विदेशस्थं तथा गृहे // dhs_5.138 //

क्रकचः कालचक्रो ऽयं मृत्युराजो ऽवमर्दति / भाग्यवन्तं तथा धन्य निस्त्रिशं (चैव) धर्मिकम् // dhs_5.139 //

रोगिणं स्वस्थदेहं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति / चण्डं सुशीलिनं चापि कदर्य धनिनं तथा // dhs_5.140 //

प्रमत्तमप्रमत्तं वा मृत्युराजो ऽवमर्दति / नारकेयं तथा प्रेतं तिर्यञ्चो मनुजं तथा // dhs_5.141 //

अनिवृत्तबलोत्साहो मृत्युराजो ऽवमर्दति / कामधातौ च ये देवा रूपधातौ च ये स्थिताः // dhs_5.142 //

तान् सर्वान् हि प्रतिबलान् मृत्युराजो ऽवमर्दति / आरूप्येषु च ये देवाः समापत्तिनिवेशकाः / तान् सर्वानपि वै देवान् मृत्युराजो ऽवमर्दति // dhs_5.143 //

सर्व विनाशान्तम्

यद् जातं संस्कृतं किञ्चिद् तद् विनाशान्तमेव हि / तन्नास्ति संस्कृतं किञ्चिद् यस्य नाशो च विद्यते / मृत्योर्बलमिदं ज्ञात्वा कामदोषं च सर्वतः // dhs_5.144 //

तृष्णया वञ्चनं चापि विरमध्वं भवार्णवात् / तदैतद् व्यसनं मत्वा मृत्योरपि चलाचलम् // dhs_5.145 //

सुदान्तं क्रियतां चित्तम्

सुदान्तं क्रियतां चित्तं येनेदं भ्राम्यते जगत् / वनोपवनशैलेभ्यो विमानेभ्यश्च सर्वतः // dhs_5.146 //

सर्वदेवाः पचिष्यन्ति कालाग्निविनिपातिताः / प्रमादमनसो मूढा भूयो विषयजिहिमताः // dhs_5.147 //

तृष्णापाशेन सम्बद्धा देवाः यास्यन्ति दुर्गतिम् / रभसं जीवितं सौख्यं प्रयाति खलु देहिनाम् // dhs_5.148 //

न च विन्दन्ति विबुधा जात्यन्धा इव सत्पथम् / जलबुद्बुदसंकाशं जीवितं सर्वदेहिनाम् // dhs_5.149 //

नदीतरङ्गचपलं यौवनं व्यतिवर्तते / अनित्या (हि)कटाक्षेक्षाप्रदुःखास्तुषिताः सुराः // dhs_5.150 //

रागस्य हेयत्वम्

निर्वायत्यवशो दीनो दीपः स्नेहक्षयादिव / कर्मक्षयपरिक्षिप्तो द्वादशारो महाबलः // dhs_5.151 //

धर्मचक्रो भवत्येष निपाती स्यान्न चञ्चलः / विचित्रविषयारम्या अनेकसुखमण्डिताः // dhs_5.152 //

कालग्रासाः सर्वे भवन्ति

तुषिताः पतन्ति विवशाः कालस्य वशमागताः / कालस्य वशमापन्ना यथा रोहन्ति पादपाः // dhs_5.153 //

ते पुनः कालमासाद्य भवन्ति विगतत्विषः / यथा कालं समापद्य भवन्ति सुखिताः सुराः // dhs_5.154 //

पुनस्तमैव संसृत्य पतन्ति विवशा हि ते / कर्मकालं समासाद्य लोको ऽयं परिवर्तते // dhs_5.155 //

सुखं व्रजति दुःखं हि कालस्य वशमागतः / यद्वृत्तं प्राक्शुभं कर्म तच्च दुष्टमहोदयम् // dhs_5.156 //

तदिदं भुञ्जते स्वर्गं क्षीयते च ततः पुनः / सहेतुकस्य सर्वस्य क्षणिकस्य विशेषतः // dhs_5.157 //

अनित्यतापरामर्शो नासौ भवति सर्वतः / ये भावाः संस्कृता नित्याः सर्वे ते विप्रलोभिनः // dhs_5.158 //

विप्रलोभ्य जनं याति धर्मतेयं व्यवस्थिता / शीघ्रस्रोता यथा नद्यस्तथा सौख्यं शरीरिणाम् // dhs_5.159 //

क्षणिकं जीवितं सर्व न च विन्दन्ति बालिशाः / जरा व्याधिश्च मृत्युश्च विपत्तिः कर्मसंक्षये // dhs_5.160 //

भवन्त्येतानि देवानां नित्यानां कामचारिणाम् / नायुर्ध्रुवं भवत्येव न सौख्यं त्रिषु धातुषु // dhs_5.161 //

न (च) विन्दन्ति विवशा देवाः कामेन मोहिताः / वर्षधारा यथाकाशे दुःस्था भवति सर्वतः // dhs_5.162 //

तथा सौख्यमिदं सर्व वर्षधारोपमं सदा / वायुना पांसवो यान्ति अन्योन्य परिघट्टिताः // dhs_5.163 //

भ्राम्यते गगने ऽवश्यस्तथा श्लेषः शरीरिणाम् / सुचिरमपि संरम्यं नित्यता नास्ति देहिनाम् // dhs_5.164 //

अचिन्त्यार्थे सौख्यमिदं न च विन्दन्ति बालिशाः / वातेरितं तु यत् सौख्यं विनाशान्तं भविष्यति // dhs_5.165 //

सुखस्य दुःखमिश्रितत्वम्

विनाशं नैव बुध्यन्ति कामिनश्चित्तवञ्चिताः / दुःखमिश्रं सुखमिदं प्रच्छन्नमिव विद्यते // dhs_5.166 //

पद्ममालापरिच्छिन्नो विषपूर्णो यथा घटः / ओदनं विषसम्मिश्रं मरणान्तं (हि) तत् तथा // dhs_5.167 //

तथा सौख्यमिदं सर्व तस्मात् तत् परिवर्जयेत् / आदौ मध्ये तथा चान्ते नरकाय भविष्यति // dhs_5.168 //

उत्पादस्थितिभङ्गानि सर्वाणि वस्तूनि

उत्पादस्थितभ्ङ्गान्तं सर्व संस्कृतमुच्यते / सर्व च संस्कृतं सौख्यं ननु भट्टारमेव तत् // dhs_5.169 //

भट्टारञ्च विलासश्च (सु)व्ययक्षणिकं तथा / सुखं च जीवितं सर्व तस्मात् तत् परिवर्जयेत् // dhs_5.170 //

आदौ मध्ये तथा चान्ते श्रेयस्येव मनः सदा / सुदान्तः शुद्धचितस्य मृत्युकाले न सीदति // dhs_5.171 //

मरणस्यावश्यम्भावित्वम्

अवश्यम्भावि मरणं प्रियस्य च वियोगता / न च चिन्तयतः काले विषये विप्रलोभिनः // dhs_5.172 //

जरामरणचक्रं तमविषह्यं सुदारुणम् / पादपान् देवगान् सत्त्वान् न च बुद्धयन्त्यचक्षुषः // dhs_5.173 //

सर्वस्य जातस्य च्यवनं भवति

च्यवमानस्य देवस्य विकलेन्द्रियचेतसः / यद् दुःखं सुकरं तस्य नौपम्यमिह विद्यते // dhs_5.174 //

यथा यथा महत् सौख्यं तृष्णोपहतचेतसः / तथा तथा महद् दुःखं च्यवमानस्य दुःसहम् // dhs_5.175 //

कृत्वा हि संस्कृतं कर्म न ज्ञात्वा कर्मणः स्थितिः / मृत्युकाले समुत्पन्ने पश्चात्तापेन दहयते // dhs_5.176 //

मृत्योः पूर्वमेव स्वहितमाधेयम्

यावन्नाप्येति मरणं यावच्च क्षणसम्पदः / तावत् स्वहितमाधेयमेष मार्गः सुखावहः // dhs_5.177 //

च्यवनं देवलोकेषु मरणं नरभूमिषु / विदित्वा कः पुमान् आस्थां कुर्यात्सोपद्रवे भवे // dhs_5.178 //

सर्व विनाशि

तैलवर्तिप्रणाशेन दीपनाशो यथा ध्रुवम् / कर्मक्रिया तथा कस्य विनिपातः सुरालयात् / भित्तिनाशो यथावश्यं चित्तनाशो ध्रुवंस्थितः // dhs_5.179 //

कर्मनाशात्तथा सौख्यमवश्यं विनिपद्यते / क्षीणपुण्याः निपत्यन्ते देवाः सर्वे सुरालयात् // dhs_5.180 //

अनित्यतैषां सर्वेषां सत्त्वानां विनिपातिका / मृत्युः पिवति भूतानि जरा पिवति यौवनम् // dhs_5.181 //

व्याधिः पिवति चारोग्यं न च लोको ऽवबुध्यते / उपपन्नाः सुबहुशः प्रतीताश्चाप्यनेकशः // dhs_5.182 //

जायते जीर्यते चायं च्यवने चोपपद्यते / न क्षणो ऽस्ति मुहूर्तो वा परिवर्तस्तथापि वा // dhs_5.183 //

यत्र मृत्युर्विलम्बेन न च लोको ऽवबुध्यते / उपपन्नास्तु बहुशः प्रतीताश्चाप्यनेकशः // dhs_5.184 //

यन्न मृत्युविलम्बः स्यान्न च लोको ऽवबुध्यते / अनित्यं जीवितं सर्व न विलम्बि च यौवनम् // dhs_5.185 //

सर्वभूतान्यनित्यानि न च लोको ऽवबुध्यते / अन्ते क्रमेण नश्यन्ति भावाः क्षणविलम्विनः // dhs_5.186 //

सम्बद्धाः कर्मसूत्रेण न च लोको ऽवबुध्यते / देवकोटिसहस्त्राणि वनोपवनसेविनाम् // dhs_5.187 //

निमीलितानि कालेन न च लोको ऽवबुध्यते / पङ्काभावचरा देवाः प्रमत्ता भोगतृष्णया // dhs_5.188 //

यास्यन्ति विलयं सर्वे न च लोको ऽवबुध्यते / फेनबुद्बुदसङ्काशं स्वप्नद्रव्योपमं सुखम् // dhs_5.189 //

क्षयं प्रयाति शीघ्रं च न च लोको ऽवबुध्यते / सर्वस्य सर्वथा सर्वो विनाशो नियतो भवे // dhs_5.190 //

न च बालस्य संसारान्निर्वेदमुपपद्यते / न सर्वः सर्वथा सर्व सर्वोपायैः प्रयत्नशः / संत्राता भवने प्राप्ते मृत्युकाले सुदारुणे // dhs_5.191 //

मृत्युरित्यभिधीयते

व्युच्छेत्ता सर्वसौख्यानां दुःखनामाकरो महान् / विश्लेषः सर्वबन्धानां मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.192 //

भयोपनेता भूतानां दुःखानामुदधिः समः / व्यामोहकर्त्ता बुद्धीनां मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.193 //

सञ्छेत्ता जीवितानामिन्द्रियाणां च नाशकः / अमृश्यः सर्वभूतानां मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.194 //

अधृष्यः सर्वभूतानामजेयः सर्वकर्मणाम् / विनाशः सर्वसत्त्वानां मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.195 //

अवश्यम्भावि तत्त्वानामन्तकं सर्वदेहिनाम् / निकायभागनाशो ऽयं मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.196 //

सदेव यक्षगन्धर्वपिशाचोरगरक्षसाम् / कालचक्रविनाशी (च) मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.197 //

असंयमी प्रमाथी च बह्निवत् सर्वदेहिनाम् / क्रूरश्चाविनिवर्त्त्यश्च मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.198 //

स्कन्धायतननाशश्च आरुप्यस्याथ चेतसः / कालधर्मो महावेशो मृत्युरित्यभिधीयते // dhs_5.199 //

श्रेयसे मतिः करणीया न तु प्रमादे स एव धा(त)वे शीघ्रं विनिपाताय देहिनाम् / श्रेयसे क्रियतां यत्नो मा प्रमादेः मनः कृथाः // dhs_5.200 //

गतं जीवनं नायाति

यथा (हि शीघ्र) गमनं पक्षिणां पवनस्य वा / तथा शीघ्रतरं याति जीवितं सर्वदेहिनाम् // dhs_5.201 //

गतो निवर्तते वायुर्निवर्तन्ते च पक्षिणः / जीवितं यन्निरुद्धं तु तस्य नागमनं पुनः // dhs_5.202 //

द्रुतं क्षीयन्ति कर्माणि द्रुतमभ्येति चान्तकः / अवश्यम्भावि विश्लेषं न च विन्दन्ति देवताः // dhs_5.203 //

अनिर्वायो महावेगश्चतुःसत्यनिवर्हणः / अवश्यम्भावि बलवानेष मृत्युरुपैति च // dhs_5.204 //

श्रुति प्रमादिनो देवाः सुखेन परिवञ्चिताः / न विन्दन्ति महद् दुःखं यदवश्यं भविष्यति // dhs_5.205 //

संस्कृतस्य हि सर्वस्य समयस्य विशेषतः / विनाशो भवति (चा)सौ धर्मतेयं भवे भवे // dhs_5.206 //

जरायौवननाशाय प्राणनाशाय चान्तकः / विपत्तिभूतनाशाय स्थिता (वै) नाशहेतवः // dhs_5.207 //

एवंविधे महाघोरे व्यसने (वै) महद् भये / प्रमादिनो हि यद् देवाः नूनमेते च चेतनाः // dhs_5.208 //

अनागतभयं यो हि पश्यति ज्ञानचक्षुषा / स पण्डित इति ज्ञेयो विपरीतस्तु बालिशः // dhs_5.209 //

कर्मक्षये सुखस्य नाशः

विमूढमनसः सर्वे वञ्चिताः स्वेन चेतसा / कर्मक्षये तु नश्यन्ति दीपा स्नेहवशादिव // dhs_5.210 //

अनेकविषयाणां च इदं सौख्यमनुत्तमम् / भुक्त्वा कर्मक्षयो भूत विनिपातो भविष्यति // dhs_5.211 //

अनित्यत्वानवगमादधर्मरतिः जलतरङ्गचपलं जीवितं याति देहिनाम् / न च बुद्बुदनिःसारमवगच्छन्ति बालिशाः // dhs_5.212 //

फेनराशिश्चिरं तिष्ठेद् उपायैः कतिभिर्ननु / न तु देवाश्चिरं तिष्ठन्त्यनित्यो भावनमिति // dhs_5.213 //

लोभवशादेव मृत्योरुपेक्षा

कृष्यते भूरियं सर्वा मनुजैः फलकांक्षिभिः / न च संदृश्यते मृत्युर्लाभसक्तैरपण्डितैः // dhs_5.214 //

क्षणे क्षणे विवर्धन्ते लोभाशा मोहिते जने / न च विन्दन्ति संसाराः क्षीयमाणाः क्षणे क्षणे // dhs_5.215 //

दण्डत्रयमुपसंहरति

जरादण्डो ऽयमभ्येति यौवनान्तकरो नृणाम् / आरोग्यशक्तिनाशाय व्याधिदण्डो ऽयमागतः / दण्डत्रयमिदं घोरं ससुरासुरनाशकम् // dhs_5.216 //

अभ्येति न च मूढो ऽयं लोकं पश्यति बालिशः / परस्परं प्रलोभाच्च स्वजनं स्नेहचञ्चलम् // dhs_5.217 //

मोहबद्धाः मृत्युं वियोगं च नावगच्छन्ति गच्छत्यन्योन्यसंश्लिष्टो मोहबद्धे जने जनः / पुत्रपौत्रप्रपौत्राणां वशगाश्चापि ये नराः // dhs_5.218 //

कर्मस्कन्धस्य दुःखावहत्वम्

सर्वे तेन भविष्यन्ति त्वं तु सङ्गेन बाध्यसे / जीवितान्तकरः शत्रुर्न विशङ्को महाबलः // dhs_5.219 //

सो ऽविलम्बी महावेगो मृत्युरेषो ऽभ्युपैति च / चलाचलविधिर्ज्ञेयः कर्मस्कन्धैर्निदर्शितः // dhs_5.220 //

देवादीनां क्षयो भवति

देवनागाः (स)गन्धर्वा पिशाचोरगराक्षसाः / न शक्ताश्च्यवने क्षान्तं बलं तस्य तथागतम् // dhs_5.221 //

तत्त्वदर्शको दुर्गतिं नाधिगच्छति

चलाचलविधिर्ज्ञेयः कर्मणा तत्त्वदर्शकः / अलिप्तः पापकैर्धर्मैर्न स गच्छति दुर्गतिम् // dhs_5.222 //

इति अनित्यतावर्गः पञ्चमः

(6) अप्रमादवर्गः

प्रमादरतस्य न मोक्षः

यः प्रमादरतो जन्तुर्नासौ मोक्षाय कल्पते / प्रमादविषमूढस्य निर्वाणं दूरमेव तत् // dhs_6.1 //

न प्रमादे मनः कार्यम्

न प्रमादेषु बध्येत् प्रमादः शत्रुरुत्तमः / प्रमादपरमा देवाः पतन्ति नरके पुनः // dhs_6.2 //

स्वभावतामिमां ज्ञात्वा धर्माणामुदयव्ययम् / न प्रमादे मनः कार्य प्रमादविषमुत्तमम् // dhs_6.3 //

प्रमादाप्रमादयोः परस्परविरोधित्वम् अप्रमादो ऽमृतपदं प्रमादो मृत्युनः पदम् / अप्रमत्ता न भ्रियन्ते प्रमत्तास्तु सदात्मृताः // dhs_6.4 //

यथा विषं तथा वह्निः प्रमादः प्राणिनां तथा / प्रमादोन्मादिताः सत्वाः दुःखाद् दुःखं प्रयान्ति ते // dhs_6.5 //

अप्रमत्ताः सदामर्त्याः सर्व प्रक्रमसंस्कृताः / प्रयान्ति परमां शान्ति प्रमादो यत्र नास्ति हि // dhs_6.6 //

यः प्रमादे रतो जन्तुर्न शुभान्यनुचेष्टते / तस्य धर्मविमूढस्य कुतः स्वर्गो भविष्यति? // dhs_6.7 //

प्रमादं वर्जयेद् यस्मात् प्रमादं विषमुत्तमम् / अप्रमत्ता न भ्रियन्ते प्रमत्तास्तु सदात्मृताः // dhs_6.8 //

सौभाग्यं प्राप्य यो मर्त्यः प्रमादेषु च वर्तते / न पण्डित इतिख्यातो विपरीतस्तु नान्यथा // dhs_6.9 //

न प्रमादस्य कालो हि हर्षस्य न कथञ्चन / व्यामोहजननाच्चेतो मृत्युकाले महाबले // dhs_6.10 //

प्रमादमुखेन प्रमादवर्णनम्

हर्षो धूमः प्रमादो ऽग्निर्देवान् दहति नैकशः / विषयैर्मोहिता मूढा न च विन्दन्त्यचक्षुषः // dhs_6.11 //

अव्युच्छिन्नानि पश्यन्ति संस्काराणि च देहिनाम् / यथा हि विषयैर्मूढा नावगच्छन्ति यद्द्विषः // dhs_6.12 //

तस्मात् प्रमादं विषवत् कथयन्ति मनीषिणः / सुखं न दृश्यते पूर्व प्रमादोमन्दबुद्धिभिः // dhs_6.13 //

(यथा) प्रमादोपकृताः प्रयान्ति नरकं पुनः / फले प्राप्ते प्रमादो ऽयं पश्चात् सन्तप्यते व्यथा // dhs_6.14 //

प्रमादो ऽनर्थकरः

सर्वानर्थकरो दृष्टः प्रमादः पण्डितैः नरैः / तथा च कुशलं प्रायो यः प्रमादं न सेवते // dhs_6.15 //

दुःखं यस्य भवेदिष्टं स प्रमादं निषेवताम् / न प्रमादपरः कश्चित् कदाचित् सुखमाप्नुयात् // dhs_6.16 //

प्रमादशून्यानामच्युतपदप्राप्तिः

प्रमादविरताः सन्तो गच्छन्ति पदमच्युतम् / ना प्रमादपरः कश्चिन्नरके दुःखितान्नयेत् // dhs_6.17 //

यदि देवाः सहन्तीमं रमन्ते मन्दमेधसः / तिरश्चां हि सुराणां च विशेषो नैव विद्यते // dhs_6.18 //

प्रमादवशात् देवलोकाद् पतन्ति

प्रत्येकं कर्मवैचित्र्यं प्रमादपरमाः सुराः / नावगच्छन्ति पतनं देवलोकाद् भविष्यति // dhs_6.19 //

सन्निकृष्टं सदा दुःखं पतनं वा भविष्यति / देवलोकोत्तरा देवा यथा स्यात् सुखमात्मनः // dhs_6.20 //

देवलोकं समासाद्य यः प्रमादेषु रक्षते / स क्षीणशुभकर्मान्तं च्यवनान्ते विबुध्यते // dhs_6.21 //

मा प्रमादपरोभूयाः प्रमादो नोचितः सुरैः / प्रमादैर्दोषविहताश्च्यवन्ति त्रिदशालयात् // dhs_6.22 //

प्रमादवशगः पुरुषः नाशमेति

दह्यते पुरुषः सर्वः प्रमादेन विमोहितः / स पश्चाद् विगते तस्मिन् प्रत्यादेशेन रक्ष्यते // dhs_6.23 //

दोषोद्भवामिमां भूमिं प्रमादावृत्तशाद्वलम् / विचरन्ति सदा मूढाः सुराः सत्कृतमोहिताः // dhs_6.24 //

चञ्चला विषमास्तीव्रा प्रमादाः कामहेतवः / न तेषां विश्वसेद् वीरो यस्मात् स्वप्नोपमा हि ते // dhs_6.25 //

कामः नारकस्य हेतुरिति

न स्वप्नो नरके हेतुः कामाः स्वप्नस्य हेतुकाः / तस्मात् काममिमं मुक्त्वा नित्यं सुचरितं चरेत् // dhs_6.26 //

अप्रमादात्सर्व प्राप्तुं शक्नोति

यत्रावाप्तं पदं कृत्स्नं सुरैः कामविमोहितैः / तत् प्राप्यते पदं वीरैरप्रमादपरैर्नरैः // dhs_6.27 //

प्रमादमूलसंसारः

प्रमादमूलसंसारो देवानामालयस्तथा / ये प्रमादविषैर्मत्तास्ते मग्ना भवसङ्कटे // dhs_6.28 //

तमः प्रमादमूलञ्च अविद्या हयपकारिका / अन्धकारेण ये मूढास्तेषां चक्षुर्न विद्यते // dhs_6.29 //

प्रमादः मोहात्मकः

तेजसा हि तथा मूलैरग्निना न च कथ्यते / मोहानां प्रवरस्तद्वत् प्रमादः परिकीर्त्यते // dhs_6.30 // प्रमादानलतप्तेन मनसा तद् विचेष्टते / मुहयन्ते येन ते बालाः प्रयान्ति नरकं पुनः // dhs_6.31 //

प्रमादोन्मादितः सुखमेवानुभवति

प्रमादोन्मादिता देवास्त्रिविधा ये चलात्मकाः / वियोगदुःखं विस्मृत्य संयोगे सुखकांक्षिणः // dhs_6.32 //

पतनान्तमेव जीवनम्

उपस्थिते महादुःखे पतनान्ते हि जीविते / पश्चाद् वहन्ति विरसं पतनान्तं सुखं चलम् // dhs_6.33 //

संयोगो विप्रयोगान्तः पतनान्तः सुखं सदा / जरान्तं यौवनं सर्व कर्मान्तः सर्वदेहिनाम् // dhs_6.34 //

संसारः कर्मनाटकसम्बद्धः

शुभाशुभेन बद्धा हि कर्मणा सर्वदेहिनः / नटवन्नटयन्त्येते गत्यां गत्यां पृथक् पृथक् // dhs_6.35 //

कर्मनाटकसम्बद्धः संसारो भ्रमते सदा / न तत्र विश्वसेद्धीमाननित्या कर्मणां गतिः // dhs_6.36 //

प्रमादः परमोदोषः

सर्वपापानि विषवत् प्रमादः परिबर्ज्यताम् / प्रमादेन तु ये मुक्ता (स्ते) तीर्णास्ति भवार्णवात् // dhs_6.37 //

प्रपातपतितो दोषी कदाचिदपि जीवति / न प्रमादप्रपतितः कदापि सुखवान् भवेत् // dhs_6.38 //

प्रमादः परमो दोषः कदाचित् सर्वकर्मसु / न रात्रौ न दिवा तस्य शुभं भवति कर्हिचित् // dhs_6.39 //

यत् सुखं लौकिकं किञ्चिद् यच्च लोकोत्तरं मतम् / नश्यते तत् प्रमादेन तस्मात् तत् परिवर्जयेत् // dhs_6.40 //

अप्रमादो ऽमृतपदम्

अप्रमादो ऽमृतपदं प्रमादो मृत्युनः पदम् / अप्रमादेन ते देवाः देवानां श्रेष्ठतां गताः // dhs_6.41 //

प्रमादमूलः संसारः अप्रमादश्च (सद्) गतिः / तस्माद् प्रमादविरतः सुखी भवति सर्वदा // dhs_6.42 //

दुःखाद् विभेति चेत् प्रमादं परित्यजेत्

इच्छते यत्सुखं नित्यं यश्च दुःखाद् विभेति (वै) / स (हि) प्रमादाद् विरमेत् प्रमादो विषवन्नृणाम् // dhs_6.43 //

प्रमादनिद्राविहता प्रमादविषमोहिताः / प्रपातं हि प्रपद्यन्ते जनाः शुक्ल कृतात्मकाः // dhs_6.44 //

अप्रमादः परं श्रेयः

अप्रमादः परं श्रेयो न प्रमादः कथञ्चनः / अप्रमादेन सुखिनः प्रमादेन (सु)दुःखिताः // dhs_6.45 //

प्रमादमूढाः नरकं व्रजन्ति

प्रमादमूढा हि नरा भूयो मद्येन मोहिता / धिक् प्रमादविमूढास्ते चरन्ति नरकं पुनः // dhs_6.46 //

प्रमादवागुराबद्धा विषयार्णवसंस्थिताः / तृष्णाविषयसम्बद्धो देवः क्रीडत्यनेकशः // dhs_6.47 //

जातमात्रस्य देवस्य तत् क्षणं क्षीयते सुखम् / न विन्दन्ति विवशाः प्रमादावृत्तचेतसः // dhs_6.48 //

प्रमादवशः कामवशगो ऽतृप्त एव तिष्ठति प्रमादोद् भ्रान्तमनसो नित्यं विषयतत्पराः / अतृप्ताः कामभोगेषु सुखेन सुखिता हि च // dhs_6.49 //

कामानलेन सन्दग्धाः विप्रमादेन मोहिताः / न विन्दन्ति बलं सर्व विनाशान्तं हि जीवितम् // dhs_6.50 //

अनेकानि सहस्त्राणि सुराणां नियुतानि च / कामानलेन सन्दग्धाः प्रमादेन विमोहिताः // dhs_6.51 //

प्रमादयुताः पतन्ति

ह्रियते पुरुषः सर्वः प्रमादेन विमोहितः / स पश्चाद् व्यसने प्राप्ते बुध्यते तस्य तत्फलम् // dhs_6.52 //

विषवत् प्राणहृद् दृष्टः प्रमादस्तत्त्वदर्शिभिः / अग्निवद् दह्यते नित्यं शस्त्रवच्च निकृन्ततिः // dhs_6.53 //

मित्रवद् दृश्यते पूर्व पश्चाद् भवति शत्रुवत् / वहिशः सर्वदेवानां प्रमादः सम्प्रवर्तते // dhs_6.54 //

देवासुरमनुष्याणां नागानां च विशेषतः / प्रमादः कारणं दृष्टं सर्वान्नर्थान् करोति सः // dhs_6.55 //

यः प्रमादहतो नित्यं नासौ कल्याणमर्हति / कल्याणवर्जितः पुरुषो नरकानुपकर्षति // dhs_6.56 //

विविधा कृतयस्तिर्यग् प्रमादपरिवञ्चिताः / मैथुने भोजने चैव येषां बुद्धिः सदारताः // dhs_6.57 //

यदा सुचरितं कर्म चान्तीभूतं दिवौकसाम् / भविष्यति तदाभूयः क्व यास्यन्ति प्रमादिनः // dhs_6.58 //

प्रमादवारिणां दुःष्टाः कर्मवायुभिराहताः / पतन्ति वृक्षवद् देवा गत्यां गत्यां पृथक् पृथक् // dhs_6.59 //

सुराणामपि संवेगजनितः शोको जायते

शतशो न हुतश्चैव दिवि जाता दिवौकसः / न च संवेगजनितो हृदि शोकः प्रजायते // dhs_6.60 //

प्रमादकलुषं पीत्वा मोहात्पानं दिवौकसः / पतन्ति नरकं तीव्रं वह्निना परिवारितम् // dhs_6.61 //

सुदुर्लभस्य मानुषस्य जन्मनः साफल्यवैफल्ये

सुलब्धं मानुषं जन्म ये लब्ध्वा अप्रमादिनः / कुर्वन्ति सुकृतं कर्म देवलोकोपगामिनः // dhs_6.62 //

दुर्लभं मानुषं कर्म लब्ध्वापि ये प्रमादिनः / ते प्रमादात् परिभ्रान्ताः पतन्ति नरके नराः // dhs_6.63 //

मृत्युसमये प्रमादी तपत्येव

प्रमादरतसत्त्वो यः कृपया परिवर्तते / स पश्चान्मृत्युसमये तप्यते स्वेनचेतसा // dhs_6.64 //

प्रमादस्य दाहकत्वम्

न तथा दह्यते वह्निर्न च शस्त्रं विकृन्तति / पञ्चेन्द्रियसमुद्भूतं प्रमादो दह्यते तथा // dhs_6.65 //

सुखरूपं तथा दुःखं मित्ररूपं तथा रिपुः / प्रमादिनां हि तन्नित्यं तस्मात्तं परिवर्जयेत् // dhs_6.66 //

प्रमादतृष्णया मिश्रो रागस्तदनुवर्धकः / त्रयस्ते रिपवः क्रुष्टाः नाशयन्ति सुखं नृणाम् // dhs_6.67 //

ये प्रमादरता नित्यं न च धर्मरता बुधाः / ते मृत्युसमये प्राप्ते यमदूतैः पराकृताः // dhs_6.68 //

विषवत्प्रमादं मत्वा तत्परित्यागिनःधन्या

प्रमादं विषवद् ये तु परिरक्षन्ति पण्डिताः / ते मृत्युसमये प्राप्ते भवन्ति सुखभागिनः // dhs_6.69 //

प्रमादः परमो मृत्युरप्रमादः परं सुखम् / तस्मात् सुखार्थिनाः नित्यं मा प्रमादे मतिं कृथाः // dhs_6.70 //

धात्वायतन सम्मोहः श्रेयसां विध्न

धात्वायतनसम्मोहः श्रेयसां विघ्नकारकः / सन्यासः सर्वकर्माणां प्रमादः सम्प्रवर्तते // dhs_6.71 //

दोषयन्त्रविलग्नाय मायाद्वारस्य दूतकः / सम्मोहस्याग्रणी पापः प्रमादः सम्प्रवर्तते // dhs_6.72 //

प्रमादरताः मृत्युमुखं प्रति गच्छन्ति

ये प्रमादरता बालास्ते मृत्योर्हस्तमास्थिताः / प्रमादसेवका ये तु ते सर्वे निधनंगता // dhs_6.73 //

प्रमादिनो देवा अपि क्षीणपुण्याः भवन्ति

पुण्यक्षयाय देवानां प्रमादेन विहिंसिताः / पतन्ति सुखसंमूढास्त्राणं तेषां तदा कुतः // dhs_6.74 //

सद्धर्माचरणं भूतदयैव

एको धर्मस्तथाश्रेयः कृपया संयतः पृथुः / क्षान्तिश्चापि सदा युक्ता दया भूतेषु सर्वदा // dhs_6.75 //

बलभूता भवन्त्येते मृत्युकाले महाभये / तस्मात् प्रमादरहितैः सेवनीयाः प्रयत्नतः // dhs_6.76 //

विद्याविधिज्ञस्यैव प्राणिनः शान्तिर्जायते

अविद्यावर्तनं श्रेयो विद्याया रक्षणं सदा / विद्याविधिज्ञो यः (सत्वः) प्रमादस्तस्य शाम्यति / पुरुषार्थो नियतो (ह्यत्र) यत् प्रमादस्य वर्जनम् // dhs_6.77 //

अप्रमादरतस्यैव पुरुषार्थसिद्धिर्भवति अप्रमादरतस्यैव पुरुषार्थः सतां मतः / प्रमादो बन्धनं प्रायो मुक्तिस्तस्याप्रमादतः // dhs_6.78 //

प्रमादसेवनाद् बन्धनम्

मोक्षबन्धनयोरेतल्लक्षणं स्यात् सतां मतम् एवं मत्वा सदा देवो यः प्रमादेन रक्षति / स पश्चान्मृत्युसमये ज्ञास्यते तस्य तत्फलम् // dhs_6.79 //

सन्तोष एव निर्वाणसाधनम्

यथा यथा हि सन्तोषः सेव्यते यतिभिः सदा / तथा तथा हि निर्वाणमनिके तस्य वर्तते // dhs_6.80 //

विरागः सर्वकामेषु निर्वाणे च प्रवर्तताम् / नासौ मारस्य विषयः कदाचित् सम्प्रवर्तते // dhs_6.81 //

ज्ञानेनैव दुःखप्रहाणम्

नराणां पश्य मनसो नित्यं व्यापारमेव च / उद्योगश्च सदाज्ञानं स कथं दुःखमेष्यति // dhs_6.82 //

कः बन्धनमुक्तो भवति?

अतीतभयसम्पन्नः प्रत्युत्पन्ने च बुद्धिमान् / अनागतविधिज्ञो यः स मुक्तः क्लेशबन्धनात् // dhs_6.83 //

अप्रमादरतो नित्यमविश्वासे च कातरः / संज्ञानसेवी विमलो निर्वाणस्यान्तिके स्थितः // dhs_6.84 //

महत्सुखं प्रमादेन नश्यति

प्रमादेनापि नश्यन्ति देवाः प्राप्यमहत्सुखम् / किं पुनर्येन वा मूढाः प्रमादवशसेविनः // dhs_6.85 //

मृतः स नरो भवति यः प्रमादविहारवान् / जीविते च प्रमत्तो ऽयं सततं ज्ञानधारणे // dhs_6.86 //

प्रमादाप्रमादयोरन्तरम्

अप्रमादप्रमादाभ्यामिदमन्तरमिष्यते / मृत्युं च वर्जयेद् दोषं प्रमादं दुःखमूलकम् // dhs_6.87 //

नित्यं प्रमुदिता देवाः नित्यं प्रमुदिता वयम् / पक्षिणां च सुराणां च विशेषो नोपलभ्यते // dhs_6.88 //

न धर्माचरणं दृष्टं मोक्षचर्या न यात्यसौ / तथैव यदि देवानां ते गताः पक्षिभिः समा // dhs_6.89 //

ये प्रमादविनिर्मुक्ता ये च धर्मरताः सदा / ते देवाः सत्पथा लोके न प्रमादविहारिणः // dhs_6.90 //

यदि क्रीडारता देवाः प्रमादचरिताः सदा / देवानां च खगानां च विशेषो नोपलभ्यते // dhs_6.91 //

धर्मपतितः जात्या न शोभते

कर्मणां तु विशेषेण जातिर्धर्मैर्विशिष्यते / न धर्मपतितः कश्चिद् जात्या भवति शोभनः // dhs_6.92 //

येन निन्दन्ति संसारमिमं सर्वक्षयात्मकम् / ते सुरापिसमा नित्यं पक्षिभिर्मूढबुद्धिभिः // dhs_6.93 //

येषामेवस्थिता बुद्धिरमता धर्मगोचरे / ते देवाः सम्मत्ता लोके न प्रमादविचारिणः // dhs_6.94 //

ये जन्महेतुप्रभवं दुःखं बुध्यन्ति शोभनम् / ते देवा न तु ये सक्ताः कामेषु हितकारिषु // dhs_6.95 //

वियुज्यमाना बहुशो भृत्यस्वजनबान्धवैः / ये नोद्विजन्ति संसारे ते देवाः पक्षिभिः समाः // dhs_6.96 //

मद्यपानाधिकः प्रमादः

मद्यपानाधिको दृष्टः प्रमादस्तत्त्वदर्शिभिः / जीर्यते मद्यपानं हि प्रमादो नैव जीर्यते // dhs_6.97 //

प्रमादमत्तो गतिपञ्चके भ्रमते

प्रमादोपहतोलोको भ्रमते गतिपञ्चके / तस्मात् प्रमादमत्तो हि सर्वोपायैर्विशिष्यते // dhs_6.98 //

प्रमादः मद्यादपि हीनतरः

एकाहं परमं मद्यं प्रमादयति देहिनः / प्रमादः कल्पकोटिभिर्भ्रमतो ऽपि न जीर्यते // dhs_6.99 //

ये प्रमादैर्विरहितास्ते गताः पदमव्ययम् / ये तु प्रमादवशगास्ते भवन्ति खगा नराः // dhs_6.100 //

हितार्थिना मनुष्येण प्रमादोवर्ज्य एव हि / यस्मात् प्रमादवशगाः क्लेशा बुद्धेन देशिताः // dhs_6.101 //

देवानां कृते ऽपि प्रमादो हेय एव

खगा यदि प्रमादेन कुर्वन्ति लघुचेतसः / कस्माद्देवाः प्रमादं(तं) न जहंति विशेषतः // dhs_6.102 //

यस्तु दूरात् प्रमादेन भयं नावैति दुर्मतिः / सो ऽवश्यं व्यसने प्राप्ते पश्चात्तापेन दह्यते // dhs_6.103 //

पतनं देवलोकात् ते दानै रक्षन्ति दारुणम् / तद् विचिन्त्य प्रमादस्ते न संसेव्यः कथञ्चन // dhs_6.104 //

ये प्रमादरता नित्यं न ते सौख्यस्य भागिनः / प्रमादो दुःखमूलश्च मूलमेकं सुदारुणम् // dhs_6.105 //

पद्मकोटिसहस्त्राणि नियुतान्यर्बुदानि च / असंख्यानि च देवानां प्रमादेन वितन्विताः // dhs_6.106 //

अप्रमादः परं मित्रं प्रमादश्च शत्रुः

अप्रमादः परं(मित्रं) नित्यं हितकरं नृणाम् / प्रमादस्तु परं शत्रुस्तस्यन्मित्रपरो भवेत् // dhs_6.107 //

शुभस्यान्तकरो हयेष विषवद् दारुणं परम् / दुर्गतीनां परं मार्गः प्रमाद इति कथ्यते // dhs_6.108 //

प्रमादेन प्रमत्ता ये विषयैश्चापि रञ्जिताः / नरास्ते मूढमनसो नित्यं दुःखस्य भोगिनः // dhs_6.109 //

ज्ञानशून्याः भयदुःखमविगण्य पशुभिः समाः भवन्ति

येषां भयं न दुःखं (च) न च ज्ञानावलोकनम् / पशुभिस्ते समाविष्टा न पुरा सुखकांक्षिणः // dhs_6.110 //

आहारमैथुनरतिः पशूनां हृदि वर्तते / सा रतिर्यदि देवानां ते गताः पशुभिः समाः // dhs_6.111 //

प्रमादः मृत्योः पर्याय एव

क्रीडन्त्यतिशयं ह्येते मृत्योर्गम्ये पुरःस्थिता / सम्प्राप्ते मृत्युसमये फलं दास्यन्ति (दारुणम्) // dhs_6.112 //

विषवत् परिहेयो(ऽयं) सर्वैरपि (सुदुःसहः) / मृत्योः पर्यायनामैष प्रमादो हृदि देहिनाम् // dhs_6.113 //

प्रमादेन हतान् पूर्वं पश्चान्मृत्युः प्रमर्दति / धर्मजीवितसौख्यानां तमेकांशं प्रकथ्यते // dhs_6.114 //

अप्रमाद एव स्वर्गमार्गः

अप्रमाद इति ख्यातः स्वर्गमार्ग प्रदेशकः / अर्थानथौ समावेतौ पश्चान्मोक्षस्तथैव (च) // dhs_6.115 //

अप्रमादः गुणः प्रमाद एव दोषः

अप्रमादः प्रमादश्च गुणदोषसमाविभौ / तत्रैव मूढमनसो विजानन्ति च देहिनः // dhs_6.116 //

शत्रुणा सह रक्षन्ति ज्ञाने परिहरन्ति च / प्रमादविषवृक्षस्य शाखास्तिस्त्रः प्रतिष्ठिताः // dhs_6.117 //

जरा व्याधिश्च मृत्युञ्च नित्यं तस्योपरिस्थिताः / जरादयो न बाध्यन्ते पुरुषं सत्क्रियान्वितम् // dhs_6.118 //

अप्रमादी सदा भयनिर्मुक्तः सन् सुखीतिष्ठति

संसारे तिष्ठते धीमानप्रमादरतः सदा / निकृन्तन्ति सदा दोषा न प्रमादं परिष्वजेत् // dhs_6.119 //

सदा भयविनिर्मुक्तः सुखं प्राप्नोत्यनुत्तमम् / (अ) प्रमादाच्च यत् सौख्यं शाश्वतं स भयं हि तत् // dhs_6.120 //

यत्तु तस्माद् विनिर्मुक्तं तत् सौख्यं ध्रुवमच्युतम् / शतशो मनुजा (हयत्र) प्रमादेन विमोहिताः // dhs_6.121 //

तथापि नाम वशगास्ते प्रमादे प्रतिष्ठिताः / चत्वारो हि विपर्यासाः प्रमादस्योपरिस्थिताः // dhs_6.122 //

प्रमादविरहात्तेपि नश्यन्ति लोकशत्रवः / यदनेकविकल्पो ऽयमनेकभयसङ्कटः // dhs_6.123 //

प्रमादरहिताः देवाः सन्तो ऽच्युतं सुखमश्नुते संसारो भ्रमते दुःखे तत् प्रमादस्य चेष्टितम् / एकः प्रमादविरहात् प्राप्यते सुखमच्युतम् // dhs_6.124 //

प्रमादेन विनश्यन्ति सर्वधर्मा हतास्त्रवाः / देवानां च प्रमादो ऽयमुपर्युपरि वर्तते // dhs_6.125 //

कथं प्रमादसम्मूढाः देवा यास्यन्ति निर्वृतिम् / तदे(त)त् सौम्यमनसा चिन्तयित्वा विकल्पयेत् // dhs_6.126 //

तथा मे हित मास्थेयं यथा यत् स्यात् (सुखावहम्) / ये देवा यच्च तत्सौख्यं पश्यन् यदपिकिञ्चन // dhs_6.127 //

संस्कृतस्यैव ध्रुवपदप्राप्तिर्भवति

तत् सर्व (हि) ध्रुवं गत्वा संस्कृतस्यैष सम्भवः / अवश्यं ते विनश्यन्ति ये भावाः संस्कृताश्चलाः // dhs_6.128 //

प्रमादवशाद् देवा अपि दुःखभागिनः भवन्ति

प्रमादनिरता (देवा)नित्यं दुःखस्य भागिनः / प्रमादापहतजनो यस्तेषां कुरुते मतिः // dhs_6.129 //

संवियोगे समुत्पन्ने दुःखेन परितप्यते / विषयेषु सकामेषु तृष्णावनगतेषु च // dhs_6.130 //

तेन ते वञ्चिता देवाः प्रमादवशवर्तिनः / मूलमेतदनर्थानां यत्प्रमादानुसेवनम् // dhs_6.131 //

प्रमादवर्जनं क्षेमकरम्

तस्यैतद् वर्जनं धन्यं सर्वक्षेमकरं महत् / सत्वा नैवापन्नसुखा दुःखैश्चापि समन्विताः // dhs_6.132 //

तथा बुद्धिरनुष्ठेया यथा मत्स्या जलानुगाः / स्वर्गे प्रमादवशगा स्त्रीविधेयाश्च ते सुराः // dhs_6.133 //

प्रमादिनो दुःखभागिनो भवन्ति

ते स्त्रीवह्निविनिर्दग्धा नित्यं दुःखस्य भागिनः / तस्मात् प्रयत्नशो देवैरङ्गना परिवर्जनम् // dhs_6.134 //

कर्त्तव्यं कामलोलस्य मनसा धृतिवर्धनम् / कार्याकार्येविमूढस्य धर्माधर्मे तथैव च // dhs_6.135 //

पुरुषस्यात्मभङ्गस्य निर्वाणं दूरमेव तत् / गुरुताभावतत्त्वज्ञो निपुणो धर्मगोचरः // dhs_6.136 //

धर्मिण एव सुखमाप्नुवन्ति

धर्माकांक्षी फलाकांक्षी तादृशं लभते सुखम् / निधौतमघकल्माषाः नित्यं धर्मानुवर्तिनः // dhs_6.137 //

प्रमादविमोहिता एव दुःखमाप्नुवन्ति

सुखिनस्ते सदा दृष्टा न प्रमादविहारिणः / प्रमादापहतः पूर्व प्रमादेन विमोहितः // dhs_6.138 //

मद्येन देवो ऽपि प्रमादमेति

देवो वा पुरुषश्चापि न सुखस्यान्तिके हि सः / मृतः स पुरुषो नित्यं यो मद्येन प्रमाद्यति // dhs_6.139 //

मद्यदोषाधृताः सर्वे भवन्ति नरके नराः / असंसर्गचरो दोषो मद्यमित्यभिधीयते // dhs_6.140 //

मद्येन मोहिता नित्यं देवाः नरकगामिनः / असम्भूतेषु रक्षन्ते न सम्भूते कथञ्चनः // dhs_6.141 //

मदात्स्वाकारमलिना देवाः कामैर्विमोहिताः / कामेन मोहिता देवा मद्येनापि तथैव च // dhs_6.142 //

प्रमादी तत्त्वं न पश्यति

न तत्त्वमत्र पश्यन्ति जात्यन्धा इव सत्पथम् / प्रमादाकुलितं चित्तं न तत्त्वमनुपश्यति // dhs_6.143 //

प्रमादश्चाग्निवत्तस्मात् परिवर्ज्यः समन्ततः / प्रमादेन विनश्यन्ति कुशला धर्मयोनयः // dhs_6.144 //

प्रमादविषसेवनं नाशायैव जायते

मार्ग च विषसंस्पृष्टं सर्वथा नैव पश्यति / दशधर्मा विनश्यन्ति प्रमादविषसेविनाम् // dhs_6.145 //

ध्यानानि चैव चत्वारि प्रणश्यन्ति प्रमादिनः / अप्रमादं प्रशंसन्ति बुद्धाः कामविवर्जिताः // dhs_6.146 //

अप्रमत्ता जरामुक्ता भवन्ति

प्रमादञ्च जुगुप्सन्ति जरामरणपञ्जरम् / अप्रमत्ता जरामुक्ता प्रमत्ता दुःखभोगिनः // dhs_6.147 //

प्रमाद एव बन्धनम् /

प्रमादो बन्धनं हयेतद् दुःखितं मन्दबुद्धिनाम् / अप्रमादेन कुशला देवानां समितिङ्गताः // dhs_6.148 //

तस्मात् ते पतिता भूयो ये प्रमादानुसेविनः / प्रमत्तपुरुषः सर्व संसारान्नैव मुच्यते // dhs_6.149 //

प्रमादपाशपाशेन येन बद्धा हि देहिनः / अकार्य कार्यसदृशं कार्य कुर्वन्ति सर्वदा // dhs_6.150 //

अप्रमादिनः कल्याणपरम्परामाप्नुवन्ति

अप्रमादान्नरः सर्व विपरीतं (हि) पश्यति / न लौकिकेषु कार्येषु कुतो न श्रैयसेषु च // dhs_6.151 //

प्रमादं न प्रशंसन्ति पण्डिता बुद्धिपारगाः / यथा शुभं परिक्षीणं भविष्यति दिवौकसाम् // dhs_6.152 //

प्रमादफलं हानिकरम्

तदा प्रमादस्य फलं ज्ञास्यन्ति कटुकं हि तत् / कामसंसक्तमनसां तस्यान्ते सुखसेविनाम् // dhs_6.153 //

भविष्यति सुखं तस्माद् विनिपातोदयो महान् / विषयाभिमुखेप्सूनां नित्यमाशागतात्मनाम् // dhs_6.154 //

स्त्रीदर्शनसुमत्तानां विनिपातो भविष्यति / (नित्यं कामान्) निषेवन्ते प्रमादरागसेविनः // dhs_6.155 //

ताः सर्वा मृत्युसमये परित्यक्ष्यन्ति योषितः / च्यवमानं सुरं सर्वे न कश्चिदनुगच्छति // dhs_6.156 //

मोक्षाभिलाषिणः दुष्कृतं त्यजन्ति

कर्मणा पृष्ठतः सर्व गच्छन्तमनुयाति च / युक्तं च (हि) सदा सेव्यं वर्जनीयं च दुष्कृतम् // dhs_6.157 //

प्रमादं च मदं जहयात् प्रमाद (वि)रतो भवेत् / प्रमादो भवमूलो ऽयं प्रमादस्तु न शान्तये // dhs_6.158 //

प्रमादाप्रमादौ विचिन्त्य धीरः सुखमेधते

अप्रमादप्रमादाभ्यामिदमुक्तं स्वलक्षणम् / तद् विचिन्त्य सदा धीरः सुखं सुचरितं चरेत् // dhs_6.159 //

धर्मचारी कदापि दुःखं नाप्नोति

न धर्मचारी पुरुषः कदाचिद् दुःखमृच्छैति / संसरन्त्यथ संसारे प्राणिनः स्वेन कर्मणा // dhs_6.160 //

प्रमादो विनिपाताय

किमर्थमिहलोको ऽयं प्रमादेन विहन्यते / प्रमादः श्रेयसां नाशः प्रमादो बन्धनं परम् // dhs_6.161 //

प्रमादो विनिपाताय प्रमादो नरकाय च / दुःखस्य हेतुरेवैकः प्रमादः परिकीर्तितः // dhs_6.162 //

अप्रमादरतो निर्वाणमधिगच्छति

तस्मात् सुखार्थी पुरुषः प्रमादं परिवर्जयेत् / यैः प्रमादः परित्यक्तः प्राप्तं तैः पदमच्युतम् // dhs_6.163 //

अप्रमादरतो यो हि निर्वाणस्यैव सो ऽन्तिके / अप्रमादपदं हयेतन्निर्वाणस्याग्रतः पदम् // dhs_6.164 //

प्रमत्तः सदैव दुःखितो भवति

प्रमादो विनिपाताय हेतुरेषः प्रकीर्तितः / प्रमत्तः पुरुषः सर्वः सोन्माद इव लक्ष्यते // dhs_6.165 //

लघुत्वं याति लोके ऽस्मिन् प्रत्यवायेषु पच्यते / प्रमत्तः पुरुषः शक्तो विपरीतेषु वर्तते // dhs_6.166 //

हेतौ कर्मविपाके च मृत्यूत्पत्तौ तथैव च / प्रमादाग्निश्च यं तीक्ष्णो नरकानुपकर्षति / तस्मान्नरकमोक्षार्थ प्रमादं विनिवर्जयेत् // dhs_6.167 //

ये प्रमादं विनिर्जित्य नित्यं ज्ञानरता नराः / ते क्लेशबन्धनं छित्वा पदं याताः सुखोदयम् // dhs_6.168 //

कर्मसूत्रैर्निबद्धाश्च चित्तदोलां समाश्रिताः / भ्रमन्ति विभवे सत्त्वा मा प्रमादेषु रक्षथः // dhs_6.169 //

सुखी भवति दुःखी वै दुःखितश्चापि सुखितः / भर्तापि तृप्तो भवति मा प्रमादेषु रक्षथः // dhs_6.170 //

माता पिता वा भवति भार्या मातृत्वमेव च / परिवर्तो महानेषु मा प्रमादेषु रक्षथः // dhs_6.171 //

प्रमादाज्जायते रागो रागाद् द्वेषः प्रपद्यते / स दोषपथमापन्नो नरकानुपधावति // dhs_6.172 //

प्रज्ञारुढः प्रमादशून्यः सन् शिवं पन्थानमाप्नोति

प्रज्ञाप्रासादमारोह योगक्षेममनुत्तमम् / एष पन्थाः शिवः श्रेष्ठो यः प्रमादविवर्जितः / तेन मार्गेण सततं निर्वाणं यान्ति पण्डिताः // dhs_6.173 //

विरोधो मार्गसम्पत्तौ चित्तसन्तानदूषकः / आछेत्ता धर्मसेतूनां प्रमादः परिकीर्तितः // dhs_6.174 //

प्रमादोपहताः नाशं यान्ति

स्मृति सन्दूषकं दृष्टं मोक्षाय वृत्तिनाशकः / दुर्गतीनां परं नेता प्रमादः सम्प्रवर्तते // dhs_6.175 //

अनेक पुरुषः क्षिप्तो नात्मनो विन्दते हितम् / नावाच्यं न च कार्याणां विन्दते ऽमृतकोपमः // dhs_6.176 //

त एते पशुभिस्तुल्या देवविग्रहधारिणः / प्रमादोपहता मूढा नृत्यन्ति च हसन्ति च // dhs_6.177 //

उत्पन्नाविच्युताः मार्गात् क्षान्तिं ये नाशयन्ति च / नृभवार्णवभूता ये ते प्रमादानुधाविनः // dhs_6.178 //

जनकः सर्वदोषाणां बन्धनं पापकर्मणाम् / प्रमोषः सर्वधर्माणां प्रमादारिः प्रवर्तते // dhs_6.179 //

सर्वेषां शुभकर्माणां प्रमादः शत्रुरेव

नाध्यात्मिकानि कर्माणि न बाहयानि कथञ्चन / प्रमादोपहतो जन्तुर्जानीते नष्टमासनः // dhs_6.180 //

क्रीडायां व्यग्रमनसो नृत्यगान्धर्वलालसाः / अतृष्णार्विषयैर्दिव्यैर्नक्ष्यन्ति विबुधालयाः // dhs_6.181 //

भयस्थाने हसन्त्येते प्रमादेन विमोहिताः / मार्गामार्ग न विन्दन्ति जात्यन्धेन सुराः समाः // dhs_6.182 //

कामधातावेव प्रमत्ताः भ्रमन्ति

कामधातौ भ्रमन्येते चक्रवद्गति पञ्चके / ध्यानेभ्यो यद्धि पतनं तत् प्रमादस्य चेष्टितम् // dhs_6.183 //

प्रमादचेष्टितं कर्मपतनाय जायते

आरूप्येभ्यश्च यत्स्थानं चतुर्थं प्राप्यलौकिकात् / भ्रमन्ति भ्रमदोलायां तत् प्रमादस्य चेष्टितम् // dhs_6.184 //

प्रमादबन्धनैर्बद्धं तृष्णापाशैश्च यन्त्रितम् / त्रैधातुकमिदं कृत्स्नं न च बुद्धयन्त्य चेतसः // dhs_6.185 //

यत् प्रयान्ति धर्मस्थानं तृष्णाभयदर्शिताः / न भूयः खेदमायाति तत् प्रमादस्य चेष्टितम् // dhs_6.186 //

प्रमादवशात् दुःखमेवाप्नोति जनः

प्रियविश्लेषजं नृणां यद्दुःखं हृदि जायते / सेवनाद् यत् प्रमादस्य कथयन्ति तथागता // dhs_6.187 //

अनर्था हि त्रयो लोके यैरिदं नश्यते जगत् / व्याधिर्जरा च मृत्युश्च प्रमादालस्य सम्भवाः // dhs_6.188 //

प्ररोहन्ति यथा भूमौ सवौषधितृणादयः / तथा प्रमादिनां क्लेषाः प्रवर्तन्ते पृथग्विधाः // dhs_6.189 //

प्रमादस्य विषाङ्कुरः

स्त्रीश्लेषो मद्यपानं च क्रीडा च विषयैः सह / चापल्यमयकौसीद्यं प्रमादस्य विषाङ्कुरः // dhs_6.190 //

प्रमादाप्रमादयोर्लक्षणम्

प्रमादः परमं दुःखप्रमादः परं सुखम् / समासाल्लक्षणं प्रोक्तमप्रमादप्रमादयोः // dhs_6.191 //

अतः प्रमादो न सेव्यः

तस्मात् प्रमादो न नरेण सेव्यः, स दुर्गतीनां प्रथमाग्रमेव / विहाय तं दुःखसहस्त्रयोनिं, प्रयान्ति बुद्धा भवपारग्रयम् // dhs_6.192 //

// इति अप्रमादवर्गः षष्ठः //

(7) कामजुगुप्सावर्गः

कामस्य नरकहेतुत्वम्

न कामेषु रतिं कुर्यात् कामाः परमवञ्चकाः / संसारबन्धना घोराः सर्वे नरकहेतवः // dhs_7.1 //

यः संरक्षति कामेषु तस्य दुःखमनन्तकम् / न कामोरगदष्टस्य सुखमस्ति कथञ्चन // dhs_7.2 //

रागादिवशगानां चेष्टितम्

वरं निशितधारेण क्षुरेण स्वयमात्मनः / संक्षोदिता भवेज्जिह्वा न चोक्तं कामगंव(चः) // dhs_7.3 //

रागेण वञ्चिताः सत्त्वा द्वेषेण परिपीडिताः / मोहस्य वशमापन्ना भाषन्ते ऽमधुरं वचः // dhs_7.4 //

रागवशगः सदा दुःखतममनुभवति

अल्परागान्निरुद्धो यः कुरुते दुष्कृतं बहु / स रागवशगो मूढो दुःखाद् दुःखमवाप्नुयात् // dhs_7.5 //

कामपरिणतिमाह

अतृप्तिरस्मात् कामास्ते न सुखा नापि शाश्वताः / परिणामे महातीव्रास्तस्मात् तान् परिवर्जयेत् // dhs_7.6 //

रागाभिभूताः पुरुषा नरकालयवर्तिनः / न रागवशगा ये तु न तेषां नरकाद् भयम् // dhs_7.7 //

कामविषं परित्याज्यम्

चण्डाचण्डिसमुत्थाश्च चण्डाश्च परिणामतः / कामा विषाग्निप्रतिमाः परिवर्ज्याः प्रयत्नतः // dhs_7.8 // परिवर्जितकामस्य नित्यं मोक्षरतस्य च / नश्यन्त्यकुशला धर्मास्तमः सूर्योदये तथा // dhs_7.9 //

कामानलः नरके पातयति

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थज्ञो मोहयित्वा पृथग्विधाः / नरके पातयन्त्येते कामाः बालमनोहराः // dhs_7.10 //

रागाग्नेः महिमा

पञ्चेन्द्रियप्रसक्तस्य विषयैः पञ्चभिस्तथा / मुहूर्तमपि रागाग्निर्विषयैर्नैव तृप्यति // dhs_7.11 //

संश्लेषाज्जायते वह्निर्विश्लेषान्नैव जायते / संश्लेषादपि विश्लेषो (रागा) ग्निर्जीर्यते नृणाम् // dhs_7.12 //

दूरान्न दाहको वह्निर्विषयस्तस्य नास्ति सः / दूरान्तिकसमो घोरो रागाग्निरतिदाहकः // dhs_7.13 //

सङ्कल्पकाष्ठप्रभवः स्पृहाकुटिलवेगवान् / तृष्णा घृतप्रसक्तो ऽयं रागाग्निरपि दाहकः // dhs_7.14 //

दग्ध्वा शरीरमेतद्धि ज्वलनः सम्प्रशाम्यते / नामरूपविनिर्मुक्तो रागाग्निर्नैव शाम्यते // dhs_7.15 //

उद्वेजयति भूतानि वह्निः परमदाहकः / रागाग्निरतितीक्ष्णो ऽपि नोद्वेगं कुरुते नृणाम् // dhs_7.16 //

पञ्चेन्द्रियसमुत्थो ऽयं विषयैः पञ्चभिर्वृतः / तृष्णासमीरणबलाद् रागाग्नि(र्दहति) प्रजाः // dhs_7.17 //

वितर्कारणिसम्भूतो विषयैः परिवर्धितः / काष्ठवद् दह्यते तेन न च दृश्यो जनस्य सः // dhs_7.18 //

यथा यथा हि प्रबलो रागाग्निस्तप्यते महान् / तथा तथा (च) रागान्धैः स्वसुखं परिसेव्यते // dhs_7.19 //

अग्निः प्रकाशको भवति रागाग्निस्तमसावृतः / तस्माच्छिशिरवद् धीमान् रागाग्निं परिवर्जयेत् // dhs_7.20 //

विषयपरिणाममाह

विषयाभिरतो जन्तुर्न सुखी स्यात् कथञ्चन / विषयाः विषयैर्दष्टाः परिणामे च दारुणाः // dhs_7.21 //

नाद्ये नान्ते न मध्ये च नास्मिंल्लोके न चापरे / सुखदा विषया कामं भवन्तीह कथञ्चन // dhs_7.22 //

बालिशस्य हि सर्वस्य तृष्णाक्रीडनसंभवैः / न तृप्तो विषयैरग्निर्ज्वलनस्य यथेन्धनैः // dhs_7.23 //

अतृप्तोः विषयैः सर्वो जनो ऽयं परिवञ्चितः / मृत्युनाभ्यासनिरत एतैर्दोषैर्विदह्यते // dhs_7.24 //

काममोहान्धानां स्थितिमाह

सुखानां कामचाराणां मोहस्य खलु चेष्टितम् / तदेव यदि देवानां खगैः स्युस्ते समाः सुराः // dhs_7.25 //

कल्पान्तेष्वभिसन्तप्तः शस्यते सरितां पतिः / न दृष्टिस्तृप्यते रूपैः कल्पकोटिशतैरपि // dhs_7.26 //

स्यात् समुद्रस्य चर्याप्तिः सलिलैर्वशगादिभिः / न तु दृष्टिः समुद्रस्य रूपार्थैस्तृप्तिरस्ति हि // dhs_7.27 //

अवितृप्तस्य कामेभ्यः किं सुखं परिकल्प्यते / तृप्तिर्यास्ति वितृष्णस्य गतशोकस्य देहिनः // dhs_7.28 //