धर्मसमुच्चय

यस्य चित्तं ध्रुवं शान्तं निर्वाणाभिरतं सदा / न तस्येन्द्रियजा दोषा भवस्य शुभहेतवः // dhs_26.4 //

यच्च ध्यानकृतं सौख्यं यच्च (चित्तं) समाधिजम् / चित्तं तत्सर्वमेकाग्रमते भवति देहिनः // dhs_26.5 //

यतिः अलौकिकं सुखं भुङ्क्ते

एकारामस्य यतिनो यत् सुखं जायते हृदि / यत् सौख्यमतिविज्ञेयं न सौख्यं लौकिकं मतम् // dhs_26.6 //

कीदृशं चित्तं शान्तिं समधिगच्छति?

एकाग्राभिरतं चित्तं विशुद्धाकृतमेव च / दोषजालविनिर्मुक्तं शान्तिं समधिगच्छति // dhs_26.7 //

ज्ञानाम्भसा तृष्णाग्निं हन्ति

एकान्तमनसा नित्यं संक्षिप्तेन्द्रियपञ्चकैः / तृष्णाग्निनातिवृद्धं च हन्ति ज्ञानाम्भसा बुधः // dhs_26.8 //

तस्य तृष्णाविमुक्तस्य विशुद्धस्य सुखैषिणः / अक्षयं चाव्ययं चैव पदं हि स्थितमग्रतः // dhs_26.9 //

निर्वाणपुरगामि वर्त्म

वितर्ककुटिलं चेतो यत्र यत्रोपपद्यते / एकालम्बनयुक्तेन धार्य तेन समाधिना / तस्मादेतत् परं वर्त्म निर्वाणपुरगामिकम् // dhs_26.10 //

मनोनिग्रहफलम्

एतदग्रं मनः क्षुत्वा हन्यादरिसमूहकम् / मनो हीदं विनिर्गृह्य (स) वेत्ति ध्यानजैर्दृढैः // dhs_26.11 //

निरुपमं ध्यानजं सुखम्

(तत्र स्थिताः नराः श्रेष्ठाः श्रद्धावन्तो मनीषिणः) / प्रयान्ति परमं स्थानमशोकं हतकिल्विषम् // dhs_26.12 //

निर्विषस्कस्य तुष्टस्य निरागस्यापि धीमतः यत् सुखं ध्यानजं भाति कुतस्तस्योपमा परा // dhs_26.13 //

ध्यानैः परमं पदं प्राप्यते

एतत्सारं सुधीराणां योगिनां पारगामिनाम् / यदेवेदं मनः श्रुत्वा प्रयान्ति पदमच्युतम् // dhs_26.14 //

// इति ध्यानवर्गः षड्विंशः //

(27) प्रज्ञावर्गः

प्रज्ञा मातेव हितकारिणी

धर्मानुसारिणी प्रज्ञा वीर्येण परिवृंहिता / समाधिबलसंयुक्ता मातेव हितकारिणी // dhs_27.1 //

प्रज्ञा गतिपञ्चकात् त्रायते

सा हि सन्त्रायते सर्वान् पुरुषान् गतिपञ्चकात् / न माता न पिता तत्र गच्छन्तमनुगच्छति // dhs_27.2 //

प्रज्ञाशिखरमारुह्य शीलकन्दरशोभनम् / भवदोषमिदं सर्व पश्यति (ज्ञान) भूषणः // dhs_27.3 //

समाधिना भवार्णवं तरति

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो यदा विन्दन्ति तत्पदम् / तदा समाधिना ज्ञान भवसागरमुत्तरेत् // dhs_27.4 //

दानशीलतपोध्यानैर्ज्ञानमेवाग्रमुच्यते / अपवर्गाद् यदा ज्ञानं ज्ञानशीले सुखावहे // dhs_27.5 //

प्रज्ञा अष्टमो मार्गस्तथागतेनोपदिष्टः चक्षुषां च परा दृष्टा प्रज्ञोक्ता (या)सुनिर्मला / मार्गाणां चाष्टमो मार्गः शिवः प्रोक्तस्तथागतैः // dhs_27.6 //

प्रज्ञाबलं सर्वोत्तमम्

चतुर्णा चैव सत्यानामग्रे द्वे तु प्रकीर्तिते / बालानां च सदा दृष्टं प्रज्ञाबलमिहोत्तमम् // dhs_27.7 //

जन्मपद्वतिर्ज्ञानशस्त्रेण छेत्तव्या

ज्ञानशस्त्रेण तिक्ष्णेन लता छेद्या दुरासदा / हन्तव्या दोषनिवहाश्छेत्तव्या जन्मपद्धतिः // dhs_27.8 //

न ज्ञानात्परो बन्धुः

अमृतानां परं ज्ञानं श्रेयसां निधिरुत्तमम् / न ज्ञानाच्च परं बन्धुर्न ज्ञानाद्धनमुत्तमम् // dhs_27.9 //

ज्ञानशीलयुता प्रज्ञा सेवितव्या

ज्ञानशीलयुतावृद्धा वीतरागा गतस्पृहाः / सेवितव्याः सदा सन्तस्तत्त्वमार्गनिदर्शकाः // dhs_27.10 //

क्लेशादीन् प्रज्ञाशस्त्रेण विदारयेत्

प्रज्ञावज्रेण तीक्ष्णेन महोदयवसेन च / महायोगरथारूढः क्लेशादीन् प्रविदारयेत् // dhs_27.11 //

// इति प्रज्ञावर्गः सप्तविंशः //

(28) निर्वाणवर्गः

क्लेशक्षय एव निर्वाणमार्गः

क्लेशक्षयात् परं सौख्यं कथयन्ति मनीषिणः / एष निर्वाणगो मार्गः कथितस्तत्त्वदर्शकैः // dhs_28.1 //

तत्पदं शाश्वतं जुष्टं कथयन्ति तथागताः / यत्र जन्म न मृत्युर्न विद्यते दुःखसम्भवः // dhs_28.2 //

विभूतस्याप्रमत्तस्य शान्तस्य वनचारिणः / अलोलुपस्य वीरस्य निर्वाणस्य विभूतयः // dhs_28.3 //

विषयेष्वप्रमत्तो निर्वाणं नातिचिरं प्राप्नोति

मित्रामित्रप्रहीणस्य भवरागविवर्जिनः / विषयेष्वप्रमत्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः // dhs_28.4 //

शुभकर्त्तृ निर्वाणं प्राप्नोति

शुभकार्येषु सक्तस्य मैत्रीकारुण्यभाविनः / संसारभयभीतस्य निर्वाणं नातिदूरतः // dhs_28.5 //

कौसीद्यविरहितः त्वरितं निर्वाणं याति

क्लेशक्षयविधिज्ञस्य नैरात्म्यस्यापि तस्य च / कौसीद्याच्चैव मुक्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः // dhs_28.6 //

वश्येन्द्रियस्य शान्तस्य निर्वाणं समीपतरम्

चतुःसत्यविधिज्ञस्य त्रिदोषवधसेविनः / वश्येन्द्रियस्य शान्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः // dhs_28.7 //

सुखदुःखपाशैर्मुक्तो मुनिः पारग उच्यते सुखदुःखमयैः पाशैर्यस्य चेतो न हन्यते / स दोषभयनिर्मुक्तः पारगो मुनिरुच्यते // dhs_28.8 //

शुभान्वेषी निर्वाणमधिगच्छति

पुरुषो ऽपायभीरुश्च प्रमादबलवर्जकः / शुभकारी शुभान्वेषी निर्वाणमधिगच्छति // dhs_28.9 //

// इति निर्वाणवर्गो ऽष्टाविंशः //

(29) मार्गवर्गः

आर्यचतुष्टयोपासकः पारं गच्छति

सत्यानि चत्वारि शिवानि तानि, सुभावितान्येव समीक्ष्य विद्वान् / सुचिन्तको जातिजराभयेभ्यः, प्रमुच्यये पारमुपैति शान्तः // dhs_29.1 //

कामेषु सक्तः भवभोगबद्धः भवति

अचिन्तको यस्तु विभूतबुद्धिः कामेषु सक्तो भवभोगबद्धः / स बन्धनैः काममयैर्निबद्धो, न मुच्यते जातिजराभयेभ्यः // dhs_29.2 //

भवार्णवे सुखद्रष्टा अन्ते नरकं याति

विचिन्त्य यो दुःखमिदं विशालं, न खेदमायाति भवार्णवेभ्यः / स कामवाणैर्निहतो हि मूढः, कष्टामवस्थां नरके ऽपि याति // dhs_29.3 //

आभ्यन्तरं क्षेमसुखं च हित्वा, किं कामभोगाभिरता हि बालाः / नैते बिजानन्ति भयं च तीव्रमभ्येति मृत्युर्ज्वलनप्रकाशः // dhs_29.4 //

तत्त्वमार्गप्रदर्शकैः किमुक्तम्?

अनित्यदुःखशून्यो ऽयमात्मा कारकवर्जितः / संसारः कथितो बुद्धैः तत्त्वमार्गप्रदर्शकैः // dhs_29.5 //

तेन सर्वमिदं तत्त्वज्ञानं ज्ञेयं समासतः / ज्ञानज्ञेयविनिर्मुक्तं तृतीयं नोपलभ्यते // dhs_29.6 //

कः तत्त्वविधिज्ञः?

अन्तपारविधिज्ञो यः षोडशाकारतत्त्ववित् / ऊर्ध्वगतिविधिज्ञो हि क्षान्तितत्त्वविचक्षणः // dhs_29.7 //

तत्त्वविदेव धर्मतामनुविशति

अग्रलोकैकधर्मज्ञः समनन्तरतत्त्ववित् / स धर्मतामनुविशेद् यथा (च) न विकम्पते // dhs_29.8 //

द्वयोपायविनिर्मुक्तो नष्टान् नाशयते मुहुः / नष्टपापगतिर्वीरः स्त्रोतापन्नो निरुच्यते // dhs_29.9 //

स्रोतांस्य कुशला धर्मा जीर्यन्ते पापगामिनः / मोक्षाग्निना प्रतप्यन्ते स्रोतापन्नो भवत्यतः // dhs_29.10 //

प्रस्रब्धिजं महोदर्कमुक्तं संसारमोक्षकम् / तृष्णाक्षयसुखं दृष्टं सत्यतः सुखकारकम् // dhs_29.11 //

कः सदैव सुखी भवति?

नावबध्नाति यं तृष्णा न वितर्कैर्विहस्यते / सम्प्राप्तभवपारस्तु सुखी भवति सर्वदा // dhs_29.12 //

आर्य मार्गचतुष्टयम् अन्योन्यफलसम्भूतम्

अन्योन्यफलसम्भूत सर्वतः सम्प्रवर्तते / तदेव कारणं ज्ञेयमार्यमार्गचतुष्टयम् // dhs_29.13 //

आर्यसत्येषु विदितः पुरुषो विद्यते ध्रुवम् / विषयेषु हि संघुष्टं जगद् भ्रमति चक्रवत् // dhs_29.14 //

कः श्रेष्ठो मार्गः?

स मार्गो देशकः श्रेष्ठो यो मार्गो भाषितः शिवः / येन मार्गेण प्राचीना (ध्रुवं) याता मनीषिणः // dhs_29.15 //

त्रिशरणगत एव सुखं जीवति

सुजीवितं भवेत् तस्य यस्य बुद्धौ स्थितं मनः / नहि बुद्धिविनिर्मुक्तं जीवितं जीवितं भवेत् // dhs_29.16 //

सुजीवितं भवेत् तस्य यस्य धर्मे स्थितं मनः / नहि धर्मविनिर्मुक्तं जीवितं जीवितं भवेत् // dhs_29.17 //

सुजीवितं भवेत् तस्य यस्य सङ्घे स्थितं मनः / नहि सङ्घविनिर्मुक्तं जीवितं जीवितं भवेत् // dhs_29.18 //

केषां सुजीवितं जीवनम्?

सुजीवितं भवेत् तस्य यस्य सत्ये स्थितं मनः / नहि सत्यविनिर्मुक्तं जीवितं जीवितं भवेत् // dhs_29.19 //

सुजीवितं भवेत् तस्य यस्य मार्गे स्थितं मनः / नहि मार्गविनिर्मुक्तं जीवितं जीवितं भवेत् // dhs_29.20 //

निर्वाणगमने यस्य नित्यं बुद्धिरवस्थिता / स दोषादेव निर्मुक्तो न देवः क्रीडति स्वयम् // dhs_29.21 //

कीदृशी क्रीडा सुखोद्भाविका?

या भवव्यापिनी क्रीडा नित्यमेकाग्रचेतसः / सा सुखोद्भाविका क्रीडा न क्रीडा रागकारिका // dhs_29.22 //

केन मार्गेण शिवं स्थानं मिलति?

सुखादीनिह सत्यानि यथा दान्तेन विन्दति / तदा क्षेमं शिवं स्थानं प्राप्नोति पुरुषोत्तमः // dhs_29.23 //

// इति मार्गवर्ग एकोनत्रिंशः //

(30) भिक्षुवर्गः

आदर्शो भिक्षुः लोकमार्गदर्शकः

यो हिनस्ति न भूतानि मित्रवेत्ता सदाक्षयः / पितृवत् सर्वभूतानि लोकस्तमनुपश्यति // dhs_30.1 //

अदत्तादानविरतो नित्यं ज्ञानी जितेन्द्रियः / प्रशान्तदेहकर्मा (च) तीर्णसम्भवसङ्क्रमः // dhs_30.2 //

नाप्यालेख्यगता नापि चक्षुषा सा निरीक्ष्यते / हतकामो दृष्टसत्यो मुक्तस्तादृश उच्यते // dhs_30.3 //

समलोष्टाश्मकनकः वीतशोकः समाहितः / न क्लेशोरगसम्पृक्तः स सौख्यं ध्रुवमाप्नुयात् // dhs_30.4 //

कः भिक्षुर्विद्यते?

अर्थानर्थसमो यस्य लाभालाभौ तथैव च / सुखदुःखसमायुक्तः भिक्षुः स खलु कथ्यते // dhs_30.5 //

मित्रामित्रप्रहीणो यः समचेता जितेन्द्रियः / विभेति यो न विषयैः विज्ञेयस्तादृशो यतिः // dhs_30.6 //

विषयद्वेषी निर्वाणमधिगच्छति

विषमत्वाद्धि विषयान् द्वेष्टि धीरो गतव्यथः / न तस्य दूरे निर्वाणं सम्यक्सम्बुद्धदेशितम् // dhs_30.7 //

उदयव्ययतत्त्वज्ञः सम्यग्दृष्टिरलोलुपः / हिमवानिव निष्क्रम्य संसारान्मुक्तहेतुकः // dhs_30.8 //

तृणचन्दनतुल्यो हि समतृष्णाम्बराशिनः / स कौशेयसङ्घटिततृष्णया नैव बाधते // dhs_30.9 //

लाभसत्कारसन्तुष्टः सन्तुष्टस्तृणसंस्तरैः / वह्निवल्लाभसत्कारं यः पश्यति स पश्यति // dhs_30.10 //

बुद्धदेशिताः भिक्षुधर्माः

वाह्यते यो न विषयैस्तृणनद्या न वाहयते / स्वकर्मफलतत्त्वज्ञः स भिक्षुर्बुद्धदेशितः // dhs_30.11 //

नातीतं शोचते यो हि बुद्धया (चैव) गतस्पृहः / प्रत्युत्पन्नक्रियायोगी न बुद्धिस्तस्य लिप्यते // dhs_30.12 //

निर्वाणे (च) मतिर्यस्य धर्मे नित्यं स्थिता भवेत् / न वर्तते स संसारे शुक्लधर्मसमावृतः // dhs_30.13 //

नाविलं क्रियते यस्य चित्तं विद्याग्निकल्पया / दारुवद्विषया यस्य तस्य दुःखं न विद्यते // dhs_30.14 //

इन्द्रियाणि वशे यस्य चेन्द्रियेषु वशानुगः / ह्रियते यः पुमर्थैनो निकषस्तादृशो मुनिः // dhs_30.15 //

साधुवद्धिमनो यस्य क्षमावान् प्रियदर्शनः / प्रह्लादयति चेतांसि स नृणां शशिवन्मुनिः // dhs_30.16 //

अरुणाभिरतो यस्तु हर्म्याग्रेषु न रज्यति / सन्तुष्टः पांशुकूलेन भिक्षुर्भिक्षारतो भवेत् // dhs_30.17 //

शान्तो दान्तः सुधीरर्थात् तत्त्ववित् सुखदुःखयोः / स यात्युत्तममध्वानं यत्र गत्वा न शोचति // dhs_30.18 //

ऋजुमत्पातकान्यस्य नित्यं ध्यानपरायणः / प्राकृतैश्च मलै(र्हीनः) स योगी सत्यवर्त्मनि // dhs_30.19 //

सर्वेन्द्रियविघाती यः सर्वभूतहिते रतः / शान्तो दान्तेन्द्रियः स्वस्थो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.20 //

षडिन्द्रियरथारूढो रागशत्रुनिवारकः / प्रज्ञाधीरः क्रियावान् यः स शान्तिपदमश्नुते // dhs_30.21 //

अरण्यवासी सन्तुष्टो भूमिवासी समाहितः / धुनाति पापको धर्मश्चायुर्मेघानिवाम्बरः // dhs_30.22 //

शुभं वा देहकर्मान्तः शुभचर्यासु संरतः / तत्त्वदृष्टिः क्रियादक्षो नाशयन्मारसाधनम् // dhs_30.23 //

दयालुर्भिक्षुर्निर्वाणमार्गे स्थितो भवति

रागात्यये न बाधेत शुभचित्तं गतालयम् / मैत्र्या कारुण्यबहुलो भिक्षुर्नैर्य्याणिके स्थितः // dhs_30.24 //

यस्य रूपादयो नेष्टा विषया बन्धहेतवे / स याति परमां शान्तिं यत्र गत्वा न शोच्यते // dhs_30.25 //

हेतुप्रत्ययतत्त्वज्ञः सूक्ष्मार्थे कृतनिश्चयः / मोक्षस्रोतस्यभिरतस्तृष्णया नैव रज्यते // dhs_30.26 //

यो नादत्ते ऽशुभं कर्म शुभकर्मरतः सदा / चन्द्रांशुनिर्मलगतिर्योगी भवति तादृशः // dhs_30.27 //

प्रदहन् पापकान् धर्मान् शुष्केन्धनमिवानलः / विभ्राजते त्रिभुवने मुक्तपायो गतव्यथः // dhs_30.28 //

मोक्षे ऽस्ति यस्य तु मनो न संसारे कथञ्चन / नासौ बध्नाति संसारे मुक्तः पक्षी यथाम्बरे // dhs_30.29 //

वेदनोदयतत्त्वज्ञो वेदनाफलनिश्चयः / स मुक्त इति विज्ञेयस्तत्त्वविद् ऋतवांश्च सः // dhs_30.30 //

तथाप्येते सुखदुःखे मृष्टामृष्टैर्न लिप्यते / दीप्तं पश्यति संसारं यः स योगी सतां मतः // dhs_30.31 //

भिक्षुर्भवति कीदृशः?

अथामूढमतिर्नित्यं नित्यं धर्मपरायणः / भिक्षुवृत्तावभिरतो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.32 //

न तृप्तिर्दर्शनारामैः साधूनां दर्शने रतिः / निष्क्रान्तगृहकल्माषो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.33 //

न नृत्यगीतसन्दर्शी (सत्यं) च पुनरीक्षते / संरक्षितो श्मशानेषु भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.34 //

एकाहं परमं पिण्डमादत्ते ऽन्यत्र काङ्क्षति / त्रिभागकुक्षिसन्तुष्टो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.35 //

वस्त्रोत्तमविवर्जी यः पांसुकूलेषु रज्यते / मुक्ताहारविहारो यो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.36 //

कर्माण्यारभते यो न निराशः स च कर्मसु / निरुद्धको नोपरतो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.37 //

कायकोटिविनिर्मुक्तो मोहध्वान्तविवर्जितः / अलिप्तः पापकैर्धर्मैभिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.38 //

सर्वाशयजनानीतः सर्वाशयविवर्जितः / सर्वाशयविनिर्मुक्तो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.39 //

आर्याष्टाङ्गेन मार्गेण निर्वाणपुरतः स्थितः / सर्वार्थधर्मता ह्येषा भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.40 //

शान्तेन्द्रियो दृढमतिः कामपाकविवर्जितः / एकाग्रसंस्थितमना भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.41 //

भूमिसङ्क्रमणज्ञो यो भूमितत्त्वनिदर्शकः / भूमेः परापरज्ञो यो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.42 //

सम्भवासम्भवान् धर्मान् हेतुप्रत्ययसम्भवान् / जानीते विधिवत् सर्वान् भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.43 //

ब्रह्मचारी ऋतुज्ञानी स्त्यानमिद्धविवर्जितः / कल्पोदग्रो ऽवनौ दक्षो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.44 //

शमस्थोविपश्यनाश्च चतुर्ध्यानरतश्च यः / आलये मुदितारामो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.45 //

पक्षिणो गगनस्थस्य छायेवानुगतः सदा / सद्धर्मस्यानुजीवी स भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.46 //

क्लेशोपक्लेशबधकः समदर्शी शुभान्वितः / अनापानविधिज्ञो यो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.47 //

अनुक्रमविधिज्ञो यो योगवित् तत्त्वदर्शकः / पारापारविधिज्ञो यो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.48 //

यो न हृष्यति हर्षेषु भयेषु न बिभेति च / मुक्तो हर्षभयोद्वेगैर्भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.49 //

जन्ममरणतत्त्वज्ञः सुरासुरनमस्कृतः / परावरज्ञः सत्त्वानां भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.50 //

सङ्घाटिमात्रसंहृष्टः सञ्चयेषु न रज्यते / अल्पेच्छो ब्रह्मचारी यो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.51 //

एकाशी वृक्षमूले यः सदा ध्यानं समीहते / लाभसत्कारविरतो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.52 //

उपेक्षाकरुणारागो मोक्षदोषविवर्जितः / निर्दग्धदोषसर्वस्वो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.53 //

मन्दवीर्यकुसीदानां भिक्षूणां दर्शनाय च / नान्ययोगाभिरक्तो यो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.54 //

कौसीद्याभिरतो भिक्षुः नहि कल्याणमर्हति न शय्यासनसम्भोगी भिक्षुर्बुद्धेन भाषितः / कौसीद्यभिरतो यस्तु नासौ कल्याणमर्हति // dhs_30.55 //

क्लेशानां मूलपाकं हि कौसीद्यं यस्य विद्यते / तस्य दुःखं महाघोरं संसारे सम्प्रवर्तते // dhs_30.56 //

कौसीद्यमेव यस्यास्ति तस्य धर्मो न विद्यते / केवलं वस्त्रमात्रेण ऽभिक्षुःऽ स इति कथ्यते // dhs_30.57 //

भिक्षुर्भवति न तादृशः

नाध्यापने रतिर्यस्य न ध्यानेनाशु रक्षति / केवलं वस्तुमात्रेण भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.58 //

विहाराभिरतो यस्तु न रतो धर्मगोचरे / स्त्रीमद्यलोलुपमतिभिक्षुरस्ति न तादृशः // dhs_30.59 //

(भवेन्मतिर्यस्य नित्यं विविधे) पापकर्मणि / स भिक्षुर्देशितो बुद्धैः न भोक्ता स्वकगोचरे // dhs_30.60 //

वरमाशीविषविषं कथितं ताम्रमेव च / भुक्तस्यात्यन्तदुःशीलैरधिकं पापभोजनम् // dhs_30.61 //

यो हि नार्हति पिण्डाय नासौ पिण्डाय कल्पते / यस्य पिण्डिकृताः क्लेशाः सर्पा इव विलेशयाः // dhs_30.62 //

स भिक्षुः पिण्डभोजी स्यान्न स्त्रीदर्शनतत्परः / बन्धकं यदि चात्मानं कृत्वा परशुभक्षतिम् // dhs_30.63 //

भिक्षुर्दुर्गुणानां स्वरूपम्

कथं स भिक्षुर्विज्ञेयः सङ्घरत्नप्रदूषकः / यस्येष्टा लाभसत्कारा विषया यस्य सम्मताः // dhs_30.64 //

नारिदर्शनसाकाङ्क्षी न भिक्षुर्न गृहीव सः / राजसेविषु सृष्टाशो मद्यपः क्रोधनस्तथा // dhs_30.65 //

सदा भिक्षुर्बञ्चयते दायकान्ननु चेतसा / उपायनान्युपादाय राजद्वाराश्रिता हि ये / संरब्धा गृहिभिः सार्ध यथा नागा वनाश्रिताः // dhs_30.66 //

तस्मात् तानेव पुष्णन्ति वातेर्ष्यास्ते समागताः / पुत्रदारान् परित्यज्य ये शान्ता रत्नमाश्रिताः // dhs_30.67 //

भिक्षोर्गुणानां माहात्म्यम्

प्रहाय दोषान् यो भिक्षुरस्ति दर्शनतत्त्ववित् / रूपादिस्कन्धतत्त्वज्ञो मोक्षाय यतते सदा // dhs_30.68 //

धर्मावबोधाभिरतो ध्यानारामविहारवान् तत्त्वलक्षणसम्बोधात् प्राप्नुयात् पदमव्ययम् // dhs_30.69 //

मैत्र्यारामो हि सततमुद्युक्तो धर्मगोचरे / तत्त्वलक्षणतत्त्वज्ञो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.70 //

योनिशस्तु मतिर्यस्य कामक्रोधैर्न हन्यते / स भिक्षुरिति विज्ञेयो विपरीतस्ततो ऽन्यथा // dhs_30.71 //

सर्वभूतदृढः शान्तः सर्वसङ्गतिवर्जितः / सर्वबन्धननिर्मुक्तो भिक्षुर्भवति तत्त्ववित् // dhs_30.72 //

कर्मणि यस्य विज्ञानविषयैर्यो न हन्यते / निर्मलः स्यात् कनकवत् सन्तुष्टो भिक्षुरुच्यते // dhs_30.73 //

प्रियाप्रिये मनो यस्य न लेपमनुगच्छति / सङ्कल्पानां विधिज्ञो यः सर्वपापविवर्जितः // dhs_30.74 //

अन्यसंदुष्टचरितो धर्मशीलो जितेन्द्रियः / अहीनसत्वो मतिमान् भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.75 //

शास्त्रे शास्त्रार्थविज्ञाने मतिर्यस्य सदा रता / न पानभोजनरतः स भिक्षुः शान्तमानसः // dhs_30.76 //

भिक्षोः स्वरूपनिरूपणम्

वनारण्यविहारेषु श्मशाने तृणसंस्तरे / रमते यस्य तु मनो भिक्षुर्भवति तादृशः // dhs_30.77 //

दोषाणां कर्मतत्त्वज्ञः फलवित् परिशेषतः / हेतुप्रत्ययतत्त्वज्ञो भिक्षुः स्याद् वीतकल्मषः // dhs_30.78 //

(हत) किल्विषकान्तारो हतदोषो जितेन्द्रियः / पुनर्भवविधिज्ञो यो भिक्षुः शान्तमनाः (स्मृत) // dhs_30.79 //

नोत्कर्षो हृष्टहृदये निन्दया नैव रूष्यति / समुद्रतुल्यगाम्भीर्यो योगवान् भिक्षुरुच्यते // dhs_30.80 //

आवेणिको दृढमतिः सूक्ष्मवादी न लोलुपः / कामवादी समो दक्षः स भिक्षुः शान्त उच्यते // dhs_30.81 //

कामधातूपगान् हेतून् रूपधातौ तथैव च / आरुष्येषु च तत्त्वज्ञः शास्त्रा भिक्षुः स उच्यते // dhs_30.82 //

न लौकिककथासक्तः शत्रुदोषबधे सदा / विषवद् यस्य विषयाः स भिक्षुर्देशितो बुधैः // dhs_30.83 //

शुद्धा यस्य (हि)कामेषु मतिर्भवति नित्यशः / स निर्मुक्तमतिर्भिक्षुर्मुक्तः संसारबन्धनात् // dhs_30.84 //

ध्यानाध्ययनकर्मण्यः कौसीद्यं यस्य दूरतः / हितकारी च सत्त्वानाम् आरण्यो भिक्षुरुच्यते // dhs_30.85 //

प्रश्नोत्तरमतिर्यस्य प्रतिभावन् जितेन्द्रियः / स धर्मः कथितो ज्ञेयो विपरीतस्तृणैः समः // dhs_30.86 //

बुद्धशासने कीदृग् भिक्षुः शस्तः?

कायमानसभीर्यस्य सर्वदा नैव खिद्यते / सर्वकृत्यकरो ज्ञेयो यः सङ्घाय च तत्परः // dhs_30.87 //

न परार्थ न लोभार्थ यशो ऽर्थ कुरुते न तु / सङ्घकार्ये मतिर्यस्य स मुक्तः सर्वबन्धनैः // dhs_30.88 //

न स्वर्गार्थ मतिर्यस्य लाभार्थ यशसे न वा / निर्वाणार्थ क्रिया सर्वा स भिक्षुः स्रोत उच्यते // dhs_30.89 //

पापेभ्यो नित्यविरतः सत्कृत्येषु रतः सदा / न पापमित्रसंसर्गी भिक्षुः स्याद् बुद्धशासने // dhs_30.90 //

मैत्र्या भावितचित्तस्य दक्षस्य ऋजुचेतसः / शिक्षापदेषु रक्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः // dhs_30.91 //

जरामरणशीलस्य संसारविमुखस्य च / ध्याने ऽपि न प्रमत्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः // dhs_30.92 //

अनित्यताविधिज्ञस्य शून्यतावत्क्रियावतः / ध्यानोत्कर्षविधिज्ञस्य निर्वाणं नातिदूरतः // dhs_30.93 //

धीरो ऽयमग्रचोरो ऽयं यो ऽयं भिक्षुरसंवृतः / अन्तःपुरीवरस्रावी बहिश्चीवरसंवृतः // dhs_30.94 //

धर्मविनयाद् रिक्तो भिक्षुर्दुःखभागी भवेदेव

यथा यत्नमयो राशिः सर्वो ऽसारश्च दुर्बलः / एवं सञ्चरति रिक्तो वितथो भिक्षुवादिकः // dhs_30.95 //

स नारकेयो दुःशीलः सङ्घरत्नबहिष्कृतः / कायस्य भेदान्नरकं नीयते चित्तवञ्चितः // dhs_30.96 //

वञ्चितो धर्मविनयाद् याति तत् स्वेन कर्मणा / मलिनस्तमसा बद्धो दुःखभागी भविष्यति // dhs_30.97 //

अप्रावृतः शुभधमन् नग्नः साधुजुगुप्सितः / नयते नरकं घोरं यथा धर्मबहिष्कृतः // dhs_30.98 //

अशोभनस्य निचयो दुःखद्वारमनावृतम् / संसारबन्धनं तीव्रं दौःशील्यमिति कथ्यते // dhs_30.99 //

असंवरेण यो दग्धः स दग्धो वह्निना भृशम् / तस्य संवरक्षीणस्य विनिपातो ध्रुवं स्थितः // dhs_30.100 //

कुकर्तृभिक्षुरपि नरकं याति

मनसा संवरस्थेन स्वाचारैः संवरायते / समूढचर्यामारुह्य नरकायोपकल्पते // dhs_30.101 //

अशुभं वर्धते तस्य दिवारात्रौ च सर्वतः / यस्य शीलमयं रत्नं दौःशील्येन निवारितम् // dhs_30.102 //

धर्मशून्यस्य रिक्तस्य तमसा संवृतस्य च / विद्यते ऽसंवरस्तस्य यो न शौचाय कल्पते // dhs_30.103 //

असंवरमयः पाशो मलिनः साधुवर्जितः / आकर्षति स दुःशीलान् पापिष्ठान् शीलवर्जितान् // dhs_30.104 //

असंवरैश्च दौःशील्यैः पापैश्च सह सङ्गतिः / दूतका नरकस्यैते कामानामपि सेवकाः // dhs_30.105 //

असंवृतप्रसूतस्य चपलस्य विशेषतः / पापकर्माभियुक्तस्य नरकं नातिदूरतः // dhs_30.106 //

किमेते नावगच्छन्ति कर्मणां सदृशं फलम् / अक्षिपाताय मूढाय दुर्मतौ (ये) विमोहिताः // dhs_30.107 //

अहन्यहनि वर्धन्ते पापनद्यो दुरासदाः / दुःखोर्मिमालाश्चपलाः पापिष्ठजनहारिणः // dhs_30.108 //

न तेषां सुकरं जन्म न तेषां सुकरं मनः / अशीलाः पुरुषा ये वा शुक्लधर्मविवर्जिताः // dhs_30.109 //

धर्मो ऽत्युच्चः शुभो मार्गः

अत्युच्चश्च शुभो मार्गः स ऽधर्मऽ इति कथ्यते / तं प्राप्यमनुजः शीघ्रं प्रयाति पदमच्युतम् // dhs_30.110 //

ततो ऽपवादाः साध्यन्ते शक्तिमन्तः सुखास्तु ये / संवरस्य सदा दासास्तेषां दुःखं न विद्यते / दौःशील्यपरमो ह्येष मलिनीकुरुते नृणाम् // dhs_30.111 //

ये शैक्ष्यपदविभ्रष्टा भागिनो नरकस्य ते / एवं ज्ञात्वा नरः सर्व संवरं प्रतिपद्यते // dhs_30.112 //

शुभधर्मी भिक्षुर्निर्वाणं नातिचिरं प्राप्नोति

भवार्णस्य सर्वस्य सेतुभूतो हि संवरः / शुद्धाजीवविशुद्धस्य शान्तवक्त्रस्य कर्मणः // dhs_30.113 //

ध्यायिनो विप्रमुक्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः / धूर्धरस्याप्रमत्तस्य श्मशानवनसेविनः // dhs_30.114 //

शायिनो भूतले नित्यं निर्वाणं नातिदूरतः / पांशुशय्यावलम्बांसपातमेकं सजर्जरम् // dhs_30.115 //

सन्तोषः फलमूलैश्च स सुखी बुद्धसम्भवः / विप्रमुक्तस्य कामेभ्यः सन्तोषो हीतरस्य च // dhs_30.116 //

सविमुक्तकचित्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः / कुहकामलमुक्तस्य रजो वा तस्य तायिनः // dhs_30.117 //

आकाशसमचित्तस्य निर्वाणं नातिदूरतः / बहुबद्धपदैर्युक्ता विज्ञेया (भव)चारिका // dhs_30.118 //

नाशिका ब्रह्मचर्यस्य निर्वाणगतिदुःखिका / सेव्यते या जनैर्नित्यं प्राकृतैः शीलवर्जितैः // dhs_30.119 //

अजस्त्रं परिवर्ज्या सा ध्यायिभिस्तत्त्वदर्शिभिः / दौर्बल्यमूलमेका सा मनस्कारप्रणाशिका // dhs_30.120 //

नाशिनी ब्रह्मचर्यस्य नरकस्य प्रदर्शिका / भ्रंशिका स्वर्गमार्गस्य दुःखसागरशोषिका // dhs_30.121 //

दूतिका प्रेतलोकस्य तिर्यग्योनिनिपातिका / नाम्ना सङ्गणिका सेवा संसारे बन्धमातृका // dhs_30.122 //

ध्यानाध्ययनशक्तैव वर्ज्या नित्यं हि भिक्षुभिः / ध्यानाध्ययननिर्मुक्तो निमित्ताभिरतः सदा // dhs_30.123 //

परधर्मो भयावहः

विवर्जितः शुभैर्धर्मैरपापगमनाय सः / स्वधर्म यः परित्यज्य परधर्मेषु रज्यते // dhs_30.124 //

धर्मद्वयपरिभ्रष्टो विनिपाताय कल्पते / स्वगृहं यः परित्यज्य परवेश्यानि तिष्ठति // dhs_30.125 //

सदायं लाघवं याति निधनं चाशु गच्छति / तथा यो विमतिर्भूतो विद्वन्मानी जनेच्छया // dhs_30.126 //

स्वधर्मविरतिं कृत्वा परधर्मेषु वर्तते / अधर्मे चाशयस्तस्य परलिङ्गोपजीविनः // dhs_30.127 //

तृणविद्याभिलिप्तो ऽयं प्रेतः पापेषु पच्यते / यशो ऽन्तं पदमास्थाय पापकर्मणि वर्तते // dhs_30.128 //

नासौ भिक्षुरिहोच्यते

शश्वत् स पतितो दृष्टः शासनान्तात् प्रवर्तते / निस्पृहः कामचर्यासु निरामोदः प्रवर्जितः // आरब्धवीर्यः सन्तुष्टो ध्यायी भिक्षुरिहोच्यते // dhs_30.129 // न च कामेषु संसक्तो नित्याहारविहारवान् / काषायसंवृतः क्षौरो नासौ भिक्षुरिहोच्यते // dhs_30.130 //

निमित्तबोधको (यस्तु) नक्षत्रगतिचिन्तकः / राजसेवाप्रमत्तश्च न स भिक्षुरिहोच्यते // dhs_30.131 //

वैद्यकर्माणि कुर्वश्च श्रुति सङ्ग्रथनं तथा / सङ्कीर्णा दिनचर्या च कुर्वन् भिक्षुः प्रणश्यति // dhs_30.132 //

ध्यानाध्ययनविद्वेषी रतः सङ्गणिकासु च / लोभसत्कारलाभं च कुर्वन् भिक्षुः प्रणश्यति // dhs_30.133 //

सुवर्णधातुसंसक्तो बहुमित्ररतिश्च यः / अन्यलाभाभिलाषितो भिक्षुः पतति शासनात् // dhs_30.134 //

तपसः सङ्गनिर्मुक्तो न पापगणसेवकः / सक्तूदकेन सन्तुष्टः स भिक्षुर्निष्ठुरः स्मृतः // dhs_30.135 //

कः शुद्धो भिक्षुः?

आगतान् विषयान् सर्वान् त्यजति ज्वलनोपमान् / विशुद्धदोषो मणिवच्छुद्धो भिक्षुरिहोच्यते // dhs_30.136 //

अन्तर्बहिर्विशुद्धात्मा ज्ञानादिभिरलङ्कृतः / श्रद्धया शीलवस्त्रेण क्रियावान् भिक्षुरुच्यते // dhs_30.137 //

लोभधर्मव्यतीतो यः स्थितो मेरुरिवाचलः / सर्वलोकप्रियः शान्तः पारगो भिक्षुरुच्यते // dhs_30.138 //

त्रिरात्रिवासी कुत्रापि कुशासनविधारकः / गिरिगह्वरसेवी च विमुक्तो भिक्षुरुच्यते // dhs_30.139 //

पापभीरुरसंस्पर्शी संवृतः च सुसंवृतः / ज्ञानसेवी स्थिरः शान्त एकाकी भिक्षुरुच्यते // dhs_30.140 //

अचलः प्रियवादी च पापमित्रविवर्जितः / अशक्तः सर्वकृत्येषु मुक्तो भिक्षुरिहोच्यते // dhs_30.141 //

राजसेवा कुकषायोक्तिसेवा

राजसेवा विगर्ह्यास्ति भिक्षोश्चारण्यवासिनः / कुकषायोक्तिसेवासौ मृत्युतस्करजीविका // dhs_30.142 //

न हि राजसेवको भिक्षुर्यः सेव्यो देवतैरपि / न हिंसासवसंसृष्टो महते ऽशुचिसेवकः // dhs_30.143 //

भिक्षोः राजसेवा न शोभते

निर्मलस्य निरामस्य निस्पृहस्य च देहिनः / संसारभयभीतस्य राजसेवा न शोभते // dhs_30.144 //

वनारण्यश्मशानेषु पल्वलो गिरिभूमिषु / प्रान्तभूमिषु ग्रामस्य स्थितः भिक्षुः प्रशोभते // dhs_30.145 //

वनारण्यश्मशानेषु भिक्षुर्न राजसेवया / ध्यानाध्ययननिर्मुक्तः कवलाहारभोजिता / न भिक्षुरिति विज्ञेयः पिशाचसममानसः // dhs_30.146 //

ध्यानाद्धि विमलं सौख्यं प्रवदन्ति मनीषिणः / न तत्सुखात्सुखं चान्यदस्ति लोके कथञ्चन // dhs_30.147 //

तदुत्तमध्यानसुखं मुक्त्वा यः पुरुषाधमः / रसेषु रमते बालस्तेन मूढो विहन्यते // dhs_30.148 //

विषयैर्भ्रामितस्यास्य नित्यं तद्गतचेतसः / वर्धन्ते ऽकुशला धर्माः परलोकापकर्षकाः // dhs_30.149 //

आत्मज्ञो भिक्षुर्निर्वाणमधिगच्छति

आत्मनो यानहीनश्च गुरुपृच्छनकस्तथा / भिक्षुरुद्युक्तवीर्यश्च निर्वाणमधिगच्छति // dhs_30.150 //

श्रुतं यावद् भवत्येव तावदेव प्रभाषते / आत्मज्ञो मानहीनश्च भिक्षुर्भवति तत्त्वविद् // dhs_30.151 //

मानापमानहीनो यो मार्गामार्गविचक्षणः / स्वपरार्थविधिज्ञो यः स तुष्टो भिक्षुरुच्यते // dhs_30.152 //

मानिनः कुतः शान्तिः?

मानिनः क्रूरमनसश्चपलस्याल्पमेधसः / लाभसत्कारयातस्य कुतः शान्तिर्भविष्यति? // dhs_30.153 //

प्रसन्नाचारयुक्तस्य ज्ञानगोचरसेविनः / संसारदोषभीतस्य प्रव्रज्या सफला मता // dhs_30.154 //

स्वभावपरभावेषु यस्य बुद्धिर्नमुञ्चति / न कर्मण्यविपाके च मार्गामार्गे तथैव च // dhs_30.155 //

निवासोपहतो भिक्षुः सुखं न विन्दति सदाचारवियुक्तस्य सुखदुःखाभयस्य च / निवासोपहतो भिक्षुर्बालवद् दृश्यते परैः // dhs_30.156 //

तृणवल्लघुतां याति स्वार्थाच्च परिहीयते / निवासोपहतो भिक्षुः परिहीणवने स्थितः // dhs_30.157 //

ध्यानाध्ययनकृत्येषु मनो नैव प्रवर्तते / निवासोपहतो भिक्षुर्जनसञ्चयतत्परः // dhs_30.158 //

सञ्चयव्यग्रमनसा जीवितं परिहीयते / क्षिणोति रेतसं स्वस्य जीवितं नैव गच्छति // dhs_30.159 //

कः दुर्गतिं याति?

न च विन्दति यत् कृत्वा सुखमन्यत्र भुज्यते / निवासोपहतो भिक्षुर्जनसञ्चयतत्परः / पापानि याति नित्यं स तेन गच्छति दुर्गतिम् // dhs_30.160 //

श्रामण्यधर्मस्य महत्त्वम्

अनभिप्रेतमनसो निराशस्य च देहिनः / सर्वसङ्गविमुक्तस्य श्रामण्यं सफलं मतम् // dhs_30.161 //

गिरिगह्वरवृक्षेषु नित्यं ध्यानविहारिणः / प्रसीदति शुभं ज्ञानं दौःशील्यपरिवर्जितम् // dhs_30.162 //

केषां सफलं जीवनम्?

सर्वसङ्गविनिर्मुक्तो विषयैर्न च वञ्चितः / (स) भिक्षु निष्फलो ज्ञेयः शुष्केन्धनमिवानलः // dhs_30.163 //

निर्वाणाभिरतस्य भिक्षोः प्रशंसा

निर्वाणाभिरतो यो हि भीतस्य विभवार्णवात् / भिक्षुर्भवति शुद्धात्मा न निवासेन कर्हिचित् // dhs_30.164 //

तृष्णा एव अनर्थकरी

लोभमोहेषु ये शक्तास्ते शक्ता तृष्णया सदा / तृष्णाबन्धनबद्धानां नायं लोको न चापरः // dhs_30.165 //

धर्मज्ञो दुर्गति न लभते

असंशक्ता मतिर्यस्य मिथ्याकर्मसु सर्वदा / अपक्षपाती धर्मज्ञो न स गच्छति दुर्गतिम् // dhs_30.166 //

कः मुनिरुच्यते?

दोषपङ्केमनो यस्य न लिम्पति कथञ्चन / एकारामविहारीयो निराशो मुनिरुच्यते // dhs_30.167 //

निर्मुक्तो विमलाचारो निवृत्तमलकल्मषः / मुक्तो यो विषयैः सर्वैरारण्यो मुनिरुच्यते // dhs_30.168 //

लोकधर्मैर्न निर्वेदं समायाति कथञ्चन / सुखदुःखसमप्रज्ञो निर्मलो मुनिरुच्यते // dhs_30.169 //

सन्तोषः परमो(धर्मो) नित्यं कामविवर्जितः / निरामयः कृच्छ्रजीवी शुचिर्मुनिरिहोच्यते // dhs_30.170 //

नयेन्न तेन संश्लेषं यत्र यत्रानुगच्छति / एकचारी दृढमतिः क्रियावान् मुनिरुच्यते // dhs_30.171 //

शुभाशुभानां सर्वेषां कर्मणां फलतत्त्ववित् / शुभाशुभपरित्यागी लोके ऽसौ मुनिरुच्यते // dhs_30.172 //

उद्युक्तो दोषनाशाय नित्यकामगतिः स्मृतः / उदयव्ययतत्त्वज्ञो बुद्धिमान् मुनिरुच्यते // dhs_30.173 //

देशकालविदां श्रेष्ठो ऽद्वयवादी जितेन्द्रियः / संसारभयभीतो ऽयं प्रशान्तो मुनिरुच्यते // dhs_30.174 //

कः भिक्षुः निर्वाणमधिगच्छति?

एकारामगतो भिक्षुः संक्षिप्तेन्द्रियपञ्चकः / देहलक्षणतत्त्वज्ञो निर्वाणमधिगच्छति // dhs_30.175 //

वीर्यवान् (सत्यवाक्) भिक्षुर्नित्यं दोषविवर्जितः / उद्यानमिव क्रीडाया निर्वाणमधिगच्छति // dhs_30.176 //

कल्याणधर्मी भव

दग्धे क्लेशे वयं दग्धा वनं दग्धं यथाग्निना / कल्याणधर्मे संरक्ता न रक्ता कामभोजने // dhs_30.177 //

मायया जनाः वञ्चकाः भवन्ति

नित्यं प्राप्त्युत्सुका ये (हि) नित्यं स्वजनसंरताः / मायया वञ्चका (ये तु) मूढास्ते धर्मवर्त्मनि // dhs_30.178 //

शुभकर्मणि मनः कार्यः

रमणीयान्यरण्यानि तत्रैव रमते मनः / रमन्ते वीतरागास्ते न तु कामगवेषिणः // dhs_30.179 //

स कथाभिरतो यस्तु रतो विषयतृष्णयोः / न यास्यति पुरं शान्तं यो च मृत्युं न विन्दति // dhs_30.180 //

अद्वयवादी भव

यो ऽत्यन्तशान्तमनसा नित्यं ध्यानपरायणः / आदिमध्यान्तकल्याणो नित्यमद्वयगोचरः // dhs_30.181 //

// इति भिक्षुवर्गस्त्रिंशः //

करुणादानशीलानिक्षान्तिर्वीर्यमथापि च / ध्यानं प्रज्ञाथ निर्वाणो मनो भिक्षुश्च ते दश //

// इति तृतीयम् उदानम् //

अथ चतुर्थम् उदानम्

(पुण्यदेवसुखैर्मित्रराजस्तुतिभिरन्विताः / सद्धर्मस्मृतिवैपुल्यै गृहीतो ऽयं समुच्चयः // ) //

(31) पुण्यवर्गः

पुण्यप्रशंसा

रमणीयानि पुण्यानि फलं तेषां परं शुभम् / तस्मात् कुरुत पुण्यानि नास्ति पुण्यसमं धनम् // dhs_31.1 //

पुण्यं निधानमक्षय्यं पुण्यं रत्नमनुत्तमम् / प्रदीपसदृशं पुण्यं मातृवत् पितृवत् सदा // dhs_31.2 //

पुण्यं कृत्वा गता देवाः पुण्यं नयति सद्गतिम् / पुण्यं कृत्वा नरा लोके मोदन्ते त्रिदिवे हि (ते) // dhs_31.3 //

पुण्यं परं सुखम्

पुण्याधिका हि पुरुषा भवन्ति सुखिनः सदा / तस्मात् कुरुत पुण्यानि नास्ति पुण्यसमं सुखम् // dhs_31.4 //

पुण्यं कृत्वा गता देवाः पुण्यप्रियधनस्य च / हेतुभूतं सदा दृष्टं तस्मात् पुण्यं परं सुखम् // dhs_31.5 //

पुण्यादृते सुखमसंभवम्

पुण्यं नित्योत्तमं दृष्टं छायावदनुगामिकम् / तस्मात् सुखं परं पुण्यं नास्ति पुण्यादृते सुखम् // dhs_31.6 //

पुण्यापुण्यफलयोरन्तरम्

पुण्योत्तीर्णाः पुनर्देवा पतन्ति सुकृतानुगाः / पुण्यापुण्यफलो लोकस्तस्मात् पुण्यं समाचरेत् // dhs_31.7 //

अपुण्यनिन्दा

ये पुण्यहीना दुर्दान्ता नित्यं कुगतिगामिनः / कुतस्तेषां सुखं दृष्टं सिकतासु यथा घृतम् // dhs_31.8 //

वित्तेन वञ्चिता मूढाः पुण्येन परिवञ्चिताः / न तेषां विद्यते शर्म दुःखं तेषामनुत्तरम् // dhs_31.9 //

पुण्यवशाद् देवलोकं गच्छति

मानुष्यं सुकृतं ह्येतत् कृते भवति देहिनः / तेन कर्मविपाकेन स्वर्गलोकेषु जायते // dhs_31.10 //

प्रियो भवति यस्यात्मा यस्य सौख्ये स्थिता मतिः / स करोतु महत्पुण्यं देवलोकोपपत्तये // dhs_31.11 //

धर्मचारी पुरुष एव सुखमवाप्नुते

धर्मचारी हि पुरुषः सुखात् सुखमवाप्नुते / निर्मलश्च परां शान्तिं क्षिप्रमेवाधिगच्छति / तस्मात् कुरुत पुण्यानि (यन्नित्यं) सांप्रचायिकम् // dhs_31.12 //

पुण्यकर्त्तृ अव्ययं सुखमश्नुते

पुण्यकारी सदा दान्तो पदं गच्छति चाव्ययम् / रमणीयानि पुण्यानि करणीयान्यनेकशः // dhs_31.13 //

पुण्यस्य वैचित्र्यं धर्मस्य उपादेयता च

विचित्रं हि कृतं पुण्यं विचित्रं परिपच्यते / धर्माधर्मप्रधानस्य जीवलोकस्य सर्वतः / शमत्राणो यथा धर्मस्तस्माद् धर्मरतो भवेत् // dhs_31.14 //

अधर्मी दुःखं प्राप्नोति

यो (हि) धर्म परित्यज्य रमते कुकृते नरः / तस्य दुष्कृतदग्धस्य दुःखं भवति नित्यशः // dhs_31.15 //

धर्मे एव मनः कार्यम्

यावन्नाभ्येति मरणं यावत् सकलचिन्तनम् / तावद् धर्मे मनः कार्यमुपशान्तिर्भविष्यति // dhs_31.16 //

परोपकर्तृ निर्वाणपुरं याति

यो हि देशयते धर्म परेषां हितकाङ्क्षया / स माता स पिता चैव निर्वाणपुरदेशकः // dhs_31.17 //

शास्तुः सुभाषितममूल्यम्

शुभाधिकपरश्चैकः यो देशयति देशिकः / स गत्यन्तरमार्गज्ञो नाथो भवति देहिनाम् / न मूल्यं विद्यते शास्तुः सुभाषितपदस्य वै // dhs_31.18 //

साधारणद्रव्याद् धर्मद्रव्यस्य वैलक्षण्यम्

न पदं लभते शान्तं यद् धनैरुपलभ्यते / द्रव्यं साधारणं दृष्टं न धर्मो बुद्धिबन्धनम् // dhs_31.19 //

धर्मद्रव्यमक्षुण्णमस्ति

द्रव्यं विनश्यति नृणां धर्मद्रव्यं न जातु वै / आभ्यन्तरसहस्त्राणि धर्म एको ऽनुगच्छति // dhs_31.20 //

न धनं पदमप्येकं गच्छन्तमनुगच्छति /

हीयते द्रविणं तेषां राजचौरोकाग्निभिः / धर्मवित्तं न तच्छक्यमपहर्तु कथञ्चन // dhs_31.21 //

अतो धर्मपरो भवेत्

अचिरेणापि कालेन भुक्त्वा सौख्यमनेकशः / भवत्यवश्यं पतनं तस्माद् धर्मपरो भवेत् // dhs_31.22 //

धर्म एकः परं त्राणं धर्म एकः परा गतिः / धर्मेण पूर्ववर्त्येष मरणं चाप्यधर्मतः // dhs_31.23 //

धर्मचारिणः प्रशंसा

वरं धर्मो धर्मचारी धर्ममेव निषेवते / स सुखात् सुखमाप्नोति न दुःखमनुपश्यति // dhs_31.24 //

अधर्मचारिणो निन्दा

अधर्मचारी पुरुषो यदाधर्म निषेवते / स तदा दुःखमाप्नोति नरकेषु पुनः पुनः // dhs_31.25 //

निर्वाणमहत्त्वम्

रत्नत्रयप्रसादस्य भावितस्याप्यनेकशः / फलं भवति निर्वाणं पूर्वस्वर्गोपजीविनः // dhs_31.26 //

आत्मनैव पुण्यमाचरणीयम्

आत्मना क्रियते पुण्यमात्मना प्रतिपद्यते / सुखं वा यदि वा दुःखमात्मनैवोपभुज्यते // dhs_31.27 //

शीलवतः पुण्यप्रभावो विपुलः

नदीस्त्रोत इवाजस्त्रं पुरुषस्य प्रवर्तते / पुण्यप्रभावो विपुलो यस्य शीले रतं मनः // dhs_31.28 //

भवजन्यं फलं यस्य (यस्मै) धर्मो न रोचते / धर्मो हि नयति स्वर्ग धर्मचारी सुखान्वितः // dhs_31.29 //

धर्मादृते पुरुषः नरकं याति

एतदेव हि पर्याप्तं यद् धर्मपरिपालनम् / धर्मादृते हि पुरुषो नरकानुपधावति // dhs_31.30 //

धर्मविगर्हणान्मरणं श्रेयः

श्रेयो भवेद्धि मरणं न तु धर्मविगर्हणम् / धर्मेण वर्जितो लोकः संसारे सर्वदा भ्रमेत् // dhs_31.31 //

धर्मविरहितस्य दुःखमयं जीवनम्

धर्मचक्षुर्विमुक्तस्य मोहेनाक्रान्तचेतसः / वृथा सौख्यमिदं दृष्टं दृष्ट्वा यातो यथापरः // dhs_31.32 //

धर्माङ्कुरो मनः क्षेत्रे नैव रोहत्यचेतसः / यस्य शीलप्रदा बुद्धिः धर्माचरणतत्परा // dhs_31.33 //

शुभेन सविशुद्धेन भावितेन प्रयत्नतः / प्रयान्ति तत् पदं शान्तं यत्र दुःखं न विद्यते // dhs_31.34 //

इन्द्रियवशी मारं नातिवर्तते

इन्द्रियाणां वशे यस्तु विषयेषु तथैव च / स सर्वबन्धनैर्बद्धः स मारं नातिवर्तते // dhs_31.35 //

पापकैर्धर्मैरलिप्त एव स्वस्थः

अलिप्तपापकैर्धर्मैः निर्धनात् कनकद्युतिः / स मुक्तभवकान्तारः स्वस्थो भवति सर्वतः // dhs_31.36 //

बुद्धादीनां पूजया निर्वाणलाभः

बुद्धो येषां बहुमतो नित्यं धर्मश्च गोचरः / शुश्रूषाचार्यपादानां श्रद्दधानश्च कर्मणाम् // dhs_31.37 //

त्रिरत्नपूजया नित्यं सद्बुद्धिश्च (सु) निर्मला / मातापितृणां पूजातः निर्वाणपुरगामिनाम् // dhs_31.38 //

प्रव्रज्याभावधर्माश्च समेषां सम्प्रकीर्तिताः / ब्रह्मचर्यात्तचर्याणां सर्वसौख्याग्रकारकाः // dhs_31.39 //

धर्मदानं सर्वोत्तमम्

दानानामुत्तमं दानं धर्मदानं प्रकथ्यते / उद्योगानां सदा ध्यानं येन गच्छति निर्वृतिम् // dhs_31.40 //

अग्रयस्तथागतः प्रोक्तः

ऊर्ध्वाधस्तिर्यगुक्तस्य लोकस्यानेककर्मणः / अग्रयस्तथागतः प्रोक्तो धर्माणां तत्त्वदर्शकः // dhs_31.41 //

वर्गाणां चार्थसङ्घोरे प्रवरः शान्त उच्यते / क्षेत्राणां त्रिविधं पुण्यं गुणदुःखोभयं ततः // dhs_31.42 //

माता पितृसमः पूज्य उपाध्यायः सदा भवेत् / स उन्मीलयते चक्षुर्वशगोचरतां प्रति // dhs_31.43 //

निःसुखा विषया मताः

अग्राह्या वा सदा दृष्टा मुनिना तत्त्वदर्शिना / सुखस्य भूमयो ह्येता निःसुखा विषया मताः // dhs_31.44 //

यद्येवं कुरुते धर्म निर्मलं मार्गदर्शिनम् / सौख्यं तस्य भवेन्नित्यं न सौख्यं देवभूमिषु // dhs_31.45 //

भवान्तरेषु सुकृतं पृष्ठतो देहिनां स्थितम् / स आहूय प्रयत्नेन सेवितव्यः सदा नरैः // dhs_31.46 //

अनागते भयं यो हि पश्यति बुद्धचक्षुषा / स पण्डितः सदा धीरो मूर्खत्वादतिभीरुकः // dhs_31.47 //

विपत्तिजं भयं दृष्ट्वा (मार्ग) पश्यति बुद्धिमान् / स हि विघ्ने तु सम्प्राप्ते न विषादेन बाध्यते // dhs_31.48 //

अथ मूढमतिर्नित्यं विषयानेव सेवते / विमोहितः स विषयैः पश्चात्तापेन दह्यते // dhs_31.49 //

समग्रं जन्म पुण्यानि करणीयानि

यावत् समग्रं जन्मेदं ज्ञानं याति विनाविलम् / तावत् कुरुत पुण्यानि दुःखं हयकृतपुण्यता // dhs_31.50 //

क्षयं प्रयान्ति पुण्यानि त्वरितं याति जीवितम् / धर्मसङ्ग्रहणे यत्नः कर्त्तव्यस्तुषिते सुरैः // dhs_31.51 //

यो हि धर्म परित्यज्य प्रमादोपहतो नरः / न सञ्चिनोति पुण्यानि स पश्चादपि तप्यते // dhs_31.52 //

न यावदायाति जरा न व्याधिः सह मृत्युना / तावत् कार्याणि पुण्यानि मा पश्चात् परितप्यथ // dhs_31.53 //

असङ्गृहीतपुण्यस्य प्रमादोपहतस्य च / नरके कारणं दुःखं प्रमादस्त्वां हनिष्यति // dhs_31.54 //

किं तस्य जीवितेनार्थः किं भाग्यैः किं च बान्धवैः / सबलेन्द्रियतां प्राप्य यो न धर्मरतः सदा // dhs_31.55 //

अहन्यहनि कर्त्तव्यं धर्मसङ्ग्रहणे मनः / विरतिश्चापि पापेभ्यः साधूनां दर्शने न च // dhs_31.56 //

शीलेन यः सुरो जन्म लब्ध्वेदं काममोहितः / न सञ्चिनोति पुण्यानि स भवं नातिवर्तते // dhs_31.57 //

धर्मरताः सदा वन्द्याः

ज्ञानारम्भाभिरतयः शीलरत्नविभूषिताः / कामरागाद्धि ये भीता देवानां देवसम्मताः // dhs_31.58 //

देवास्ते हि सदा वन्द्या ये धर्मे निरताः सदा / ये तु नित्यं भवासक्तास्ते सर्वे निधनं गताः // dhs_31.59 //

धर्मसेतुमिमं प्राप्य पारावारगतं महत् / न सञ्चरति यस्तूर्ण भवान्नैव प्रमुच्यते // dhs_31.60 //

शुभं नैव प्रणश्यति

शुभानुचारिधर्मैश्च शुभं भवति सर्वदा / कल्पकोटिसहस्त्रेण शुभं नैव प्रणश्यति // dhs_31.61 //

पुण्यप्राप्त्यर्थे करणीयानि कर्त्तव्यानि

सङ्गृहीतं सदा शीलं ज्ञानं च परिवर्तितम् / दानं चाभिक्षया दत्तं भवति स्वरसात्मकम् // dhs_31.62 //

सदैव गुणाः सेव्याः

दोषास्त्रयः प्रणश्यन्ति त्रिभिर्दानादिभिर्नृणाम् / तस्माद् दोषान् परित्यज्य गुणाः सेव्याः प्रयत्नतः // dhs_31.63 //

ज्ञानेन लौकिकं दुःखं नश्यति

संसर्गो धर्मशीलानां ज्ञानारम्भः प्रयत्नतः / नश्यति भवजं दुःखमर्कपादैर्यथा तमः // dhs_31.64 //

अभ्युपेयो देवरतो देवताभिश्च वन्द्यते / प्राप्य जन्मान्तर चापि निर्वृतिं चाशु गच्छति // dhs_31.65 //

// इति पुण्यवर्ग एकत्रिंशः //

(32) देववर्गः

सौगतमार्गे चरन्तः पुरुषा देवतुल्याः

पन्थानो मुनिना शास्त्रे उक्ता ये तत्त्वदर्शिना / तैस्तु सम्प्रस्थितास्ते (हि) पुरुषा देवसम्मताः // dhs_32.1 //

सुगतोक्तो मार्गः

सत्यं हि दानं च तथैव मैत्री सत्त्वेषु रक्षा प्रियवादिता च / सम्यक्त्वदृष्टिर्विमलं मनश्च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य बुद्धाः // dhs_32.2 //

शुक्लधर्मसमायुक्तः शुक्लचित्तसमन्वितः / सुखात् सुखतरं याति ज्योतिर्ज्योतिःपरायणः // dhs_32.3 //

ज्योति(हि)र्ज्योतिषा पूर्ण दीपो दीपान्तराद् यथा / तस्माद्धि परमांल्लोकान् प्रयाता सम्प्रपद्यते // dhs_32.4 //

आचारवान् देवानामन्तिकं व्रजेत्

यस्य शुद्धं सदा चित्तं निर्मलं मणिवत् सदा / स शान्तो निर्ममो धीमान् देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.5 //

ध्यानशीलसमाधिभ्यो यस्य चित्तं शुभान्वितम् / स धीमान् काञ्चनप्रख्यो देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.6 //

प्राणातिपाताद् विरतः सर्वसत्त्वदयापरः / ऋतुस्रोतो ऽनुकम्पाश्च देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.7 //

श्रुतवान् सर्वलोकस्य क्रूरकर्मविवर्जितः / अलिप्तः पापकैर्धर्मैर्देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.8 //

तृणवत् काञ्चनं यस्य कामा यस्य विषोपमाः / स कामवर्जको धीमान् देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.9 //

नाकृष्यते मनः कामैर्विषयै रागहेतुभिः / समन्तात्भवकान्तारैर्देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.10 //

भिन्नाः परम्परा आदौ मित्रवान् धनबान्धवः / यः करोति सुसंश्लिष्टा देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.11 //

यस्य बुद्धिस्थितं वेश्म न बुद्धिः क्वापि रागिणी / स जितारिर्विशुद्धात्मा देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.12 //

प्रशस्तकायकर्मान्तो यः पापविरतः सुखी / स कामविरतो ध्यायी देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.13 //

पापमित्रविनिर्मुक्तस्तृष्णाविषविवर्जितः / न बद्धः स्त्रीभयैः पाशैर्देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.14 //

प्रयत्नवादी यो धर्मे दानशीलसमाधिमान् / नित्योद्युक्तो दृढमतिर्देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.15 //

सम्यग्बन्धनो येन पाशश्छिन्नो यथासिना / सच्छिन्नपाशः स्ववशी देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.16 //

शुभकर्मविपाकेन देवलोके उद्भवः

मनुष्यभूता ये सत्त्वाश्चरन्ति सुकृतावहाः / तेन कर्मविपाकेन सुरलोके प्रसूयते // dhs_32.17 //

धर्मपथाश्रिता एव बलिनः

मनुष्याणां बलाद् देवा देवानां बलिनो नराः / अन्योन्यबलिनो ते ये सद्धर्मपथमास्थिताः // dhs_32.18 //

तिस्त्रो ऽपायभूमयः

देवानां सुगतिर्मर्त्याः मर्त्यानां सुगतिः सुराः / अपायभूमयस्तिस्रः शुभकर्मविवर्जिताः // dhs_32.19 //

सर्व सुखं धर्माधीनम्

धर्माधीनं सुखं सर्व धर्माधीना हि निर्वृतिः / धर्मः सुप्तेषु जागर्ति धर्मो हि परमा गतिः // dhs_32.20 //

देवैरसुरा जिताः

धर्मेण निर्जितो ऽधर्मः सत्येनानृतिको जितः / ज्ञानेन वर्जितो मोहो देवैस्तु ह्यसुरा जिताः // dhs_32.21 //

देवलोकं सुखोदयम्

सोपानभूता ये तानि कर्माणि त्रिदिवस्य हि / योनिं त्यक्त्वा नरा यान्ति देवलोकं सुखोदयम् // dhs_32.22 //

वाक्संयमेन बुधास्त्रिदिवं सुखं भुञ्जन्ति

चतुर्विधो वाङ्नियमः को ऽपि त्रिविधपञ्चधा / सप्तसोपानमारूप्यं गच्छन्ति त्रिदिवं बुधाः // dhs_32.23 //

प्रभया ते च दिव्यन्तः स्वशरीरेण जातया / रमन्ते स्वर्गभुवने रञ्जिताः स्वेन कर्मणा // dhs_32.24 //

शीलमेव शुभस्य कारणम्

नित्यामोदविहारा(ये) नित्यं सौख्यविहारिणः / यद् देवा देवभवने शीलं तत्र हि कारणम् // dhs_32.25 //

यदप्सरः परिवृता यत् सूर्यशशिसन्निभाः / देवाः समन्ताद् देवेषु तत्सर्वशुभहेतुकम् // dhs_32.26 //

यदीप्सितं सम्भवति सम्भूतं च न हीयते / वर्तते च शुभं नित्यं तत् सर्व शुभहेतुकम् // dhs_32.27 //

शुभचारी देवानां समतां व्रजेत्

शुभचारी सदा दानी सर्वभूतदयारतः / दानमैत्र्या सदा युक्तो देवानां समतां व्रजेत् // dhs_32.28 //

प्राणातिपाताद् विरतः सर्वसत्त्वदयापरः / सम्यगाजीवकर्मान्तो देवानां सङ्गतिं व्रजेत् // dhs_32.29 //

अदत्ते न रतिः किञ्चिद् दाने चास्य सदामतिः / शान्तेन्द्रियमतिर्धीमान् देवसङ्गतिमश्नुते // dhs_32.30 //

मिथ्याकामैर्विमुक्तो यः सत्पथाभिरतः सदा / निर्वाणकांक्षी विमलो देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.31 //

विमनस्कं हि यत् प्रीते पुरुषे कुरुते लघु / मद्यवर्जी परं धीरो देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.32 //

प्रमादविरहितः सुखमाप्नोति

सुख (प्राणो) हि यो देवः प्रमादं नानुसेवते / सुखात् सुखमवाप्नोति निर्वृत्तिं चाधिगच्छति // dhs_32.33 //

क्षयावसानं तत् सौख्यं निर्वाणमिति शाश्वतम् / तत् सप्राप्यविमानेषु राजन्ते पुरुषोत्तमाः // dhs_32.34 //

उच्चादुच्चरो मेरुस्तस्मादुच्चं सदा सुखम् / शुभेन नियतो जन्तुरकनिष्ठान् सुरान् (जयेत्) // dhs_32.35 //

निरवद्ये कुतस्तृप्तिर्देवलोके विशेषतः / अतीव सौख्यं लभते कस्माद् देवेषु सर्वदा // dhs_32.36 //

कः सौख्यमुपलभ्यते?

तृष्णाग्निपरिदग्धेन न सौख्यमुपलभ्यते / एवं सुकृतदग्धेन न सौख्यमुपलभ्यते // dhs_32.37 //

त्रिविधं सुकृतं कृत्वा त्रिप्रकारं त्रिहेतुकम् / एतदग्र्यं त्रिभूमिष्ठं (त्रिगुणं च) फलं महत् // dhs_32.38 //

अहिंसादानपरमा ये सद्धर्मपरायणाः / सत्यक्षान्तिदमैर्युक्ताः त्रिदिवं(ते) समागताः // dhs_32.39 //

दिव्याभरणसम्पन्ना दिव्यमाल्यविभूषिताः / यद् देवा दिव्यमतयः (कुर्वन्ति) शुभमेव तत् // dhs_32.40 //

देवानां यन्महत्सौख्यं(न)न्यूनाधिक्यमास्थितम् / न्यूनमध्यं तु यस्यैतत् फलं पुण्यस्य दृश्यते // dhs_32.41 //

पुण्यकर्ता देवलोकं गच्छति

येन यावद्धि यत् पुण्यं कृतं भवति देहिना / तस्य तावद्धि तत् सौख्यं देवलोकेषु पच्यते // dhs_32.42 //

शीलसंरक्षणमावश्यकम्

स्वागतं तव भो भद्र! सुकृतं कृतवानसि / सप्तधा रक्षितं शीलं तस्यैतत् फलमागतम् // dhs_32.43 //

रमस्व सह दैवतैः

वनोपवनशैलेषु पद्माकरवनेषु च / हर्म्याग्रेषु रमस्व (त्वं काञ्चनेषु) सदैवतः // dhs_32.44 //

वनोपवनशैलेषु वैदूर्यशिखरेषु च / वनाद्रिषु च नैकेषु रमस्व सह दैवतैः // dhs_32.45 //

कल्पवृक्षेषु रम्येषु नदीप्रस्त्रवणेषु च / सरित्सु च विशालासु (रमस्व) सह दैवतैः // dhs_32.46 //

स्त्रोतस्विन्यादियुक्तेषु पर्वतेषु नदीषु च / नगरेषु महार्थेषु रमस्व सह दैवतैः // dhs_32.47 //

मदगन्धिप्ररोहेषु नीलोत्पलवनेषु च / यक्षसद्मसु रम्येषु रमस्व सह दैवतैः // dhs_32.48 //

भूमिभागेषु चान्तेषु रत्नाकरवनेषु च / विमानेषु च रम्येषु रमस्व सह दैवतैः // dhs_32.49 //

पञ्चाङ्गिकेन तूर्येण मनःप्रह्लादकारिणा / नृत्यमानः सुखी नित्यं रमस्व सह दैवतैः // dhs_32.50 //

शीलबीजं शोधयित्वा शीलेषु विविधेषु च / क्रीड त्वं विविधैर्दिव्यैर्यथार्थमनुसेवसे // dhs_32.51 //

यत्प्रभामालिनो देवा रमन्ते विविधैः सुखैः / तच्छुभस्य फलं दृष्टं निर्मलस्य विशेषतः // dhs_32.52 //

यदेतैर्विविधैः सौख्यैर्देवाः क्रीडन्त्यनेकशः / न वयं हेतवस्तत्र (तत्र हेतुः) पुराकृतम् // dhs_32.53 //

कूटागाराणि सर्वाणि कर्मचित्राणि सर्वदा / भुनक्ति देवो देवेषु सत्कृतेनोपबृंहितः // dhs_32.54 //

पाशत्रयविमुक्तस्य पञ्चभिः पालितस्य वै / एकधर्मव्यतीतस्य देवलोको महीयते // dhs_32.55 //

प्रमुद्यच्चेतसां पुंसां स्पष्टचेष्टा समाहिता / आगता देवसदनं स्वकर्मफलसाक्षिणी // dhs_32.56 //

सुकृतफलम्

उपर्युपरि सौख्यानि (तथा च) सुकृतस्य वै / भुञ्जन्ति विबुधाः स्वर्ग यद्धि पूर्वकृतानुगम् // dhs_32.57 //

साक्षिभूता इमे सर्वकर्मणां विविधा द्रुमाः / निरन्तरं सुसदृशं कथयन्ति मनीषिणः // dhs_32.58 //

भाग्यं फलति सर्वत्र

येन येन विपाकेन यत्र यत्रोपपद्यते / पुरुषो लभते स्वस्य प्रारब्धस्य शुभाशुभम् // dhs_32.59 //

शुभकर्मणा प्राणी नित्यं देवेषु जायते

शुभेन कर्मणा जन्तुर्नित्यं देवेषु जायते / तथाशुभेन नरके पतन्ति पुरुषाधमाः // dhs_32.60 //

कामिनो मरणं नावगच्छन्ति

शुभाशुभाभ्यां संरक्ताः कामिनः काममोहिताः / नावगच्छन्ति मरणं यदवश्यं भविष्यति // dhs_32.61 //

शुभाशुभविपाको ऽयं यो वृक्षेषूपलभ्यते / न सौख्याद् विरमन्त्येते मनः सौख्येन मोहिताः // dhs_32.62 //

सुकृतं कृत्वा मानवाः देवेषु यान्ति

त्रिविधं सुकृतं कृत्वा भावयित्वा च सप्तधा / त्रिसंख्याकान् रिपून् हत्वा यान्ति देवेषु मानवाः // dhs_32.63 //

कः देवानामन्तिकं व्रजेत्?

नासूयति क्रियाक्लेशान् न च नन्दीमसूयति / स नन्द्यसूयकः शुद्धो देवानामन्तिकं गतः // dhs_32.64 //

विनिन्द्य मात्सर्यमिदं दुःखस्यायतनं महत् / समं च त्रिविधं दत्त्वा देवानामन्तिकं गतः // dhs_32.65 //

प्राणिनां प्रणयं नित्यं रक्षयित्वानुकम्पया / मैत्रचित्तः सदा दान्तो देवानामन्तिकं गतः // dhs_32.66 //

अदत्तं च धनं दत्त्वा दत्त्वानन्दं च सर्वतः / चेतनाभावितमतिर्देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.67 //

मातृवत् परदारांश्च दृष्ट्वा तत्त्वार्थचिन्तकः / अलिप्तो पापकैर्धर्मैर्देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.68 //

(कृतः) स्वचित्तप्रीत्यर्थ जिह्वारणिसमुद्भवः / कथ्यते स मृषावादस्तं हित्वा सुगतिं व्रजेत् // dhs_32.69 //

पैशून्यं च सदा हित्वा मैत्र्यनर्थकरं पदम् / श्लक्ष्णप्रभः श्लक्ष्णमतिः देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.70 //

पारुष्यं शत्रुवद्धीरो वर्जयत्येव सर्वदा / श्लक्ष्णप्रभामतिर्नित्यं सर्वेषु गतिगामिकः // dhs_32.71 //

अधर्मो यस्य जिह्वाग्रे न भूतो न भविष्यति / सदा दुष्कालतत्त्वज्ञो देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.72 //

येनेदं रक्षितं शीलं सप्तधा बुद्धदेशितम् / स धीरः शीलतत्त्वज्ञो देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_32.73 //

कः सफलः धर्मज्ञः?

विविधकर्मवशगं जन्मेदं लभते सुरैः / तत्प्राप्य यो न धर्मज्ञः स पश्चात् परितप्यते // dhs_32.74 //

सुकर्मणा शुभजं फलम्

वनोपवनरम्यो ऽयं लतावेदिकमण्डपः / यद्विचित्रमयो लोकस्तत् सर्व शुभजं फलम् // dhs_32.75 //

येन येन यथा कर्म कृतं भवति शोभनम् / तस्य तस्य तथा दृष्टं फलं तदनुगामिकम् // dhs_32.76 //

प्रत्यक्षं दृश्यते देवैर्हीनमध्योत्तमं सुखम् / येन येन यथा चीर्णं तस्य तस्य तथा फलम् // dhs_32.77 //

कुकर्मणा दुःखजं फलम्

विचित्रवेषाः संमूढा देवा मोहवशानुगाः / तन्नाशान्मनसा मूढा न पश्यन्ति महद्भयम् // dhs_32.78 //

विचित्रकामरतयो विचित्रफलकाङ्क्षिणः / न वा कुर्वन्ति कर्माणि ते ऽसुरा मूढचेतसः // dhs_32.79 //

के प्रेमपरायणाः?

फलं येषां प्रियं चित्तं न च शीले रता मतिः / ते प्रदीपं परित्यज्य प्रेमालोकपरायणाः // dhs_32.80 //

हेतुफलतत्त्वज्ञाः सुखिनो भवन्ति

ये हेतुफलसादृश्येनेच्छन्ति सुरसत्तमान् / ते हेतुफलतत्त्वज्ञा भवन्ति सुखभागिनः // dhs_32.81 //

ज्ञानादेव मुक्तिः

विनाबीजं फलं नास्ति विना दीपं कुतः प्रभा? / विना शीलैः कुतः स्वर्गो मुक्तिर्ज्ञानं विना कुतः? // dhs_32.82 //

कः धीमतः?

तत्सुखं तद्विमुक्तस्य गतकाङ्क्षस्य तायिनः / विमुक्तकामतृष्णस्य निर्ममस्य च धीमतः // dhs_32.83 //

सुकर्मैः सुखं भवत्येव

यदिदं कर्मजं सौख्यं सर्व (तज्ज्ञेय) कल्मषम् / यं नेष्टकं भवत्येव तत् सर्वममलं स्मृतम् // dhs_32.84 //

देवलोकस्य वर्णनम्

यो मनोरथकृत्स्नस्य बहिरन्तश्च (सर्वतः) / सर्वालोकः सदालोको देवतागणसेवितः // dhs_32.85 //

विराजते गिरिवरो रत्नमाणिक्यसन्निभः / प्रभूतसलिलो यश्च पद्मिनीभिः समावृतः // dhs_32.86 //

वनोपवनरम्यो ऽयं मृगपक्षिनिषेवितः / कन्दरोदरसंरम्भो भित्वा गगनमुत्थितः // dhs_32.87 //

कुत्र देवतैः सेव्यते?

सेव्यते देवतैर्नित्यं दिव्यमाल्यविभूषितैः / नृत्यगीतप्रकृष्टाभिर्देवताभिश्च सर्वतः // dhs_32.88 //

पञ्चाङ्गिकेन तूर्येण प्रेरित इव लक्ष्यते / शिरोभूतो महारम्यः प्रभामाली समन्ततः // dhs_32.89 //

सुकृतेन शुभेनायं कर्मणाधिगुणेन वै / यं समाश्रित्य क्रीडन्ति देववृन्दानि सर्वतः // dhs_32.90 //

के स्वर्ग गच्छन्ति?

दानशीलयुता वृद्धा नित्यं तद्गतमानसाः / ये भवन्ति सदा दान्तास्ते जनाःस्वर्गगामिनः // dhs_32.91 //

संक्षिप्तमनसः शान्तास्ते जनाः स्वर्गगामिनः / वैरिणां विषयो नित्यं प्रशान्तमनसस्तु ये // dhs_32.92 //

(वीतरागा वीतमोहास्ते जनाः) स्वर्गगामिनः / भवाभवेन तीव्रेण बाधते (यत्र) साधनम् / सुदान्तमानसां धीरास्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.93 //

सत्यमार्गविलम्बेन हयतीव सुखभागिनः / सारासारविधिज्ञाश्च ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.94 //

संसारे ये न रक्षन्ति स्वमनो (ननु) देहिनः / निर्वाणाभिरता नित्यं ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.95 //

वृक्षमूले श्मशाने वा तथा च गिरिकन्दरे / ध्यायिनः सत्त्वमनसस्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.96 //

मात्रज्ञा देशकालज्ञाः पापमित्र(वि)वर्जिताः / मैत्रेण चेतसा ये तु ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.97 //

न स्नानदर्शनरता नराः मन्मथवारिणा / एकान्तगामिनः शान्तास्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.98 //

क्षणे क्षणे सदा कायं पश्यन्त्यशुचिसम्भवम् / कार्याकार्यविधिज्ञा ये ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.99 //

धर्माणां धर्मतां ये च पश्यन्ति विविधा समाः / न च रक्षन्ति संसारे ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.100 //

वेदना मध्यतत्त्वान्तमनेकविधसम्भवम् / पश्यन्ति च न रक्षन्ति ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.101 //

मायोपमं च क्षणिकं गन्धर्वनगरोपमम् / ये जानन्ति (सदा) चित्ताः ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.102 //

एकलक्षणतत्त्वज्ञा विलक्षणविदः स्वयम् / निर्वाणरागमनसस्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.103 //

मातृवत् परदारान् ये पितृवत् सर्वदेहिनः / पश्यन्ति ये भयं लोके ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.104 //

शून्यवर्गगतो नित्यं सत्त्वानां प्रियवादिनः / अक्रूरा ऋद्धिमनसस्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.105 //

काष्ठवल्लोष्ठवत् सर्व परवित्तसमीक्षकाः / संतुष्टाः स्वेन चित्तेन ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.106 //

न रात्रौ न दिवा येषां कौसीद्यद्युतिरिष्यते / नित्योद्युक्तविहारा ये ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.107 //

कौकृत्यं स्त्यानमिद्धं च कौसीद्यं च विशेषतः / वर्जयन्ति सदा धन्यास्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.108 //

दौःशील्यं पञ्चरन्ध्रेभ्यः परिशुद्धमनेकधा / संक्षिपन्ति सदा दुःखं ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.109 //

उपादानचतुष्ट्वज्ञाः सत्यानि च तथैव च / ये पश्यन्ति बुधाः प्रज्ञां ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.110 //

दुःखं दुःखविपाकश्च दुःखेषु च मनश्च यत् / पश्यन्ति ये सदा तत्त्वं ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.111 //

तीव्रव्यसनमापन्ना ये (च) धर्माविमुञ्चकाः / शान्ताश्च धर्ममतयस्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.112 //

शुक्लावदातं ये वस्त्रं पांसुकूलं तथैव च / पिण्डपातरता नित्यं ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.113 //

अदण्डाः शान्तमनसो नित्यं ध्यानविहारिणः / नैष्कर्म्यनिरताः सर्वे ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.114 //

मृष्टं च यदि वाङ्मृष्टं यथेच्छाविधिमागतम् / सन्तुष्यन्ति न कुप्यन्ति ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.115 //

शुक्लावदातं ये वस्त्रं पांसुकूलं तथैव च / संवृतौ चैव संतुष्टास्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.116 //

शय्यातले यथा भूमौ हर्म्याग्रे वा तथापरे / न दुष्यन्ति (न हृष्यन्ति) ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.117 //

चक्षुर्विषयमापन्नं यत्कर्म साम्परायिकम् / तत्त्वतो ये प्रपश्यन्ति ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.118 //

अप्रियं वा प्रियं वापि ये श्रुत्वा तीव्रसम्भ्रमात् / अक्षुब्धमतयो मुक्तास्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.119 //

षडिन्द्रियाणि सर्वाणि विषयांस्तु तथैव च / संक्षिपन्ति न रक्षन्ति ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.120 //

यथा कर्म कृतं सर्वमविशेषेण तत्त्वतः / पश्यन्त्यमनसो धन्यास्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.121 //

कर्मणां च विपाकं च कृतं (ये धीरचेतसा) / बिभ्यतीह सदा दुःखेते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.122 //

इत्येतानि महार्थानि नित्यं दुःखकराणि च / कुर्वन्ति विधिवत् सर्व ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_32.123 //

// इति देववर्गो द्वात्रिंशः //

(33) सुखवर्गः

सुखस्वरूपनिरूपणम्

अनुत्तरेषु सौख्येषु ध्यानोपात्तेषु ये रताः / तेषां सुखं यथावत् स्यात् निर्वाणपुरदर्शकम् // dhs_33.1 //

नवेन सुखदुःखेन पुराणमभिहन्यते / देवस्यैतन्नवेनैव पुराणमभिहन्यते // dhs_33.2 //

धू(म) मिश्रं यथा काष्ठं वि(ष्ठा) मिश्रं यथोदनम् / तथा सुखमिदं सर्वमस्वत्वं नावगम्यते // dhs_33.3 //

निर्वाणपुरगामिनां सुखम्

तत् सुखं यद् वितृष्णानामेकान्तसुखचारिणाम् / निर्मोहिणामरागाणां निर्वाणपुरगामिनाम् // dhs_33.4 //

तेषां विमलमाद्यन्तं सौख्यानामपि तत् सुखम् / येषां तृष्णानुगा चाशा सर्वथा नैव चेतसि // dhs_33.5 //

सङ्गृहीतस्य चित्तस्य निरात्मस्य च सर्वतः / कार्याकार्येषु मूढस्य सुखं नित्यमुपस्थितम् // dhs_33.6 //

कः श्रेष्ठः सुखी?

सा बहिर्निहता येन नन्दिसंसारहेतुकी / स धीरः पारगः श्रेष्ठः सुखी निर्वाणमाश्रितः // dhs_33.7 //

नैतत् सुखेन तृष्णानां यद् रागद्वेषसंयुतम् / यत्र रागादिनिर्मुक्तं तत् सुखं निर्मलं मतम् // dhs_33.8 //

कुत्र तृष्णा न बाधते?

देवलोके समासाद्य यः सुरो नावमन्यते / स सुखात् सुखतां याति यत्र तृष्णा न बाधते // dhs_33.9 //

तदन्त्यसुखि श्रेयो यत्र मृत्युर्न विद्यते /

मृत्युपाशैर्न बद्धस्य न सुखं विद्यते क्वचित् / यत् सुखं कामजनकं न तत् सौख्यं सतां मतम् // dhs_33.10 //

यत्र कामविनिर्मुक्तस्तत्सुखात् सुखमुत्तमम् / यत् सुखं जनयेत् श्रेयः (पयोमिश्रं) यथोदनम् // dhs_33.11 //

यत्र तृष्णाविनिर्मुक्तिः पयोमिश्रं यथोदनम् / यथा पद्मवने गृद्धा यान्ति(ते) क्रव्यभक्षिणः // dhs_33.12 //

एवं शान्तेष्वरण्येषु न भान्त्यशुभचारिणः / क्वचिच्छान्तं वनं रम्यं क्वचिद् देवाः प्रमादिनः // dhs_33.13 //

कः परमं सुखं प्राप्नोति?

विपरीतं न सदृशं भानोः शीता यथा प्रभा / गततृष्णस्य यत् सौख्यं मुक्तदुःखस्य तायिनः // dhs_33.14 //

तस्यान्तरेण सौख्यस्य सुखमेतन्न गण्यते / ध्यायिनस्त्वप्रमत्तस्य मुक्तपापस्य सर्वदा // dhs_33.15 //

तत् सुखं तत् परं सौख्यं नेदं तृष्णाविदां मतम् / मुनिसेव्यं वनमिदं सेवितं च सुभाषितैः // dhs_33.16 //

नार्हा (यूयं) रागगणं सेवितुं भो सुरोत्तमाः / यदेतद् भवतां सौख्यमेतन्न खलु शाश्वतम् // dhs_33.17 //

तत् सुखं परमं शान्तं वीततृष्णै निषेव्यते / निःसेवितं वनमिदं ये गताः परमं पदम् // dhs_33.18 //

यत् प्राप्य सर्वदुःखस्यच्छेदो भवति सर्वथा / ब्रह्मचर्यादनिर्मुष्टाः शीलालापेन वञ्चिताः // dhs_33.19 //

भिक्षूणां वने वास एव सुखावहः

नार्हन्ति सेवितुं रम्यं वनं शान्तं सुभाषितम् / शान्तं च भावितं (चैव) रमते शुभगोचरे // dhs_33.20 //

न रागचारिणां चित्तं रमते वनगोचरे / न रागव्याकुलं चित्तं वनेषु लभते धृतिम् // dhs_33.21 //

कः पुरुषोत्तमः?

श्रव्यामूढा मतिर्यस्य नित्यं त्रिभुवनं करे / स रतिं लभते शान्तिं वने पुरुषसत्तमः // dhs_33.22 //

सुखाय वनं सेव्यम्

स कल्परागकुटिलो नित्यं रागादिभिर्वृतः / स शान्तिं नैव लभते वने शान्ते सुखावहे // dhs_33.23 //

येषां तु मनसा नित्यं वने ध्याननियोगिनाम् / वनं तेषां सदारम्यं न तु रागगवेषिणाम् // dhs_33.24 //

वनेषु भावितं चित्तं नगरेषु न कुप्यते / तस्माद् वनं सदा सेव्यं नगरं नैव शस्यते // dhs_33.25 //

विक्षिप्यते हि नगरे नृणां रागादिभिर्वृतः / विक्षिप्त मोहकुटिलं वनं भूयः प्रसीदति // dhs_33.26 //

तस्माद् वनं परं शान्तं योगिनामालयं महत् / संसेव्यं वीतमनसा यस्य तद् वीतकल्मषम् // dhs_33.27 //

रतिं मा कृथा

प्रशान्तेन्द्रियचित्तस्य या रतिर्योगिनो हृदि / नासौ शक्तिः सहस्रस्य (मानवानां) भविष्यति // dhs_33.28 //

या ध्यायिनो रतिर्दृष्टा व्यवदानाय सर्वदा / न यामेष्वपि सा दृष्टा नित्यं रागानुरागिणी // dhs_33.29 //

रतिर्या कामवशगा सा नित्यं दुःखसम्भवा / या तु क्लेशवशात् प्रीतिः (सा प्रीतिः) शाश्वता नहि // dhs_33.30 //

कः श्रेयस्पदं प्राप्नोति?

श्रेयो वनेषु चरितं तत्तदुच्चरितं नृभिः / यस्मात् तत् प्रतिबद्धं हि श्रेयसां पदमुच्यते // dhs_33.31 //

सुसम्भृतेन धर्मेण रक्षितेनेव चेतसा / सुदृष्टं लभते स्थानं यत्र दोषो न विद्यते // dhs_33.32 //

यः क्षिप्तमनसा नित्यं न च धर्मपरायणः / तेषां वृथा सुखमिदं गच्छति न निवर्तते // dhs_33.33 //

तत्त्वज्ञा दुःखं न पश्यन्ति

ये तु तत्त्वविदो धीराः पश्यन्ति जगतः स्थितिम् / अनित्यदुःखशून्यानां तेषां दुःखं न विद्यते // dhs_33.34 //

सुखधर्मस्य चरणं ज्ञानस्य च निषेवणम् / अहिंसा सत्यवचनं तदप्येकान्ततः स्थितम् // dhs_33.35 //

कः स्वर्ग याति?

एकधर्मव्यतीता ये ये ऽधर्मपरिवञ्चकाः / त्रिस्थानलक्षणाविष्टास्ते जनाः स्वर्गगामिनः // dhs_33.36 //

सुखस्य स्वरूपम्

उदयव्ययधर्माणामनित्यं कर्मजं हि तत् / तत् सुखं सास्त्रवं नित्यं न भूतं न भविष्यति // dhs_33.37 //

तत् सुखं तद्वितृष्णस्य नीरागस्य हि देहिनः / मुक्तिर्भवति दोषस्य पारस्थस्य हि तापिनः // dhs_33.38 //

तत् किञ्चित् सास्रवं सौख्यं तत् सर्व क्षणिकं मतम् / रागबन्धाद् विनिर्मुक्तं तत् सर्व निश्चलं सुखम् // dhs_33.39 //

ये न क्षिपन्ति दुःखेन सुखे येषां न सङ्गतिः / ते दुःखसुखनिर्मुक्ता निर्वाणसुखगामिनः // dhs_33.40 //

अनुपायेन ये मूढाः प्रार्थयन्ति सुखं सदा / बालुकाभिर्यथा तैलं यल्लभ्यं नित्यमेव तत् // dhs_33.41 //

न चेतसा नरः प्राज्ञो मनोरथशतैरपि / शक्रो ऽपि तत् सुखं कर्तु यथा कर्म कृतं महत् // dhs_33.42 //

सुखाय धर्ममाचरेत्

ससुखं यस्य तु मनः सद्धर्मानुचरो भवेत् / दुःखैर्मुक्त्यभिलाषो ऽयं स धर्मे कुरुते मतिम् // dhs_33.43 //

नाहेतुकं सुखं दृष्टं दुःखं वा त्रिविधात्मकम् / सुखे दुःखे पृथग्भावे तस्मान्नु सुकृत चरेत् // dhs_33.44 //

नेदं सौख्यं सदा शस्तमध्रुवं विप्रलोपि च / तृष्णाविषेण सम्मिश्रं विषमिश्रं यथोदनम् // dhs_33.45 //

तत् सौख्यं (हि)सतां शस्तं यत्र मृत्युर्न विद्यते / न च प्रियेण विश्लेषो नाप्रियेण समागमः // dhs_33.46 //

कीदृशं सुखं दुःखजनकम्?

यदेतत् स्त्रीमयं सौख्यमेतद् दुःखाय कल्प्यते / तद्बीजवर्तका दृष्टा नरकेषूपपत्तये // dhs_33.47 //

यत् सुखं दुःखजनकं कथं तत् सुखमिष्यते? दुःखाद् दुःखतरं ज्ञेयं परिणामवशेन तत् // dhs_33.48 //

यदेतद् भुज्यते सौख्यमेतत् कालेन नश्यति / सूर्यस्तास्तङ्गतस्यैवं रश्मयः सह चारिणः // dhs_33.49 //

विकृतिं यस्य (च) मनः सुखदुःखैर्न गच्छति / स धीमान् सुरलोके च गत्वान्यल्लभते सुखम् // dhs_33.50 //

भुक्तं सुखं पुराणं तु हीनकर्म करोति च / पुराणं सुकृतं शीर्ण मृत्युकाले न बुध्यते // dhs_33.51 //

सर्व सुखमनित्यं भवति

यदिदं दृश्यते सौख्यं मनोवाक्कामजंभृशम् / अनित्यं तद् विनाशत्वमचिरेण भविष्यति // dhs_33.52 //

फेनबुद्बुदसङ्काशं मरीच्युदकसन्निभम् / चञ्चलोर्मि सुखं सर्व विनिपातो भवार्णवे // dhs_33.53 //

निष्प्रतीकारविषमः सर्वभूतभयावहः / चक्रवातप्रवेगो (वै) मृत्युराजैष धावति // dhs_33.54 //

नाशयित्वा सुखं सर्व नाशयित्वा च जीवितम् / कर्मसङ्कल्पवाह्येषु लोकमन्यत्र नेष्यति // dhs_33.55 //

यदतीव सुखं नृणां तद्धि सौख्याय कल्प्यते / यन्नैष्यति सुखं किञ्चित् तद्धि नैव विगण्यते // dhs_33.56 //

वर्तमानं तु यत् सौख्यं तृष्णाविषविवर्जितम् / सर्व ह्यनात्मजं दुःखमनित्यं संस्कृतं बलम् // dhs_33.57 //

लौकिकं सुखं न सुखम्

यद् सुखं त्रिषु लोकेषु न शस्तं तत्त्वदर्शिभिः / तेन मत्वा कथं देवा भवन्ति विगतज्वराः? // dhs_33.58 //

अविष्टोवतकालो ऽयं भैरवो याति सत्त्वरम् / यो भोक्ष्यते सुरान् सर्वान् शुष्केन्धनमिवानलः // dhs_33.59 //

अतियाति सुखं सर्व क्रियतां श्रैयसं मनः / मा पश्चात् संभवो योगे मृत्युकालो भविष्यति // dhs_33.60 //

सुखमस्थिरं भवति

जन्मान्तरसहस्रेषु यद् मुक्तं कर्मजं सुखम् / तरङ्गसन्निभः क्वायं(जानीयाद्) बालिशो ऽस्थिरम् // dhs_33.61 //

कः सुखेन प्रसीदति?

न सुखैस्तृप्यते बालस्तथा काष्ठैर्यथानलः / तस्मान्न (सुख) सक्तस्य सुखं भवति नैष्ठिकम् // dhs_33.62 //

विषस्य दोषमुक्तस्य कामदोषानुदर्शिनः / ध्यायिनश्चाप्रमतस्य तत् सुखं यदनाविलम् // dhs_33.63 //

सुखी भवति तत् प्राप्य न सुखं भवजन्मनः / बन्धमिश्रं विषं यद्वद् धर्मसौख्योदयस्तथा // dhs_33.64 //

कामविरहितः सुखमश्नुवते

तस्मात् तत्सुखसक्तानां नित्यं कामगवेषिणाम् / भवन्त्यनेकसौख्या(नि)तस्मात् कामो न जायते // dhs_33.65 //

ज्ञानेनैवेन्द्रियाणि स्वगोचरे निवर्तन्ते

नेन्द्रियाणां जयः शक्यः कर्त्तु विषयगोचरे / ज्ञानेन हि निवर्तन्ते इन्द्रियाणि स्वगोचरे // dhs_33.66 //

बाला एव गतिपञ्चके भ्रमन्ति

दुःखे सुखाभिसंसक्ता नित्यं बाला (हय)मेधसः / विपर्यया परिभ्रान्ता भ्रमन्ति गतिपञ्चके // dhs_33.67 //

कुत्र सुखं दुःखसदृशं भवति?

यदत्यन्तसुखं दृष्टं तत् सुखं सत्यमुच्यते / यत्र दुःखं विपाकं स्यात् तत् सुखं दुःखमेव तत् // dhs_33.68 //

पापस्याकरणमेव सुखम्

अन्यागतस्य दुःखस्य प्रतिघातयते बुधः / पापस्य हेतुजं दुःखं पापस्याकरणं सुखम् // dhs_33.69 //

// इति सुखवर्गो त्रयस्त्रिंशः //

(34) मित्रवर्गः

कः पापान्निवारयति?

तन्मित्रं मित्रमित्युक्तं यन्मित्रं साम्परायिकम् / निवर्तयति यः पापाद् व्यसनाच्चापि रक्षति // dhs_34.1 //

प्रवेशयति यन्नित्यं तद्धितं साम्परायिकम् / मित्रं भवति तन्नृणां न मित्रं पापकारकम् // dhs_34.2 //

संसर्गजा दोषगुणा भवन्ति

अपूतिः पूतिसंश्लेषात् पूतिरेवोपजायते / न पूतिः पूतसंश्लेषमपूतिं कर्त्तुमर्हति // dhs_34.3 //

यादृशेन (हि) संश्लेषं कुरुते पुरुषः सदा / तद्दोषात् सदृशो दृष्टः शुभो वा यदि वाशुभः // dhs_34.4 //

न शुभं दुःखकारकम्

शुभार्थी पुरुषः सर्वानशुभान्नैव सेवते / तेनासौ दुःखमाप्नोति न शुभं दुःखकारणम् // dhs_34.5 //

गुणदोषयोर्लक्षणम्

संश्लेषजा गुणाः दृष्टा दोषाः संश्लेषजातयः / लक्षणं गुणदोषाणामिदमुक्तं स्वभावजम् // dhs_34.6 //

यशसा युज्यते यो हि नित्यं साधुसमागमात् / असाधुऽसङ्गमाच्छ्रीघ्रं प्रयाति पुरुषाधमः // dhs_34.7 //

सत्सङ्गतिफलम्

एतत् सारं सदा कार्य यदसाधुविवर्जनम् / साधुभिश्च सदा वासो दुष्टाणां च विवर्जनम् // dhs_34.8 //

दोषान् समुद्धरेद्धीमान् गुणवृद्धिं समाचरेत् / (साधु) मित्रं प्रकुर्वीत कौसीद्यविमुखो भवेत् // dhs_34.9 //

न मानिनं कुसीदं वा नित्यं सर्वानुशङ्किनम् / लिप्तपापमतिक्रूरं मित्रं कुर्यान्न पण्डितः // dhs_34.10 //

उद्युक्तं मृदुजातीयं धर्मिष्ठं दोषवर्जितम् / सम्यग्दृष्टिरचपलं मित्रं सेवेत पण्डितः // dhs_34.11 //

न पापकं भवेन्मित्रं भवेदुत्तमपौरुषः / उत्तमं भजमानस्य न दोषेभ्यो भयं भवेत् // dhs_34.12 //

कः लघुतां याति?

रूपैश्वर्यकुलादीनि भिद्यन्ते (यस्य) देहिनः / भयप्रदं तं मातङ्गः प्रयान्तं नैव पश्यति // dhs_34.13 //

उद्वृत्तः पुरुषो नित्यं प्रमादाकुलितेन्द्रियः / लघुतां याति लोके ऽस्मिन् प्रेत्यपापेषु पच्यते // dhs_34.14 //

रूपैश्वर्यमदार्था ये ते नराः पापकारिणः / तेषां न सुशमं (कर्म) प्रेत्यपापेषु पच्यते // dhs_34.15 //

रूपैश्वर्यकुलार्था ये न ते तत्त्वस्य भागिनः / अतत्त्वबुद्धयो बाला न तरन्ति भवार्णवम् // dhs_34.16 //

ज्ञानशीलादियुतं कुलं श्रेष्ठम्

एतत्कुलं ये विभवा यच्चान्यत् सुखमिष्यते / सर्वाण्येतान्यनित्यानि तस्मात्तेषु न विश्रमेत् // dhs_34.17 //

न ज्ञानशीलनिर्मुक्तं कुशलं यान्ति पण्डिताः / येषां ज्ञानं च शीलं च ते कुले महति स्थिताः // dhs_34.18 //

चरितुं चामलं शीलं शीलमेव महाद्भुतम् / महाकुलप्रसूतास्ते (पण्डिताः) वशमानिनः // dhs_34.19 //

दानशीलतपोध्यानसत्यैश्वर्यपराक्रमैः / संयुक्ता ये कुलीनास्ते ये न धर्मविवर्जिताः // dhs_34.20 //

नैश्वर्यज्ञानहीनस्य न कुलं नापि सङ्गतिः / तस्मात्कुलं ज्ञानमयं ज्ञानहीनं न तत् कुलम् // dhs_34.21 //

// इति मित्रवर्गश्चतुस्त्रिंशः //

(35) राजाववादवर्गः

धार्मिको राजा स्वर्ग याति

भुवं परिजनो पश्यन् धर्मचारी जितेन्द्रियः / स राजा धार्मिको धीमान् स्वर्गलोकोपपत्तये // dhs_35.1 //

कः लोभनिर्मुक्तो राजा?

नियतं यः करं काले धर्मेण परिभुज्यते / स राजा लोभनिर्मुक्तो यामानामधिपो भवेत् // dhs_35.2 //

राज्ञः स्वरूपम्

क्षमावान् प्रियवाक्यो यः क्रोधहर्षादिधारकः / स महीं पालयेत्त्वेनां लोके हि श्रेष्ठतां गतः // dhs_35.3 //

अपक्षपातिनः श्रद्धा मित्रेण च (वि)हन्यते / स राजन्यसभाजेता देवलोकाय कल्प्यते // dhs_35.4 //

बद्धदर्शी महात्मा यो गुरुपूजक एव च / अलोलो यो दृढमतिर्देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_35.5 //

पूर्वे यत् पितृभिर्दत्तं देवानुपदिशन्ति च / न च हिंसति भूतानि स देवेषूपपद्यते // dhs_35.6 //

दानशीले सदा दक्षो धर्मवादी जितेन्द्रियः / स मत्वार्यां महीं कृत्स्नां देवलोकं महीयते // dhs_35.7 //

नाधार्मिकं धारयति धार्मिकेषु च रक्षति / स धर्मशीलसंशुद्धो देवानामन्तिकं व्रजेत् // dhs_35.8 //

न स्त्रीणां वशगो राजा साधूनां च वसेत् सदा / स निर्मलमतिर्धीरः सुरलोकोपपत्तये // dhs_35.9 //

न सर्वस्य वचोग्राही प्रियः साधुजनस्य तु / सो ऽमृतस्तत्त्वदर्शीवा नाकृष्ट इव रोहति // dhs_35.10 //

को यामानामधिपो?

यो धर्मलोभमायाति द्रविणं नैव लप्स्यते / स लोभमलनिर्मुक्तो यामानामधिपो भवेत् // dhs_35.11 //

न मिथ्यादर्शनेनापि स्त्रीत्वदर्शनतत्परः / स शुद्ध एव विमलो यामानामधिपो भवेत् // dhs_35.12 //

कः राजा देवप्रियो भवति?

प्राज्ञः शीले सदायुक्तो दानेनाभीक्ष्णतां गतः / प्रविजित्य महीं कृत्स्नां प्रेत्य देवप्रियो भवेत् // dhs_35.13 //

प्रियस्य तु भवेद् वाक्यं स्तोत्रोत्सवकरं परम् / आह्लादयित्वा वसुधामन्ते देवोपपत्तये // dhs_35.14 //

अविसंवादकं वाक्यं यस्य मेरुरिवाचलम् / सत्यसोपानमारुह्य देवानामन्तिके गतः // dhs_35.15 //

ह्रासवृद्धी च भूतानामकस्मात् कुरुते हि यः / स राजा वै परो देवैर्देवलोके च तिष्ठति // dhs_35.16 //

मनुष्यान्तरतत्त्वज्ञो यो वेत्ति हि बलाबलम् / स धीबलाभ्यां संयुक्तो यामानामधिपो भवेत् // dhs_35.17 //

त्रैधातुकपदं यच्च रत्नत्रयमिहोच्यते / यस्तत् पूजयते राजा स देवेषूपजायते // dhs_35.18 //

कालं नियतदर्शी यः प्रजानां च हिते रतः / सर्वतो भद्रकान्तारो देवानामधिपः स्मृतः // dhs_35.19 //

निन्दामलविनिर्मुक्तः सङ्गदोषविवर्जितः / ज्ञानगोचरसम्पूज्यो नियतं देव एव सः // dhs_35.20 //

कः स्वर्ग याति?

कौसीद्यदोषरहितो नित्यं दृढपराक्रमः / नाशयित्वा स दोषौघान् प्रेत्य स्वर्गेषु जायते // dhs_35.21 //

सन्मित्रैः परिवारितो राजा देवाधिपो भवति

हितानि यस्य मित्राणि कर्मकर्तृणि नित्यशः / स मित्रैः सम्परिवृतो नृपो देवाधिपो भवेत् // dhs_35.22 //

नानुसेवेत दुर्वृत्तान् वाक्क्षेपेण च वर्जितः / स सद्यो विषनिर्मुक्तः सुराणामधिपो भवेत् // dhs_35.23 //

क्रोधहर्षविघाताय न च पापेषु रक्ष्यते / स पापपङ्कनिधौतः सुरलोकाधिपः सदा // dhs_35.24 //

न शक्तः पानभोज्येषु संसक्तस्तु शुभे सदा / स शुद्धधर्मसन्दर्शी विबुधो ऽधिकतां व्रजेत् // dhs_35.25 //

कः पदमुत्तमं प्राप्नोति?

सुचिन्तितं चिन्तयति (यो) धर्मेषु च वर्तते / धर्मोदयेन दृष्टेन यथा याति त्रिविष्टपम् // dhs_35.26 //

संसाराद् दीर्घसूत्राद् यस्त्वरितं धर्ममाचरेत् / स दीर्घसूत्रनिर्मुक्तः प्रयाति पदमुत्तमम् // dhs_35.27 //

धर्मेण प्रजापालकः स्वर्गसुखं याति

धर्मेणैव प्रजा नित्यं प्रपालयति (यो) नृपः / स धार्मिकः प्रशस्तात्मा सुरलोके महीयते // dhs_35.28 //

दशेमे कुशला धर्मा इहोक्तास्तत्त्वदर्शिना / यस्ते प्रकुरुते धर्मान् स सुराधिपतां व्रजेत् // dhs_35.29 //

हेतुप्रत्ययसन्दर्शी मार्गामार्गौ तथैव च / स दृष्टिमलनिर्मुक्तो विबुधो ऽधिकतां गतः // dhs_35.30 //

कीदृशैर्गुणयुतैः राजा देवानामधिपो भवति

यो देवतां पूजयति यथा चाह्नि महीपतिः / स देवपूजितो भूयो देवानामधिपो भवेत् // dhs_35.31 //

अनाविलेन मनसा प्रसन्नश्चाधिदारकः / स्वस्वदारैश्च सन्तुष्टो देवानामधिपो भवेत् // dhs_35.32 //

कः शीलवान्?

हीयते यो न विषयैः सर्वबालापहारिभिः / स शीलवान् दिवं याति नित्यं शीलेन रक्षितः // dhs_35.33 //

अविद्यावर्जकान् नित्यं सेवते यः सुधार्मिकान् / सद्धर्मचिन्तकः सौख्यं कल्पते सुर(सं)सदि // dhs_35.34 //

(व्यापारैः स्वस्थचित्तो यः) पार्षदालापहारिभिः / स शीलवान् दिवं याति नित्यं शीलेन रक्षितः // dhs_35.35 //

सद्धर्मी राजा एव वसुधाधिपतिः

सद्व्यापाराद्धर्ममिमं पालयन् वसुधाधिपः / प्रशास्ति च महीं कृत्स्नां यामानामधिपो भवेत् // dhs_35.36 //

सत्कर्मनिरतस्य राज्ञो भृत्यो ऽपि शोभते

सत्कर्मनिरतो भृत्यो नृपे सद्गुणशालिनि / जनो निर्मलतां याति शरच्चन्द्र इवाम्बरे // dhs_35.37 //

कः राजा देवतुल्यो भवति?

हेतुलक्ष्यविधिज्ञा ये अविरुद्धाः परस्परम् / सम्यक्स्वाम्यर्थकर्त्तारः देवानां वशमागताः // dhs_35.38 //

// इति राजाववादवर्गः पञ्चत्रिंशः //

(36) स्तुतिवर्गः

बुद्धस्तुतिः

समसत्त्वाग्रवेदाय सर्वसत्त्वेषु बन्धवे / सन्मार्गसार्थवाहाय भवबन्धनभेदिने // dhs_36.1 //

(ना)नादृष्टिविभेदाय सर्वसंशयमोचिने / सम्यग्दृष्टिनिवेशाय नमः सञ्ज्ञानचक्षुषे // dhs_36.2 //

सर्वसङ्कटभेदाय त्रिदोषमलशोधिने / नमो नक्षत्रभूताय सर्वबीजफलोरुहे // dhs_36.3 //

सर्वप्रज्ञाकराग्राय सर्वध्यानाग्रवेदिने / सर्वरत्नोत्तमार्याय नमो ऽलानाग्रदर्शिने // dhs_36.4 //

इयं सा लोकनाशस्य विप्रयुक्तस्य तापिनः / प्रतिमा दृश्यते शान्ता मोक्षमुद्घाट्यकारिका // dhs_36.5 //

समर्चतीमां नित्यं (यः) पुरुषः शान्तमानसः / स मुच्यते भवभयान्निवृत्तिं चाधिगच्छति // dhs_36.6 //

एतच्छान्तपदं रम्यमेतन्नैष्ठिकमुच्यते / यदयं भाषते धर्म निर्वाणपुरदेशिकः // dhs_36.7 //

अस्य वाक्यं समालम्ब्य पुरुषाधीनविक्रमाः / आकर्षन्ति पदं नित्यं यदनन्तसुखावहम् // dhs_36.8 //

एतत् पूर्व समारुहय पुरुषास्तत्त्वचिन्तकाः / त्रिलोकौघार्णवं घोरं तरन्ति भवसागरम् // dhs_36.9 //

अयं स चक्षुर्लोकस्य समन्ताद्धि विचक्षुषः / अयं ज्योतिः परं ज्योतिर्यज्ज्योतिःकाष्ठसम्भवम् // dhs_36.10 //

कल्पान्तं प्राणिनां चित्ते नृणां रागादिभिर्मलैः / ज्ञानतोयेन महता शोधयत्येव वाङ्नृपः // dhs_36.11 //

यन्न दृष्टं पदं सर्वैस्तीर्थिकैर्ज्ञानपाणिभिः / तत्पदं विमलैर्वाक्यैस्त्वया नृणां प्रदर्शितम् // dhs_36.12 //

प्रमादपरमो ऽनाथो जनो ऽयं तारितस्त्वया / तीर्णः पारगतो नाथस्तारयत्यघनाशनात् // dhs_36.13 //

हितार्थ सर्वजगतस्त्वमेवैको व्यवस्थितः / अहितानां हितायैव त्वमेव पुरुषोत्तमः // dhs_36.14 //

अनादिमति संसारे नृणां क्लेशापहारकैः / त्वया विशोधितो वाक्यैस्तमः सूर्योदये यथा // dhs_36.15 //

अक्षयः सर्वधर्माणां ज्ञानलोककरो महान् / त्वमेवैको जगन्नाथ लोकोत्तरगुणार्णवः // dhs_36.16 //

// इति स्तुतिवर्गः षट्त्रिंशः //

पुण्यदेवसुखैर्मित्रराजस्तुतिभिरन्विताः / सद्धर्मस्मृतिवैपुल्यै गृहीतो ऽयं समुच्चयः //

// इति चतुर्थम् उदानम् //

ये च धर्मा हेतुभवा तेषां तथागतो ऽवदत् / तेषां च यो निरोधश्चैवंवादीमहाश्रमणः //

पुण्यमवाप्तमन्त्रक्लेशं विभिद्याजनवलाश्रीकम् / यावज्जगद्व्याकुलं तर्कनिष्ठैः समाकुलं वेत्ति सत्यवचनैः //

वैपुल्यमहागम्भीरोदधिसूत्रवराद् भिक्षु(णा)अवलोकितसिंहेनोद्धृतमिति /

मोहाशिवादिरहितस्य वाक्यविद्यस्य विपुलार्जनस्य ऽधर्मसमुच्चयोऽ नाम धर्मपर्यायः समाप्तः /

// इति शुभम् //