प्रमाणवार्त्तिस्ववृत्ति

धर्मकीर्ति: प्रमाणवार्त्तिस्ववृत्ति

explanatory remarks

a number of five figures at the left side indicates the location of the key word in the basic texts. in the case of the sv, the hb and the vn, the first three figures indicate the page number, and the last two indicate the line number (for example, sv16026=sv 160,26; hb02314=hb 23,14; vn06110=vn 61,10). in the case of the pv and the nb, the second figure indicates the chapter number and the last three figures indicate the karika or sutra number (for example, pv02232=pv, the pramanasiddhi-chapter v.232; nb03015=nb, the pararthanumana-chapter sutra 15. in the case of the sp, the last two figures indicate the karika number (for example, sp00015=sp, v.15).

3. in this database, sentences are artificially divided into word-units, although they involve a phonetic fusion or union in the basic texts. further, compound words are divided into their shortest constitutive elements (we use a hyphen to indicate that hyphenated elements originally form a compound word) with the following exceptions:

3.1. the prefixes a-, dur-, nih- remain undivided, irrespective of attachment to words or compound words.

3.2. suffixes making an adverb, for example -vat, -vasa, are divided. but suffixes making a possessive adjective, for example -vat, -mat, remain undivided, and terms such as a numeral+ -dha/-vidha/-prakara remain also undivided.

3.3. compound words with the suffixes -ta/-tva or -bhava/-bhuta fundamentally remain undivided. for example: karyakaranabhava/-bhuta/-ta.

3.4. compound words with evam-, tat-, tatha-, para-, yatha-, su-, sva- in the wordhead fundamentally remain undivided. for example: evamjatiya, tadutpatti, tathakrta, paratantra, yathartha, yathasvam, sujnanatva, svabhava.

3.5. some compound words which are regarded as terminology remain also undivided. for example: agnihotra, ayogavyavaccheda, arthapatti, padartha, paramartha, prasajyapratisedha, viruddhavyabhicarin, samanantarapratyaya, samtanaparinama, samanyalaksana, svabhavapratibandha.

4. those terms whose wordhead is subject to the sandhi rules (for example, -d dhetu-) are cited in their original form (for example, -d *hetu-) for the sake of using this database to make an kwic index.

1. औगुस्त्. 1997 / त्सुकुब मोतोइ ओनो

note: this database is quite a tentative one, and i must admit that there are a lot of errors and defects in this version. i would appreciate it very much if the user would point out any errors in this version so that we can make a better new version in the future.

ए-मैल्: ओनो@लोगोस्.त्सुकुब.अच्.ज्प्

00101 ओं नमो बुद्धाय / 00102 विधूत-कल्पना-जाल-गम्भीर-उदार-मूर्तये / 00103 नमः समन्तभद्राय समन्त-स्फरण-त्विषे //

00104 प्रायः प्राकृत-सक्तिर् अप्रतिबल-प्रज्ञो जनः केवलं / 00105 न अनर्थ्य् एव सुभाषितैः परिगतो विद्वेष्ट्य् अपि ईर्ष्या-मलैः //

00106 तेन अयं न पर-उपकार इति नश् चिन्ता अपि चेतश् चिरं / 00107 सूक्त-अभ्यास-विवर्धित-व्यसनम् इत्य् अत्र अनुबद्ध-स्पृहम् //

00108 अर्थ-अनर्थ-विवेचनस्य अनुमान-आश्रयत्वात् तद्-विप्रतिपत्तेस् तद्-व्यवस्थापनाय 00109 आह / 00110 पक्ष-धर्मस् तद्-अंशेन व्याप्तो हेतुस् त्रिधा एव सः / 00111 अविनाभाव-नियमाद् हेत्व्-आभासास् ततो अपरे //1//

00112 पक्षो धर्मी / अवयवे समुदाय-उपचारात् / प्रयोजन-अभावाद् अनुपचार 00113 इति चेत् / न / सर्व-धर्mi-dharma-pratiषेध-अर्थत्वात् / तद्-एकदेशत्वात् 00114 तद्-उपचार-योग्य-धर्mi-dharma-pratipatत्य्-अर्थम् / तथा 00115 च चाक्षुषत्व-आदि-परिहारः / धर्म-वचनेन अपि धर्म्य्-आश्रय- 00201 सिद्धौ धर्मि-ग्रहण-सामर्थ्यात् प्रत्यासत्त्या साध्य-धर्मि-सिद्धिर् 00202 इति चेत् / न / दृष्टान्त-धर्मिणो अपि प्रत्यासत्तेः / तद्-अंश- 00203 व्याप्त्या दृष्टान्त-धर्मिणि सत्त्व-सिद्धेर् धर्मि-वचनात् साध्य-धर्मि- 00204 परिग्रहः / सिद्धे पुनर् वचनं नियम-अर्थम् आशङ्क्येत / 00205 सजातीय एव सत्त्वम् इति सिद्धे अपि विजातीय-व्यतिरेके साध्य- 00206 अभावे असत्त्व-वचन-वत् / सामर्थ्याद् अर्थ-गतौ प्रतिपत्ति - 00207 गौरव-परिहार-अर्थं च पक्ष-वचनम् / पक्षस्य धर्मत्वे तद्- 00208 विशेषण-अपेक्षस्य अन्यत्र अननुवृत्तेर् असाधारणता इति चेत् / न / अयोगव्यवच्छेदेन 00209 विशेषणात् / यथा चैत्रो धनुर्धरः / न अन्ययोगव्यवच्छेदेन / 00210 यथा पार्थो धनुर्धर इत्य् आक्षेप्स्यामः / 00211 तद्-अंशस् तद्-धर्मः / वक्तुर् अभिप्राय-वशात् / न तd-eka-deशः / 00212 पक्ष-शब्देन समुदाय-अवचनात् / व्याप्तिर् व्यापकस्य तत्र भाव 00213 एव / व्याप्यस्य वा तत्र एव भावः एतेन अवयव-व्यतिरेकौ यथास्वं 00214 प्रमाणेन निश्चिताव् उक्तौ पक्ष-धर्मश् च / त एते कार्य- 00215 स्वभाव-अनुपलब्धि-लक्षणास् त्रयो हेतवः / यथा अग्निर् अत्र धूमात् / 00216 वृक्षो अयं शिंशपात्वात् / प्रदेश-विशेषे क्वचिन् न घट उपलब्धि- 00217 लक्षण-प्राप्तस्य अनुपलब्धेः /

यदि स्याद् उपलब्ध्य्-असत्त्व 00218 एव स्यान् न अन्यथा / तेन उपलब्धि-लक्षण-प्राप्त-सत्त्वस्य इत्य् उक्तं 00219 भवति / तत्र द्वौ वस्तु-साधनौ एकः प्रतिषेध-हेतुः / स्वभावप्रतिबन्धे 00220 हि सत्य् अर्थो अर्थं न व्यभिचरति / स च 00221 तदात्मत्वात् / तदात्मत्वे साध्य-साधन-भेद-अभाव इति चेत् / 00222 न / धर्म-भेद-परिकल्पनाद् इति वक्ष्यामः / तथा च आह / सर्व 00223 एव अयम् अनुमान-अनुमेय-व्यवहारो बुद्ध्य्-आरूढेन धर्म-धर्मि- 00301 भेदेन इति / भेदो धर्म-धर्मितया बुद्ध्य्-आकार-कृतो न अर्थो 00302 अपि / विकल्प-भेदानां स्वतन्त्राणाम् अनर्थ-आश्रयत्वात् / तत्- 00303 कल्पित-विषयाद् अर्थ-प्रतीताव् अनर्थ-प्रतिलम्भ एव स्यात् / कार्यस्य 00304 अपि स्वभावप्रतिबन्धः / तत्-स्वभावस्य तदुत्पत्तेर् इति / 00305 एतौ द्वाव् अनुमेय-प्रत्ययौ साक्षाद् अनुत्पत्तेर् अतत्-प्रतिभासित्वे 00306 अपि तदुत्पत्तेस् तद्-व्यभिचारिणाव् इति प्रमाणं प्रत्यक्ष-वत् / 00307 प्रत्यक्षस्य अपि ह्य् अर्थ-अव्यभिचार एव प्रामाण्यम् / तद् -अभावे 00308 भाविनस् तद्-विप्रलम्भात् / अव्यभिचारश् च अन्यस्य को अन्यस् तदुत्पत्तेः / 00309 अनायत्त-रूपाणाम् सहभाव-नियम-अभावात् / यदि तदुत्पत्तेः 00310 कार्यं गमकम् सर्वथा गम्यगमकभावः सर्वथा 00311 जन्यजनकभावात् / न / तद्-अभावे भवतस् तदुत्पत्ति- 00312 नियम-अभावात् / तस्मात् / 00313 कार्यं स्वभावैर् यावद्भिर् अविनाभावि कारणे / 00314 तेषां 00315 हेतुः / 00316 तत्-कार्यत्व-नियमात् तैर् एव धर्मैर् ये तैर् विना न भवति / 00317 अंशेन जन्यजनकत्व-प्रसङ्ग इति चेत् / न /

तज्-जन्य-विशेष-ग्रहणे 00318 अभिमतत्वाल् लिङ्ग-विशेष-उपाधीनां च सामान्यानाम् / अविशिष्ट- 00319 सामान्य-विवक्षायां व्यभिचारान् न इष्यते / 00401 स्वभावे भावो अपि भाव-मात्र-अनुरोधिनि //2//

00402 हेतुर् इति वर्तते / तादात्म्यं हि अर्थस्य तन्-मात्र-अनुरोधिनि एव 00403 न अन्या आयत्ते / तद्-भावे अभूतस्य पश्चाद् भाव-नियम-अभावात् / कारणानां 00404 कार्य-व्यभिचारात् / 00405 अप्रवृत्तिः प्रमाणानाम् / 00406 अनुपलब्धिः 00407 अप्रवृत्ति-फला असति / 00408 सज्-ज्ञान-शब्द-व्यवहार प्रतिषेध-फला / उपलब्धि-पूर्वकत्वात् तेषाम् 00409 इति इदं सd-asat-pratiषेध-विधि-हेत्वोस् तुल्यं रूपम् / तथा 00410 हि सत्त्वम् उपलब्धिर् एव वस्तु-योग्यता-लक्षणा तद्-आश्रया वा 00411 ज्ञान-प्रवृत्तिः / ततः सज्-ज्ञान-शब्द-व्यवहार-वृत्तेः / असतां 00412 च असत्त्वम् अनुपलब्धिः 00413 असज्-ज्ञान-फला काचिद् हेतु-भेद-व्यपेक्षया //3//

00414 हेतुर् अनुपलब्धिः / भेदो अस्या विशेषणम् उपलब्धि-लक्षण- 00415 प्राप्त-सत्त्वम् / अत्र अनुपलब्धेर् लिङ्गाद् असत्तायाम् उपलब्धेर् 00416 अभावो अपि अन्यया अनुपलब्ध्या साध्य इति अनवस्थानाद् अप्रतिपत्तिः 00417 स्यात् / अथ उपलब्ध्य्-अभावो विना अनुपलब्ध्या स्यात् / तथा 00418 सत्ता अभावो अपि स्यात् / अपार्थिक-अनुपलब्धिः / अथ अन्य-उपलब्ध्या 00419 अनुपलब्धि-सिद्धिर् इति प्रत्यक्ष-सिद्धा अनुपलब्धिः / तथा अन्य-सत्तया 00420 असत्ता किं न सिध्यति इति / यदा पुनर् एवंविधा अनुपलब्धिर् 00421 एव असताम् असत्ता तदा सिद्धे अपि विषये मोहाद् विषयिणो 00422 असज्-ज्ञान-शब्द-व्यवहारान् अप्रतिपद्यमानो विषय-प्रदर्शनेन 00423 समये प्रवर्त्यते / यथा गौर् अयम् सास्ना-आदि-समुदाय-आत्मकत्वाद् 00424 इति / तथा च दृष्टान्त-असिद्धि-चोदना अपि प्रतिव्यूढा 00501 विषय-प्रतिपत्ताव् अप्य् अप्रतिपन्न-विषयीणां दर्शनात् / 00502 एवम् अनयोर् अनुपलब्ध्योः स्व-विपर्यय-हेत्व्-अभाव-भावाभ्यां 00503 सद्-व्यवहार-प्रतिषेध-फलत्वं तुल्यम् / एकत्र संशयाद् अन्यत्र 00504 विपर्ययात् / तत्र आद्या सद्-व्यवहार-निषेध-उपयोगात् प्रमाणम् 00505 उक्ता / न तु व्यतिरेक-दर्शन-आदाव् उपयुज्यते / संशयात् / द्वितीया 00506 त्व् अत्र प्रमाणं निश्चय-फलत्वात् / सा च प्रयोग-भेदात् 00507 विरुद्ध-कार्ययोः सिद्धिर् असिद्धिर् हेतु-भावयोः / 00508 दृश्य-आत्मनोर् अभाव-अर्थ-अनुपलब्धिश् चतुर्विधा //4//

00509 यावान् कश्चित् प्रतिषेधः स सर्वो अनुपलब्धेः / तथा हि स द्विधा 00510 क्रियेत कस्यचिद् विधिना निषेधेन वा / विधौ विरुद्धो वा विधीयेत 00511 अविरुद्धो वा / अविरुद्धस्य विधौ सहभाव-विरोध-अभावाद् 00512 अप्रतिषेधः / विरुद्धस्य अप्य् अनुपलब्ध्य्-अभावेन विरोध-अप्रतिपत्तिः 00513 / तथा ह्य् अपर्यन्त-कारणस्य भवतो अन्य-भावे 00514 अभावाद् विरोध-गतिः / स च अनुपलब्धेः / अन्योन्य-उपलब्धि-परिहार- 00515 स्थित-लक्षणता वा विरोधो नित्य-अनित्यत्व-वत् / तत्र अप्य् एक-उपलब्ध्या 00516 अन्य-अनुपलब्धिर् एव उच्यते / अन्यथा अनिषिद्ध-उपलब्धेर् अभाव- 00517 असिद्धेः / एकस्य निषेधेन अन्य-अभाव-साधने सिद्धा एव अनुपलब्धिः / 00518 निषेधस्य अनुपलब्धि-रूपत्वात् / तत्र अप्य् अर्थ-अन्तर-निषेधे 00519 कार्य-कारणयोर् अनुभवस्य वा / तत्र अनुभवस्य अप्रतिबन्धात् तद्- 00520 अभावे अन्येन न भवितव्यम् इति कुत एतत् / कार्य-अनुपलब्धाव् 00521 अपि न अवश्यं कारणा अपि तद्वन्ति भवन्ति इति तद्-अभावः कुतः / 00522 तस्मात् कारण-अनुपलब्धिर् एव अभावं गमयति इति / स्वभाव-अनुपलब्धिस् 00523 तु स्वयम् असत्ता एव / तत्र केवलं विषयी साध्यते / 00524 अस्याम् अपि यदा व्यापक-धर्म-अनुपलब्ध्या व्याप्य-अभावम् आह 00525 तदा अभावो अपि इति / इयं प्रतिषेध-विषय-अनुपलब्धिः प्रयोग- 00601 भेदेन चतुर्धा भवति / विरुद्ध-सिद्ध्या यथा न शीत-स्पर्शो 00602 अत्र अग्नेः / एतेन व्यापक-विरुद्ध-सिद्धिर् उक्ता वेदितव्या यथा 00603 न तुषार-स्पर्शो अत्र अग्नेः / विरुद्ध-कार्य-सिद्ध्या यथा न शीत- 00604 स्पर्शो अत्र धूमात् /

हेत्व्-असिद्ध्या यथा न अत्र धूमो अनग्नेः / 00605 स्वभाव-असिद्ध्या यथा न अत्र धूमो अनुपलब्धेः / एतेन व्यापक- 00606 स्वभाव-असिद्धेर् उक्ता यथा न अत्र शिंशपा वृक्षा-अभावात् / 00607 सर्वत्र च अस्याम् अभाव-साधन्याम् अनुपलब्धौ दृश्य-आत्मनाम् एव 00608 तेषां तद्-विरुद्धानां च सिद्धिर् असिद्धिश् च वेदितव्या / अन्येषाम् 00609 अभाव-विरोध-असिद्धेः / यदि विरुद्ध-कार्य-उपलब्ध्या अप्य् अभाव- 00610 सिद्धिः तत्-कारण-उपलब्ध्या किं न सिध्यति / 00611 तd-viruddha-nimittasय या उपलब्धिः प्रयुज्यते / 00612 निमित्तयोर् विरुद्धत्व-अभावे सा व्यभिचारिणी //5//

00613 यथा न शीत-स्पर्शो अत्र काष्ठाद् इति / निमित्तयोः पुनर् विरोधे 00614 गमिका एव यथा न अस्य रोम-हर्ष-आदि-विशेषाः सन्ति संनिहित-दहन- 00615 विशेषत्वात् एतेन तत् कार्याद् अपि तd-viruddha-kआर्य-अभाव-गतिर् 00616 उक्ता वेदितव्या यथा न रोम-हर्ष-आदि-विशेष-युक्त-पुरुषवान् अयं 00617 प्रदेशो धूमात् / इयं च हेत्व्-असिद्ध्या एव तd-viruddha-siddhiः 00618 प्राग् एव निर्दिष्टा इति इयं प्रयोग-भेदाद् अष्टधा-अनुपलब्धिः / तत्र 00619 या इयं विरुद्ध-कार्य-उपलब्धिर् उक्ता तत्र 00620 इष्टं विरुद्ध-कार्ये अपि देश-काल-आद्य्-अपेक्षणम् / 00621 अन्यथा व्यभिचारि स्याद् भस्मा इव अशीत-साधने //6//

00622 यस् तर्हि समग्रेण हेतुना कार्य-उत्पादो अनुमीयते स कथं 00623 त्रिविधे हेताव् अन्तर्भवति / 00624 हेतुना यः समग्रेण कार्य-उत्पादो अनुमीयते / 00625 अर्थ-अन्तर-अनपेक्षत्वात् स स्वभावो अनुवर्णितः //7//

00626 असाव् अपि यथा असंनिहितान् न अन्यम् अपेक्षत इति तन्-मात्र-अनुबन्धी 00627 स्वभावो भावस्य / तत्र हि केवलं समग्रात् कारणात् कार्य-उत्पत्ति- 00628 सम्भवो अनुमीयते समग्राणां कार्य-उत्पादन-योग्यता-अनुमानात् / 00629 योग्यता च सामग्री-मात्र-अनुबन्धिनी इति स्वभाव-भूता एव अनुमीयते / 00701 किं पुनः कारणं सामग्र्याः कार्यम् एव न अनुमीयते / 00703 सामग्री-फल-शक्तीनां परिणाम-अनुबन्धिनि / 00704 अनैकान्तिकता कार्ये प्रतिबन्धस्य सम्भवात् //8//

00705 न हि समग्राणि इत्य् एव कारण-द्रव्याणि स्व-कार्यं जनयन्ति सामग्री- 00706 जन्मनां शक्तीनां परिणाम-अपेक्षत्वात् कार्य-उत्पादस्य / अत्र 00707 अन्तरे च प्रतिबन्ध-सम्भवान् न कार्य-अनुमानम् / योग्यतायास् 00708 तु द्रव्य-अन्तर-अनपेक्षत्वान् न विरुध्यते अनुमानम् / उत्तरोत्तर- 00709 शक्ति-परिणामेन कार्य-उत्पादन-समर्था इयं कारण-सामग्री 00710 शक्ति-परिणाम-प्रत्ययस्य अन्यस्य अपेक्षणीयस्य अभावाद् इति / पूर्व- 00711 सजाति-मात्र-हेतुत्वात् शक्ति-प्रसूतेः सामग्र्या योग्यता अनन्य-अपेक्षिणी 00712 इत्य् उच्यते / या तर्ह्य् अकार्यकारणभूतेन अन्येन रस-आदिना रूप- 00713 आदि-गतिः सा कथम् / सा अपि 00714 एक-सामग्र्य्-अधीनस्य रूप-आदेर् असतो गतिः / 00715 हेतु-धर्म-अनुमानेन धूम-इन्धन-विकार-वत् //9//

00716 तत्र हेतुर् एव तथाभूतो अनुमीयते / प्रवृत्त-शक्ति-रूप-उपादान- 00717 कारण-सहकारि-प्रत्ययो हि रस-हेतू रसं जनयति / इन्धन-विकार- 00718 विशेष-उपादान-हेतु-सहकार्i-pratyaya-agni-dhऊम-जनन-वत् / तथा 00719 हि / 00720 शक्ति-प्रवृत्त्या / 00721 स्व-कारणस्य फल-उत्पादनं प्रत्य् आभिमुख्येन 00801 न विना रसः स एव अन्य-कारणम् / 00802 रूप-उपादान-हेतूनां प्रवृत्ति-कारणम् / सा अपि रस-उपादान-कारण-प्रवृत्ती 00803 रूप-उपादान-कारण-प्रवृत्ति-सहकारिणी / तस्माद् यथाभूताद् हेतो 00804 रस उत्पन्नस् तथाभूतम् अनुमापयन् रूपम् अनुमापयति 00805 इत्य् / 00806 तत्र अपि 00807 अतीत-एकैकालानां गतिस् / 00808 न अनागतानां व्यभिचारात् 00809 तत् / 00810 तस्माद् इयम् 00811 कार्य-लिङ्गजा //10//

00812 तेन न अन्यो हेतुर् गमको अस्ति / अप्रतिबद्ध-स्वभावस्य अविनाभाव- 00813 नियम-अभावात् / एतेन पिपीलिक-उत्सरण-मत्स्य-विकार-आदेर् 00814 वर्ष-आद्य्-अनुमानम् उक्तम् / तत्र अपि भूत-परिणाम एव वर्ष-हेतुः 00815 पिपीलिक-आदि संक्षोभ-आदि-हेतुर् इति / 00816 हेतुना त्व् असमग्रेण यत् कार्यम् अनुमीयते / 00817 शेषवत् तद् असामर्थ्याद् देहाद् राग-अनुमान-वत् //11//

00818 समग्राण्य् एव हि कारणानि योग्यताम् अप्य् अनुमापयन्त्य् असमग्रस्य 00819 एकान्त-असामर्थ्यात् / यथा देह-इन्द्रिय-बुद्धिभ्यो राग-आद्य्-अनुमानम् / 00820 आत्म-आत्मीय-अभिनिवेश-पूर्वका हि राग-आदयो अयोनिशो-मनस्कार- 00821 पूर्वकत्वात् सर्व-दोष-उत्पत्तेः / देह-आदीनां हेतुत्वे अपि 00822 न केवलानां सामर्थ्यम् अस्ति इति / विपक्ष-वृत्तेर् अदृष्टाव् अपि 00823 शेषवद्-अनुमानात् संशयः / तथा 00901 विपक्षे अदृष्टि-मात्रेण कार्य-सामान्य-दर्शनात् / 00902 हेतु-ज्ञानं प्रमाण-आभं वचनाद् रागित-आदि-वत् //12//

00903 न हि राग-आदीनाम् एव कार्यं स्पन्दन-वचन-आदयः वक्तुकामता- 00904 सामान्य-हेतुत्वात् / स एव राग इति चेत् इष्टत्वान् न किंचिद् बाधितं 00905 स्यात् / नित्य-सुख-आत्म-आत्मीय-दर्शन-आक्षिप्तं सास्रव-धर्म-विषयं 00906 चेतसो अभिष्वङ्गं रागम् आहुः / न एवं करुणा-आदयो अन्यथा 00907 अपि सम्भवाद् इति निवेदयिष्यामः / अत्र यथा रक्तो ब्रवीति 00908 तथा विरक्तो अपि इति वचन-मात्राद् अप्रतिपत्तिः / न अपि विशेषात् / 00909 अभिप्रायस्य दुर्बोधत्वात् / व्यवहार-संकरेण सर्वेषां व्यभिचारात् / 00910 प्रयोजन-अभावाद् अव्याहार इति चेत् न परार्थत्वात् / 00911 न युक्तो वीत-रागत्वाद् इति चेत् न करुणा अपि वृत्तेः / स एव 00912 राग इति चेत् / इष्टम् / अविपर्यास-समुद्भवान् न दोषः / असत्य् 00913 अप्य् आत्म-ग्रहे दुःख-विशेष-दर्शन-मात्रेण अभ्यास-बल-उत्पादिनी 00914 भवत्य् एव करुणा / तथा हि / सत्त्व-धर्म-आद्य्-आलम्बना मैत्र्य्-आदय 00915 इष्यन्ते / एताश् च सजातीय-अभ्यास-वृत्तयो न राग-अपेक्षिण्यः / 00916 न एवं राग-आदयो विपर्यास-अभावे अभावात् / कारुणिकस्य अपि 00917 निष्फल आरम्भो अविपर्यासाद् इति चेत् / न / परार्थस्य एव 00918 फलत्वेन इष्टत्वात् / इच्छा-लक्षणत्वात् फलस्य / सर्वथा अभूत- 00919 असमारोपान् निर्दोषः / तद्-अन्येन दोषवत्त्व-साधने न किंचिद् 00920 अनिष्टम् / वक्तर्य् आत्मनि राग-आदि-दर्शनेन अन्यत्र तद्-अनुमाने 00921 अतिप्रसङ्गः / व्यभिचारात् / अनन्य-अनुमाने इह अव्यभिचार इति 01001 को निश्चयः / करण-गुण-वक्तुकामते हि वचनम् अनुमापयेत् / 01002 राग-उत्पादन-योग्यता-रहिते वचन-अदर्शनात् तद्-अनुमाने 01003 अतिप्रसङ्गः उक्तः /

रागस्य अनुपयोगे कथं तच्-शक्तिर् उपयुज्यते / 01004 शक्त्य्-उपयोगे हि स एव उपयुक्तः स्यात् तच् च न अस्ति इत्य् उक्तम् / 01005 तस्मान् नान्तरीयकम् एव कार्यं कारणम् अनुमापयति तत्- 01006 प्रतिबन्धात् न अन्यद् विपक्षे अदर्शने अपि / सर्व-दर्शिनो हि दर्शन- 01007 व्यावृत्तिः सर्वत्र अभावं गमयेत् / क्वचित् तथा दृष्टानाम् 01008 अपि देश-काल-संस्कार-भेदेन अन्यथा अदर्शनाद् / यथा आमलक्यः 01009 क्षीर-अवसेकेन मधुर-फला भवन्ति / न च एवं बहुलं दृश्यन्ते / 01010 तेन एवं स्याद् युक्तं वक्तुम् मादृशो वक्ता रागी इति 01011 राग-उत्पत्त्i-pratyaya-viशेषेण आत्म-दर्शन-अयोनिशो-मनस्कारेण योगात् / 01012 तदा अप्य् अपार्थको वचन-उदाहारः / तस्माद् विपक्षे अदृष्टिर् अहेतुः / 01013 न च अदर्शन-मात्रेण विपक्षे अव्यभिचारिता / 01014 सम्भाव्य-व्यभिचारत्वात् स्थाली-तण्डुल-पाक-वत् //13//

01015 न हि बहुलं पक्व-दर्शने अपि स्थाल्य्-अन्तर्गमन-मात्रेण पाकः 01016 सिध्यति / व्यभिचार-दर्शनात् / एवं तु स्याद् एवं स्वभावा 01017 एतत्-समान-पाक-हेतवः पक्वा इति / अन्यथा तु शेषवद् एतद् अनुमानं 01018 व्यभिचारि / किं पुनर् एतच् शेषवत् / 01019 यस्य अदर्शन-मात्रेण व्यतिरेकः प्रदर्श्यते / 01020 तस्य संशय-हेतुत्वाच् शेषवत् तद् उदाहृतम् //14//

01021 स तस्य व्यतिरेको न निश्चित इति विपक्षे वृत्तिर् आशङ्क्येत / व्यतिरेक- 01022 साधनस्य अदर्शन-मात्रस्य संशय-हेतुत्वात् / न सर्व-अनुपलब्धिर् 01023 गमिका / तस्माद् एक-निवृत्त्या अन्य-निवृत्तिम् इच्छता तयोः 01024 कश्चित् स्वभावप्रतिबन्धो अप्य् एष्टव्यः / अन्यथा अगमको 01025 हेतुः स्यात् / 01026 हेतोस् त्रिषु अपि रूपेषु निश्चयस् तेन वर्णितः / 01027 असिद्ध-विपरीत-अर्थ-व्यभिचारि-विपक्षतः //15//

01028 न ह्य् असति प्रतिबन्धे अन्वय-व्यतिरेक-निश्चयो अस्ति / तेन तम् 01101 एव दर्शयन् निश्चयम् आह / तत्र अन्वयस्य निश्चयेन विरुद्ध- 01102 तत् पक्ष्याणां निरासः / व्यतिरेकस्य अनैकान्तिकस्य तत्-पक्षस्य च 01103 शेषवद्-आदेः / द्वयोर् इत्य् एक-सिद्ध-प्रतिषेधः / प्रसिद्ध-वचनेन 01104 सन्दिग्धयोः शेषवद्-असाधारणयोः सपक्ष-विपक्षयोर् 01105 अपि / अन्यथा ह्य् असति प्रतिबन्धे अदर्शन-मात्रेण व्यतिरेके / 01106 व्यभिचारि-विपक्षेण वैधर्म्य-वचनं च यत् / 01107 यद् आह / एष तावन् न्यायो यद् उभयं वक्तव्यम् विरुद्ध- अनैकान्तिक- 01108 प्रतिपक्षेण इति / वैधर्म्य-वचनम् अनैकान्तिक-प्रतिपक्षेण / 01110 यद्य् अदृष्टि-फलं तच् च / 01111 यदि तेन विपक्षे अदर्शनं ख्याप्यते / 01112 तद् अनुक्ते अपि गम्यते //16//

01113 न हि तस्य प्राग् दर्शन-भ्रान्तिर् या वचनेन निवर्त्येत / स्मृतिर् 01201 वाच-अदर्शने क्रियत इति चेत् / दर्शनं खल्व् अप्रतीयमानम् 01202 अनङ्गम् इति युक्तं तत्र स्मरण-आधानम् / अदर्शनं तु दर्शन- 01203 अभावः / स दर्शनेन बाध्यते / तद्-अभावे तु सिद्ध एव इत्य् अपार्थकं 01204 तत्-सिद्धये वचनं / न वै अनुपलम्भमानस्य 01205 तावता न अस्ति इति भवति तद्-अर्थं वचनम् इति चेत् / 01206 न च न अस्ति इति वचनात् तन् न अस्त्य् एव यथा यदि / 01207 न अस्ति स ख्याप्यते न्यायस् तदा न अस्ति इति गम्यते //17//

01208 यद्य् अनुपलभमानो न अस्ति इति न प्रत्येति वचनाद् अपि न एव प्रत्येष्यति / 01209 तद् अपि ह्य् अनुपलम्भम् एव ख्यापयति / न च एक-अनुपलम्भो 01210 अन्य-अभावं साधयत्य् अतिप्रसङ्गात् / न च तेन 01211 न अस्ति इति वचनात् तथा भवत्य् अतिप्रसङ्गात् / तत् कथं वैधर्म्य-वचनेन 01212 अनैकान्तिक-परिहारः / तस्माद् व्यावृत्तिम् इच्छता 01213 तत्र न्यायो वक्तव्यः यतो अस्य व्यावृत्तम् इति भवति / 01214 ननु तद्-अभावे अनुपलम्भात् सिद्धा व्यावृत्तिः / 01215 यद्य् अदृष्ट्या निवृत्तिः स्याच् शेषवद् व्यभिचारि किम् / 01216 यथा पक्वान्य् एतानि फलान्य् एवं-रसानि वा रूप-अविशेषाद् एक-शाखा- 01217 प्रभवत्वाद् वा उपयुक्त-वद् इति / अत्र अपि विवक्षित-अशेष-पक्षीकरणे 01218 हेतोः साध्य-अभावे अनुपलम्भो अस्ति इति कथं व्यभिचारः / 01219 प्रत्यक्ष-बाधा-आशङ्का व्यभिचार इत्य् एके / न / पक्षीकृत- 01220 विषये अभावात् / कदाचिद् भवेद् इति चेत् / तथा शङ्कायाम् अतिप्रसङ्गः / 01221 अन्यत्र अप्य् अभाव-नियम-अभावात् / वृत्तं प्रमाणं बाधकम् / 01222 अवृत्त-बाधने सर्वत्र अनाश्वासः / व्यतिरेकस् तु सिद्ध 01223 एव साधनम् इति तथा अभाव-निश्चयम् अपेक्षते / अनुपलम्भात् तु 01224 क्वचिद् अभाव-सिद्धाव् अप्य् अप्रतिबद्धस्य तद्-अभावे सर्वत्र 01225 अभाव-असिद्धेः संशयाद् अव्यतिरेको व्यभिचारः शेषवतः / 01226 किं च / 01301 व्यतिरेक्य् अपि हेतुः स्यान् / 01302 न इदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राण-आदिमत्त्व-प्रसङ्गाद् इति / 01303 निरात्मकेषु घट-आदिषु दृष्टेषु प्राण-आद्य्-अदर्शनात् तन्-निवृत्त्य्- 01304 आत्म-गतिः स्यात् /

अदृश्य-अनुपलम्भाद् अभाव-असिद्धौ घट-आदीनां 01305 नैरात्म्य-असिद्धेः प्राण-आदेर् अनिवृत्तिः / अभ्युपगमात् सिद्धम् 01306 इति चेत् / कथम् इदानीम् आत्म-सिद्धिः / परस्य अप्य् अप्रमाणिका 01307 कथं नैरात्म्य-सिद्धिः / अभ्युपगमेन च सात्मक-अनात्मकौ 01308 विभज्य तत्र अभावेन गमकत्वं कथयता आगमिकत्वम् 01309 आत्मनि प्रतिपन्नं स्यात् / न अनुमेयत्वम् / तस्माद् अदर्शने अप्य् 01310 आत्मनो-निवृत्त्य्-असिद्धेः / तन्-निवृत्तौ क्वचिन् निवृत्ताव् अपि प्राण-आदीनाम् 01311 अप्रतिबन्धात् / सर्वत्र निवृत्त्य्-असिद्धेर् अगमकत्वम् / 01312 या अप्य् असिद्धि-योजना तथा सपक्षे सन्न् असन्न् इत्य् एवम्-आदिष्व् अपि 01313 यथायोगम् उदाहर्यम् इत्य् एवम्-आदिका / सा अपि 01314 न वाच्या असिद्धि-योजना //18//

01315 अनुपलम्भ एव संशयात् / उपलम्भे तद्-अभावात् / अनुपलम्भाच् 01316 च व्यतिरेक इति संशयितो अनिवार्यः स्यात् / यथायोग-वचनात् 01317 अनिवारित एव इति चेत् / न / य एव तु उभय-निश्चित-वाची इत्य् आदि-वचनात् / 01318 तेन अनुपलम्भे अपि संशयाद् अनिवृत्तिं मन्यमानः तत्-प्रतिषेधम् 01319 आह / किं च / 01401 विशेषस्य व्यवच्छेद-हेतुता स्याद् अदर्शनात् / 01402 श्रावणत्वस्य अपि नित्य-अनित्ययोर् अदर्शनाद् व्यावृत्तिर् इति तद्-व्यवच्छेद- 01403 हेतुता स्यात् / न हि तद्-व्यावृत्तेर् अन्यद् व्यवच्छेदनम् / 01404 अव्यवच्छेदस् तु कुतश्चिद् व्यावृत्तेर् एव अनिश्चयात् / यो हि यत्र 01405 न अस्ति इति निश्चितः स भवंस् तद्-अभावं कथं न गमयेत् / 01406 प्रमाण-अन्तर-बाधा चेन् / 01407 अथ अपि स्याद् उभय-व्यवच्छेदे प्रमाण-अन्तरं बाधकम् अस्ति / 01408 अन्योन्य-व्यवच्छेद-रूपाणाम् एक-व्यवच्छेदेन अन्य-विधानाद् 01409 अप्रतिषेधः / विधि-प्रतिषेधयोर् विरोधात् / 01410 न इदानीं नास्तिता अदृशः //19//

01411 न एवम् अदर्शनं प्रमाणं बाधा-असम्भवात् / 01412 तथा अन्यत्र अपि सम्भाव्यं प्रमाण-अन्तर-बाधनम् / 01413 लक्षण-युक्ते बाधा-असम्भवे तल्-लक्षणम् एव दूषितं स्याद् इति 01414 सर्वत्र अनाश्वासः / अनुमान-विषये अपि प्रत्यक्ष-अनुमान-विरोध- 01415 दर्शनाद् अनाश्वास-प्रसङ्ग इति चेत् / न / यथोक्ते असम्भवात् / 01416 सम्भविनश् च अतल्-लक्षणत्वात् / विरुद्धाव्यभिचार्य्-अवचनम् इति 01417 चेत् / अनुमान-विषये अवचनाद् इष्टम् / विषयं च अस्य निवेदयिष्यामः / 01418 किं च / 01419 दृष्टा अयुक्तिर् अदृष्टेश् च स्यात् स्पर्शस्य अविरोधिनी //20//

01420 यदि ह्य् अनुपलम्भेन अभावः सिध्येत् / यद् आह / यद्य् अदर्शन- 01421 मात्रेण दृष्टेभ्यः प्रतिषेधः क्रियते / न च सो अपि युक्त 01501 इति / कथम् अयुक्तः / अनुपलम्भाद् अभाव-सिद्धेः / ननु उपलब्धि- 01502 लक्षण-प्राप्तेः स्पर्शस्य युक्त एव प्रतिषेधः / न युक्तः / 01503 दृश्य-तत्-स्वभाव-विषय-मात्र-अप्रतिषेधात् / पृथिव्य्-आदि सामान्येन 01504 गृहीत्वा अयं प्रतिषेधम् आह / तत्र च तूल-उपल-पल्लव- 01505 आदिषु तद्-भावे अपि स्पर्श-भेद-दर्शनात् अस्य अपि क्वचिद् विशेषे 01506 सम्भव-आशङ्कया भवितव्यम् इति सर्वत्र अदर्शन-मात्रेण अयुक्तः 01507 प्रतिषेध इति / एवम् आचार्यीयः कश्चिद् अनुपलम्भाद् अभावं 01508 ब्रुवाण उपालब्धः / अपि च / 01509 देश-आदि-भेदाद् दृश्यन्ते भिन्ना द्रव्येषु शक्तयः / 01510 तत्र एक-दृष्ट्या न अन्यत्र युक्तस् तद्-भाव-निश्चयः //21//

01511 यदि कथंचिद् विपक्षे अदर्शन-मात्रेण अप्रतिबद्धस्य अपि तद्- 01512 अव्यभिचारः / क्वचिद् देशे कानिचिद् द्रव्याणि कथंचिद् दृष्टानि 01513 पुनर् अन्यथा अन्यत्र दृश्यन्ते / यथा काश्चिद् ओषधयः क्षेत्र- 01514 विशेषे विशिष्ट-रस-वीर्य-विपाका भवन्ति / न अन्यत्र / तथा काल- 01515 संस्कार-भेदात् / न च तद्-देशैस् तथा दृष्टा इति सर्वास् तत्त्वेन 01516 तथाभूताः सिध्यन्ति / गुण-अन्तराणां कारण-अन्तर-अपेक्षत्वात् / 01517 विशेष-हेत्व्-अभावे तु स्याद् अनुमानम् / यथा अदृष्ट-कर्तृकम् अपि 01518 वाक्यं पुरुष-संस्कार-पूर्वकम् इति / वाक्येषु विशेष-अभावात् / 01519 सर्व-प्रकाराणां पुरुषैः करणस्य दर्शनात् / न एवम् असम्भवद्- 01520 विशेष-हेतवः पुरुषा येन वचन-आदेः किंचिन्-मात्र-साधर्म्यात् 01521 सर्व-आकार-साम्यम् अनुमीयेत / सर्व-गुणेषु विशेष-दर्शनात् / 01522 संस्कार-भेदेन विशेष-प्रतिपत्तेः / तद्वद् अन्यस्य अपि सम्भवाद् / 01523 असम्भव-अनुमाने च बाधक-हेत्व्-अभावात् वैराग्य-अदृष्टेः 01524 अदृष्टेन च बाध्यबाधकभाव-असिद्धेः / राग-आद्य्-अव्यभिचारि- 01525 कार्य-अभावात् / सम्भवे अपि विशेषाणां द्रष्टुम् अशक्यत्वात् / 01601 तादृशां च अप्रतिक्षेप-अर्थत्वात् / न एवं वाक्यानि दृश्य-विशेषत्वात् / 01602 अदृश्यत्वे अप्य् अदृष्ट-विशेषाणां विजातीयत्व-उपगम-विरोधात् / तद्- 01603 विशेषाणाम् अन्यत्र अपि शक्य-क्रियत्वात् / प्रत्यक्षाणां शब्दानाम् 01604 अप्रत्यक्ष-स्वभाव-अभावात् / भ्रान्त्i-nimitta-abhआवात् / बाधक-अभावाद् 01605 भ्रान्त्य्-असिद्धेः / पुरुषेषु विशेष-दर्शनस्य बाधकत्वाद् 01606 असमानम् / परभाव-भूतस्य च वाक्य-विशेषस्य अतद्-विशेषत्वात् / 01607 तद् अभिन्न-स्वभावानां सर्वेषां पुरुष-क्रिया न वा कस्यचित् / 01608 किं च / 01609 आत्म-मृच्-चेतना-आदीनां यो अभावस्य अप्रसाधकः / 01610 स एव अनुपलम्भः किं हेत्व्-अभावस्य साधकः //22//

01611 अनुपलम्भं च अस्य प्रमाणयत आत्म-वादो निरालम्बः स्यात् / 01612 अप्रत्यक्षत्वाद् आत्मनस् तत्-कार्य-असिद्धेः / इन्द्रिय-आदीनां तु 01613 विज्ञान-कार्यस्य कादाचित्कत्वात् सापेक्ष्य-सिद्ध्या प्रसिद्धिर् उच्यते / 01614 किम् अप्य् अस्य कारणम् अस्ति इति / च त्व् एवंभूतम् इति / 01615 न एवं सुख-आदि-कार्यं प्रसाधितं कंचिद् अर्थं पुष्णाति / 01616 येन केनचित् कारणवत्त्व-अभ्युपगमात् / तथा च अनुपलम्भ 01617 एव आत्मनः स्यात् / तं तेन प्रत्याचक्षाणः किम् इति प्रतिव्यूढो 01618 अनुपलम्भस्य असाधनत्वाद् इति / कथम् असाधनं व्यतिरेकं 01619 साधयेत् / मृदः खल्व् अपि कश्चिच् चैतन्यम् अनुपलभ्यमानम् 01620 अपि इच्छन्न् अदर्शनाद् वचन-आदेर् व्यावृत्तिम् आह / दध्य्-आदिकं 01621 च अपरः क्षीर-आदिष्व् अपर-अर्थेषु संघातत्व-अदर्शनाद् व्यतिरेकम् / 01622 को ह्य् अत्र नियमः संहतैर् अवश्यं परार्थैर् भवितव्यम् इति / 01623 अस्त्य् एव उपलम्भो दध्य्-आदीनां क्षीर-आदिष्व् अनुमानम् / 01624 अशक्ताद् अनुत्पत्तेः / अथ का इयं शक्तिः स एव भावः 01625 उत अन्यद् एव किंचित् / स एव चेत् तथा एव उपलभ्येत विशेष-अभावात् / 01626 अन्यच् चेत् कथम् अन्य-भावे तद् अस्ति / उपचार-मात्रं तु स्याद् 01627 इत्य् अयम् एषां परस्पर-व्याघातः / 01628 तस्मात् तन्-मात्र-सम्बन्धः स्वभावो भावम् एव वा / 01629 निवर्तयेत् / 01630 यथा वृक्षः शिंशपां / शाखा-आदिमद्-विशेषस्य एव कस्यचित् तथा- 01701 प्रसिद्धेः स तस्य स्वभावः / स्वं च स्वभावं परित्यज्य 01702 कथं भावो भवेत् / स्वभावस्य एव भावत्वाद् इति तस्य स्वभावप्रतिबन्धाद् 01703 अव्यभिचारः / 01704 कारणं वा कार्यम् अव्यभिचारतः //23//

01705 कारणं निवर्तमानं कार्यं निवर्तयति / अन्यथा तत् तस्य 01706 कार्यम् एव न स्यात् / सिद्धस् तु कार्यकारणभावः स्वभावं 01707 नियमयति इत्य् उभयथा स्वभावप्रतिबन्धाद् एव निवृत्तिः / 01708 अन्यथा एक-निवृत्त्या अन्य-विनिवृत्तिः कथं भवेत् / 01709 न अश्ववान् इति मर्त्येन न भाव्यं गमता अपि किम् //24//

01710 संनिधानात् तथा एकस्य कथम् अन्यस्य संनिधिः / 01711 गोमान् इत्य् एव मर्त्येन भाव्यम् अश्ववता अपि किम् //25//

01712 तस्मात् स्वभावप्रतिबन्धाद् एव हेतुः साध्यं गमयति / 01713 स च तद्-भाव-लक्षणस् तदुत्पत्ति-लक्षणो वा / स एव अविनाभावो 01714 दृष्टान्ताभ्यां प्रदर्श्यते / 01715 तस्माद् वैधर्म्य-दृष्टान्ते न इष्टो अवश्यम् इह आश्रयः / 01716 तद्-अभावे च तन् न इति वचनाद् अपि तद्-गतेः //26//

01717 यतः / 01718 तद्-भाव-हेतु-भावौ हि दृष्टान्ते तद्-अवेदिनः / 01719 ख्याप्येते / 01720 दृष्टान्ते हि साध्य-धर्मस्य तद्-भावस् तन्-मात्र-अनुबन्धेन 01721 तत्-स्वभावतया ख्याप्यते / यः कृतकं स्वभावं जनयति 01722 सो अनित्य-स्वभावं सन्तं जनयति इति प्रमाणं दृष्टान्तेन उपदर्श्यते / 01723 अन्यथा एक-धर्म-सद्-भावात् तद्-अन्येन अपि भवितव्यम् 01724 इति नियम-अभावात् साधनस्य साध्य-व्यभिचार-आशङ्का स्यात् / 01801 तेन च प्रमाणेन साध्य-धर्मस्य तन्-मात्र-अनुबन्धः ख्याप्यते / 01802 स्व-कारणाद् एव कृतकस् तथाभूतो जातो यो नश्वरः 01803 क्षण-स्थितो-धर्मा / अन्यतस् तस्य तद्-भाव-निषेधात् / हेतु-भावो 01804 वा तस्मिन् सत्य् एव भावाद् इति दृष्टान्तेन प्रदर्श्यते अर्थ-अन्तरस्य 01805 तथा प्रसिद्धे तद्-भावे हेतु-भावे वा अनित्यत्व-अभावे कृतकत्वं 01806 न भवति दहन-अभावे च धूमः / तथा हि स तस्य 01807 स्वभावो हेतुर् वा / कथं स्वं स्वभावं हेतुं वा अन्तरेण भवेद् 01808 इत्य् आश्रयम् अन्तरेण अपि वैधर्म्य-दृष्टान्ते प्रसिध्यति व्यतिरेकः / 01809 येषां पुनः प्रसिद्धाव् एव तद्-भाव-हेतु-भावौ तेषाम् 01811 विदुषां वाच्यो हेतुर् एव हि केवलः //27//

01812 यद्-अर्थे दृष्टान्त उच्यते सो अर्थः सिद्ध इति किं तद्-वचनेन 01813 तदा / तत्-प्रदर्शने अपि किं वैधर्म्य-दृष्टान्त-आश्रयेण इति मन्यमान 01814 आश्रयं प्रतिक्षिप्ति स्म / 01815 तेन एव ज्ञात-सम्बन्धे द्वयोर् अन्यतर-उक्तितः / 01816 अर्थापत्त्या द्वितीये अपि स्मृतिः समुपजायते //28//

01817 यद् आह अर्थापत्त्या वा अन्यतरेण उभय-प्रदर्शनाद् इति / तत्र अपि 01818 दृष्टान्तेन तद्-भाव-हेतु-भाव-प्रदर्शनं मन्यमानो अर्थापत्त्या 01819 एक-वचनेन द्वितीय-सिद्धिम् आह / तथा हि यत् कृतकं तद् 01820 अनित्यम् इत्य् उक्ते अनर्थ-अन्तर-भावे व्यक्तम् अयम् अस्य स्वभावस् 01821 तन्-मात्र-अनुबन्धी प्रमाण-दृष्टस् तद्-भाव-नियमाद् इति / ज्ञात- 01822 तद्-भावस्य अर्थापत्त्या अनित्यत्व-अभावे कृतकत्वं न भवति इति 01823 भवति / न हि स्वभावस्य अभावे भावो भवत्य् अभेदात् / अन्यथा 01824 तद्-भावे भवति इत्य् एव न स्यात् / तथा तद्-अभावे न भवति 01825 इत्य् उक्ते / तत एव तद्-भावता-वेदिनः / तथा ह्य् अयम् अस्य 01826 स्वभावो येन तद्-अभावे न भवति / अन्यथा अयोगाद् इति तत्- 01901 तत्-स्वभावता-प्रतिपत्त्या अन्वय-स्मृतिर् भवति / तथा यत्र 01902 धूमस् तत्र अग्निर् इत्य् उक्ते कार्यं धूमो दहनस्य / येन 01903 धूमे अवश्यम् अग्निर् भवति / अन्यथा अर्थ-अन्तरस्य तद्-अनुबन्ध- 01904 नियम-अभावात् स्वातन्त्र्यं भावस्य स्यात् / अतस् तद्-अभावे 01905 अपि स्वभाव-अवैकल्यान् न अभावः / कार्ये त्व् अवश्यं कारणं 01906 भवति / इदम् एव हि कारणस्य कारणत्वं यद् अर्थ-अन्तर-भावे 01907 स्वभाव-उपधानं / कार्यस्य अपि तद्-भाव एव भावः 01908 तच् च अस्ति धूमे / तस्मात् कार्यं धूम इत्य् अन्वयेन विधित- 01909 तत्-कार्यत्वस्य दहन-अभावे धूमो न भवति इत्य् अर्थाद् व्यतिरेक-प्रतिपत्तिर् 01910 भवति / तथा असत्य् अग्नौ धूमो न अस्ति इत्य् 01911 उक्ते अग्निर् धूमे भवत्य् अवश्यम् इत्य् अर्थाद् अन्वय-प्रतिपत्तिः /

01912 अन्यथा हि तद्-अभावे किं न भवेद् इति / ननु च नित्य-अनित्य- 01913 अर्थ-कार्यत्व-अभावे अपि श्रवण-ज्ञानं न भवति तद्-अभावे / 01914 न वै न भवति / तयोर् एव ततः संशयात् / अन्यथा 01915 अभावेन निश्चितात् कथं तद्-भाव-परामर्शेन संशयः स्यात् / 01916 केवलं तु भाव-निश्चय-अभावान् न अस्ति इत्य् उच्यते / यदा पुनर् 01917 दृष्टान्तेन न अग्नि-धूमयोः कार्यकारणभावः प्रदर्श्यते / तदा 01918 यत्र धूमस् तत्र अग्निर् इत्य् एव न स्यात् / प्रतिबन्ध-अभावात् / 01919 कुतो अग्न्य्-अभावे धूमो न अस्ति इत्य् अर्थाद् व्यतिरेक-सिद्धिः / तथा 01920 वैधर्म्येण अभाव-असिद्धेर् अन्वय-स्मृतिः तस्माद् दृष्टान्तेन अयम् 01921 एव यथोक्त-स्वभावप्रतिबन्धः प्रदर्श्यते / एक-सद्-भावे 01922 अन्यस्य प्रसिद्ध्य्-अर्थम् / तद्-अभावे असम्भवात् / 01923 हेतु-स्वभाव-अभावो अतः प्रतिषेधे च कस्यचित् / 01924 हेतुर् / 01925 ताव् एव हि निवर्तमानौ स्व-प्रतिबद्धं निवर्तयत इति कस्यचिद् 01926 अर्थस्य प्रतिषेधम् अपि साधयितुकामेन हेतोर् व्यापकस्य 02001 वा स्वभावस्य निवृत्तिर् हेतुत्वेन आख्येया / अप्रतिबन्धे हि कथम् 02002 एकस्य निवृत्तिर् अन्यस्य निवृत्तिं साधयेत् / 02003 युक्त-उपलभस्य तस्य च अनुपलम्भनम् //29//

02004 प्रतिषेध-हेतुः / प्रतिषेध-विषय-व्यवहार-हेतुस् तद्-हेतुर् इत्य् 02005 उक्तः / स्वयं तथाभूत-अनुपलम्भस्य प्रतिषेध-रूपत्वात् / 02006 हेतु-व्यापक-अनुपलब्धिर् उभयस्य अपि हेतुः / 02007 इति इयं त्रिविधा अप्य् उक्त-अनुपलब्धिर् अनेकधा / 02008 तत् तद्-विरुद्ध-आद्य्-अगत्i-gati-bheda-prayogatअः //30//

02009 त्रिविध एव हि प्रतिषेध-हेतुः / उपलभ्य-सत्त्वस्य हेतोस् तथाभाव- 02010 निश्चये व्यापकस्य स्वात्मनश् च अनुपलब्धिर् इति / स 02011 प्रयोग-वशेन तत्-तद्-विरुद्ध-आद्य्-अगत्i-gati-bheda-prayogatओ अनेक- 02012 प्रकार उक्तः / तस्य अगत्या तd-viruddha-gatyआ विरुद्ध-कार्य-गत्या 02013 इत्य् आdi-bheda-prayogaiर् यथोक्तं प्राक् / 02014 कार्यकारणभावाद् वा स्वभावाद् वा नियामकात् / 02015 अविनाभाव-नियमो अदर्शनान् न न दर्शनात् //31//

02016 अवश्यंभाव-नियमः कः परस्य अन्यथा परैः / 02017 अर्थ-अन्तर-निमित्ते वा धर्मे वाससि राग-वत् //32//

02018 इत्य् अन्तरश्लोकौ / अपि च / 02019 अर्थ-अन्तर-निमित्तो हि धर्मः स्याद् अन्य एव सः / 02020 न हि तस्मिन् निष्पन्ने अनिष्पन्नो भिन्न-हेतुको वा तत्-स्वभावो 02021 युक्तः / अयम् एव खलु भेदो भेद-हेतुर् वा भावानां विरुद्ध-धर्म- 02022 अध्यासः कारण-भेदश् च / तौ चेन् न भेदकौ तदा 02023 न कस्यचित् कुतश्चिद् भेद इत्य् एकं द्रव्यं विश्वं स्यात् / 02024 ततश् च सह उत्पत्ति-विनाशौ सर्वस्य च सर्वत्र उपयोगः स्यात् / 02101 अन्यथा एकम् इत्य् एव न स्यात् / नाम-अन्तरं वा / अर्थ-भेदम् अभ्युपगम्य 02102 तथा अभिधानात् / नन्व् अनर्थ-अन्तर-हेतुत्वे अपि भाव- 02103 काले अनित्यता अनिष्पत्तेस् तुल्या अतत्-स्वभावता / न वै काचिद् अन्या 02104 अनित्यता नाम या पश्चान् निष्पद्येत / स एव हि भावः क्षण- 02105 स्थिति-धर्मा अनित्यता / वचन-भेदे अपि धर्मि-धर्मतया निमित्तं 02106 वक्ष्यामः / तां पुनर् अस्य क्षण-स्थितो-धर्मतां स्वभावं 02107 स्व-हेतोर् एव तथा-उत्पत्तेः पश्यन्न् अपि मन्द-बुद्धिः सत्ता- 02108 उपलम्भेन सर्वदा तद्भाव-शङ्का-विप्रलब्धो न व्यवस्यति 02109 सदृशा-पर-उत्पत्ति-विप्रलब्धो वा / अन्त्यक्षण-दर्शिनां निश्चयात् / 02110 पश्चाद् अस्य अनुपलब्ध्या अस्थितो-प्रतिपत्तेर् निश्चय-काल इति 02111 तदा अनित्यता व्यवस्थाप्यते / कार्य-उत्पादन-शक्तेः कारण-स्वभावत्वे 02112 अपि अदृष्ट-तत्-कार्यस्य कारण-दर्शने अपि अप्रतिपन्न- 02113 तद्-भावस्य कार्य-दर्शनात् तत्-प्रतिपत्ति-वत् / अन्यथा अर्थ-अन्तरम् 02114 एव अनित्यता स्यात् / अन्य-निमित्तत्वे अनिमित्तत्वे वा / तथा च भावस् 02115 तद्वान् न स्यात् / तद्-अनुपयोगात् / उपयोगे वा स एव अस्य 02116 स्वात्मभूतो अनित्यता इति किम् अन्यया / स्वभावेन वा अचलस्य अर्थ-अन्तर- 02117 योगे अपि तद्-भाव-अनुत्पत्तेः / स च अर्थ-अन्तराद् भवन्न् अनित्यता 02118 अन्यो वा धर्मो हेतुः फलं वा स्यात् / अहेतु-फलस्य असम्बन्धात् / 02119 तत्र भाव-अनुमानस्य असम्भवात् / तत्र / 02120 पश्चाद् भावान् न हेतुत्वं फले अप्य् एकान्तता कुतः //33//

02121 स हि निष्पन्ने भावे अर्थ-अन्तरतः पश्चाद् भवन् कथं 02122 तस्य हेतुः स्यात् / फलस्य अपि न अवश्यं हेतौ भाव इति तद्- 02123 भाव-हेतोर् अनैकान्तिकत्वम् / तन् न अर्थ-अन्तर-निमित्तो धर्मो 02124 भावे अवश्यं भावि इत्य् अननुमानम् / यदि तर्हि दर्शन -अदर्शने 02125 न अन्वय-व्यतिरेक-गतेर् आश्रयः कथं धूमो अग्निं न व्यभिचरति 02126 इति गम्यते / यस्मात् / 02201 कार्यं धूमो हुतभुजः कार्य-धर्म-अनुवृत्तितः / 02202 येषाम् उपलम्भे तल्-लक्षणम् अनुपलब्धं यद् उपलभ्यते / 02203 तत्र एक-अभावे अपि न उपलभ्यते / तत् तस्य कार्यं / तच् च धूमे 02204 अस्ति / 02205 स भवंस् तद्-अभावे तु हेतुमत्तां विलङ्घयेत् //34//

02206 सकृद् अपि तथा अदर्शनात् कार्यं सिद्धः / अकार्यत्वे अकारणात् 02207 सकृद् अप्य् अभावात् / कार्यस्य च स्व-कारणम् अन्तरेण भावे 02208 अहेतुमत्ता एव स्यात् / न हि यस्य यम् अन्तरेण भावः स तस्य 02209 हेतुर् भवति / भवति च धूमो अग्निम् अन्तरेण तन् न तद्-हेतुः 02210 अन्य-हेतुकत्वान् न अहेतुकत्वम् इति चेत् / न / तत्र अपि 02211 तुल्यत्वात् / तद्-अभावे अप्य् अग्नौ भवति इति / कथं वा ततो 02212 अन्यतो वा अतज्-जनन-स्वभावाद् भवेत् / स्वयम् अतत्-स्वभावस्य 02213 अजननात् तस्य अहेतुता स्यात् / न वै स एव भवति तादृशस्य 02214 भावात् / अन्य-अदृशाद् भवन् कथं तादृशः स्यात् / तादृशाद् हि 02215 भवन् तादृशः स्यात् / अन्य-अदृशाद् अपि तादृशो भावे तच्-शक्ति-नियम- 02216 अभावान् न हेतु-भेदो भेदक इति अकारणं विश्वस्य वैश्वरूप्यं 02217 स्यात् / सर्वं वा सर्वस्माज् जायेत / तस्मात् कारण- 02218 भेद-अभेदाभ्यां कार्य-भेद-अभेदौ / तन् न धूमो अर्थाद् दृष्ट- 02219 आकार-विजातीयाद् भवत्य् अहेतुकत्व-प्रसङ्गात् / तथा च / 02220 नित्यं सत्त्वम् असत्त्वं वा अहेतोर् अन्य-अनपेक्षणात् / 02221 अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्व-सम्भवः //35//

02222 स हि धूमो अहेतुर् भवन् निरपेक्षत्वान् न कदाचिन् न भवेत् / 02223 तद्-भावे वैकल्य-अभावाद् इष्ट-काल-वत् / तदा अपि वा न भवेत् / 02224 अभाव-काल-अविशेषात् / अपेक्षया हि भावाः कादाचित्का भवन्ति / 02301 भाव-अभाव-कालयोस् तद्-भाव-योग्यता अयोग्यता-योगात् तुल्य-योग्यता 02302 योग्यतयोर् देश-कालयोस् तद्वत्ता इतरयोर् नियम-अयोगात् / सा च 02303 योग्यता हेतु-भावात् किम् अन्यत् / तस्माद् एक-देश-काल-परिहारेण अन्य- 02304 देश-कालयोर् वर्तमानो भावस् तत्-सापेक्षो नाम भवति / 02305 तथा हि / तथा वृत्तिर् एव अपेक्षा तत्-कृत-उपकार-अनपेक्षस्य तन्-नियम- 02306 अयोगात् / तन् नियत-देश-कालत्वाद् धूमो अत्र दृष्टः सकृद् 02307 वैकल्ये च पुनर् न दृष्टः तज्-जन्यो अस्य स्वभावः / अन्यथा 02308 सकृद् अप्य् अभावात् / स तत्-प्रतिनियतो अन्यत्र कथं भवेत् / 02309 भवन् वा न धूमः स्यात् / तज्-जनितो हि स्वभाव-विशेषो धूम 02310 इति / तथा हेतुर् अपि तथाभूत-कार्य-जनन-स्वभावः / तस्य अन्यतो 02311 अपि भावे न स तस्य स्वभाव इति सकृद् अपि न जनयेत् / 02312 न वा स धूमो अधूम-जनन-स्वभावाद् भावात् / तत्-स्वभावत्वे 02313 च स एव अग्निर् इत्य् अव्यभिचारः / 02314 अग्नि-स्वभावः शक्रस्य मूर्द्धा यद्य् अग्निर् एव सः / 02315 अथ अनग्नि-स्वभावो असौ धूमस् तत्र कथं भवेत् //36//

02316 धूम-हेतु-स्वभावो हि वह्निस् तच्-शक्ति-भेदवान् / 02317 अधूम-हेतोर् धूमस्य भावे स स्याद् अहेतुकः //37//

02318 इति संग्रहश्लोकौ / कथं तर्हि इदानीं भिन्नात् सहकारिणः कार्य- 02319 उत्पत्तेर् यथा चक्षू-रूप-आदेर् विज्ञानस्य / न वै किंचिद् एकं 02320 जनकं तत्-स्वभावम् / किं तु सामग्री जनिका तत्-स्वभावा / स एव 02321 अनुमीयते / स एव च सामग्री स्वभाव-स्थित्य्-आश्रयः कार्यस्य / 02322 अत एव सहकारिणाम् अप्य् अपर्यायेण जननम् / यद् अपि किंचिद् 02323 विजातीयाद् भवद् दृष्टं गोमय-आदेः शालुक-आदि / तत्र अपि तथा अभिधाने 02324 अप्य् अस्त्य् एव स्व-बीज-प्रभवात् स्वभाव-भेदः / हेतु-स्वभाव-भेदात् / 02325 यथा कदली बीज-कन्द-उद्भवा / स्फुटम् एव 02326 तादृशं लोको विवेचयत्य् आकार-भेदात् / तस्मान् न सुविवेचित-आकारं 02327 कार्यं कारणं व्यभिचरति / 02401 अन्वय-व्यतिरेकाद् यो यस्य दृष्टो अनुवर्तकः / 02402 स्वभावस् तस्य तद्-हेतुर् अतो भिन्नान् न सम्भवः //38//

02403 इति संग्रहश्लोकः / तस्मात् सकृद् अपि दर्शन-अदर्शनाभ्यां 02404 कार्यकारणभाव-सिद्धेर् भवति ततस् तत्-प्रतिपत्तिः / न अन्यथा / 02405 अन्वय-व्यतिरेकयोर् निःशेष-दर्शन-अदर्शन-आयत्तत्वात् / क्वचिद् 02406 अमूर्तत्वे नित्यत्व-दर्शने अप्य् अन्यत्र अन्यथा अदृष्टेः / क्वचिन् 02407 नित्यत्व-अभावे अप्य् अदृष्टस्य पुनर् दृष्टेर् इति भवतु कार्यस्य 02408 कारणेन अविनाभावस् तदुत्पत्तेः / स्वभाव इदानीं कथम् अविनाभावः / 02410 स्वभावे अप्य् अविनाभावो भाव-मात्र-अनुरोधिनि / 02411 यो हि भाव-मात्र-अनुरोधी स्वभावस् तत्र अविनाभावो भावस्य इष्यते / 02413 तद्-अभावे स्वयं भावस्य अभावः स्याद् अभेदतः //39//

02414 य एव भावो भाव-मात्र-अनुरोधी स्वभाव इत्य् उच्यते / स एव 02415 स्वयं वस्तुतो भावः / स च आत्मानं परित्यज्य कथं भवेत् / 02416 य एव तर्हि कृतकः स एव अनित्यो भेद-अभावात् / प्रतिज्ञार्थैकदेशो 02417 हेतुः स्यात् / न एष दोषः / यस्मात् / 02418 सर्वे भावाः स्वभावेन स्व-स्वभाव-व्यवस्थितेः / 02419 स्वभाव-परभावाभ्यां यस्माद् व्यावृत्ति-भागिनः //40//

02420 तस्माद् यतो यतो अर्थानां व्यावृत्तिस् तन्-निबन्धनाः / 02421 जाति-भेदाः प्रकल्प्यन्ते तद्-विशेष-अवगाहिनः //41//

02422 तस्माद् यो येन धर्मेण विशेषः सम्प्रतीयते / 02423 न स शक्यस् ततो अन्येन तेन भिन्ना व्यवस्थितिः //42//

02424 सर्व एव हि भावाः स्वरूप-स्थितयः / ते न आत्मानं परेण 02425 मिश्रयन्ति / तस्य अपरत्व-प्रसङ्गात् / यद् अप्य् एषाम् अभिन्नम् 02426 आत्मभूतं रूपं न तत् तेषाम् / तदानीं तेषाम् अभावात् / 02501 तद् एव हि स्याद् अभिन्नस्य भावात् / तद्-व्यतिरिक्तस्य भिन्नस्य 02502 च अभावात् / तस्य एव च पुनर् भेद-विरोधात् / तच् च आत्मनि व्यवस्थितम् 02503 अमिश्रम् एव / अर्थ-अन्तरम् अप्य् अनेक-सम्बन्धे अपि 02504 न तत् तेषां सामान्यम् अतद्-रूपत्वात् / द्वित्व-आदि-संयोग-कार्य- 02505 द्रव्येष्व् अपि प्रसङ्गात् / न हि सम्बन्धिना अप्य् अन्येन अन्ये समाना 02506 नाम / तद्वन्तो नाम स्युः / भूत-वत् / कण्ठे-गुणेन / 02507 न अभिन्न-प्रत्यय-विषयाः / भूत-वत् / तदात्मानम् एव हि बुद्धिः 02508 संसृजन्ती सामान्य-विषया प्रतिभासते / न एक-सम्बन्धिनाव् इति 02509 भूत-वत् / तद्-दर्शिन्याः सा भ्रान्तिर् इति चेत् / तद्-दर्शिनी इति कुतः / 02510 निर्बीज-भ्रान्त्य्-अयोगाद् इति चेत् / त एव तd-eka-kआर्या बीजम् / संख्या- 02511 संयोग-कार्य-द्रव्य-आदिमत्सु भूत-आदिष्व् अभावाच् च / तन् न तथा 02512 सामान्य-बुद्धौ निवेष-अभावात् सामान्यम् अन्यत् / सति वा तस्य अपि 02513 स्वात्मनि व्यवस्थानाद् अमिश्रणम् अन्येन / तस्माद् इमे भावाः 02514 सजातीय-अभिमताद् अन्यस्माच् च व्यतिरिक्ताः स्वभावेन एक-रूपत्वात् / 02515 यतो यतो भिन्नास् तd-bheda-pratyआयनाय कृत-संनिवेशैः 02516 शब्दैस् ततस् ततो भेदम् उपादाय स्वभाव-अभेदे अप्य् अनेक- 02517 धर्माणः प्रतीयन्ते / ते अपि शब्दाः सर्व-भेद-अनाक्षेपे अप्य् एक- 02518 भेद-चोदनात् तत्-स्वलक्षण-निष्ठा एव भवन्ति /

तद् एकस्माद् 02519 अपि तस्य भेदो अस्ति इति / तस्माद् एकस्य भावस्य यावन्ति पररूपाणि 02520 तावत् यस् तद्-अपेक्षया व्यावृत्तयः / तद्-असम्भवि-कार्य-कारणस्य 02521 तद्-भेदात् / यावत् यश् च व्यावृत्तयस् तावत् यः श्रुतयो 02522 अतत्-कार्य-कारण-परिहारेण व्यवहार-अर्थाः / यथा प्रयत्नानन्तरीयकः 02523 शब्दः श्रावण इत्य् अतत्-कार्य-कारण-परिहार-अर्थः / 02524 तस्मात् स्वभाव-अभेदे अपि येन येन धर्मेण नाम्ना यो विशेषो 02525 भेदः प्रतीयते न स शक्यो अन्येन प्रत्याययितुम् इति न एक-अर्थाः 02526 सर्व-शब्दाः / तन् न प्रतिज्ञार्थैकदेशो हेतुर् इति / कथं 02527 पुनर् एतद् गम्यते व्यवच्छेदः शब्द-लिङ्गाभ्यां प्रतिपाद्यते 02528 विधिना न वस्तु-रूपम् एव इति / प्रमाण-अन्तरस्य शब्द- अन्तरस्य 02601 च प्रवृत्तेः / तथा हि / 02602 एकस्य अर्थ-स्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् / 02603 को अन्यो न दृष्टो भागः स्याद् यः प्रमाणैः परीक्ष्यते //43//

02604 एको ह्य् अर्थ-आत्मा / स प्रत्यक्षः असिद्धे धर्मिणि साधन-असम्भवात् / 02605 यथा अनित्यत्वे साध्ये शब्दः / तस्य प्रत्यक्षेण एव सिद्धेः 02606 सर्व-आकार-सिद्धिः / तद्-अन्यस्य असिद्धस्य अभावात् / भावे वा 02607 अतत्-स्वभावत्वम् / न हि यो यद् एकयोगक्षेमो न भवति स 02608 तत्-स्वभावो युक्तः / तन्-मात्र-निबन्धनत्वात् / भेद-व्यवहारस्य / 02609 अन्यथा अभाव-प्रसङ्गाद् इत्य् उक्तम् / तस्मात् प्रत्यक्षे धर्मिणि 02610 तत्-स्वभाव-साकल्य-परिच्छेदात् तत्र अनवकाशा प्रमाण-अन्तर- 02611 वृत्तिः स्यात् / 02612 नो चेद् भ्रान्ति-निमित्तेन संयोज्येत गुण-अन्तरम् / 02613 शुक्तौ वा रजत-आकारो रूप-साधर्म्य-दर्शनात् //44//

02614 यदि दृष्ट-सर्व-तत्त्वस्य अपि भावस्य तथा निश्चय-प्रतिरोधिना 02615 भ्रान्ति-निमित्तेन गुण-अन्तरं न संयोज्यते / यथा शुक्तौ रजत- 02616 आकारः / न हि शुक्तौ द्वे रूपे समानं विशिष्टं च तथा 02617 प्रतिपत्ति-प्रसङ्गात् / अप्रतिपत्तौ वा विवेकेन द्वित्व-विकल्प-अयोगात् / 02618 अतिप्रसङ्गाच् च / तस्मात् पश्यन् शुक्ति-रूपं विशिष्टम् एव 02619 पश्यति / निश्चय-प्रत्यय-वैकल्यात् त्व् अनिश्चिन्वन् तत्-सामान्यं 02620 पश्यामि इति मन्यते / ततो अस्य रजत-समारोपः / तथा / सदृशा-पर-अपर- 02621 उत्पत्त्या अलक्षित-नानात्वस्य तद्-भाव-समारोपात् स्थितो-भ्रान्तिः / 02622 यावन्तो अस्य परभावास् तावन्त एव यथास्वं निमित्त- 02623 भाविनः समारोपा इति तद्-व्यवच्छेदकानि भवन्ति प्रमाणानि 02624 सफलानि स्युः / तेषां तु व्यवच्छेद-फलानां न अप्रतीत-वस्त्व्-अंश- 02701 प्रत्यायने प्रवृत्तिस् तस्य दृष्टत्वात् / अनंशस्य च एक-देशेन 02702 दर्शन-अयोगात् / 02703 तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एव अखिलो गुणः / 02704 भ्रान्तेर् निश्चीयते न इति साधनं सम्प्रवर्तते //45//

02705 इति संग्रहश्लोकः / तस्मान् न अदृष्ट-ग्रहणाय दृष्टे प्रमाण-अन्तर-वृत्तिः / 02707 वस्तु-ग्रहे अनुमानाच् च धर्मस्य एकस्य निश्चये / 02708 सर्व-धर्म-ग्रहो अपोहे न अयम् दोषः प्रसज्यते //46//

02709 न केवलं प्रत्यक्ष-दृष्टे प्रमाण-अन्तर-अवृत्तिः क्वचित् / यदा अनुमानम् 02710 अपि वस्तु विधिना प्रत्याययति न व्यवच्छेद-कृत् तदा एक- 02711 धर्म-निश्चये तद्-अव्यतिरेकात् सर्व-धर्म-निश्चय इति प्रमाण- 02712 अन्तर-अवृत्तिः न हि तस्मिन् निश्चिते तदात्मा अनिश्चितो युक्तः / 02713 यदा पुनर् अनुमानेन समारोप-व्यवच्छेदः क्रियते तदा न एक- 02714 समारोप-व्यवच्छेदाद् अन्य-व्यवच्छेदः कृतो भवति इति तद्-अर्थम् 02715 अन्यत् प्रवर्तते / ननु न अवश्यं विपर्यास-पूर्वक एव अप्रतीत- 02716 निश्चयो भवति / यथा अकस्माद् धूमाद् अग्नि-प्रतिपत्तिः / न हि 02717 तत्र अनग्नि-समारोपः सम्भाव्यते / तन् न सर्वत्र व्यवच्छेदः 02718 क्रियते / उक्तम् अत्र / धर्मि-प्रतिपत्ताव् अभेदात् सर्व-प्रतिपत्तिः / 02719 भेदे वा असम्बद्धस्य तत्र अप्रतिपत्तिर् इति / तस्मात् 02720 तत्र अपि तद्-दर्शिनस् तत्-स्वभाव-अनिश्चयः कुतः विपर्यासात् / स 02721 च तं प्रदेशं तद्-विविक्तेन रूपेण निश्चिन्वन्न् अग्नि-सत्ता-भावना- 02722 विमुक्तया बुद्ध्या कथम् अविपर्यस्तो नाम / तद्-आकार- 02801 समारोप-संशय-रहितश् च तत्-प्रतिपत्तौ न लिङ्गम् अनुसरेत् / 02802 न च तस्य अन्वय-व्यतिरेकयोर् आद्रियेत / 02803 तस्माद् अपोह-विषयम् इति लिङ्गं प्रकीर्तितम् / 02804 अन्यथा धर्मिणः सिद्धाव् असिद्धं किम् अतः परम् //47//

02805 इति संग्रहश्लोकः / 02806 क्वचिद् दृष्टे अपि यज् ज्ञानं सामान्य-अर्थं विकल्पकम् / 02807 असमारोपित-अन्य-अंशे तन्-मात्र-अपोह-गोचरम् //48//

02808 यद् रूप-आदि-दर्शन-अनन्तरम् अलिङ्गं निश्चय-ज्ञानं भवति / 02809 तत् कथम् असति समारोपे भवद् व्यवच्छेद-विषयं भवति / 02810 समारोप-विषये तस्य अभावात् / यत्र ह्य् अस्य समारोपो यथा 02811 स्थिरः सात्मक इति वा न तत्र भेदे निश्चयो भवति / 02812 निश्चय-आरोप-मनसोर् बाध्यबाधकभावतः / 02813 न हि सर्वतो भिन्नो दृष्टो अपि भावस् तथा एव प्रत्यभिज्ञायते / 02814 क्वचिद् भेदे व्यवधान-सम्भवात् / यथा शुक्तेः शुक्तित्वे / 02815 यत्र तु प्रतिपत्तुर् भ्रान्ति-निमित्तं न अस्ति तत्र एव अस्य तद्-दर्शन- 02816 अविशेषे अपि स्मार्तो निश्चयो भवति / समारोप-निश्चययोर् बाध्यबाधकभावात् 02817 निश्चयस्य 02818 समारोप-विवेके अस्य प्रवृत्तिर् इति गम्यते //49//

02819 तद्-विवेक एव च अन्यापोहः / तस्मात् तद् अपि तन्-मात्र-अपोह-गोचरम् / 02820 न वस्तु-स्वभाव-निश्चय-आत्मकम् / तथा हि कस्यचिन् निश्चये 02821 अप्य् अन्यस्य अप्रतिपत्ति-दर्शनात् / तत्-स्वभाव-निश्चये च तस्य अयोगात् / 02901 यावन्तो अंश-समारोपास् तन्-निरासे विनिश्चयाः / 02902 तावन्ता एव शब्दाश् च तेन ते भिन्न-गोचराः //50//

02903 अन्यथा एकेन शब्देन व्याप्त एकत्र वस्तुनि / 02904 बुद्ध्या वा न अन्य-विषय इति पर्यायता भवेत् //51//

02905 इत्य् अन्तरश्लोकः / 02906 यस्य अपि नाना-उपाधेर् धीर् ग्राहिक-अर्थस्य भेदिनः / 02907 यो अपि मन्यते भिन्ना एव उपाधयः परस्परम् आश्रयाच् च / 02908 तन्-निबन्धनाः श्रुतयस् तद्-आधारेषु वर्तन्ते / तत्र एव वा 02909 तद् अयम् अप्रसङ्ग इति / तस्य अपि / 02910 नाना-उपाध्य्-उपकार-अङ्ग-शक्त्य्-अभिन्न-आत्मनो ग्रहे //52//

02911 सर्वात्मना उपकारस्य को भेदकः स्याद् अनिश्चितः / 02912 यद्य् अप्य् उपाधयो भिन्ना एव शब्द-ज्ञान-अन्तराणां निमित्तम् 02913 अर्थे / स तु तैस् तद्वान् एक एव उपलीयते / तस्य नाना-उपाधीनाम् 02914 उपकार-आश्रय-शक्ति-स्वभावस्य स्वात्मन्य् अभेदात् सर्वात्मना 02915 ग्रहणे क एव उपाधि-भेदो अनिश्चितः स्यात् / सर्व-उपाध्य्-उपकारकत्वेन 02916 ग्रहणात् / न ह्य् उपकारकत्वं अन्यद् एव तस्य स्वरूपेण 02917 गृह्यमाणस्य अगृहीतं नाम / अतो यद् एव अस्य स्वभावेन 02918 ग्रहणं तद् एव उपकारत्वेन अपि इति / 02919 तयोर् आत्मनि सम्बन्धाद् एक-ज्ञाने द्वय-ग्रहः //53//

02920 आत्मभूतस्य उपाधि-तद्वतोर् उपकार्योपकारकभावस्य ग्रहणात् 02921 एक-ज्ञाने द्वयोर् अपि ग्रहणम् इति एक-उपाधि-विशिष्टे अपि तस्मिन् 02922 गृह्यमाणे सर्व-उपाधीनां ग्रहणम् / तद्-ग्रहण- नान्तरीयकत्वाद् 02923 उपाधिमद्-ग्रहणस्य / अन्यथा तथा अपि न गृह्येत / 02924 न ह्य् अन्य एव अन्य-उपकारको यो न गृहीतः स्यात् / न च अप्य् उपकारके 02925 तथा गृहीते उपकार्य-अग्रहणं तस्य अप्य् अग्रहण-प्रसङ्गात् / 02926 स्वस्वामित्व-वत् / तस्माद् अर्थ-अन्तर-उपाधि-वादे अपि समानः प्रसङ्गः / 02927 अथ अपि स्याद् भिन्ना एव शक्तयः शक्तिमतो याभिर् उपाधीन् 02928 उपकरोति / ततो न अयं प्रसङ्ग इति / 03001 धर्म-उपकार-शक्तीनां भेदे तास् तस्य किं यदि / 03002 न उपकारस् ततस् तासां तथा स्याद् अनवस्थितिः //54//

03003 यदि प्रत्युपाध्य् उपकारकत्वानि तस्य न स्वात्मभूतान्य् एव 03004 न अपि तत उपकारम् अनुभवन्ति / किं तस्य इति ता उच्यन्ते / उपकारे 03005 वा स्वात्मभूताभिर् अयम् एकः शक्तिभिः शक्तीर् उपकुर्वन् 03006 एक उपाधिना अपि गृह्यमाणः सर्वात्मना गृह्यत एव / तथा 03007 हि / एक-उपाधि-ग्रहणे तद्-उपकारिण्याः शक्तेर् ग्रहणम् / तद्-ग्रहणे 03008 तद्-उपकारी भावः स्वात्मभूत-सकल-शक्त्य्-उपकारो गृहीतः 03009 सर्वाः शक्तीर् ग्राहयति ताश् च स्व-उपाधीन् इति तद्-अवस्थः 03010 प्रसङ्गः / अथ ता अपि शक्त्य्-उपकारिण्यः शक्तयो भिन्ना एव 03011 भावात् / एवम् उपाधीनां तच्-शक्तीनां च अपरा परास्व् एव शक्तिष्व् 03012 अपर्यवसानेन घटनात् स एकस् ताभिः कदाचिद् अप्य् अगृहीतस् 03013 तद्-उपकार-आत्मा तद्वत्त्वेन न गृह्यते / यदि पुनः केवलान् 03014 एव उपाधीन् शब्द-ज्ञानान्य् उपलीयेरन् / तदा तस्य असमावेषान् न 03015 भवति तत्-प्रतिपत्ति-मुखेन सर्व-प्रतिपत्तिः / तदा अपि तस्य 03016 शब्दैर् अनाक्षेपान् न स्यात् तत्र प्रवृत्तिर् इति व्यर्थः शब्द-प्रयोगः 03017 स्यात् / अर्थक्रिया-आश्रयो हि सर्वो विधि-प्रतिषेधाभ्यां व्यवहारः 03018 उपाधयश् च तत्र असमर्थाः समर्थश् च न एव उच्यत 03019 इति किं शब्द-प्रयोगैः / ततश् च उपाधयो न उपाधयः स्युः / 03020 क्वचित् प्रवृत्तौ हि कस्यचित् प्रधानस्य अङ्ग-भावात् तद्-अपेक्षया 03021 तथा उच्यते / तस्य शब्दैर् अनाक्षेपान् न ते कस्यचिद् अङ्ग- 03022 भूता इति किम् उपाधयः / लक्षित-लक्षणाद् अदोष इति चेत् समानः 03023 प्रसङ्गः / स तावत् तैर् उपाधिभिर् नान्तरीयकतया उपलक्ष्यमाण 03024 एकेन अप्य् उपलक्षणे सर्वात्मना उपलक्षित इति तद्-अवस्थः 03025 प्रसङ्गः / को ह्य् अत्र विशेषः शब्दा वा एनम् उपलक्षयेयुस् तल्-लक्षिता 03101 वा उपाधयः / स तावत् तदानीं निश्चीयते सर्व-उपकारकः 03102 इति न किंचिद् एतत् / तस्माद् / 03103 एक-उपकारके ग्राह्ये न उपकारस् ततो अपरे / 03104 दृष्टे तस्मिन्न् अदृष्टा ये तद्-ग्रहे सकल-ग्रहः //55//

03105 इति संग्रहश्लोकः / 03106 यदि भ्रान्ति-निवृत्त्य्-अर्थं गृहीते अप्य् अन्यद् इष्यते / 03107 स्याद् एतत् निर्भागस्य वस्तुनो ग्रहणे को अन्यस् तदा न गृहीतो 03108 नाम / स तु भ्रान्त्या न अवधार्यत इति प्रमाण-अन्तरं प्रवर्तते / 03109 यद्य् एवम् / 03110 तद् व्यवच्छेद-विषयं सिद्धं तद्वत् ततो अपरम् //56//

03111 असमारोप-विषये वृत्तेर् / 03112 तत् तर्हि भ्रान्ति-निवृत्त्य्-अर्थं प्रवृत्तं प्रमाणम् / अन्य-समारोप- 03113 व्यवच्छेद-फलम् इति सिद्धम् अन्यापोह-विषयम् / तद्वत् 03114 अन्यद् अपि / असमारोप-विषये वृत्तेः / यत्र अस्य समारोपो न तत्र 03115 निश्चय इति समारोप-अभावे वर्तमानो अन्यापोह-विषयः सिद्धः / 03116 अपि च निश्चयैः / 03117 यन् न निश्चीयते रूपं तत् तेषां विषयः कथम् //57//

03118 इयम् एव खलु निश्चयानां स्वार्थ-प्रतिपत्तिर् यत् तन्-निश्चयनम् / 03119 तच् चेद् आकार-अन्तर-वद् अनिश्चितं कथं तैर् गृहीतं / 03120 कथम् इदानीम् अनिश्चीयमानं प्रत्यक्षेण अपि गृहीतं नाम / 03121 न प्रत्यक्षं कस्यचिन् निश्चायकम् / तद् अयम् अपि गृह्णाति तन् 03122 न निश्चयेन / किं तर्हि / तत्-प्रतिभासेन / तन् न निश्चय-अनिश्चय- 03123 वशात् प्रत्यक्षस्य ग्रहण-अग्रहणे / न एवं निश्चयानां किंचिन् 03124 निश्चिन्वतो अप्य् अन्यत्र अनिश्चयेन प्रवृत्ति-भेदाद् ग्रहण -अग्रहणम् / 03125 तस्मात् तद् एव अस्य ग्रहणं यो निश्चयः / अन्यथा एक-आकारे 03126 अपि तन् न स्यात् / किं पुनः कारणं सर्वतो भिन्ने वस्तु-रूपे 03127 अनुभव-उत्पत्ताव् अपि तथा एव न स्मार्तो निश्चयो भवति / सहकारि- 03128 वैकल्यात् ततश् च / 03201 प्रत्यक्षेण गृहीते अपि विशेषे अंश-विवर्जिते / 03202 यद् विशेष-अवसाये अस्ति प्रत्यक्षः स प्रतीयते //58//

03203 यद्य् अप्य् अंश-रहितः सर्वतो भिन्न-स्वभावो भावो अनुभूतस् 03204 तथा अपि न सर्व-भेदेषु तावता निश्चयो भवति / कारण-अन्तर- 03205 अपेक्ष्यत्वात् / अनुभवो हि यथा अविकल्प-अभ्यासं निश्चय-प्रत्ययान् 03206 जनयति / यथा रूप-दर्शन-अविशेषे अपि कुणप-कामिनी-भक्ष्य- 03207 विकल्पाः / तत्र बुद्धि-पाटवं तद्-वासना-अभ्यासः प्रकरणम् 03208 इत्य् आदयो अनुभवाद् भेद-निश्चय-उत्पत्ति-सहकारिणः / तेषाम् 03209 एव च प्रत्यासत्ति-तारतम्य-आदि-भेदात् पौर्वापर्यम् / यथा 03210 जनकत्व-अध्यापकत्व-अविशेषे अपि पितरम् आयान्तं दृष्ट्वा पिता मे 03211 आगच्छति न उपाध्याय इति / सो अपि भवन् निश्चयो असति भ्रान्ति- 03212 कारणे भवति / तस्मान् न अभूत इत्य् एव सर्व-आकार-निश्चयः / 03213 तत्र अपि च अन्यव्यावृत्तिर् अन्यव्यावृत्त इत्य् अपि / 03214 शब्दाश् च निश्चयाश् च एव संकेतम् अनुरुन्धते //59//

03215 तत्र अप्य् अन्यापोहे न व्यावृत्तिर् अन्या अन्य एव व्यावृत्तस् तद्-व्यावृत्तेर् 03216 निवर्तमानस्य तद्-भाव-प्रसङ्गात् / तथा च व्यावृत्तेर् 03217 अभावः / तस्माद् या एव व्यावृत्तिः स एव व्यावृत्तः / शब्द- 03218 प्रतिपत्ति-भेदस् तु संकेत-भेदात् / न वाच्य-भेदो अस्ति / 03219 ननु च वाच्य-विशेष-अभावात् संकेत-भेदो अप्य् अयुक्तो द्वयोर् 03220 एक-अभिधानात् / तथा च व्यतिरेकिण्या विभक्तेर् अयोगस् तस्या 03221 भेद-आश्रयत्वात् / 03222 द्वयोर् एक-अभिधाने अपि विभक्तिर् व्यतिरेकिणी / 03223 भिन्नम् अर्थम् इव अन्वेति वाच्ये लेश-विशेषतः //60//

03224 न वै शब्दानां काचिद् विषय-स्वभाव-आयत्ता वृत्तिर् इच्छातो वृत्त्य्- 03225 अभाव-प्रसङ्गात् / ते यथा व्यतिरिक्ते अव्यतिरिक्ते वा प्रयोक्तुम् 03226 इष्यन्ते तथा नियुक्तास् तम् अर्थम् प्रतिबन्धेन प्रकाशयन्ति / 03227 तेन गौर् गोत्वम् इत्य् एक-अर्थ-अभिधाने अपि कस्यचिद् 03228 विशेषस्य प्रत्यायन-अर्थं कृते संकेत-भेदे व्यतिरिक्त-अर्था 03301 विभक्तिर् अर्थ-अन्तरम् इव अदर्शयन्ती प्रतिभात्य् अनर्थ-अन्तरे 03302 अपि तथा प्रयोग-दर्शन-अभ्यासात् / न तावता सर्वत्र भेदः / 03303 अन्यत्र अपि पुरुष-इच्छा-वशात् प्रवृत्तस्य प्रतिबन्ध-अभावात् / यथा 03304 एकं क्वचिद् एक-वचनेन ख्याप्यते तद्-अविशेषे अपि गौरव- 03305 आदि-ख्यापन-अर्थं बहु-वचनेन / प्रयोजन-अभावात् तु संकेत- 03306 भेदो न स्यात् / तद् अप्य् अस्त्य् एव / तथा हि / 03307 भेद-अन्तर-प्रतिक्षेप-अप्रतिक्षेपौ तयोर् द्वयोः / 03308 संकेत-भेदस्य पदं ज्ञातृ-वाञ्चा-अनुरोधिनः //61//

03309 यदा अयं प्रतिपत्ता तd-anya-vyavacchएद-भाव-अनपेक्षः पिण्ड- 03310 विशेषे अश्व-व्यवच्छेद-मात्रं जिज्ञासते तथा अभूत-ज्ञापन-अर्थं 03311 तथा आकृत-संकेतेन शब्देन प्रबोध्यत अनश्वत्वम् अस्य अस्ति 03312 इति / यदा पुनर् व्यवच्छेद-अन्तर-अनिराकाङ्क्षस् तं ज्ञातुम् इच्छति 03313 तदा अपरित्यक्त-व्यवच्छेद-अन्तरे तत्र एव अश्व-व्यवच्छेदे 03314 तथा अप्रकाशनाय प्रयुञ्जते अनश्वो अयम् इति / अत एव पूर्वत्र 03315 प्रतिक्षिप्त-भेद-अन्तरत्वाच् शब्द-वृत्तेर् न सामानाधिकरण्यं 03316 विशेषणविशेष्यभावो वा / गोत्वम् अस्य शुक्लम् इति / 03317 तन्-मात्र-विशेषेण बुद्धेस् तद्-आश्रय-भूताया एकत्वेन अप्रतिभासनात् / 03318 निराकाङ्क्षत्वाच् च / द्वितीये तु भवति / तथा संकेत- 03319 अनुसारेण संहृत-सकल-व्यवच्छेद-धर्मैर् विभागवत एकस्य 03320 इव सन्दर्शनेन प्रतिभासनात् / व्यवच्छेद-अन्तर-साकाङ्क्षत्वाच् 03321 च / 03322 भेदो अयम् एव सर्वत्र द्रव्य-भाव-अभिधायिनोः / 03323 शब्दयोर् न तयोर् वाच्ये विशेषस् तेन कश्चन //62//

03401 तस्मान् न सर्वत्र धर्म-धर्मि-वाचिनोः शब्दयोर् वाच्ये अर्थे 03402 निश्चय-प्रत्यय-विषयत्वेन कश्चिद् विशेषः / एकस् तम् एव प्रत्याययन् 03403 प्रतिक्षिप्त-भेद-अन्तरः प्रत्याययति / अन्यो प्रतिक्षेपेण 03404 इत्य् अयं विशेषः / 03405 जिज्ञापयिषुर् अर्थं तं तद्धितेन कृता अपि वा / 03406 अन्येन वा यदि ब्रूयाद् भेदो न अस्ति ततो अपरः //63 / 03407 एतावन्तम् एव च भेदं दर्शयंस् तद्धितेन वा दर्शयेत् 03408 पाचकत्वम् इति कृता अपि वा पाक इत्य् अन्येन वा तथाभूत-ज्ञापनाय 03409 स्वयं कृतेन समयेन / न पुनस् तथा अभिधान-मात्रेण 03410 अर्थ-अन्तरम् एव तद् भवति / तथाभूतस्य एव ज्ञापनाय 03411 शब्दस्य कृत-संकेतत्वात् / ननु च पाचकत्वम् इति सम्बन्ध 03412 उच्यते न पाक एव / न वै पाकेन अन्य एव कश्चित् पाचको नाम अभिधीयते 03413 यादृशो वर्ण्यते / यत् पुनर् अस्य अभिधेयं तत् कथितं 03414 तद् एव पाचकत्वेन अपि इत्य् अलम् अप्रतिष्ठैर् मिथ्या-विकल्पैः / 03415 यथा च न अर्थ-अन्तर-भूता क्रिया अस्ति तत्-समवायो वा तत् 03416 प्रत्याययिष्यामः / 03417 तेन अन्यापोह-विषये तद्वत् पक्ष-उपवर्णनम् / 03418 प्रत्याख्यातं पृथक्त्वे हि स्याद् दोषो जाति-तद्वतोः //64//

03419 यद् आहुः / अन्यापोहे अपि शब्द-अर्थे तद्-विशिष्टस्य अभिधानात् तद्वत्- 03420 पक्ष-उदितः सर्वः प्रसङ्गः समान इति तद् अप्य् अनेन प्रतिव्यूढम् / 03421 तत्र ह्य् अर्थ-अन्तरम् उपादाय अन्यत्र वर्तमानो ध्वनिर् 03422 अस्वातन्त्र्य-आदि-दोषैर् उपद्रूयते / न च अर्थ-अन्तरम् अन्यस्माद् 03423 व्यावृत्तिर् व्यावृत्ताद् द्वयोर् एक-अभिधानाद् इत्य् उक्तम् / कथम् 03424 इदानीम् एकस्य व्यावृत्तस्य अन्य-अननुगमाद् अन्यव्यावृत्तिः 03425 सामान्यम् / तद्-बुद्धौ तथा प्रतिभासनात् / न वै किंचित् 03426 सामान्यं नाम अस्ति / शब्द-आश्रया बुद्धिर् अनादि-वासना-सामर्थ्याद् 03427 असंसृष्टान् अपि धर्मान् संसृजन्ती जायते / तस्याः प्रतिभास- 03501 वशेन सामान्यं सामानाधिकरण्यं च व्यवस्थाप्यते 03502 असद्-अर्थो अपि / अर्थानां संसर्ग-भेद-अभावात् / तस्य सर्वस्य 03503 तत्-कार्यकारणतया अन्येभ्यो भिद्यमाना अर्थाः समाश्रयो 03504 ध्वनिश् च अनिष्ट-परिहारेण प्रवर्तयति इत्य् अन्यापोह-विषय उक्तः / 03505 तत्र अनपेक्षित-बाह्य-तत्त्वो बुद्धि-प्रतिभास-वशाद् एको अनेक- 03506 व्यावृत्तः शब्दैर् विषयीक्रियते तद्-अनुभव-आहित-वासना-प्रबोध- 03507 जन्मभिर् विकल्पैर् अध्यवसित-तद्-भाव-अर्थैः / तत्र एव 03508 च अयं धर्म-धर्मि-व्यवहारः परस्परं तत्त्वान्यत्वाभ्याम् 03509 अवाच्यः प्रतन्यते / न ह्य् अन्यो धर्मो धर्मिणो अनर्थ- 03510 अन्तर-अभिधानात् न अपि स एव / तद्-वाचिनाम् इव धर्म-वाचिनाम् 03511 अपि व्यवच्छेद-अन्तर-आक्षेप-प्रसङ्गात् / तथा च इष्ट-प्रत्यायनात् 03512 संकेत-भेद-अकरणम् इति / एतच् शब्द-अर्थे अवाच्यत्वं 03513 धर्म-धर्मिणोः / वस्तुनि तु स्वलक्षणे सामान्यलक्षणम् अवाच्यम् 03514 अभावात् / ननु च धर्म-धर्मिणोर् अभेदे भेदे वा 03515 दृष्टाः षष्ठ्य्-आदि-विभक्तयो धर्म-बहुत्वात् तत्र दृष्टो वचन- 03516 भेदश् च धर्मिणि न स्यात् / उक्तम् अत्र शब्दानां स्वातन्त्र्य- 03517 अभावाद् इति / अपि च / 03518 येषां वस्तु-वशा वाचो न विवक्षा-पराश्रयाः / 03519 षष्ठी-वचन-भेद-आदि-चोद्यं तान् प्रति युक्तिमत् //65//

03520 यदि नाम एते शब्दाः पुरुषैः क्वचित् प्रणिनीषिता अपि न शक्यन्ते 03601 प्रणेतुं वस्तु-प्रतिबन्धाद् धूम-आदि-वत् / तदा अयम् उपालम्भः 03602 स्यात् कथं षष्ठ्य्-आदय इति / यदा पुनः / 03603 यद् यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर् विनियम्यते / 03604 अनपेक्षित-बाह्य-अर्थं तत् तथा वाचकं वचः //66//

03605 न हि व्यतिरेके षष्ठी बाहुल्ये जस्-आदय इत्य् एतद् अपि पुरुष-अभिप्राय- 03606 निरपेक्षं वस्तु-संनिधि-मात्रेण स्वयं प्रवृत्तम् / ते 03607 तु तत्र तथा प्रयुञ्जत इति ततस् तथा प्रतिपत्तिर् भवति / 03608 एवम् अन्यत्र अपि कथंचित् तैः प्रयुक्तास् तथा एव प्रतीति-हेतवो 03609 भवन्ति / तत्र वाच्येषु पुरुष-आयत्त-वृत्तीनां शब्दानाम् अवस्तु- 03610 सन्दर्शिनां यथा अभ्यासं विकल्प-प्रबोध-हेतूनां प्रवृत्ति-चिन्ता 03611 तद्-वशाद् वस्तु-व्यवस्थापनं च केवलं जाड्य- 03612 ख्यापनम् / तथाकृत-व्यवस्थाः शब्दा धर्म-धर्म्य्-आदिषु न 03613 पुनर् व्यतिरेक-वस्तु-भेदाद् इति कुत एतत् / तथा व्यवहार- अयोगात् / 03614 न हि धर्म-धर्मिणोर् भेदे तत्त्व-रूपत्वे वा सामान्य- 03615 तत्-सम्बन्ध-सामानाधिकरण्य-विशेषणविशेष्यभावा युज्यन्ते 03616 शब्दानां वा यथा-अवस्तु-वृत्ताव् इति वक्ष्यामः / यश् च अयं सर्वत्र 03617 वस्तु-कृतम् एव शब्द-प्रवृत्ति-भेदम् इच्छति तस्य 03618 दाराः षण्णगरी इत्य् आदौ भेद-अभेद-व्यवस्थितेः / 03619 खस्य स्वभावः खत्वं च इत्य् अत्र वा किं निबन्धनम् //67 //

03621 यदा एका अपि स्त्री दारा एकम् अपि सिकता-द्रव्यं सिकता इति व्यवहारस् 03622 तत्र किं बाहुल्यं येन एवं भवति / शक्ति-भेद इति चेत् / 03623 सर्वत्र उत्सन्नम् इदानीं एक-वचनम् एक-शक्तेर् अभावात् / यत्नश् 03624 च व्यर्थः / वस्त्व्-अभेदाद् अन्यत्र एक-वचनम् इति चेत् / 03625 इह अप्य् अस्तु / तद् अयं निर्वस्तुको नियमः क्रियमाणः स्वातन्त्र्यम् 03626 इच्छायाः शब्द-प्रयोगे ख्यापयति / षण्णगरी इति च 03627 कथं बहुष्व् एक-वचनम् / न हि नगराण्य् एव किंचित् / 03701 कुतस् तेषाम् समाहारः / प्रासाद-पुरुष-आदीनां विजातीयानाम् 03702 अनारम्भात् कुतस् तत्-समुदायो द्रव्यम् / असंयोगाश् च / 03703 न संयोगः / प्रासादस्य स्वयं संयोग-आत्मकस्य परेण असंयोगाच् 03704 च / तत एव संख्या-अभावः / तत्-संयोग-पुरुष-विशिष्टा 03705 सत्ता नगरम् इति चेत् / किम् अस्या निरतिशयाया विशेषणम् / 03706 सत्तायाश् च एकत्वात् / नगर-बहुत्वे अपि नगराणि इति बहु-वचनं 03707 न स्यात् / द्वयस्य परस्पर-सहितता इति चेत् / अनुपकार्य-उपकारकः 03708 कः सहायीभावः / पुरुष-संयोग-सत्तानां च बहुत्वान् 03709 नगरम् इति कथम् एक-वचनम् / तथाभूतानां क्वचिद् 03710 अर्थे अभिन्ना शक्तिर् अस्ति सा निमित्तम् इति चेत् / न / शक्तेर् वस्तु- 03711 रूप-अव्यतिरेकात् / व्यतिरेके वा अनुपकार्यस्य पारतन्त्र्य-अयोगात् / 03712 उपकारे वा शक्त्य्-उपकारिण्या अपि शक्तेर् व्यतिरेक इत्य् अनवस्थितेर् 03713 अप्रतिपत्तिः / तद्-अव्यतिरेके वा आद्यायाम् अपि प्रसङ्ग इति यत् 03714 किंचिद् एतत् / खस्य स्वभावः खत्वम् इति व्यतिरेक-आश्रया 03715 षष्ठी न स्यात् /

न हि तत्र सामान्यम् अस्ति न अपि विभुत्व-आदयो 03716 गुणास् तथा उच्यन्ते / अर्थ-अन्तरस्य तत्-स्वभावत्व-अयोगात् / तेषां 03717 च निःस्वभावत्व-प्रसङ्गात् / तस्य अप्य् अर्थ-अन्तर-स्वभावत्वे 03718 अतिप्रसङ्गः / तथा च अप्रतिपत्तिः / एवं षट्-पदार्थ-वर्ग-आदयो 03719 अपि वाच्याः / न हि तत्र सामान्यं संख्या संयोगो वा सम्भवति / 03720 कथम् इदानीम् असत्य् अतिशये खस्य स्वभाव इति न तु 03721 खम् इत्य् एव / खस्य अर्थ-अन्तर-साधारण-रूप-अपरामर्शेन ख- 03722 शब्द-प्रवृत्ति-निबन्धनं रूपं तथा जिज्ञासायाम् एवम् उच्यते / 03723 ननु सर्वतो व्यावृत्तस्य रूपस्य अभिधानं न सम्भवति / 03724 न वै तद् एव रूपं बुद्धौ समर्प्यते / अनतीन्द्रियत्व- 03725 प्रसङ्गात् / केवलम् अयं तथाभूतं प्रत्याययिष्यामि इति शब्देन 03726 श्रोतर्य् असंसृष्ट-तत्-स्वभावं विकल्प-प्रतिबिम्बम् अर्पयति / 03727 यद् आह / अदृष्ट-अर्थे अर्थ-विकल्प-मात्रम् इति / न एवं 03801 प्रतिपाद्य-प्रतिपादकाभ्यां स्वलक्षणं प्रतिपन्नं प्रतिपादितं 03802 वा भवति / स्वर्ग-आदि-श्रवणे अपि तद्-अनुभाविनाम् इव 03803 प्रतिभास-अभेद-प्रसङ्गात् / तस्माद् अयम् अप्रतिपद्यमानो अपि 03804 भाव-स्वभावं तथाभूत एव विकल्प-प्रतिबिम्बे तद्-अध्यवसायी 03805 संतुष्यति / तथाभूतत्वाद् एव शब्द-अर्थ-प्रतिपत्तेस् 03806 तेन एतद् एवम् उच्यते शब्दः स्वरूपम् आह इति / न पुनः स्वरूप- 03807 प्रतिभासस्य एव विज्ञानस्य जननात् / कथं तर्हि इदानीम् एकान्त- 03808 व्यावृत्त-रूपेषु भावेषु सामान्यं नाम / तेषाम् असंसर्गाद् 03809 अन्यस्य च अभावात् /

उक्तं यादृशं सामान्यम् असंसृष्टानाम् 03810 एक-असंसर्गस् तद्-व्यतिरेकिणां समानता इति / अपि च / 03811 पररूपं स्वरूपेण यया संव्रियते धिया//

03812 एक-अर्थ-प्रतिभासिन्या भावान् आश्रित्य भेदिनः //68 //

03813 तया संवृत-नाना-अर्थाः संवृत्या भेदिनः स्वयम् / 03814 अभेदिन इव आभान्ति भावा रूपेण केनचित् //69//

03815 तस्या अभिप्राय-वशात् सामान्यं सत् प्रकीर्तितम् / 03816 तद् असत् परमार्थेन यथा संकल्पितं तया //70//

03817 बुद्धिः खलु तd-anya-vyatirekइणः पदार्थान् आश्रित्य उत्पद्यमाना 03818 विकल्पिका स्व-वासना-प्रकृतिं अनुविदधती भिन्नम् एषां 03819 रूपं तिरोधाय प्रतिभासम् अभिन्नम् आत्मीयम् अध्यस्य 03820 तान् संसृजन्ती सन्दर्शयति / सा च एक-साध्यसाधनतया अन्य- 03821 विवेकिनां भावानां तd-vikalpa-vआसनायाश् च प्रकृतिर् यद् एवम् 03822 एषा प्रतिभाति तद्-उद्भवा / सा च संवृतिः संव्रियते अनया 03823 स्वरूपेण पररूपम् इति / ते च तया संवृत-भेदाः स्वयं 03824 भेदिनो अप्य् अभेदिन इव केनचिद् रूपेण प्रतिभान्ति / तद् एषां 03825 बुद्धि-प्रतिभासम् अनुरुन्धानैः बुद्धि-परिवर्तिनाम् एव भावानाम् 03826 आकार-विशेष-परिग्रहाद् बहिर् इव परिस्फुरतां सामान्यम् 03901 इत्य् उच्यते / कथम् इदानीम् अन्यापोहः सामान्यं / स एव खल्व् 03902 अन्यापोहस् / तम् एव गृह्णती सा प्रकृति-विभ्रमाद् विकल्पानां 03903 वस्तु-ग्राहिणी इव प्रतिभाति / सा हि तd-anya-vivekiष्व् एव भावेषु 03904 भवन्ती विवेक-विषया इति गम्यते / ननु बाह्या विवेकिनो न च 03905 तेषु विकल्प-प्रवृत्तिर् इति कथं तेषु भवति / व्याख्यातारः 03906 खल्व् एवं विवेचयन्ति न व्यवहर्तारः / ते तु स्व-आलम्बनम् 03907 एव अर्थक्रिया-योग्यं मन्यमाना दृश्य-विकल्प्याव् अर्थाव् एकीकृत्य 03908 प्रवर्तन्ते / तद्-अभिप्राय-वशाद् एवम् उच्यते / तत्-कारितया 03909 अतत्-कारिभ्यो भिन्नांस् तथा शब्देन प्रतिपादयन्ति इति / प्रतिभास-भेद-आदिभ्यस् 03910 तु तत्त्व-चिन्तका न अभेदम् अनुमन्यन्ते / 03911 यदि प्रतिपत्तृ-अभिप्रायो अनुविधीयते अन्यापोहो अपि सामान्यं 03912 मा भूत् न ह्य् एवं प्रतिपत्तिर् इति / न वै केवलम् 03913 एवम् अप्रतिपत्तिः / व्यक्ति-व्यतिरिक्त-अव्यतिरिक्त-एक-नित्य-व्यापित-आद्य्- 03914 आकारैर् अपि न एव प्रतिपत्तिः / केवलम् अभिन्न-आकारा बुद्धिर् 03915 उत्पद्यते / तस्याः क आश्रय इत्य् अन्यापोह उच्यते / तस्य वस्तुषु 03916 भावात् / अविरोधात् / व्यवहारस्य च शब्द-आश्रयस्य तथा- 03917 दर्शनात् / न पुनर् वस्तु-भूतं किंचित् सामान्यं नाम अस्ति 03918 यथा इयं बुद्धिः प्रतिभाति / यस्मात् / 03919 व्यक्तयो न अनुयन्त्य् अन्यद् अनुयायि न भासते //

03920 न हि इमा व्यक्तयः परस्परम् अन्वाविशन्ति / भेद-अभावे न सामान्यस्य 03921 एव अभाव-प्रसङ्गात् / अन्यच् च न ताभ्यो व्यतिरिक्तं 03922 किंचित् तथा बुद्धौ प्रतिभात्य् अप्रतिभासमानं च कथम् 03923 आत्मना अन्यं ग्राहयेद् व्यपदेशयेद् वा / न च तैः सम्बद्धम् 03924 एकम् इत्य् एव सामान्यं भवत्य् अतिप्रसङ्गाद् इत्य् उक्तम् / 03925 अभिन्न-अभिधान-प्रत्यय-निमित्तम् एकं सामान्यं न सर्वम् 03926 इति चेत् / कथम् अन्यतो अन्यत्र प्रत्यय-वृत्तिः / तत्-सम्बन्धात् / 03927 संख्या-कार्य-द्रव्य-आदिष्व् अपि प्रसङ्गः असामान्य -आत्मकत्वान् 03928 न इति चेत् / ननु स एव अयं विचार्यते / को अयं सामान्य-आत्मा 03929 इति / तत्र सति सम्बन्धे प्रत्यय-वृत्तिस् ततः सामान्यम् इत्य् 03930 अत्र उच्यते / अनेक-सम्बन्धेभ्यः कार्य-द्रव्य-आदिभ्यो निमित्त- 04001 सम्भवात् प्रत्यय-वृत्तिस् ततश् च सामान्य-आत्मता / अन्यथा अन्यत्र 04002 अपि मा भूत् / विशेष-अभावात् / तथा च द्रव्य-गुण-सामान्यानां 04003 रूप-संकर इति / एवं तर्हि बुद्धेर् एव प्रतिभासो ज्ञान-रूपत्वात् 04004 सन् एव सामान्यम् / तन् न / यस्मात् 04005 ज्ञानाद् अव्यतिरिक्तं च कथम् अर्थ-अन्तरं व्रजेत् / 71//

04006 ज्ञानस्य रूपं कथम् अर्थानां सामान्यम् / तस्य तेष्व् अभावात् / 04007 तद्-भाव-अध्यवसायात् तथा-भ्रान्त्या व्यवहार इति चेत् / तत्र 04008 तथा-ज्ञान-उत्पत्तेः किं निबन्धनम् अनाश्रयस्य च उत्पत्तौ सर्वत्र 04009 स्यात् / अथवा ज्ञानाद् अव्यतिरिक्तम् एकस्मात् कथम् अन्यस्य 04010 पुनर् ज्ञानस्य रूपं स्यात् व्यक्त्य्-अन्तर-भाविनः / त तश् च 04011 ज्ञान-अन्तरं व्यक्त्य्-अन्तरं वा अव्याप्नुवत् कथं सामान्यं 04012 स्यात् / 04013 तस्मान् मिथ्या-विकल्पो अयं अर्थेष्व् एकात्मता-ग्रहः / 04014 न ह्य् अर्था व्यतिरिक्तेन अव्यतिरिक्तेन वा केनचिद् आत्मना समानाः 04015 तथा एषां ग्रहणं मिथ्या-विकल्प एव / 04016 इतरेतर-भेदो अस्य बीजं संज्ञा यद्-अर्थिका //72//

04017 यस्य प्रत्यायन-अर्थं संकेतः क्रियते अभिन्न-साध्यान् भावान् 04018 अतत्-साध्येभ्यो भेदेन ज्ञात्वा तत्-परिहारेण प्रवर्तेत इति सो 04019 अयम् इतरेतर-भेदस् तस्य एकात्मता-प्रतिभासिनो मिथ्या-विकल्पस्य 04020 बीजं / तम् एव गृह्णन् एष विकल्पः स्व-वासना-प्रकृतेर् एवं 04021 प्रतिभाति / कथं पुनर् भिन्नानाम् अभिन्नं कार्यं येन 04022 तद्-अन्येभ्यो भेदाद् अभेद इत्य् उच्यते / प्रकृतिर् एषा भवानां 04023 यद् 04024 एक-प्रत्यवमर्श-अर्थ-ज्ञान-आद्य्-एक-अर्थ-साधने / 04025 भेदे अपि नियताः केचित् स्वभावेन इन्द्रिय-आदि-वत् //73//

04101 यथा इन्द्रिय-विषय-आलोक-मनस्कारा आत्मा इन्द्रिय-मनो अर्थ-तत्-संनिकर्षा 04102 वा असत्य् अपि तद्-भाव-नियते सामान्ये रूप-विज्ञानम् एकं 04103 जनयन्ति एवं शिंशपा-आदयो अपि भेदाः परस्पर-अनन्वये अपि 04104 प्रकृत्या एव एकं एक-आकारं प्रत्यभिज्ञानं जनयन्ति अन्यां वा 04105 यथा-प्रत्ययं दहन-गृह-आदिकां काष्ठ-साध्याम् अर्थक्रियाम् 04106 न तु भेद-अविशेषे अपि जल-आदयः श्रोतृ-आदि-वद् रूप-आदि-ज्ञाने / 04107 ज्वर-आदि-शमने काश्चित् सह प्रत्येकम् एव वा / 04108 दृष्टा यथा वा ओषधयो नानात्वे अपि न च अपराः //74//

04109 यथा वा गुडूची-व्यक्त्य्-आदयः सह प्रत्येकं वा ज्वर-आदि-शमन- 04110 लक्षणम् एकं कार्यं कुर्वन्ति / न च तत्र सामान्यम् अपेक्षन्ते / 04111 भेदे अपि तत्-प्रकृतित्वात् / न तद्-अविशेषे अपि दधि-त्रपुसा-आदयः / 04112 स्याद् एतत् सामान्यम् एव किंचित् तासु तथाभूतासु 04113 विद्यते तत एव तद् एकं कार्यम् इति / तद् अयुक्तम् / 04114 अविशेषान् / 04115 सामान्यस्य 04116 न सामान्यम् / 04117 तत्-कार्य-कृत् / तस्य अपि 04118 अविशेष-प्रसङ्गतः / 04119 तासां क्षेत्र-आदि-भेदे अपि / 04120 यदि हि सामान्याज् ज्वर-आदि-शमनं कार्यं स्यात् / तस्य अविशेषाद् 04121 व्यक्तीनां क्षेत्र-आदि-भेदे अपि चिर-शीघ्र-प्रशमन-आदयो विशेषा 04122 गुण-तारतम्यं च न स्यात् / विशेषे वा सामान्यस्य स्वभाव- 04123 भेदात् स्वरूप-हानम् / 04124 ध्रौव्याच् च / 04125 सामान्यस्य 04201 अनुपकारतः //75//

04202 यदि ह्य् उपकुर्याद् अनाधेयविशेषस्य अनन्य-अपेक्षणात् सकृत् सर्वं 04203 स्व-कार्यं जनयेत् / न वा तज्-जनन-स्वभावम् / व्यक्तयस् 04204 तु काल-देश-संस्कार-वशेन विशिष्ट-उत्पत्तयो विशेष-वत् कार्यं 04205 कुर्युर् इत्य् अविरोधः / तद्वद् अर्था अपि केचित् स्वभाव-भेदे अपि 04206 एक-प्रत्यभिज्ञान-आदिकाम् अर्थक्रियां कुर्वन्तस् तद्-अकारिभ्यो 04207 भेदाद् अभिन्ना इत्य् उच्यन्ते एकेन वा अनेको जनितो अतज्-जन्येभ्यो 04208 भेदात् / किं पुनर् अनेन भेद-लक्षणेन सामान्येन स्वलक्षणं 04209 समानम् इति प्रत्येयम् अथ अन्यद् एव / किं च अतः / यदि 04210 स्वलक्षणं कथं विकल्पस्य विषयः / अन्यतो वा कथम् 04211 अर्थक्रिया / स्वलक्षणे च अनित्यत्व-आदि-प्रतीतेर् अताद्रूप्यम् तेषां 04212 च अवस्तु-धर्मता / न एष दोषः / ज्ञान-प्रतिभासिन्य्-अर्थे सामान्य- 04213 सामानाधिकरण्य-धर्म-धर्मि-व्यवहाराः / यद् एतज् ज्ञानं 04214 वस्तु-स्वभाव-ग्राहिण-अनुभवेन आहितां वासनाम् आश्रित्य 04215 विकल्पकम् उत्पद्यते अतद्-विषयम् अपि तद्-विषयम् इव तद्-अनुभव- 04216 आहित-वासना-प्रभव-प्रकृतेर् अध्यवसित-तद्-भाव-स्वरूपम् 04217 अभिन्न-कार्य-पदार्थ-प्रसूतेर् अभिन्न-अर्थ-ग्राही इव तd-anya-bheda- 04218 परमार्थ-समान-आकारम् तत्र यो अर्थ-आकारः प्रतिभाति बाह्य 04219 इव एक इव अनर्थक्रियाकार्य् अपि तत्-कारी इव व्यवहारिणां तथा अध्यवसाय 04220 प्रवृत्तेः अन्यथा प्रवृत्त्य्-अयोगात् तद् अर्थक्रियाकारितया 04221 प्रतिभासनात् तद्-अकारिभ्यो भिन्नम् इव न च तत् 04222 तत्त्वं परीक्षा-अनङ्गत्वाद् इति प्रतिपादयिष्यामः /

ते अर्था बुद्धि- 04223 निवेशिनस् तेन समाना इति गृह्यन्ते कुतश्चिद् व्यावृत्त्या प्रतिभासनात् 04224 न स्वलक्षणम् तत्र अप्रतिभासनात् / त एव च कुतश्चिद् 04225 व्यावृत्ताः पुनर् अन्यतो अपि व्यावृत्तिमन्तो अभिन्नाश् च प्रतिभान्ति 04226 इति / स्वयं असताम् अपि तथा बुद्ध्या उपदर्शनान् 04301 मिथ्या-अर्थ एव सामान्य-सामानाधिकरण्य-व्यवहारः क्रियते / 04302 सर्वश् च अयं स्वलक्षणानाम् एव दर्शन-आहित-वासनाकृतो विप्लव 04303 इति तत्-प्रतिबद्ध-जन्मनां विकल्पानाम् अतत्-प्रतिभासित्वे अपि 04304 वस्तुन्य् अविसंवादो मणि-प्रभायाम् इव मणि-भ्रान्तेः न अन्येषाम् 04305 तd-bheda-prabhave सत्य् अपि यथा अदृष्ट-विशेष-अनुसरणं परित्यज्य 04306 किंचित् सामान्य-ग्रहणेन विशेष-अन्तर-समारोपाद् दीप- 04307 प्रभायाम् इव मणि-बुद्धेः / तेन न विकल्प-विषयेष्व् अर्थेष्व् 04308 अर्थक्रियाकारित्वम् / न अपि स्वलक्षणस्य अनित्यत्व-आद्य्-अभावः / यस्मान् 04309 न अनित्यत्वं नाम किंचिद् अन्यच् चलाद् वस्तुनः / क्षण- 04310 प्रत्युपस्थान-धर्मतया तस्य तथाभूतस्य ग्रहणाद् एतद् 04311 एवं भवत्य् अनित्यो अयम् अनित्यत्वम् अस्य इति वा / तद्-धर्मताम् 04312 एव अवतरन्तो विकल्पा नाना-एक-धर्म-व्यतिरेकान् सन्दर्शयन्ति / 04313 न च ते निराश्रयास् तd-bheda-darशन-आश्रयत्वात् / न अवस्तु- 04314 धर्मता तत्-स्वभावस्य एव तथा ख्यातेः / वस्तुनस् तु 04315 नाना-एक-व्यतिरेक-ग्रहो विभ्रमः स्यात् / तस्य एक-अनेक-कार्य-कारिणस् 04316 तथाभाव-जिज्ञासासु तथाभाव-ख्यापनाय तथाकृत-स्थितित्वात् / 04317 न वस्तु-भेदात् / तस्य एकस्य अनेकत्व-अयोगात् / अनेकस्य च 04318 एकत्व-अयोगात् /

व्यतिरिक्तस्य च निषेधात् / तेषां प्रकृति-भेदाद् 04319 यथा-वस्तु शब्द-अर्थ-अभ्युपगमे सामानाधिकरण्य-अयोगात् / तद्- 04320 उपाधेर् एकस्य द्वाभ्याम् अभिधानाद् अदोष इति चेत् / अनुपकारिणि 04321 पारतन्त्र्य-अयोगाद् अनुपाधिः / पारतन्त्र्ये च जन्यजनक भावात् 04322 सह अनवस्थितेर् द्वयोर् अनभिधानम् / एकस्य बुद्ध्या 04323 अध्याहारे न वस्तु-विषयः शब्दः स्यात् / बुद्धि-प्रतिभास- 04324 विषयत्वे च सर्वं तथा एव अस्तु / तथा भिन्न-उपाधिम् अत एकस्य 04325 ग्रहणे अप्रतिभासनात् / उपकार्य-उपकारिणोर् अप्य् उपाधि-तद्वतोः 04326 सह अवस्थानाद् अदोष इति चेत् / न / निष्पन्नस्य पारतन्त्र्य-अभावाद् 04327 अनुपाधित्वम् / न अनिष्पन्नस्य स्वरूप-असिद्धेः / सर्वथा असत् 04328 पारतन्त्र्यम् इति कल्पना-आरोपितं कृत्वा व्यवहारे सर्वथा 04329 स एव किं न बुद्धिर् अनुविधीयते / एक-शब्द-प्रमाणेन विषयीकरणे 04330 वस्तु-बलाद् अशेष-आक्षेपात् तd-anya-vaiyarthयं च न स्यात् / 04401 बुद्धि-प्रतिभासस्य निर्वस्तुकत्वात् वस्तु-सामर्थ्य-अभाविनाम् 04402 दोषाणाम् अप्रसङ्गः / तद् अभिन्नम् एक-आकार-विषयीकरणे अप्य् अनिश्चित- 04403 अन्य-आकारम् आकार-अन्तर-साकाङ्क्ष-बुद्धि-ग्राह्यं भिन्न-शब्द-अर्थ- 04404 उपसंहारे अप्य् अभिन्नं बुद्धौ प्रतिभाति इति सामान्य- विशेषणविशेष्यभाव- 04405 सामानाधिकरण्यानि यथा-प्रतीति न विरुध्यन्ते 04406 धर्म-धर्मि-भेदो अप्य् अस्य /

अनेक-अर्थ-भेद-सम्भवे 04407 तd-eka-artha-bheda-vidhi-pratiषेध-जिज्ञासायां तद् एव वस्तु 04408 प्रतिक्षिप्त-भेद-अन्तरेण धर्म-शब्देन संचोद्य बुद्धेस् तथा- 04409 प्रतिभासनाद् व्यतिरिक्तं धर्मम् इव अविशेषेण अपरम् अस्य स्वभावं 04410 धर्मितया व्यवस्थाप्य प्रदर्श्यते / तावता च अंशेन 04411 धर्म-धर्मिणोर् भेदाद् भेदवती इव बुद्धिः प्रतिभाति / न 04412 वस्तु-भेदात् / यथोक्त-दोषात् / तथाभूत-भेद-बाहुल्य-चोदनया 04413 वचन-भेदः साध्य-साधन-भेदश् च तत्-स्वभाव-समाश्रयैर् 04414 धर्म-प्रतिभास-भेदैस् तत्-स्वभाव-प्रतिपत्तये क्रियत इति / 04415 तत्-स्वभाव-ग्रहणात् या धीस् तद्-अर्था इव अप्य् अनर्थिका //

04416 विकल्पिका अतत्-कार्य-अर्थ-भेद-निष्ठा प्रजायते //76//

04417 तस्यां यद् रूपम् आभाति बाह्यम् एकम् इव अन्यतः / 04418 व्यावृत्तम् इव निस्तत्त्वं परीक्षा-अनङ्ग-भावतः //77//

04419 अर्था ज्ञान-निविष्टास् ते यतो व्यावृत्ति-रूपिणः / 04420 तेन अभिन्ना इव आभान्ति व्यावृत्ताः पुनर् अन्यतः //78//

04421 त एव तेषां सामान्य-समान-आधार-गोचरैः / 04422 ज्ञान-अभिधानैर् मिथ्या-अर्थो व्यवहारः प्रतन्यते //79//

04423 स च सर्वः पदार्थानाम् अन्योन्य-अभाव-संश्रयः / 04424 तेन अन्यापोह-विषयो वस्तु-लाभस्य च आश्रयः //80//

04425 यत्र अस्ति वस्तु-सम्बन्धो यथोक्त-अनुमितौ यथा / 04426 न अन्यत्र भ्रान्ति-साम्ये अपि दीप-तेजो मणौ यथा //81//

04427 तत्र एक-कार्यो अनेको अपि तद्-अकार्य-अन्यता-आश्रयैः / 04501 एकत्वेन अभिधा-ज्ञानैर् व्यवहारं प्रतार्यते //82//

04502 तथा अनेक-कृद् एको अपि तद्-भाव-परिदीपने / 04503 अतत्-कार्य-अर्थ-भेदेन नाना-धर्म-प्रतीयते //83//

04504 यथा-प्रतीति-कथितः शब्द-अर्थो असाव् असन्न् अपि / 04505 सामानाधिकरण्यं च वस्तुन्य् अस्य न सम्भवः //84//

04506 धर्म-धर्मि-व्यवस्थानं भेदो अभेदश् च यादृशः / 04507 असमीक्षित-तत्त्व-अर्थो यथा लोके प्रतीयते //85//

04508 तं तथा एव समाश्रित्य साध्य-साधन-संस्थितिः / 04509 परमार्थ-अवताराय विद्वद्भिर् अवकल्प्यते //86//

04510 संसृज्यन्ते न भिद्यते स्वतो अर्थाः पारमार्थिकाः / 04511 रूपम् एकम् अनेकं च तेषु बुद्धेर् उपप्लवः //87//