चीवरवस्तु

चीवरवस्तु

चीवरवस्तु

(msv ii 3 )(239व्8 = ग्ब्म् 6.791.8) चीवरवस्तुनि पिण्डोद्दानम्* /

जीवको भाङ्गकश् चैव तथा दीर्घदशानि च / वर्षाछिन्नश् च विज्ञेयः कालक्रिया उपनन्दो ग्लानो भवति पश्चिमः //

पिण्डोद्दानम्* /

जीवकश् छिन्नकास् त्रीणि वर्षाशाटी निषीदनम्* / कण्डुसुगतकौशेया ऊर्णाशाणकक्षौमकाः //

उद्दानम्* /

खण्डो गोपश् च सिंहश् च वैशालीगमनं तथा / चेला ऋषिकोपश् च आम्रपाल्यभयेन च //

श्रेष्ठीभार्या जीवकोत्पत्तिः वैद्यकस्य च आगमः / तक्षशिला भद्रङ्कर उदुम्बरः कार्षमापकः //

रोहितकः राजोद्यानं मथुरा मल्लस्त्रियाहि च / यमुना शिवपथिका वैशाल्याम् अक्षि शतपदी सप्त / राजगृहे पंचवस्तूनि जीवकवर्गः समुद्दितः //

विदेहेषु विदेहराजो (240र्1 = ग्ब्म् 6.792) राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च / तस्य खण्डप्रमुखानि पंचामात्यशतानि / खण्डो ऽग्रामात्यो धर्मेण राज्यं कारयति न्यायतश् च व्यवहारान् पश्यति यतः सर्व एव जनकायस् तन्मुखो ऽवस्थितः / तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्* / स तया सार्धं क्रीडति (msv ii 4) रमते परिचारयति / तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः / तस्य त्रीणि सप्तकान्य् एकविंशति दिवसान् पूर्ववद् यावद् गोप इति नामधेयं व्यवस्थापितम्* / भूयो ऽप्य् अस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः / तस्यापि पूर्ववद् विस्तरेण सिंह इति नामधेयं व्यवस्थापितम्* / गोपः सिंहश् च क्रमशस् तरुणौ संवृत्तौ / खण्डो ऽग्रामात्यः पूर्वम् एव शूरो विक्रान्तः पञ्चसु स्थानेषु कृतावि येनामात्यानाम् अग्रः / यदा पुत्रबली जातस् तदा भूयस्या मात्रया सर्वामात्यान् अभिभूयावस्थितः / ततस् ते ऽमात्या उपहततेजसः परस्परं संजल्पं कृत्वा संजातामर्षा राज्ञः सकाशं गताः / ततो ऽवसरं ज्ञात्वा राजानम् ऊचुः / देव को राजा / राजा कथयति / कुतो भवतां विमर्षो ऽहं राजा को ऽन्य इति / ते कथयन्ति / देव खण्डो राजा न देवः / यदि तस्याभिरुचितं स्याद् देवं राज्याच् च्यावयित्वा स्वयम् एव पट्टं बद्धा राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारयेद् इति / राजा संलक्षयति / सर्व एते तेनाभिभूतास् तेन भेदं कुर्वन्तीति / यावद् अपरेण समयेन राजा अमात्यगणपरिवृतस् तिष्ठति / खण्डश् चाग्रामात्यो ऽर्थिप्रत्यर्थिशतसहस्रपरिवृतो राजकुलं प्रविष्टः / पूर्णं तद् राजकुलम् अवस्थितम्* /

यदा तु राजकृतिं कृत्वा निष्क्रान्तस् तदा तद् राजकुलं शून्यम् अवस्थितम्* / राजा कथयति / भवन्तः सर्व एवायं जनकायो निष्क्रामति / अमात्यैर् अवतारो लब्धः / ते कथयन्ति / साक्षात्कृतं देवेन यतो विज्ञापयामः / यदि (msv ii 5) खण्डस्याभिरुचितं स्याद् एव राज्याच् च्यावयित्वा स्वयम् एव पट्टं बद्धा राज्यैश्वर्याधिपत्यं कारयेद् इति / काकशङ्किनो हि राजानः / स संलक्षयति / यथैते कथयन्ति नूनम् एवम् इति / स तस्यावतारप्रेक्षी संवृत्तः / मित्रामित्रमध्यमा लोकाः / यावद् अपरैः खण्डस्यारोचितम्* / राजा तवावतारप्रेक्ष्य् अवतिष्ठते / क्षमं मन्यस्वेति / तस्य शंका समुत्पन्ना / स विचारयितुं प्रवृत्तः / क्व गच्छामीति / यदि श्रावस्तीं गामिष्यामि राजाधीना श्रावस्ती तत्राप्य् एष एवादीनवः / एवं वाराणस्यां राजगृहे चण्पायाम् एकाधीनत्वाद् एष एवादीनवः / वैशाली गणाधीना / यदृशानाम् अभिप्रेतं तद् विंशतीनां नाभिप्रेतम्* / सर्वथा वैशालीं गच्छामीति / तेन वैशालकानां लिच्छवीनां दूतसंप्रेषणं कृतम्* / गच्छाम्य् अहं भवतां बाहुच्छायायां वस्तुम् इति / तैर् आदरजातैः प्रतिसन्देशो दत्तः / इयम् एव वैशाली स्वागतम् आगच्छेति / ततः खण्डेनाग्रामात्येन ज्ञातय आहूय उक्ताः / भवन्तो वैशालीं संप्रस्थितो येषां युष्माकम् अभिरुचितम् इहावस्थानं ते (240व्1 = ग्ब्म् 6.793) ऽभितिष्ठन्तु येषां नाभिरुचितं ते सज्जा भवन्तु गच्छामः / गोपालकाः पशुपालकाश् चोक्ताः / यूयं गोमहिषीः येन वैशालीं तेन खटयत / पौरुषेया उक्ताः / सन्नाहयत वैशालीं गच्छाम इति / ततो जनकायम् एवं प्रेरयित्वा राज्ञः सकाशं गतः पादयोर् निपत्य कथयति /

देव किंचित् करणीयम् अस्ति / उद्यानं गच्छाम्य् (msv ii 6) अवलोकितो भवेति / राजा कथयत्य् एवं भवतु गच्छेति / सोद्यानशोभां कारयित्वा सारादानं शकटेष्व् आरोप्य उपरि खादनीयभोजनीयेन आच्छाद्य संप्रस्थितः / अमात्यैः श्रुतम्* / खण्डो निष्पलायतीति / ते त्वरितं त्वरितं राज्ञः सकाशं गत्वा कथयन्ति / देव खण्डो निष्पलायतीति / राजा कथयति / भवन्तो गच्छत निर्वर्तयतेति / ते चतुरङ्गं बलकायं सन्नाह्य निर्गताः कथयन्ति / खण्ड देवो शब्दयतीति निवर्तयस्वेति / स कथयति / भवन्तो युष्माकं दीर्घरात्रम् अयम् आश्वासकः / अहो बत खण्डः कालं कुर्यान् निष्पलायेत इति वा इति / स युष्माकम् अल्पकृच्छ्रेण परिपूर्णः / गच्छत निष्पलायत्य् अयम् इति / ते राज्ञश् चित्तानुरक्षया काण्डकाण्डिं कृत्वा निवृत्ता राज्ञः कथयन्ति / देव निष्पलायितः खण्डो अग्रामात्य इति / राजा कथयति / न शोभनम् इति कृत्वा तूष्णीम् अवस्थितः / खण्डो ऽप्य् अनुपूर्वेण वैशालीं गतः /

तेन खलु समयेन वैशाली त्रिभिः स्कन्धैः प्रतिवसति / प्रथमे स्कन्धे सप्त कूटागारसहस्राणि सुवर्णमयैर् निर्यूहैर् मध्यमे स्कन्धे चतुर्दश रूप्यमयैर् निर्यूहैर् अधरिमे स्कन्धे एकविंशतिस् ताम्रमयैर् निर्यूहैस् तेषु यथायोगं मनुष्याः प्रत्वसन्ति / उत्तमा मध्यमा अधमा / वैशाल्यां गणेन क्रियाकारा व्यवस्थापिताः / या प्रथमे (msv ii 7) स्कन्धे दारिका जायते सा प्रथम एव स्कन्धे दीयते न मध्यमे नाधरिमे / या मध्यमे सा प्रथमे स्कन्धे दीयते मध्यमे वा नाधरिमे / याधरिमे सा त्रिष्व् अपि स्कन्धेषु दीयते / कन्याया अनिर्वाहः नान्यत्र दीयते इति / वैशालीस्त्रीरत्नं न कस्यचिद् दीयते / गणसामान्यं परिभोज्यम् एव / खण्डस्य प्रधानपुरुष इति कृत्वा प्रथमे स्कन्धे गृहं दत्तम्* / तत्र प्रतिवस्तुम् आरब्धः /

यदा गणः संनिपतति तदासाव् आहूयमानो ऽपि न संनिपतति / स वैशालकैर् उच्यते / खण्ड कस्मात् त्वं न संनिपतसीति / स कथयति / संनिपतिताद् एव अयम् आदीनवः प्रादुर्भूतो नाहं संनिपतामीति / वैशालकाः कथयन्ति / खण्ड संनिपाते को ऽत्र आदीनवो भविष्यतीति / स संनिपतितुम् आरब्धः / मतं नानुप्रयच्छति / ते कथयन्ति / खण्ड मतम् अनुप्रयच्छेति / स कथयति / मतम् अपि नानुप्रयच्छामि यस्मान् मताद् एव मे आदीनवाः प्रादुर्भूता इति / ते कथयन्ति / अनुप्रयच्छ मतम्* / को ऽत्रादीनवो भविष्यतीति / स च निगमे संनिपतति मतं चानुप्रयच्छति / पूर्वं वैशालका लिच्छवयो यस्य कस्यचिल् लेखम् अनुप्रेषयन्ति सकर्कशम् अनुप्रेषयन्ति / यदा तु खण्डो मतं दातुम् आरब्धस् तदा सानुनयं लिखन्ति / (msv ii 8) येषां सानुनयो (241र्1 = ग्ब्म् 6.794) लेखो नीतो भवति / ते परस्परं संजल्पं कुर्वन्ति / भवन्तः को योगो येन वैशालको गणः पूर्वं सकर्कशं लिखति इदानीं तु सानुनयम् इति / अपरे कथयन्ति / अस्ति विशेषः / विदेहराजस्य खण्डो नामाग्रामात्य इहागतस् तस्य मतेनानुव्यवहरन्ति येनाधुना सानुनयं लिखन्तीति /

खण्डेन गोपस्य सिंहस्य च निवेशनं कृतम्* / सिंहस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो दुहिता जाता / तस्यापि विस्तरेण जातिमहं कृत्वा चेलेति नामधेयं व्यवस्थापितम्* / सा नैमित्तिकेन दृष्ट्वा व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति / स पितरं जीविताद् व्यपरोप्य स्वयम् एव पट्टं बद्ध्वा राज्यं कारयिष्यतीति / भूयो ऽस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतो दुहिता जाता / तस्य अपि विस्तरेण जातिमहं कृत्वोपचेलेति नामधेयं व्यवस्थापितम्* / सापि नैमित्तिकेन व्याकृता पुत्रं जनयिष्यति लक्षणसंपूर्णम् इति / गोपो व्याडो विक्रान्तो वैशालकानां लिच्छवीनाम् उद्यानानि विनाशयति / उद्यानपालैर् उच्यते / वैशालका लिच्छवयो व्याडा विक्रान्ताः / मा तेषाम् उद्यानानि विनाशयेति / स निवार्यमाणो ऽपि न संतिष्ठते / उद्यानपालैः खण्डस्यारोचितम्* / पुत्रस् ते वैशालकानां लिच्छवीनाम् उद्यानानि विनाशयति / निवारयैनम्* / लिच्छवयो व्याडा विक्रान्ता मास्यानर्थं करिष्यन्ति / स तेनाहूयोक्तः / पुत्र वैशालका लिच्छवयो व्याडा विक्रान्ता मा तेषाम् उद्यानानि विनाशय मा ते अनर्थं करिष्यन्तीति / स कथयति / तात एषाम् उद्यानानि सन्ति अस्माकं तु न सन्ति / स कथय्ति / पुत्र उद्यानस्यार्थाय गणं (msv ii 9) विज्ञापयामीति / तेन गणो विज्ञप्तो मम पुत्रयोर् उद्यानं नास्ति /तद् अर्हं मम उद्याने प्रसादं कर्तुम् इति / तैस् ताभ्यां जीर्णोद्यानं दत्तम्* / तस्मिन् महाशालवृक्षः / तत्रैकेन भगवतः प्रतिमा कारिता / द्वितीयेन विहारः प्रतिष्ठापितः / तथा स्थविरैर् अपि सूत्रान्ते उपनिबद्धं बुद्धो भगवान् वैशाल्यां विहरति गोपसिंहशालवने इति / गोपः अक्रियासहस्राणि करोति /

लिच्छवयो ऽवध्यायन्ति क्षिपन्ति विवाचयन्ति / ततः खण्डेनाहूयोक्तः / पुत्र गच्छ त्वम् अमुक कर्वटं तत्र स्वाधिष्ठितान् कर्मान्तान् कारय / तिष्ठ मा गणप्रकोपो भविष्यतीति / स तत्र गत्वा स्वाधिष्ठितान् कर्मान्तान् कारयितुम् आरब्धः / यावद् अपरेण समयेन वैशाल्यां सेनापतिः कालगतः / तैः खण्डो ऽग्रामात्यः सेनापत्ये स्थापितः / सो ऽपि कंचित् कालं धर्मेण सेनापत्यं कारयित्वा कालगतः / वैशालको गणः संनिपतितः / कं सेनापतिं स्थापयाम इति / तत्र एके कथयन्ति / खण्डेनाग्रामात्येन गणः परिपालितः / तस्यैव पुत्रं स्थापयाम इति / अपरे कथयन्ति / तस्य पुत्रो गोपो व्याडो विक्रान्तः / यद्य् असौ सेनापत्ये स्थाप्यते नियतं गणस्य भेदं करिष्यति यस् तु तस्य भ्राता सिंहः स सूरतः (241व्1 = ग्ब्म् 6.795) सुखसंवासः शक्नोति गणस्य चित्तम् आरागयितुम्* / यदि गणस्याभिरुचितं तं सेनापतिं स्थापयाम इति / सर्वेषाम् अभिरुचितम्* / ते संभूय सिंहस्य सकाशं गताः / सिंह सेनापतित्वं प्रतीच्छेति / स कथयति / मम (msv ii 10) ज्येष्ठो भ्राता गोपस् तं सेनापतिं स्थापयतेति / ते कथयन्ति / सिंह न युष्माकं कुलक्रमागतं सेनापत्यं यो गणस्याभिरुचितः स सेनापतिर् भवति / यदि भवतो नाभिरुचितं वयम् अन्यं सेनापतिं स्थापयाम इति / स संलक्षयति / यद्य् अस्माकं गृहात् सेनापत्यम् अन्यत्र गमिष्यति नैतद् युक्तम्* / सर्वथा प्रतीच्छामीति / तेनाध्यवसितम्* / स तैर् महता सत्कारेण सेनापत्ये प्रतिष्ठापितः / वैशालकाः पूर्वं यस्य लेखम् अनुप्रेषयन्ति तस्य खण्डप्रमुखो गण आज्ञापयतीति लिखन्ति /

यदा सिंहः सेनापतिः संवृत्तस् तदा सिंहप्रमुखो गण आज्ञापयतीति / यावद् अपरेण समयेन यस्मिन् कर्वटके गोपः स्वाधिष्ठितान् कर्मान्तान् कारयति तदा कर्वटकं लेखो गतः / गोपेनोद्घाट्य वाचितः / स कथयति / भवन्तः पूर्वं वैशालको गणः खण्डप्रमुखो गण आज्ञापयतीति लिखन्ति / इदानीं सिंहप्रमुखो गणः आज्ञापयतीति लिखन्ति / किम् अस्माकं पिता कालगतः / ते कथयन्ति / कालगतः / स संजातामर्षो वैशालीं गत्वा कथयति / भ्रातः युक्तं नाम तव मयि ज्येष्ठतरे तिष्ठति सेनापत्यं कर्तुम् इति / सिंहेन तस्य यथावृत्तम् आरोचितम्* / स वैशालकानां लिच्छवीनां संजातामर्षः संलक्षयति / मम वैशालकैर् असत्कारः प्रयुक्तो गच्छामि राजगृहम् इति / तेन रज्ञो बिम्बिसारस्य दूतप्रेषणं कृतम्* / इच्छामि देवस्य बाहुच्छायायां वस्तुम्* / तेनास्य लिखितम्* / स्वागतम्* / आगच्छेति / स राजगृहं गतः / ततो राज्ञा बिम्बिसारेण अग्रामात्ये स्थापितः / यावद् अपरेण समयेन राज्ञो बिम्बिसारस्याग्रमहिषी कालगता / स (msv ii 11) करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / गोपेन स दृष्ट उक्तश् च / देव कस्यार्थाय देवः करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थित इति / स कथयति / अग्रमहिषी मे कालगता किम् इति न चिन्तापरस् तिष्ठामि / अलं देव त्यज्यतां शोकः / अस्ति मम भ्रातुर् दुहितृद्वयं रूपयौवनसंपन्नं देवार्हम् एव / तत्रैका व्याकृता पितृमारकं पुत्रं जनयिष्यतीति द्वितीया तु लक्षणसंपन्नम् इति / तत् कतरां देवस्यार्थाय आनयामि / या सा व्याकृता लक्षणसंपन्नं पुत्रं जनयिष्यतीति / ततो गोपेन सिंहस्य लेखो ऽनुप्रेषितः /

राज्ञो बिम्बिसारस्याग्रमहिषी कालगता त्वम् उपचेलाम् इह प्रेषयाग्रमहिषी भविष्यतीति / तेन तस्य प्रतिलेखो विसर्जितः / दूरम् अपि परम् अपि गत्वा त्वम् एवास्माभिः प्रष्टव्यः / यद् भवता कृतं तत् परं प्रमाणम् इति / त्वम् एव जानीषे यथा गणेन क्रियाकारः कृतो नान्यत्र कन्या दातव्या ऋते वैशालकान् इति / किं तु त्वम् आगत्योद्याने तिष्ठ अहम् एनाम् (242र्1 = ग्ब्म् 6.796) उद्यानं निष्काषयिष्यामि / त्वं गृहीत्वा गमिष्यसीति / ततो गोपो राजानम् अवलोक्य रथम् आरुह्य वैशालीं संप्रस्थितः / अनुपूर्वेण संप्राप्तः / उद्याने व्यवस्थितः / तेन खलु समयेन वैशाल्यां दौवारिकः कालगतो ऽमनुष्यकेषूपपन्नः / तेन वैशालकानां निर्देशितम्* / अहम् अमनुष्येषूपपन्नो मम यक्षस्थानं (msv ii 12) कारयत घण्टां च ग्रीवायां प्रलम्बयत / यदि कश्चिद् वैशालकानां प्रत्यर्थिकः प्रत्यमित्र आगमिष्यति अहं तावद् घण्टाशब्दं करिष्यामि यावद् गृहीतो वा निष्पलायितो वेति / तैर् यक्षः प्रतिरूपं कृत्वा घण्टां च ग्रीवायां बद्ध्वा नृत्यगीतवादित्रशब्देन बलिमाल्योपहारेण द्वारकोष्ठके प्रतिष्ठापितः / गोपेन सिंहस्य संदिष्टम्* / अहम् उद्याने तिष्ठामि निर्गच्छेति / स वैशालकं गणम् अवलोक्य गृहं गत्वा उपचेलाम् आह / त्वं राज्ञे बिम्बिसाराय दत्ता / अलंकुरुष्वेत्य् उक्ता / उद्यानं निर्गच्छ / सा अलंकर्तुम् आरब्धा / चेलया दृष्टा / सा कथयति / किमर्थम् अलंकरोषि / अहं दत्ता / कस्मै / राज्ञे बिम्बिसाराय / सा कथयति / अहं ज्येष्ठतरा त्वं कथं दत्ता / यद्य् एवं त्वम् अलंकुरु / सा चालंकरोति / घण्टा च रवितुम् आरब्धा / वैशालको गणः क्षुब्धः प्रत्यमित्रो ऽस्माकं वैशालीं प्रविष्ट इति /

सिंहः संत्रस्त उपचेलेति कृत्वा चेलाम् आदाय लघु लघ्व् निर्गतः / गोपो ऽपि संत्रस्तः चेलां रथे आरोप्य संप्रस्थितः / वैशालकैर् दृष्टः / ते तेन सार्धं संग्रामयितुम् आरब्धाः / स पंचसु स्थानेषु कृतावी तेन पंच लिच्छविशतानि मर्मणि ताडितानि / स कथयति / भवन्तो मया युष्माकं पंचशतानि मर्मणि ताडितान्य् अवशिष्टं जीवितेनाच्छादयामि निवर्ततेति / ते कथयन्त्य् एकसत्वो ऽप्य् अस्माकं न प्रघातितः मुंचत सन्नाहम्* / तैः सन्नाहो (msv ii 13) मुक्तः / पंचशतानि भूमौ निपतितानि प्राणैश् च वियुक्तानि / ततस् ते पुरुषराक्षसो ऽयम् इति कृत्वा भीता निष्पलायिताः / वैशालीम् आगत्य संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः / एतद् वैरम् अस्माभिर् भवन्तो बिम्बिसारपुत्राणां निर्यातयितव्यम्* / पत्रलेख्यं कृत्वा पेडायां प्रक्षिप्य जतुमुद्रातापं कृत्वा स्थापयतेति / तैस् तथा कृत्वा स्थापितं* / गोपो ऽप्य् अनुपूर्वेण राजगृहम् अनुप्राप्तः कथयति / उपचेले अवतरेति / सा कथयति / तात नाहम् उपचेला / चेलाहं / किं त्वया मम नारोचितम्* / सा तूष्णीम् अवस्थिता / ततो ऽसौ दुःखी दुर्मना राज्ञः सकाशं गतः / राज्ञा दृष्ट उक्तश् च / स्वागतं गोप / आगतो ऽसि / आगतो ऽस्मि देव / आनीता उपचेला / देव आनीता न आनीता च / किं कथयसि / उपचेलेति कृत्वा चेला आनीता / आनीयतां पश्यामः / सा प्रवेशिता / राज्ञा दृष्टा / अतीव रूपयौवनसंपन्ना हारी स्त्रीविषये / सहदर्शनाद् एव राजा आक्षिप्तः कथयति / भवन्तो यो हि पुत्रः पितरं घातयति स राज्यहेतोः / यदि मे पुत्रो भविष्यति तस्य जातस्यैवाहं पट्टबन्धं करिष्यामीति / ततस् तेन महता श्रीसमुदयेन परिणीता /

विदेहविषयाद् आनीता वैदेहीति (242व्1 = ग्ब्म् 6.797) संज्ञा संवृत्ता / स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति / यावद् अपरेण समयेन राजा बिम्बिसारो मृगया निर्गतः / अन्यतमस्मिंश् चाश्रमपदे ऋषिः पंचाभिज्ञः प्रतिवसति / यावन् मृगः शरपरम्परया संत्रासितस् तस्य ऋषेर् (msv ii 14) आश्रमपदान् निर्गतो राज्ञा शरेण मर्मणि ताडितः / ततो ऽसौ ऋषिः क्रुद्धः कथयति / कलिराज मम चण्डमृगो ऽप्य् आश्रमपदं परिहरति / त्वया तु शरणोपगतो मृगः प्रघातित इति / स च राजैवम् ऋषिणा परिभाष्यते / बलकायश् चागतः कथयति / देव को ऽयं परिभाषते / राजा कथयति / अहं भवन्तः / यो राजानं परिभाषते तस्य को दण्डो देव / तस्य बधो दण्डः / यद्य् एवं परित्यक्तो मे अयम् ऋषिः / स प्रघातितुम् आरब्धः / स प्रघात्यमानो मिथ्या प्रणिधानं करोति / यद् अहम् अनेन कलिराजेन अदूषणम् अकारि बध्यः / उत्सृष्टस् तत्रोपपद्येयं यत्रैनं जीविताद् व्यपरोपयेयम्* / पुनः संलक्षयति / राजान एते सुगुप्ताः सुगोपिताः / यद्य् अहम् अन्यत्रोपपत्तिं ग्रहिष्यामीति कदाचित् प्रत्ययं नारागयिष्यामि / सर्वथा अनेन मे प्रणिधानेन अस्यैवाग्रमहिष्याः कुक्षाव् उपपत्तिः स्याद् इति / स मिथ्या प्रणिधानं कृत्वा चेलायाः कुक्षाव् उपपन्नः / यम् एव दिवसं प्रतिसन्धिर् गृहीतस् तम् एव दिवसं रुधिरवर्षं पतितम्* / चेलायाश् च दोहदः समुत्पन्नः / अहो बताहं देवस्य पृष्ठमांसान्य् उत्पाट्योत्पाट्य भक्षयेयम् इति / एष च वृत्तान्तो राज्ञे निवेदितः / राज्ञा नैमित्तिका आहूय पृष्टाः / ते ऊचुः / देव यो ऽयं सत्वो देव्याः कुक्षिम् अवक्रान्तस् तस्यायम् अनुभाव इति /

(msv ii 15) राजा चिन्तापरो व्यवस्थितः / कथम् अस्या दोहदः प्रतिविनोद्यत इति / अपरैः कुशलजातीयैः समाख्यातम्* / देव तूलिकायां मांसपूर्णां प्रावृतिं देव्या आत्मानम् उपनय इति / ततो राज्ञा मांसपूर्णया तूलिकया आत्मानं वेष्टयित्वा चेलाया उपनामितम्* / तया पृष्ठमांसम् इति कृत्वा भक्षितम्* / ततस् तस्या यो दोहदः स प्रतिविगतः / भूयो ऽप्य् अस्या दोहदः उत्पन्नः / अहो बताहं देवस्य रुधिरं पिबेयम् इति / एतद् अपि राज्ञे निवेदितम्* / ततो राज्ञा पंचेङ्खिकाः शिरा मोचयित्वा रुधिरं पायिता / सो ऽप्य् अस्या दोहदः प्रतिविगतः / यावत् परिपूर्णैर् नवभिर् मासैः प्रसूता / दारको जातो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः / यस्मिन्न् अपि दिवसे जातस् तस्मिन्न् अपि रुधिरवर्षं पतितम्* / भूयो राज्ञा नैमित्तिका आहूय पृष्टास् ते कथयन्ति / देव यथा शास्त्रे दृश्यते नियतम् अयं दारकः पितरं जीविताद् व्यपरोप्य स्वयम् एव पट्टं बद्ध्वा राज्यं कारयिष्यतीति / राजा संलक्षयति / सर्वथा राज्यार्थम् अयं मां जीविताद् व्यपरोपयति / तद् अस्मै स्वयम् एव राज्यं दास्यामि / किमर्थं मां जीविताद् व्यपरोपयिष्यतीति /

तेन खलु समयेन वैशाल्यां महानामो लिच्छविः प्रतिवसति / तस्योद्याने आम्रवनम्* / तस्मिन्न् अप्य् अकस्माद् एव कदलीस्कन्धो (msv ii 16) जातः / आरामिकेण च दृष्टः / तत्समनन्तरम् एव पुष्पितः / (243र्1 = ग्ब्म् 6.798) तेन विस्मयजातेन महानामाय निवेदितम्* / तेन नैमित्तिका आहूय पृष्टाः / ते कथयन्ति / देव प्रतिपाल्यताम्* / सप्तमे दिवसे स्फुटिष्यति / तन्मध्याद् दारिका भविष्यति / श्रुत्वा महानामो गृहपतिर् भूयस्या मात्रया विस्मयम् आपन्नस् तस्मिंश् चोद्याने आरक्षकान् पुरुषान् समन्ततः स्थापयित्वा दिवसान् गणयितुम् आरब्धः / यावत् सप्तमे दिवसे तस्मिन्न् उद्याने अपगतपाषाणशर्करकठल्लं व्यवस्थापिते चन्दनवारिपरिषिक्ते सुरभिधूपघण्टिकोपनिबद्धे आमुक्तपट्टदामकलापे पुष्पावकीर्णे अनेकगीतवादित्रनिनादिते सुहृत्संबन्धिबान्धवजनपरिवृतो महता श्रीसमुदयेन अन्तःपुरसहितो निर्गतस् तस्य तस्मिंश् चोद्याने क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः कदलीस्तम्भः स्फुटितः / दारिका जाताभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता / ततो महानामस्याग्रमहिष्याः संन्यस्तः / सा कथयति / देवास्य नामधेयं व्यवस्थाप्यते / महानामः कथयति / इयं दारिकाम्रवनाल् लब्धा / भवत्व् अस्यामरपाली नामेति / यावन् महानामो गृहपतिर् उद्यानात् स्वगृहं गत आम्रपाली दारिका उन्नीयते चर्यते पूर्ववद् यावन् महती संवृत्ता / तस्या वरा आगच्छन्ति क्रौञ्चाः शाक्याश् चान्ये नानादेशनिवासिनो राजपुत्राः / अमात्यपुत्राः / धनिनः / श्रेष्ठिनः / सार्थवाहाः / महानामो गृहपतिः (msv ii 17) संलक्षयति / यस्यैव न दास्यामि तस्यैव द्विड् भविष्यामि / अपि तु गणेन क्रियाकारः कृतः /

गणं तावद् अवलोकयिष्यामीति / तेन वैशालको गणः संनिपातितः / शृण्वन्तु भवन्तो ब्राह्मणा गृहपतयो ममोद्याने दारिका उत्पन्ना / सा मया आपायिता पोषिता संवर्धिता / ताम् अहं स्वकुलवंशप्रतिरूपकस्य कस्यचिद् भार्यार्थम् अनुप्रयच्छामि / गण अवलोकितो भवत्व् इति / ते कथयन्ति / गृहपते गणेन पूर्वम् एव क्रियाकारः कृतः कन्या अनिर्वाहा स्त्रीरत्नं गणभोग्यम् इति / तदानीयतां तावद् असौ / दारिकां पश्यामः कीदृशीति / सा तेन गणमध्यं नीता / तां रूपयौवनसंपन्नां दृष्टा सर्व एव गणो विस्मयोत्फुल्लदृष्टिः समन्ततो निरीक्षितुम् आरब्धः कतयति च / गृहपते स्त्रीरत्नम् एतद् गणभोग्यं न कस्यचिद् देयम् इति / ततो महानामो गृहपतिर् दुर्मनाः स्वगृहं गतः / स करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / आम्रपाल्या दृष्टः पृष्टश् च / तात किम् असि चिन्तापरः / पुत्रि त्वं स्त्रीरत्नम् इति कृत्वा गणभोग्या संवृत्ता / मम मनोरथो न परिपूर्णः / तात किं त्वं पराधीनः / पुत्रि गणेन पूर्वम् एव क्रियाकारः कृतः स्त्रीरत्नं गणभोग्यम् इति / त्वं च स्त्रीरत्नम् अतो ऽहम् अनीश्वर इति / सा कथयति / समयो ऽहं गणभोग्या भवामि यदि मे गणः (msv ii 18) पंच वरान् अनुप्रयच्छति / प्रथमे स्कन्धे गृहं ददाति / एकस्मिन् प्रविष्टे द्वितीयो न प्रविशति / यश् च प्रविशति स पंचकार्षापणशतान्य् (243व्1 = ग्ब्म् 6.799) आदाय / यदा गृहविचयो भवति तदा मम गृहं सप्तमे दिवसे प्रत्यवेक्ष्यते / निष्कासः प्रवेशश् च मद्गृहं प्रवेक्ष्यतां न विचार्यत इति / महानामेन गणस्याम्रपालीसन्देशो निवेदितः / गणः कथयत्य् एवं भवतु / यत् कथयति प्रथमे स्कन्धे गृहम् इति /

स्त्रीरत्नम् असाव् अर्हत्य् एव प्रथमे स्कन्धे गृहम्* / यत् कथयत्य् एकस्मिन् प्रविष्टे द्वितीयेन न प्रवेष्टव्यम् इति / एतद् अपि युक्तम्* / प्रतिक्रुष्टम् एतद् वैराणां यदुत स्त्रीवैरम्* / यद्य् एकस्मिन् प्रविष्टे द्वितीयः प्रविशति नियतम् अन्योन्यविप्रघातिको भविष्यति / यत् कथयति यः प्रविशति तेन पंचकार्षापणशतान्य् आदाय प्रवेष्टव्यम् इति / एतद् अपि युक्तम्* / अवश्यं तस्या वस्त्रालंकारेण प्रयोजनम्* / यत् कथयति सप्तमे दिवसे गृहविचयः कर्तव्य इत्य् एतद् अपि युक्तम्* / पूर्वं वा क्रियेत पश्चाद् वा को ऽत्र विरोधः / यत् कथयति निष्कासः प्रवेशो वा मनुष्याणां न विचारणीय इत्य् एतद् अपि युक्तम्* / वेश्यासौ / यदि पुरुषाणां निष्कासः प्रवेशो वा विचार्यते कस् तस्या गृहं प्रवेक्ष्यति / ततो गणेन तस्याः पंच वरा दत्ताः / गणभोग्या संवृत्ता / वैशालका लिच्छवयस् तस्या गृहं प्रवेष्टुम् आरब्धाः परिचारयितुम्* / (msv ii 19) तत्र केषांचिद् उत्तप्तविटत्वात् सहदर्शनाद् एव रागो विगच्छति / केषांचित् स्पर्शनाद् एव / कश्चित् तया पुरुषकार्यं करोति / सा संलक्षयति / अपुमांस एते / उपायसंविधानं कर्तव्यम् इति / तया नानादेशनिवासिनश् चित्रकरा आहूय उक्ताः / भवन्तो येन यादृशो राजा वा राजमात्रो वा धनी वा श्रेष्ठी वा वणिग् वा सार्थवाहो वा दृष्टः स तत् तादृशं भित्तौ लिखत्व् इति / तैर् यथा दृष्टा लिखिताः / तत आम्रपाली नानालंकारविभूषिता चित्रकर्म प्रत्यवेक्षते पृच्छति च / अयं भवन्तः कतरः / अयं राजा प्रद्योतः / अयम् अपरः कः / राजा प्रसेनजित् कोशलः / अयम् अपरः कः / उदयनो वत्सराजः / अयम् अपरः कः / राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः /

एवं सर्वे तया पृष्टास् तैर् अपि सर्वैः समाख्याताः / ततस् तस्या सर्वान् प्रत्यवेक्ष्य बिम्बिसारे दृष्टिर् निपातिता / सा संलक्षयति / यादृशो ऽस्य पुरुषस्यारोहपरिणाहः शक्ष्यत्य् एष मया सार्धं परिचारयितुम् इति / यावद् अपरेण समयेन राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसार उपरि प्रासादतलगतो ऽमात्यगणपरिवृतः सत्कथया तिष्ठति / भवन्तः केन कीदृशी वेश्या दृष्टा / गोपः कथयति / देव तिष्ठन्तु तावद् अन्याः / वैशाल्याम् आम्रपाली नाम वेश्या अतीव रूपयौवनसंपन्ना चतुःषष्टिकलाभिज्ञा देवस्यैवोपभोग्या / स कथयति / गोपः यद्य् एवं गच्छामो वैशालीं तया सार्धं परिचारयामः / (msv ii 20) स कथयति / देवस्य वैशालका लिच्छवयो दीर्घरात्रं बाधकाः प्रत्यर्थिनः प्रत्यमित्राः / मा ते अनर्थं करिष्यन्ति / राजा कथयति / भवति खलु पुरुषाणां पुरुषसाहसम्* / गच्छामः / स कथयति / यदि देवस्यावश्यनिर्बन्धो गच्छामः / स रथम् अभिरुह्य गोपेन सार्धं वैशालीं संप्रस्थितो ऽनुपूर्वेण वैशालीं गतः / गोप उद्याने स्थितः / राजा आम्रपाल्या गृहं प्रविष्टः / यावद् घण्टा (244र्1 = ग्ब्म् 6.800) रटितुम् आरब्धा / वैशालका क्षुब्धाः / भवन्तः को ऽप्य् अस्माकम् अमित्रकः प्रविष्टः / घण्टा रटतीति / उच्चशब्दो महाशब्दो जातः / राजा बिम्बिसार आम्रपालीं पृच्छति / भद्रे किम् एतत्* / देव गृहविचयः क्रियते / कस्यार्थाय / देवस्य प्रतिपत्तव्यम्* / किं निष्पलाये / देव मा काहलो भव / सप्तमे दिवसे मम गृहविचय आपद्यते / सप्ताहं तावत् क्रीड रमस्व परिचारय सप्ताहस्यात्ययात् कालज्ञा भविष्यामीति /

स तया सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति यावद् आम्रपाली आपन्नसत्वा संवृत्ता / तदा बिम्बिसाराय निवेदितम्* / देव आपन्नसत्वास्मि संवृत्तेति / तेन तस्या विरली अङ्गुलिमुद्रा च दत्ता / उक्ता च / यदि दारिका भवति तवैव / अथ दारकः / एतां विरलीं प्रावृत्य (msv ii 21) अङ्गुलिमुद्रां च ग्रीवायां बद्ध्वा मत्सकाशं प्रेषयसि / स निर्गत्य गोपेन सार्धं रथम् अभिरुह्य संप्रस्थितः / घण्टा तूष्णीम् अवस्थिता / ते कथयन्ति / भवन्तो ऽमित्रको निर्गतः समन्वेषयाम इति / पंच लिच्छविशतानि बद्धगोधाङ्गुलित्राणानि राज्ञो बिम्बिसारस्य पृष्ठतः समनुबद्धानि / गोपेन दृष्टानि / स कथयति / देव वैशालिका लिच्छवय आगताः / किम् एभिः सार्धं देवो युध्यते / आहोस्विद् रथं वाहयसीति / स कथयति / अहं श्रान्तको रथं वाहयामि / त्वम् एव एभिः सार्धं युध्यस्वेति / स तैः सार्धं योद्धुम् आरब्धः / वैशालकैः प्रत्यभिज्ञातः / ते कथयन्ति / भवन्तः स एवायं पुरुषराक्षसो निवर्तामह इति / ते प्रतिनिवृत्ता वैशालीं गताः संनिपत्य पुनः क्रियाकारं कृताः / भवन्त एतद् अपि वैरम् अस्माभिर् बिम्बिसारपुत्राणां निर्यातयितव्यम् इति /

यावन् नवानां मासानाम् अत्ययाद् आम्रपाली प्रसूता / दारको जातः / अभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिको यावद् उन्नीतश् चरितो महान् संवृत्तः / स वैशालकैर् लिच्छविदारकैः सार्धं क्रीडंस् तैर् अप्रियम् उक्तः / भवन्तो ऽस्य दासीपुत्रस्य कः पिता / अनेकशतसहस्रनिर्जातो ऽयम् इति / स प्ररुदन् मातुः सकाशम् उपसंक्रान्तस् तयोच्यते / पुत्र किमर्थं रोदिषीति / तेन सर्वं विस्तरेण समाख्यातम्* / सा कथयति / पुत्र यदि भूयः पृच्छन्ति वक्त्यव्यास् तादृशो मम पिता यो युष्माकम् एकस्यापि नास्तीति / यदि कथयन्ति / कतर इति / वक्तव्या राजा बिम्बिसार (msv ii 22) इति / यावत् स तैर् सार्धं भूयः क्रीडितुम् आरब्धः स तैस् तथैवोक्तः / स कथयति / तादृशो मे पिता यो युष्माकम् एकस्यापि नास्तीति / कतरः / राजा बिम्बिसारः / ते भूयस्या मात्रया ताडयितुम् आरब्धाः / भवन्तो यो ऽस्माकं शत्रुः सो ऽस्य पितेति / तेन रुदता यथावृत्तं मातुर् आख्यातम्* / सा संलक्षयति / वैशालका लिच्छवयो व्याडा विक्रान्ताः / स्थानम् एतद् विद्यते (244व्1 = ग्ब्म् 6.801) यद् एनं प्रतिघातयिष्यन्ति / सा चैवं चिन्तापरा / संबहुलाश् च वणिजः पण्यम् आदाय राजगृहं संप्रस्थिताः / तया त उपलब्धा उक्ताश् च अनेनाङ्गुलिमुद्रेण भाण्डं मुद्रयित्वा गच्छत / अशुल्का गमिष्यथ / एतं च दारकं राजगृहं नयत / एतद् अङ्गुलिमुद्रकं ग्रीवायां बद्धा राजकुलद्वारे स्थापयिष्यथ / तैः प्रतिज्ञातम्* / एवं भवत्व् इति / पुत्रो ऽपि मुक्ताहारं दत्वाभिहितः / पुत्र त्वया राज्ञो ऽर्थाधिकरणे निषण्णस्य मुक्ताहारं पादयोः स्थापयित्वाभिरुह्योत्सङ्गे निषत्तव्यम्* / यदि कश्चित् कथयति नायं दारको बिभेतीति / स वक्तव्यः / अस्ति कश्चित् पुत्रः पितुर् बिभेतीति / स वणिग्भिः सार्धम् अनुपूर्वेण राजगृहं गतः / तैः स्नपयित्वाङ्गुलिमुद्रकेणालंकृत्य राजद्वारे स्थापितः / स येन राजा तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य मुक्ताहारं पादयोः स्थापयित्वोत्सङ्गम् अभिनिषण्णः / राजा कथयति / भवन्तो नायं दारको बिभेतीति / स कथयति / तात अस्ति कश्चित् पुत्रः पितुर् बिभेतीति / ततो राज्ञाभयशब्देन समुदाचरित इति / अभयो राजकुमारो ऽभयो राजकुमार इति संज्ञा संवृत्ता /

राजा बिम्बिसारो ऽतीव परदाराभिरतः / उपैति हस्तिस्कन्धाभिरूढो नगरे रथ्याः / आलोलेक्षणो ऽन्वाहिण्डते / तेन खलु समयेन राजगृहे ऽन्यतरः श्रेष्ठी आढ्यो महाधनो महभोगी / तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्* / पूर्ववत् परिचारयति / सो ऽपरेण समयेन पत्नीम् आमन्त्रयते / भद्रे गच्छामि पण्यम् आदाय देशान्तरम् इति / सा कथयत्य् आर्यपुत्र एवं कुरुष्वेति / स पण्यम् आदाय देशान्तरं गतः / सोपसृष्टाम्बरवसना क्लेशैर् बाधितुम् आरब्धा / राजा बिम्बिसारो हस्तिस्कन्धाभिरूढस् तस्या गृहसमीपेन गच्छति / तया च वातायनस्थया राज्ञः स्रग्दामं क्षिप्तम्* / ततो राज्ञा दृष्टा उक्ता च / आगच्छेति / सा कथयति / देव जिह्रेमि / त्वम् एव प्रविशेति / ततो राजा प्रविष्टः / स तया सार्धं परिचारयति / सा तस्मिन् समये कल्याणी ऋतुमती आपन्नसत्वा संवृत्ता / तय राज्ञे निवेदितम्* / देव आपन्नसत्वास्मि संवृत्ता / ततो राज्ञा तस्यापि अङ्गुलिमुद्रकञ्चित्रा च विरली दत्ता / उक्ता च / यदि तावद् दारको भवति / एतां विरलिकां प्रावृत्य अङ्गुलिमुद्रकं च ग्रीवायां बद्ध्वा मम प्रेषयिष्यसि / अथ दारिका तवैवेत्य् उक्ता / राजा प्रक्रान्तः / यावद् असौ सार्थवाहः संपन्नार्थे राजगृहसमीपम् आगतः / तेन पत्न्यादि संदिष्टं भद्रे प्रामोद्यम् उत्पादय / स्वस्तितः संपन्नार्थो ऽहम् आगतः / कियत् तमैर् दिवसैर् (msv ii 24) आगत एवेति / सा श्रुत्वा कथिता / मया एवं (245र्1 = ग्ब्म् 6.802) रूपम् अकृत्यं कृतं स चागतः / कथम् अत्र प्रतिपत्तव्यम् इति / तया एष वृत्तान्तो राज्ञे निवेदितः / ततो राज्ञा प्रतिदेशो दत्तः / निर्विशंका तिष्ठ /

अहं तथा करिष्ये यथा न शीघ्रम् आगमिष्यतीति / राज्ञा तस्य दूतो ऽनुप्रेषितः / सार्थवाह ममामुकेनामुकेन च रत्नेन प्रयोजनम्* / तेन विना त्वया इह न प्रवेष्टव्यम् इति / स तेषां रत्नानाम् अर्थाय दूरतरं प्रविष्टः / सापि नवानां मासानाम् अत्ययात् प्रसूता / दारको जातः / अभिरूपो जातः प्रासादिकः / अशिक्षितपण्डितो मातृग्रामः / तया पेडायां प्रक्षिप्य घृतस्य मधुनश् चाप्यं पूरयित्वा अंगुलिमुद्रकं ग्रीवायां बद्ध्वा विरलिकया प्रच्छाद्य प्रेष्यदारिका अभिहिता / गच्छ त्वम् एतां पेडां राजकुलद्वारं नीत्वा मण्डलकं कृत्वा प्रदीपं प्रज्वाल्य एकान्ते तिष्ठ यावत् केनचिद् गृहीत इति / तया यथाकृतं यावद् राजा उपरि प्रासादतलगतो अभयेन राजकुमारेण सार्धं तिष्ठति / तेन राजकुलद्वारे प्रदीपो दृष्टः / ततः पौरुषेयाणाम् आज्ञा दत्ता / पश्यत भवन्तः किम् एष राजकुलद्वारे प्रदीपो ज्वलतीति / तैर् दृष्ट्वा निवेदितम्* / देव पेडा तिष्ठतीति / स कथयत्य् आनय इति / अभयेन च राजकुमारेणाभिहितम्* / देव यद् अत्र पेडायां तन् मम दातुम् अर्हसीति / राज्ञा प्रत्यभिज्ञात एवम् अस्त्व् इति / यावद् राज्ञा पेडा उपनामिता / राजा कथयत्य् उद्घाटयत / उद्घाटिता यावद् दारकः / राजा कथयति /(msv ii 25) किम् अयं जीवत्य् आहोस्विन् मृत इति / तैः समाख्यातं जीवतीति / ततो राज्ञा अंगुलिमुद्रकं विरलिकां च प्रत्यभिज्ञाय अभयाय स राजकुमाराय दत्तः / स तेनापायितः पोषितः संवर्धितः / राज्ञा जीवकवादेन समुदाचरितो ऽभयेन च राजकुमारेण भृत इति जीवकः कुमारभृतो जीवकः कुमारभृत इति संज्ञा संवृत्ता / यावद् अपरेण समयेन जीवकः कुमारभृतो महान् संवृत्तः /

सो ऽभयेन सार्धं संगणिकया तिष्ठति / अजातशत्रुः कुमारो ऽज्ञात एव राजत्वे व्याकृतः / वयम् अपि किंचिच् छिल्पं शिक्षामहे यद् अस्माकम् उत्तरकालं जीविका भविष्यतीति / तौ चैवं मन्त्रयितौ / रथकारश् च शुक्लवासाः शुक्लवासोभिः पुरुषैः परिवृतो राजकुलं प्रविशति / सो ऽभयेन राजकुमारेण दृष्टस् तेनान्ये च राजपुरुषाः पृष्टाः क एष इति / ते च कथयन्ति रथकारः / किम् एष लभते / वृत्तिम्* / स संलक्षयति / अहम् अपि रथकारत्वं शिक्षे / देवम् अवलोकयामीति / स राज्ञः सकाशम् उपसंक्रम्य कथयति / देव अहम् अपि रथकारत्वं शिक्षे इति / राजा कथयति / पुत्र किं तवैषा जीविका भविष्यतीति / तात राजपुत्रेण सर्वशिल्पानि शिक्षितव्यानि / पुत्र यद्य् एवं शिक्षस्व / (245व्1 = ग्ब्म् 6.803) रथकारत्वं स शिक्षयितुम् आरब्धः / जीवकेनापि वैद्यो दृष्टः शुक्लवासाः शुक्लवासोभिः पुरुषैः परिवृतो राजकुलं प्रविशन् / तेनापरे च पृष्टाः क एष इति / तैः समाख्यातम्* / वैद्यः / किम् अयं करोति / चिकित्साम्* / यद्य् आतुरो जीवत्य् अभिसारं लभते / (msv ii 26) अथ प्रेतो न मार्ग्यो न पृच्छ्यः / स संलक्षयति / वैद्यकं शिक्षेय इति / स पितुः सकाशम् उपसंक्रम्य कथयति / देव अनुजानीहि वैद्यकम् शिक्षे इति / राजपुत्रस् त्वं किं वैद्यकत्वेन करोषि / देव राजपुत्रेण सर्वशिल्पानि शिक्षितव्यानि / पुत्र यद्य् एवं शिक्षस्व / स वैद्यकं शिक्षयितुम् आरब्धः / तेन वैद्यकं शिक्षितम्* / स कपालीमोचनीं तु विद्यां न जानाति / तेन श्रुतं तक्षशिलायाम् आत्रेयो नाम वैद्यराजः / स कपालमोचनीं विद्यां जानीते इति / स राज्ञः सकाशम् उपसंक्रम्य कथयति /

देव गच्छामि तक्षशिलाम्* / किमर्थम्* / तत्रात्रेयो नाम वैद्यराजः / स कपालमोचनीं विद्यां जानीते / तां ग्रहीष्यामि / पुत्र किं नु तवैषा जीविका / देव वैद्यको ऽथवा न शिक्षितव्यः / अथवा शिक्षितः कर्तव्यः / पुत्र यद्य् एवं गच्छ / तेन राज्ञे पुष्करसारिणे संदिष्टम्* / एष मम पुत्रो वैद्यकं शिक्षितुम् आत्रेयस्य सकाशं गच्छत्य् अस्य सर्वयोगोद्वहनं कर्तव्यम् इति / सो ऽनुपूर्वेण तक्षशिलाम् अनुप्राप्तः / पुष्करसारिणा च लेखं वाचयित्वा आत्रेयस्य समर्पितः / एष राजपुत्रस् त्वत्सकाशम् उपेत्यागतो वैद्यकम् एनं शिक्षयस्वेति / आत्रेयस् तस्योपदेशं करोति / सो ऽल्पतरम् उपदिशति जीवकः सविशेषं गृह्णात्य् आचरति / आत्रेयस्य यदा ग्लानावलोकको गच्छति तदा एकम् आदाय गच्छति / सो ऽपरेण समयेन जीवकम् (msv ii 27) आदाय गतः / तेनातुरस्य भैषज्यं व्युपदिष्टम्* / इदं चेदं दास्यथ / इत्य् उक्त्वा निष्क्रान्तः / जीवकः संलक्षयति / क्षीणो ऽयम् उपाध्यायः / यद्य् एष एतद् भैषज्यम् उपयुंक्ते अद्यैव कालं करोति / न शोभनम् उपाध्यायेन व्युपदिष्टम्* / उपायसंविधानं कर्तव्यम् इति / स आत्रेयेण सार्धं निष्क्रम्य पुनः प्रविष्टः / कथयति / उपाध्याय एवम् आह / यन् मया भैषज्यं व्युपदिष्टं तन् न देयम् इदं चेदं च देयम् इति / तैस् तथैव कृतम्* / स्वस्थीभूतः / यावद् अपरस्मिन् दिवसे पुनर् अप्य् आत्रेयस्य सकाशं गतः / पृच्छति का वार्ता / स्वस्थीभूतः / एवं पुनर् अप्य् एतद् एव देयम्* / तत् किं यत् पूर्वम् आदिष्टम्* आहोस्वित् पश्चात्* / किं मया पूर्वम् आदिष्टं किं वा पश्चात्* / तैः समाख्यातम् इदं त्वया साक्षाद् व्युपदिष्टं इदं जीवकेन संदिष्टम् इति /

स संलक्षयति / हम्* जीवकः प्राज्ञ इति विदित्वा कथयति यद् जीवकेन व्युपदिष्टं तद् दातव्यम् इति / जीवकस्यान्तिके अनुनय उत्पन्नः / स यत्र गच्छति तत्र जीवकम् आदाय / ते ऽन्ये माणवकाः कथयन्त्य् उपाध्याय त्वम् अस्य राजपुत्र इति कृत्वा यत्नतो (246र्1 = ग्ब्म् 6.804) व्युपदेशं करोष्य् अस्माकं न करोषीति / स कथयति / जीवकः प्राज्ञः / अल्पं व्युपदिशामि यत् स्वशक्त्या विभजति / यूयं तु न तथेति / तेन कथयन्ति उपाध्याय कथं ज्ञायते / यद्य् एवाहं भवतां प्रत्यक्षीकरोमि / तेन ते माणवकाः सर्वे वीथीं प्रेषितास् त्वयामुकस्य द्रव्यस्य मूल्यं प्रष्टव्यं त्वयामुकस्येति / जीवको ऽपि (msv ii 28) संदिष्टस् त्वयाप्य् अमुकस्येति / तैर् माणवकैर् यथासंदिष्टम् एवानुष्ठितम्* / जीवको यथासंदिष्टं कृत्वा संलक्षयति / यद्य् उपाध्यायो ऽन्यस्य द्रव्यस्य मूल्यं प्रक्ष्यति किं मया वक्तव्यम्* / सर्वथा सर्वद्रव्याणां मूल्यं पृच्छामीति / ते सर्वे उपाध्यायसकाशम् आगत्य यथासंदिष्टं निवेदितवन्तः / आत्रेयो ऽसंदिष्टस्य द्रव्यस्य मूल्यं प्रष्टुम् आरब्धः / माणवक अमुकस्य द्रव्यस्य किं मूल्यम् इति / स कथयति / न जाने / अपरे पृष्टाः / कथयन्ति न जानीमह इति / जीवकः पृष्टः / तेन सर्वद्रव्याणां मूल्यं समाख्यातम्* / आत्रेयः कथयति / माणवकाः श्रुतं वः / श्रुतम्* / इत्य् अर्थम् अहं कथयामीति जीवकः प्राज्ञो ऽहम् अल्पं व्यपदिशाम्य् अयं स्वशक्त्या विभजतीति / भूयो ऽपि प्रत्यक्षीकरिष्यामि / ते तेनोक्ता गच्छत सरलकं पर्वतम् अभैषज्यम् आनयतेति / ते गतास् तेषां यद् यद् अभैषज्यम् अभिरुचितं तत् तेन गृहीतम्* / जीवकः संलक्षयति /

नास्ति किंचिद् अभैषज्यम् इति / तेन शरमूलं पाषाणवर्तिका च गृहीता / यावज्जीवकेनार्धपथे गोपांगना दृष्टा दधिघटकिटालपिण्डं चादायात्रेयसकाशं संप्रस्थितातीवाक्षिरोगार्ता / सा तेन पृष्टा / क्व गच्छसीति / तया समाख्यातम्* / तेन तस्यास् तस्मिन्न् एव स्थाने संनिहितभैषज्यं व्युपदिष्टम्* / तया कृतम्* / सद्यः स्वस्थीभूता साभिप्रसन्ना कथयति / अयं ते दधिघटः किटालपिण्डकश् चेति / तेन किटालपिण्डको गृहीतो दधिघटस् तु तया एव दत्तः / स (msv ii 29) किटालपिण्डम् आदाय संप्रस्थितः / यावत् तैर् माणवकैर् अन्तर्मार्गे हस्तिपदं दृष्टम्* / ते तं निरीक्षितुम् आरब्धाः / जीवकश् चागतः कथयति / किम् एतत्* / हस्तिपदम्* / नैतद् धस्तिपदम्* / हस्तिन्या एतत् पदम्* / सा च दक्षिणकाणाद्यैव कलभकं जनयिष्यति / तत्र स्त्री अभिरूढा / सापि दक्षिणकाणा / गुर्विणी / अद्यैव पुत्रं जनयिष्यति / यावद् आत्रेयसकाशं गतः / येन यदानीतं तत् तेनोपदर्शितम्* / आत्रेयः कथयति / माणवकाः सर्वम् एतद् भैषज्यम् एतन् तावद् उदकेनैवं विधिनामुकस्य रोगस्य / एवम् अन्यान्य् अपीति / जीवकः पृष्टः / त्वया किम् आनीतम्* / स कथयत्य् उपाध्याय सर्वम् एव भैषज्यं नास्ति किञ्चिद् अभैषज्यम्* / अपि तु मया शरमूलम् आनीतं पाषाणवर्तिका किटालपिण्डश् चेति / किम् एभिः प्रयोजनम्* / शरमूलैर् वृश्चिकविद्धस्य धूपो दीयते / किटालपिण्डेनोपनाहो दीयते / पाषाणशर्करया काले दधिघटका भिद्यन्ते / आत्रेयेण विपुष्पितम्* / माणवकाः संलक्षयन्त्य् उपाध्यायो ऽस्य रुषित इति / ते कथयन्त्य् उपाध्याय किम् एतद् एव / अस्माभिर् आगच्छद्भिर् अन्तर्मार्गे हस्तिपदं दृष्टम्* /

एष कथयति / हस्तिन्या एतत् पदम्* / सा च दक्षिणकाणा / गुर्विणी / अद्यैव प्रसविष्यति / कलभकं जनयिष्यति / स्त्री तत्राभिरूढा / सापि दक्षिणकाणा / गुर्विणी / अद्यैव प्रसविष्यति / पुत्रं जनयिष्यतीति / (msv ii 30) आत्रेयः पृच्छति सत्यम्* / सत्यम् उपाध्याय / कथम् एतद्* ज्ञायते हस्तिपदं हस्तिन्याः पदम् इति / स कथयत्य् उपाध्याय वयं राजकुले संवृद्धाः (246व्1 = ग्ब्म् 6.805) कथं न जानीमः / हस्तिपदं परिमण्डलं हस्तिन्यास् तु दीर्घम्* / कथं ज्ञायते दक्षिणकाणेति / वामेन पार्श्वेन चरन्ती गता / कथं ज्ञायते गुर्विणीति / पश्चिमौ पादौ निपीडयन्ति गता / कथं ज्ञायते ऽद्यैव प्रसविष्यतीति / सशुक्रप्रस्रावः कृतः / कथं ज्ञायते कलभकं प्रसविष्यतीति / भूयसा दक्षिणं पादम् अभिपीडयन्ती गता / कथं ज्ञायते तत्र स्त्री अभिरूढेति / अवतीर्य पादयोर् मध्ये प्रस्रावः कृतः / कथं ज्ञायते सापि दक्षिणकाणेति / वामेन पार्श्वेन पुष्पाण्य् उचिन्वन्ती गच्छति / कथं ज्ञायते सापि गुर्विणीति / भूयसा पार्ष्णिं निपीडयन्ती गता / कथं ज्ञायते ऽद्यैव प्रसविष्यतीति / सशुक्रप्रस्रावः कृतः / अपि तु यद्य् उपाध्यायस्य विमर्षः स सार्थो ऽमुष्मिन् प्रदेशे तत्र कञ्चिन् माणवं प्रेषय / तेन माणवः प्रेषितः / सर्वं तथैव यथा जीवकेन समाख्यातम्* / आत्रेयो माणवकान् आमन्त्रयते / माणवकाः श्रुतं वः / उपाध्याय श्रुतम्* / इदृशो जीवकः प्राज्ञः /

जीवकेन सर्वं शिक्षितं स्थापयित्वा कपालमोचनीं विद्याम्* / यावद् अन्यतमः पुरुषः कपालव्याधिना स्पृष्ट आत्रेयसकाशं गतः कथयत्य् आत्रेय मम चिकित्सां कुरु / स कथयति / भोः पुरुष अद्य तावद् गर्तां खानय गोमयं च समुपानय / श्वो ऽहं तव चिकित्सां करोमीति / जीवकेन श्रुतम्* / स तस्य पृष्ठतः समनुबद्धः / भोः (msv ii 31) पुरुष यत् किंचिद् अहं शिक्षे सर्वं तत् सत्वहितहेतोः / मया कपालमोचनी न शिक्षिता / स त्वं सम्प्रति गुप्ते स्थापय यथा तव कर्म क्रियमाणं पश्यामीति / स कथयति / तथा भवत्व् इति / स तेन प्रतिगुप्ते प्रदेशे स्थापितः / तत आत्रेयेणागत्य स पुरुषो गर्तायां निखातः / कपालमोचन्या विद्यया कपालं मोचितम्* / स तं प्राणकं संदंशेन ग्रहीतुम् आरब्धः / जीवकः कथयत्य् उपाध्याय मा साहसं करिष्यसि / अद्यैवायं कुलपुत्रः कालं करिष्यतीति / स कथयति / जीवक आगतो ऽसि / स कथयति / उपाध्यायागतो ऽहम्* / तत् कथम् अयं प्राणकैर् ग्रहीतव्यः / उपाध्याय संदंशं तापयित्वा पृष्ठे स्पृश / पादौ संकोचयिष्यति / ततो ऽपनयिष्यसीति / तेन तथा कृतम्* / स्वस्थीभूतः / आत्रेयः कथयति / जीवक परितुष्टो ऽहं स्नात्वागच्छ कपालमोचनीं विद्यां दास्यामीति / स स्नात्वागतः / तेन तस्य कपालमोचनी विद्या दत्ता / उक्तञ् च / जीवकास्माकं जीविकैषा न त्वयेह विषये प्रयोक्तव्या / उपाध्याय तथा भवतु / जीवक आत्रेयम् उपामंत्र्य पुष्करसारिणो राज्ञः सकाशं गत्वोपामंत्रयति / मया वैद्यकं शिक्षितम्* / गच्छामीति / तेन खलु समयेन पुष्करसारिणो राज्ञः पाण्डवा नाम खषा विरुद्धाः / (msv ii 32) स कथयति / जीवक मम पाण्डवा नाम खषा विरुद्धांस् तावत् संनामय पश्चाद् यास्यसि / एवम् अस्माकं लोकयात्रा कृता भवति / यस्मात् त्वं प्राज्ञः शक्तश् चेति / तेन तस्य प्रतिज्ञातम्* / ततस् तेन चतुरंगं बलकायं दत्वा प्रेषितः / तेन ते पाण्डवाः खषाः सन्नामिताः / वन्दिगोग्रहकरप्रत्यायांश् च गृहीत्वा स्वस्तितः प्रत्यागतः / यथानीतं च राज्ञे उपनामितम्* / तेन परितुष्टेन तस्यैवानुमोदितम्* तेनापि आत्रेयाय दत्तम्* /

ततो जीवको ऽनुपूर्वेण भद्रंकरं नगरम् अनुप्राप्तः / तत्रैव वर्षारात्रम् अवस्थितम्* / तत्र तेन सर्वभूतरुतं नाम शास्त्रं शिक्षितम्* / स भद्रंकरान् नगरात् संप्रस्थितः / (247र्1 = ग्ब्म् 6.806) अन्यतमश् च पुरुषः काष्ठभारम् आदाय नगरं प्रविशत्य् अस्थिचर्मावशेषः समन्ताद् गात्रेणाधरतः / स जीवकेन दृष्ट उक्तश् च / भोः पुरुष केन ते ईदृशी समवस्था इति / स कथयत्य् अहम् अपि न जाने / अपि तु मया चैष चाष्ठभारको गृहीतो भवति / मम चेदृशी समवस्था इति / स दारुपरीक्षायां कृतावी / स कथयति / भोः पुरुष किम् अयं काष्ठभारको विक्रीयते / विक्रीयते / कियता मूल्येन / पंचभिः कार्षापणशतैः / तेनासौ क्रीतः / ततः प्रत्यवेक्षता सर्वभूतप्रसादनो नाम मणिर् दृष्टः / तस्येदृशः प्रभावो यदा व्याधितस्य पुरस्तात् स्थाप्यते तदा व्याधिर् यथाभूता च दृश्यते प्रदीपेणेव गृहगतं द्रव्यम्* /

सो ऽनुपूर्वेण उदुम्बरिकाम् अनुप्राप्तः / तत्रान्यतम आढकमापकः पुरुषः / स द्रोणं मापयित्वाढकेन शिरसि प्रहारं ददाति / जीवकेन दृष्टः उक्तश् च भोः पुरुष किमर्थम् एव करोषि / शिरो मे अतीव कण्डूयते / आगच्छ पश्यामः / तेन तस्य निषद्य शिरो दर्शितम्* / ततो जीवकेन सर्वभूतप्रसादको मणिस् तस्य शिरसि स्थापितो यावत् पश्यति शतपदीम्* / ततः कथयति / भोः पुरुष तव शिरसि शतपदी तिष्ठतीति / स पादयोर् निपत्य कथयति चिकित्सां मे कुरुष्वेति / तेन प्रतिज्ञातम्* / जीवकः संलक्षयति / उपाध्यायस्यैवोपदेशेन चिकित्साम् अस्य करोमीति / स तेनोक्तः / भोः पुरुषाद्य गर्तं खानय पाषिं च समुपानय चिकित्सां करिष्यामीति / स पदयोर् निपत्य प्रक्रान्तः / जीवकेनाप्य् अपरस्मिन् दिवसे स पुरुषो गर्ते निखाते निखात्य कपालमोचन्या विद्यया कपालं मोचयित्वा सप्तेन संदंशेन शतपदी स्पृष्टा / तया पादाः संकोचिताः / ततस् तेन संदंशेन गृहीत्वा क्षिप्ता / स्वस्थीभूतः / तेन तस्य पंच कार्षापणशतानि दत्तानि / तेनात्रेयाय प्रेषितानि /

ततो जीवको रोहीतकम् अनुप्राप्तः / रोहीतके ऽन्यतमस्य गृहपतेर् उद्यानं पुष्पफलसलिलसंपन्नम्* / स तत्रातिवाध्यवसितः कालं कृत्वा तस्मिन्न् एवामनुष्यकेषूपपन्नः / तस्य पुत्रो गृहस्वामी संवृत्तः / तेन तस्मिन्न् उद्याने आरक्षकः पुरुषः स्थापितः / स तेनामनुष्यकेण प्रघातितः / द्वितीयः स्थापितः / सो ऽपि प्रघातितः / तेन गृहपतिपुत्रेण (msv ii 34) तद् उद्यानम् उत्सृष्टम्* / यावद् अन्यतर उदरी मनुष्यः सर्ववैद्यप्रत्याख्यातस् तद् उद्यानं गत्वा रात्रिं वासम् उपगतः / अहो बत मामनुष्यकः प्रघातयेद् इति / तस्मिन्न् एव च जीवको रात्रिं वासम् उपगतः / यावद् असाव् अमनुष्यकस् तम् उदरिणम् अभिद्रवितुम् आरब्धः / स जलोदरो रोगो निष्क्रम्य कथयति / मयायं पूर्वं गृहीतः / किमर्थम् एनम् अभिद्रवसि / नास्ति ते कश्चित्* छागसटाया धूपं दाता येन त्वं द्वादश योजनानि निष्पलायेर् इति / सो ऽपि कथयति / तवापि नास्ति कश्चिन् मूलकबीजम् उदश्विना पिष्टा दाता येन त्वं खण्डं खण्डं विशीर्येथा इति / जीवकेन सर्वं श्रुतम्* / स कल्यम् एवोत्थाय तस्य गृहपतेः सकाशं गतः / कथयति गृहपते उद्यानं पुष्पफलसलिलसंपन्नं किमर्थम् उत्सृष्टम् इति / गृहपतिनास्य यथावृत्तम् आरोचितम्* / स कथयति / गृहपते छागलसटाया धूपं देहि / (247व्1 = ग्ब्म् 6.807) द्वादशयोजनान्य् अमनुष्यको निष्पलायति / गृहपतिना छागलसटाया धूपो दत्तः / अमनुष्यको द्वादश योजनानि निष्पलायितः / तेनापि गृहपतिना पंच कार्षापणशतानि जीवकाय दत्तानि / तान्य् अपि तेनात्रेयाय प्रेषितानि /

ततो जीवकेन उदरी पृष्टः / भोः पुरुष किमर्थं त्वम् अत्रामनुष्यकाध्युषिते उद्याने तिष्ठसीति / तेनास्य यथावृत्तम् आरोचितम्* / (msv ii 35) जीविकेनाभितम्* / मूलकबीजम् उदश्विना पिष्ट्वा पिव / स्वस्थो भविष्यतीति / तेन पीतम्* / स्वस्थीभूतः / तेनापि पुरुषेण पंच कार्षापणशतानि जीवकाय दत्तानि / तान्य् अपि तेनात्रेयाय प्रेषितानि /

ततो जीवको ऽनुपूर्वेण मथुराम् अनुप्राप्तः / बहिर् मथुराया वृक्षमूले विश्रान्तः / यावन् मल्लेन मल्लो निहतः / तस्यान्त्राणि परावृत्तानि / स मृत इति बहिर् निष्कास्यते / तस्मिंश् च वृक्षे वृध्रिणी सपोतका तिष्ठति / सा तैः पोतकैर् उच्यते / अम्ब मांसम् अनुप्रयच्छेति / सा कथयति / पुत्र कुतो मांसम्* / ते कथयन्ति / अम्ब एष मल्लो मल्लेन निहतः कालगतो नीयते / पुत्र जीवको ऽत्र वैद्यराज आगतः / स्थानम् एतद् विद्यते यद् एनं स्वस्थीकरिष्यति / अम्ब केनैष स्वस्थो भवति / यद्य् अस्य चूर्णैर् अन्त्राणि स्पृश्यन्ते / जीवकेन तत् सर्वं श्रुतम्* / ततो ऽसाव् उत्थाय मृतसकाशं गत्वा पृच्छति भवन्तः किम् एतद् इति / ते कथयन्ति / मल्लेन मल्लो निहतः / कालगतः / जीवकः कथयति / स्थापयत / पश्यामि / तैः स्थापितम्* / ततो जीवकेन च सर्वभूतप्रसादकमणिः शिरसि स्थापयित्वा प्रत्यवेक्षितः / यावत् पश्यत्य् अन्त्राणि व्याकुलीकृतानि / तेन नाडिकायां चूर्णं प्रक्षिप्य मुखे वायुना प्रेरितम्* / चूर्णेनान्त्राणि स्पृष्टानि / स्वस्थीभूतः / तेनापि जीवकस्य पंच कार्षापणशतानि दत्तानि / तेनाप्य् आत्रेयाय प्रेषितानि /

मथुरायाम् अन्यतमो गृहपतिः / तस्य पत्नी रूपयौवनसंपन्ना / स तस्याम् अत्यर्थम् अध्यवसितः कालगतः / तस्याम् एव योनौ कृमिः प्रादुर्भूतः / सा येन सार्धं परिचारयति स कालं करोति / ततस् तया सार्धं न कश्चित् परिचारयति / तया श्रुतं जीवको वैद्य इहागतः इति / सा तस्य सकाशं गत्वा कथयति / जीवक मम व्याधिर् अस्ति / चिकित्सां कुरु / जीवकस् तां दृष्ट्वा कथालापं च श्रुत्वा संरक्तः कथयति / समयतः चिकित्सां करोमि यदि च मया सार्धं परिचारयसीति / सा कथयति / जिह्रेमि / स कथयति / नास्ति ते ऽन्यथा चिकित्सा / नास्त्य् आत्मसमं प्रेम / तया प्रतिज्ञातम्* / ततस् तयात्मना नग्नीभूता / योनिद्वारे मांसपेशी दत्ता / ततो ऽसौ कृमिस् तस्यां लग्नः / स तेन गृहीत्वा क्षिप्तः / स्वस्थीभूता / सा कामरागाध्यवसिता निमित्तम् उपदर्शयति / स कर्णौ पिधाय कथयति भगिनी त्वं मम / तवैषा चिकित्सेति मयैवं कृतम् इति / तया तस्मै पंच कार्षापणशतानि दत्तानि / तान्य् अप्य् तेनात्रेयाय प्रेषितानि /

ततो जीवको ऽनुपूर्वेण यमुनातटम् अनुप्राप्तः / तेन तत्र मानुषकुणपं दृष्टम्* / तस्य मत्स्यैः पार्ष्णिप्रदेशं स्नायुजालम् आकृष्यते / सो ऽक्षिणी उन्मीलयति निमीलयति च / जीवकेन तत् सर्वम् उपलक्षितं यथा सन्धिबन्धायाः स्नायुगुल्फादयः (248र्1 = ग्ब्म् 6.808) एवम् अवस्थिता इति /

सो ऽनुपूर्वेण वैशालीं गतः / यावन् मल्लेन मल्लस्य तलप्रहारेणाक्षिपेलांकोलंभितः / स जीवकस्य सकाशं गतः / तेन तस्यां पार्ष्ण्यां स्नायुजालम् आकृष्य प्रवेशितम्* / तेन तस्य पंच कार्षापणशतानि दत्तानि / तेनाभयस्य मातुर् दत्तानि /

वैशाल्याम् अन्यतमः पुरुषः / तस्य शतपदी कर्णं प्रविष्टा / सा तत्र प्रसुता / सप्तशतान्य् अपत्यानां जातानि / स कर्णशूलाभ्याहतो जीवकस्य सकाशं गतः / चिकित्सां कुरुष्वेति / जीवकः संलक्षयति / पूर्वं मया उपाध्यायोपदेशेन कर्म कृतम् इदानीं स्वमतेन कर्म करिष्यामीति / तेनासौ पुरुषो ऽभिहितः / गच्छ भोः पुरुष पत्रमण्डपं कारयत / नीलैर् वस्त्रैर् वेष्टयित्वास्याधस्ताद् भेरीं स्थापय / भृमिं च तापय इति / तेन यथासंदिष्टं सर्वम् अनुष्ठितम्* / ततो जीवकेन तं पुरुषं भूमौ निपातयित्वा सा भूमिर् उदकेन सिक्ता / ततो भेरी पराहता / शतपदी प्रावृट्काल इति कृत्वा निष्क्रान्ता / ततो जीवकेन कर्णमूले मांसपेशी स्थापिता / सा पुनः प्रविष्यापत्यानि गृहीत्वा निर्गता / सहापत्यैर् मांसपेश्यां सिक्ता / ततो जीवकेन सा मांसपेशीच्छोरिता / स पुरुष स्वस्थीभूतः / तेन पंच कार्षापणशतानि दत्तानि / तान्य् अपि तेनाभयस्य मातुर् दत्तानि /

सो ऽनुपूर्वेण राजगृहं गतः / राज्ञा बिम्बिसारेण श्रुतं यथा जीवक आगत इति / तेनाजातशत्रोः कुमारस्याज्ञा दत्ता पुत्र भ्राता ते आगच्छति प्रत्युद्गमको गच्छेति / स प्रत्युद्गतः / जीवकेन श्रुतं यथा अजातशत्रुः कुमारः प्रत्युद्गच्छतीति / स संलक्षयति / यद्य् अहम् अस्य प्रत्युद्गमनं स्वीकरिष्यामीति यदा राजा भविष्यति तदानर्थं मे करिष्यतीति / स परावृत्यान्येन द्वारेण प्रविष्टः / अपरेण समयेन जीवको महाजनकायपरिवृतो व्याक्षिप्तचित्तो गच्छति / तावद् अन्यतरो ब्राह्मणो ऽक्षिरोगार्तो जीवकस्य सकाशं गतः / भैषज्यं मे व्यपदिशेति / तेन संजातामर्षेणोक्तः / भस्मना पूरय इति / तेन ऋजुकेन भस्मना पूरितम्* / स्वस्थीभूतः /

अपरस्याप्य् अक्षिरोगः / स जीवकसकाशं संप्रस्थितः / तेन ब्राह्मणेन दृष्टः पृष्टश् च / भोः पुरुष क्व गच्छसीति / तेन यथाभूतम् आख्यातम्* / स कथयति / किं ते जीवकेन / यत् तेन ममोपदिष्टं तत् कुरुष्वेति / श्रद्दधानो ऽसौ / तेन भस्मना पूरिते अन्धीभूतः /

अपरेण समयेन राज्ञो बिम्बिसारस्य मूर्ध्नि पिटको जातः / तेनामात्यानाम् आज्ञा दत्ता / भवन्त आहूयतां वैद्य इति / अमात्यैर् आहूतः / राज्ञाभिहितः / भवन्तो मूर्ध्नि पिटको जातः / चिकित्सां कुरुष्वेति / ते कथयन्ति / देव जीविके महावैद्ये ऽवतिष्ठमाने कथं वयं करिष्यामः / राजा कथयत्य् आहूयतां भवन्तो जीवकः / तैर् आहूतः / राजा कथयति / जीवक चिकित्सां कुरुष्वेति / जीवकः कथयति / देव समयतः करोमि यद्य् अहम् एव देवं स्नपयामि / एवं कुरु / ततो (msv ii 39) जीवकेनामलकं ददता पाचनीयानि द्रव्याणि दत्तानि / पंच च घटशतानि पाचनीयैर् द्रव्यैर् भावितानि / यदा पक्वः तदा प्रच्छन्नं क्षुरेण स्पृष्टः स्फुटितः / ततो रोहिणीयानि द्रव्याणि दत्तानि / पंच घटशतानि रोहिणीयैर् द्रव्यैर् भावितानि / तद् व्रणं रूढं समच्छवि समरोमं संवृत्तम्* / राजा स्नातमात्रः कथयति / जीवक चिकित्सां कुरुष्वेति / स कथयति / देव भुंक्ष्व / (248व्1 = ग्ब्म् 6.809) तावद् राज्ञा भुक्तम्* / जीवक चिकित्सां कुरु / देव कृता / स तदन्ते पाणिना परामार्ष्टि / न संजानीते कतरस्मिन् प्रदेशे व्रणम् इति / आदर्शं गृहीत्वा व्यवलोकयति तथापि न पश्यति / देवीं पृच्छति / सापि न संजानीते कतरस्मिन् प्रदेशे व्रणम् आसीद् इति / राजा परं विस्मयम् आपन्न अमात्यानां कथयति / भवतो जीवकस्य वैद्यराजाभिषेकं कुरुतेति / सो ऽन्धः पुरुषः कथयति / देव किं पुत्रस्नेहाद् अस्याभिषेकः क्रियते / आहोस्विद् वैद्यवैचक्षण्याद् इति / स कथयति / वैद्यचैक्षण्यात्* / यद्य् एवम् अहम् एवानेनान्धीकृतः / जीवकः कथयति / भोः पुरुष तवाहं दर्शनम् अपि न समनुपश्यामि कुतः स्वस्थीकरिष्यामि / स कथयति / सत्यम् एतद् अपि तु यस्य त्वयोपदेशः कृतस् तेन ममोपदिष्टम्* / किम् उपदिष्टम्* / अमुकम्* / जीवकः कथयति / तस्यान्यो धातुः / तवाप्य् अन्यः / इदानीम् इदं चेदं च कुरु / स्वस्थीभविष्यसीति / तेन कृतम्* / (msv ii 40) स्वस्थीभूतः / कथयति / देव क्रियताम् अस्य वैद्यराजाभिषेक इति / स हस्तिस्कन्धाभिरूढो महता श्रीसमुदयेन वैद्यराज्ये ऽभिषिक्तः /

राजगृहे ऽन्यतमो गृहपतिर् गुल्मव्याधिना स्पृष्टः / सर्ववैद्यप्रत्याख्यातः / स संलक्षयति / जीवकस्य सकाशं गच्छामीति / यदि चिकित्सां करिष्यत्य् अतीव कुशलं नो चेद् आत्मानं घातयिष्यामीति / स जीवकसकाशं गतः / जीवक चिकित्सां मे कुरु / स कथयति / भोः पुरुष दुर्लभानि तव भैषज्यानीति / स संलक्षयति / जीवकेनाप्य् अहं प्रत्याख्यातः / किम् अत्र प्राप्तकाल आत्मानं घातयिष्यामीति / श्मशानं गतः / तत्र चितायां ज्वलन्त्यां बभ्रुनकुलश् चन्दनगोधा च युध्यमानौ पतितौ / तेन क्षुधार्तेन ताव् उभाव् अपि भक्षितौ / देवश् च वृष्टः / श्मशानात् प्रघरत् तच् चितोदकं पीतम्* / श्मशानस्य नातिदूरे गोकुलम्* / तत्र गत्वा कोद्रवोदनं मथितं च पीतम्* / गुल्मः स्फुटितः / ऊर्ध्वम् अधश् च विरिक्तो यथा पौराणः संवृत्तः /

अपरेण समयेन वैदेह्या गुह्यप्रदेशे पिटको जातः / तया राज्ञे निवेदितम्* / राज्ञा जीवको ऽभिहितः / अपरमातुश् चिकित्सां कुरुष्वेति / तेन प्रतिज्ञातम्* / ततः सत्कून् पिण्डीकृत्य धात्र्या दत्ताः / अस्यान्तिके निषादयितव्येति / तया सा निषादिता / जीवकेन सत्कुपिण्डं दृष्टा संलक्षितः / अमुष्मिन् प्रदेशे इति / ततः पाचनीयानि द्रव्याणि दत्तानि / पक्वं ज्ञात्वा सत्कुपिण्डमध्ये शस्त्रकं प्रक्षिप्य धात्र्याभिहिता / अस्यान्तिके ईषन् निषादयितव्या देवी / निषद्याकाशे धारयितव्येति / तया तथाकृतम्* / शस्त्रसंपातसमकालम् (msv ii 41) एव पिटकः स्फुटितः / ततो रोहणीयद्रव्यपरिभावितेन कषायाम्भसा शोचितः / रोहिणीयानि द्रव्याणि दत्तानि / स्वस्थीभूता / जीवको राज्ञः सकाशं गतः / राजा कथयति / जीवक कृता ते ऽपरमातुश् चिकित्सा / देव कृता / मा ते विनग्ना दृष्टा / देव न दृष्टा / कथं कृता / तेन यथावृत्तम् आरोचितम्* / राजा परं विस्मयम् आपन्नः / तेनामात्या उक्ताः / द्विर् अपि जीवकस्य वैद्यराजाभिषेकं कुरुथेति / यो ऽसौ गुल्मी पुरुषो जीवकेनाभिहितो दुर्लभानि भैषज्यानीति स कथयति / देव किं पुत्रस्नेहाद् अस्याभिषेकः क्रियते / आहोस्विद् वैद्यवैचक्षण्यात्* / वैद्यवैचक्षण्यात्* / यद्य् एवम् अहम् अनेन न स्वस्थीकृतः / जीवकः कथयति / भोः पुरुष न मया तव चिकित्सा कृता / अपि (249र्1 = ग्ब्म् 6.810) तु मयोक्तं दुर्लभानि ते भैषज्यानीति / स कथयति / कीदृशानि मम भैषज्यानीति / जीवकः कथयति / यदि कृष्णचतुर्दश्याम् एकपिण्डलः पुरुषः कालं करोति / तस्य श्मशाने ध्माप्यमानस्य बभ्रुनकुलश् चन्दनगोधा च चितायां पतितः / तौ त्वं भक्षयसि / महेन्द्रो देवो वर्षति / श्मशानाच् च प्रघरितं चोदकं पिबसि / ततः कोद्रवोदनं भुंक्षे मथितं च पिबसि एवं त्वं स्वस्थो भवस्य् एतन् मत्वा मयोक्तं दुर्लभानि ते भैषज्यानीति / स कथयति / साधु सुष्ठु परिज्ञातम्* / एतद् एव मयोपयुक्तम्* / ततो ऽभिप्रसन्नः कथयति / देव शक्यो ऽस्य वैद्यराजाभिषेकः / अभिषिच्यताम् इति / द्विर् अपि वैद्यराज्ये ऽभिषिक्तम्* /

यदा अजातशत्रुणा देवदत्तकल्याणमित्रविग्राहितेन पिता धार्मिको धर्मराजो जीविताद् व्यपरोपितः तदास्य गुल्मरोगः प्रादुर्भूतः / तेन वैद्यानाम् आज्ञा दत्ता / चिकित्सां कुरुष्वेति / ते कथयन्ति / देव जीवको ऽनुत्तरो वैद्यराजो देवस्य भ्राता / तस्मिन् स्थिते का शक्तिर् अस्माकं चिकित्सां कर्तुम् इति / तेनामात्यानाम् आज्ञा दत्ता / आहूयतां भवन्तो जीवक इति / तैर् आहूतः / जीवक गुल्मरोगो मे प्रादुर्भूतः / चिकित्सां कुरुष्वेति / देव करोमि / स संलक्षयति / द्वाभ्यां कारणाभ्यां गुल्मो भिद्यते / अत्यन्तहर्षेण वा अत्यन्तरोषेण वा / तद् अयं पापकारी सत्वः / कुतो ऽस्यात्यन्तहर्षः / सर्वथा रोषयितव्य इति विदित्वा कथयति / देव समयेन चिकित्सां करोमि / यद्य् उदायिभद्रस्य कुमारस्य मांसं परिभुंक्ष्वेति / श्रुत्वा राजा रुषितः कथयति / शोभनम्* / मया पिता जीविताद् व्यपरोपितः / त्वम् अप्य् उदायिभद्रं जीविताद् व्यपरोपय / अहम् अपि स्वयम् एव रोगेण कालं करिष्यामि / त्वम् अपि राजा भविष्यसीति / स कथयति / देव एषा चिकित्सा / न शक्यम् अन्यथा स्वस्थेन भवितुम् इति / नास्त्य् आत्मसमं प्रेम / तेनाभ्युपगतम्* / ततो जीवकेन उदायिभद्र कुमारः सर्वालंकारविभूषितः कृत्वा राज्ञ उपनामितः / देव अयम् उदायिभद्रः कुमारः सुनिरीक्षितम् एनं कुरु / न भूयो द्रक्ष्यसीति / ततस् तेनोपदर्श्य गृहं नीत्वा स्थापितः / ततो जीवको मांसार्थी शीतवनं श्मशानं गतः / अशून्यं च शीतवनं श्मशानं मृतकुणपेन / (msv ii 43) ततस् तेन कुणपमांसं गृहीत्वोपकरणविशेषैः साधयित्वा भोजनकाले राज्ञ उपनामितम्* /

ततो राजा अजातशत्रुः मांसशरावं गृहीत्वा भक्षयिष्यामीति जीवकेनाच्छिद्य कपोले प्रहारो दत्तः / पापकारिन् त्वया पिता धार्मिको धर्मराजो जीविताद् व्यपरोपितः / इदानीं पुत्रमांसम् अपि भक्षयसीति / स रुषितः कथयति / यद्य् एवं किमर्थं प्रघातितः / संजातामर्षस्य चास्य गुल्मः स्फुटितः ऊर्ध्वम् अधश् च विरिक्तः / स रुधिर एव मुखेनागतः / यं दृष्ट्वा मूर्च्छितः पृथिव्यां पतितः / ततो जलाभिषेकप्रत्यागतप्राणं स्नपयित्वा सांप्रेयभोजनं दत्तम्* / यथा पौराणः संवृत्तः / ततो जीवक उदायिभद्रं कुमारं सर्वालंकारविभूषितम् आदाय राज्ञः सकाशम् उपसंक्रान्तः / पादयोर् निपत्य कथयति / देव अयम् उदायिभद्रः कुमारो न शक्यं मया कुन्तपिपीलकम् अपि प्राणिनं जीविताद् व्यपरोपयितुं (249व्1 = ग्ब्म् 6.811) प्राग् एव कुमारम्* / अपि त्व् अनेनोपायेन चिकित्सेति मयोपायसंविधानं कृतम् इति / राजा परं विस्मयम् उपगतः / तेनामात्यानाम् आज्ञा दत्ता / जीवकस्य वैद्यराजाभिषेकं कुरुष्वेति / अमात्यैर् हस्तस्कन्धाभिरूढो महता श्रीसमुदयेन त्रिर् अपि वैद्यराजाभिषेकेणाभिषिक्तः /

ततो जीवकस्य मद उत्पन्नः / न मया समः कश्चिद् वैद्यो ऽस्ति / अहं कायचिकित्सकानाम् अग्रः / भगवान् अपि चित्तचिकित्सकानाम् अग्र इति / सो ऽपरेण समयेन भगवत्सकाशम् उपसंक्रान्तः / स मदावलेपेन सत्यानि न पश्यति / भगवान् संलक्षयति / जीवको वैद्यराज आहृतकुशलमूलः किमर्थं सत्यानि न पश्यति / मदावलेपनात्* / मदापनयो ऽस्य कर्तव्य इति / तत्र भगवान् जीवकं वैद्यराजम् आमन्त्रयते / दृष्टस् ते जीवक हिमवत्पर्वतराजः / नो भदन्त / गृहाण तथागतस्य चीवरकर्णकः / तेन गृहीतम्* / अथ भगवान् जीवकं वैद्यराजम् आदाय येन हिमवान् पर्वतराजस् तेनोपसंक्रान्तः / तत्र नानाविधौषधयो दीपवज् ज्वलन्ति / भगवां जीवकं वैद्यराजम् इदम् अवोचत्* / गृहाण जीवक यथाभिप्रेता ओषधीः / भगवन् बिभेमि / तत्र भगवान् यक्षं वज्रपाणिम् आमन्त्रयते / गच्छ वज्रपाणे जीवकस्यारक्षां कुरु / स गतस् तेन नानाविधा ओषधयो गृहीताः / भगवान् कथयति / जीवक किं नामेयम् ओषधिः / स कथयति / भगवन्न् अमुका / अनेन विधानेनामुकस्य व्याधेर् उपशमनीति / इयम् अप्य् अमुका / अमुकस्य व्याधेः प्रशमनीति / अपरासां नामानि न जानीते / यां न जानीते तां भगवान् कथयति / जीवक इयम् अमुका / अमुकेन विधानेनामुकस्य व्याधेः प्रशमनी / इयम् अप्य् अमुकस्येति / जीवकः कथयति / वैद्यकम् अपि भगवान् जानीत इति / तत्र भगवान् जीवकं वैद्यराजम् आमन्त्रयते / चतुर्भिर् जीवकाङ्गैः समन्वागतो (msv ii 45) भिषक् छल्याहर्ता राजार्हश् च भवति राजयोग्यश् च राजाङ्गत्वे च संख्यां गच्छति / कतमैश् चतुर्भिर् इह भिषक् छल्याहर्ता /

आबाधकुशलो भवति / आबाधसमुत्थानकुशलश् च / उत्पन्नस्याबाधस्य प्रहाणकुशलः / प्रहीणस्यायत्याम् अनुत्पादकुशलः / कथम् आबाधकुशलो भवति / इह भिषक् छल्याहर्ताबाधं जानात्य् अयम् आबाध एवंरूपश् चैवंरूपश् चेत्य् एवम् आबाधकुशलो भवति / कथम् आबाधसमुत्थानकुशलो भवति / इह भिषक् छल्याहर्ताबाधं जानात्य् अयम् आबाधो वातसमुत्थो वा विपत्तिसमुत्थो वा श्लेष्मसमुत्थो वात्मोपक्रमिको वा परोपक्रमिको वा सांनिपातिको वा ऋतुपरिणामिको वेत्य् एवम् आबाधसमुत्थानकुशलो भवति / कथम् उत्पन्नस्याबाधस्य प्रहाणकुशलो भवति / इह भिषक् छल्याहर्ताबाधं जानात्य् अयम् आबाधो ऽंजनेन वा प्रत्यंजनेन वा वामनेन वा विरेचनेन वोर्ध्वविरेचनेन वाधोविरेचनेन वा नस्तकर्मणा वा धूपदानेन वा स्वेदपरिकर्मणा वा प्रहास्यतीत्य् एवम् उत्पन्नस्याबाधस्य प्रहाणकुशलो भवति / कथं प्रहीणस्याबाधस्यायत्याम् अनुत्पादकुशलो भवति / इह भिषक् छल्याहर्ताबाधं जानात्य् अयम् आबाध (250र्1 = ग्ब्म् 6.812) एवंरूपाभिश् चैवंरूपाभिश् च सांप्रेयाभिः क्रियाभिः क्रियमाणाभिः प्रहीण आयत्यां नोत्पत्स्यत इत्य् एवं प्रहीणस्याबाधस्यायत्याम् अनुत्पादकुशलो (msv ii 46) भवति / एवं चतुर्भिर् अंगैः समन्वागतो भिषक् छल्याहर्ता राजार्हश् च भवति राजयोग्यश् च राजांगत्वे च संख्यां गच्छति / एवम् एव चतुरंगैः समन्वागतस् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो ऽनुत्तरो भिषक् छल्याहर्ता इत्य् उच्यते / कतमैश् चतुर्भिः / इह जीवक तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः / इदं दुःखम् आर्यसत्यम् इति यथाभूतं प्रजानाति /

इदं दुःखसमुदय इदं दुःखनिरोध इदं दुःखनिरोधगामिनीप्रतिपद् आर्यसत्यम् इति यथाभूतं प्रजानाति / न खलु जीवक भिषक् छल्याहर्ता जातिमूलकानां दुःखानां प्रहाणाय भैषज्यं जानाति / नापि जराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासमूलकानां दुःखानां प्रहाणाय भैषज्यं जानाति / तथागतस् तु जीवक जातिमूलकानां दुःखानां प्रहाणाय भैषज्यं जानाति / जराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासमूलकानां दुःखानां प्रहाणाय भैषज्यं जानाति / तस्मात् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो ऽनुत्तरो भिषक् छल्याहर्तेत्य् उच्यते / अस्मिन् खलु धर्मपर्याये भाष्यमाणे जीवकस्य कुमारभृत्यस्य विरजो विगतमलं धर्मेषु धर्मचक्षुर् उत्पन्नम्* / अथ जीवकः कुमारभृतो दृष्टधर्मा प्राप्तधर्मा विदितधर्मा पर्यवगाढधर्मा तीर्णकांक्षस् तीर्णविचिकित्सो ऽपरप्रत्ययो ऽनन्यनेयः शास्तुः शासने धर्मेषु वैशारद्यप्राप्तः उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा येन भगवांस् तेनांजलिं प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / अभिक्रान्तो ऽहं भदन्ताभिक्रान्तः / एषो ऽहं भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसंघां चोपासकं च / मां धारयाद्याग्रेण (msv ii 47) यावज्जीवं प्राणोपेतं शरणगतम् अभिप्रसन्नम्* / अथ जीवको वैद्यराजो भगवत पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः /

हिमवान् पर्वतराजो हिमसंयोगान् नित्यं शीतलो भगवतः साभिष्यन्दं ग्लानम् उत्पन्नम्* / जीवको वैद्यराजः संलक्षयति / स्वयम् एवाहं भगवत उपस्थानं करोमि तद्यथा राज्ञश् चक्रवर्तिन इति / ततो जीवकेन द्वात्रिंशद् उत्पलानि स्रंसनीयैर् द्रव्यैर् भावयित्वा भगवते दत्तानि / जिघ्रतु भगवान् एतानीति / भगवता घ्रातानि / द्वात्रिंशद् एवोत्थानानि लब्धानि / ततो भगवन्तं पृच्छति / कश्चिद् भगवान् सम्यग्विरिक्त इति / भगवान् आह / सन्ति जीवक ते दोषाः / ये च्युता न स्रुताः सन्ति / स्रुता न च्युताः सन्ति / स्रुताश् च्युताश् च सन्ति / नैव स्रुता न च्युता इति / जीवकः कथयति / भगवन् यद्य् एवं गुडहरीतकीं भक्षय / मण्डानुपूर्वीं च कुरुष्वेति / भगवता तथाकृतम्* स्वस्थो जातः /

आचरितं जीवकस्य यस्य कस्यचिद् राज्ञो वा राजमात्रस्य वा चिकित्सां करोति स तस्मै ग्रामं वा ग्रामवरं वा प्रयच्छति / यावद् अपरेण समयेन जीवकेन विदेहराजस्य चिकित्सा कृता / तेन तस्मै शतसहस्रमूल्यं बृहतिकाप्रावरणं दत्तम्* / स तम् आदाय (msv ii 48) येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः / एकान्ते (250व्1 = ग्ब्म् 6.813) निषण्णो जीवकः कुमारभृतो भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / आचरितं भदन्त मम यस्य राज्ञो वा राजमात्रस्य वा चिकित्सां करोमि स मे ग्रामं वा ग्रामवरं वानुप्रयच्छति / तन् मया विदेहराजस्य चिकित्सा कृता / तेन मे शतसहस्रमूल्यं बृहतिकाप्रावरणं दत्तम्* / तद् अहं भगवते ऽनुप्रयच्छामि / तद् भगवान् प्रतिगृह्णात्व् अनुकम्पाम् उपादायेति / प्रतिगृह्णाति भगवां जीवकस्य कुमारभृतस्यान्तिकाच् छतसहस्रमूल्यं बृहतिकाप्रावरणम्* / तेन खलु समयेनायुष्मान् आनन्दो भगवतः पृष्ठतः स्थितो ऽभूद् व्यजनं गृहीत्वा भगवन्तं वीजयन्* / तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / गृहाणानन्द शतसहस्रमूल्यं बृहतिकाप्रावरणं ममार्थाय शस्त्रलूनं कुरुष्वेति / तत आयुष्मान् आनन्दो गृहीत्वा विस्तीर्णावकाशं पृथिवीप्रदेशं गत्वा मापयितुम् आरब्धः / पश्यति बहूनि चीवराणि संपद्यन्ते / ततस् तेन भगवतस् त्रिचीवरं कृतम् आत्मनः सान्तरोत्तरम् आयुष्मतश् च राहुलस्य कुसूलकः / तं खलु वर्षावासं भगवतः पंच पटशतानि संपन्नानि / भिक्षुसंघस्य चानेकानि / भिक्षवो न जानीते कथं प्रतिपत्तव्यम् इति / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / भगवान् आह / तस्माद् अनुजानामि / भिक्षुभिर् गृहपतिचीवरकाणि शस्त्रलूनानि दुर्वर्णीकृत्य धारयितव्यानि /

आचरितं रज्ञो बिम्बिसारस्य भिक्षुं वा भिक्षुणीं वा दृष्ट्वा हस्तिस्कन्धाद् अवतीर्य पादाभिवन्दनं करोति / सो ऽपरेण समयेन हस्तिनम् अभिरुह्य भगवतः पादाभिवन्दकः संप्रस्थितः / यावत् पश्यत्य् अन्तर्मार्गे आजीवकम्* / स तस्य जातसंभ्रमो हस्तिस्कन्धाद् अवतीर्य पादयोर् निपतितः / तत्र ये अश्राद्धास् ते संलक्षयन्ति / न केवलं देवो भिक्षुष्व् एवाभिप्रसन्नः / आजीवकेष्व् अप्य् अभिप्रसन्न इति / ये तु श्राद्धास् ते संलक्षयन्ति / नूनं देवो भिक्षुर् इति कृत्वा ससंभ्रमो ऽस्य हस्तिस्कन्धाद् अवतीर्य पादयोर् निपतित इति / ते सन्दिग्धमनसो राजानम् ऊचुः / कस्य देवेन वन्दना कृता / भगवतः श्रावकस्य / देव आजीवक एष न भगवतः श्रावकः / अथ राज्ञो बिम्बिसारस्यैतद् अभवत्* / एतद् एव मे करणीयं भवत्व् इति / स येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः / एकान्तनिषण्णो राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / आचरितं मम भदन्त भिक्षुं वा भिक्षुणीं वा दृष्ट्वा हस्तिस्कन्धाद् अवतीर्य तस्य पादाभिवन्दनां कर्तुम्* / तद् अहं संजातसंभ्रमो हस्तिस्कन्धाद् अवतीर्य कृत्वा आजीवकस्य पादयोर् निपतितः / अहो बत भगवन्न् आर्यकाणां चीवरकेषु किंचिच् चिह्न प्रज्ञापयेद् अनुकम्पाम् उपादायेति / अधिवासयति भगवान् राज्ञो बिम्बिसारस्य तूष्णींभावेन / अथ राजा बिम्बिसारो भगवतस् तूष्णींभावेनाधिवासनां विदित्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा प्रक्रान्तः / तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म हंभो (msv ii 50) भिक्षवः स आजीव उपहतश् च येन दृष्टसत्यस्यान्तिकाद् वन्दना स्वीकृतेति / (251र्1 = ग्ब्म् 6.814)

तेन खलु समयेनायुष्मान् आनन्दो भगवतः पृष्ठतः स्थितो ऽभूद् व्यजनं गृहीत्वा भगवन्तं वीजयन्* / तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / द्ष्टस् ते आनन्द वैदेहकः पर्वतः / नो भदन्त / गृहाण तथागतस्य चीवरकर्णकम्* / तेन गृहीतम्* / अथ भगवान् तत एव रिद्ध्या उपरि विहायसा प्रक्रान्तः / राजगृहे ऽन्तर्हितो वैदेहके पर्वते प्रातिष्ठत / तेन खलु समयेन मागधकानां मनुष्याणां क्षेत्राणि समानि समोपविचाराणि आवलीविनिबद्धानि भक्तिरचनाविशेषविचित्राणि दृष्ट्वा च पुनर् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / दृष्टानि ते आनन्द एतानि क्षेत्राणि समानि समोपविचाराण्य् आवलीविनिबद्धानि भक्तिरचनाविशेषविचित्राणि / दृष्टानि भदन्त / तस्माद् आनन्द अनेनाकारेण भिक्षुभिश् चीवराणि छित्वा सेतव्यानि / स्थविरानन्देन भिक्षूणाम् आरोचितम्* / युष्माभिर् अनेनाकारेण चीवरकानि पाटयित्वा सेतव्यानीति / भिक्षवः पाटयित्वा चीवराणि सेतुम् आरब्धाः / एकेन पार्श्वेन पत्रमुखानि पातयन्ति / न शोभन्ते / आयुष्मान् आनन्दः संलक्षयति / किंचापि भगवता नानुज्ञातम्* / (msv ii 51) स्थानम् एतद् विद्यते यद् एतद् एव प्रत्ययं कृत्वा अनुज्ञास्यतीति / तेनोभयपार्श्वयोः पत्रमुखानि दत्तानि / तथाप्य् अनुपातं विना न शोभते इत्य् अनुपातो दत्तः / ततः कृतनिश्चितं भगवत उपनामितम्* / भगवान् आह / साधु साध्व् आनन्द यन् मया नानुज्ञातं तत् त्वया विजातम्* / तस्माद् अनुजानामि भिक्षुभिर् अनेनाकारेण चीवराणि छित्वा सेवितव्यानि / भिक्षव एवैकं चीवरं छित्वा स्यूत्वा धावयितुं प्रवृत्ताः / अवशिष्टान्य् अच्छिन्नानि /

ततो भगवान् मगधेषु जनपदेषु चारिकां चरन्न् आटविकाम् अनुप्राप्तः / आटविकायां विहरत्य् अग्राटविके दावे / आटविका नदी समीपसंयोगाच् छीतला प्रवाता च / भगवता प्रथमे यामे अन्तर्वासः प्रावृतः / मध्यमे यामे उत्तरासङ्गः / पश्चिमे यामे आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / अनुप्रयच्छ मे आनन्द संघाटीम् इति / तत आयुष्मतानन्देन हस्तौ प्रक्षाल्य भगवत उपरिष्टाद् दत्ता संघाटी / सा रात्रिर् भगवता त्रिचीवरेणातिनामिता / ततः प्रभातायां रजन्यां संलक्षयति / ये केचिल् लोके सुकुमारकाः सुखैषिणः / अहं तेषाम् अग्रः / तद् अहं शक्नोमि त्रिचीवरेण यापयितुं किं पुनर् मे श्रावका इति विदित्वा भिक्षून् आमन्त्रयते स्म / तस्मात् तर्हि भिक्षवो भिक्षुभिश् छिन्नं त्रिचीवरं धारयितव्यम् इति /

उक्तं भगवता छिन्नं त्रिचीवरं धारयितव्यम् इति / अन्यतमस्य भिक्षोस् त्रिचीवरं नास्ति / तस्य नमतं संपन्नम्* / स तच् छेत्तुम् आरब्धः / भगवाण्श् च तं प्रदेशम् अनुप्राप्तः पृच्छति / भिक्षो किम् इदम्* / उक्तं भदन्त भगवता भिक्षुणा छिन्नं त्रिचीवरं धारयितव्यम् इति / मम (251व्1 = ग्ब्म् 6.815) तृतीयं चीवरं नास्ति / पर्येषमाणस्य मे इदं नमतं संपन्नम्* / छित्वा चीवरं करोमि / नैतद् भिक्षो छेदनार्हम् अपि त्व् आसीवकार्हम्* / सीवकं कृत्वा धारय / इत्य् उक्ता प्रक्रान्तः / भिक्षुसंघं सन्निपात्य पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः / निषद्य भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म / अमुकस्य भिक्षवो भिक्षोश् चीवरं नास्तीति नमतं छेदयतीति / तस्मात् तर्हि भिक्षवः पंचाछेद्यानि / सर्वं नमतं / सर्वं प्रावारकं / सर्वं कोचवं / सर्वं लेलोहितं / सर्वं स्थूलकम्बलञ् चेति / आसीवकांस् तु दत्वा धारयितव्यम्* /

श्रावस्त्यां निदानम्* / राज्ञः प्रसेनजितः कोसलस्य मृगारो नाम अग्रामात्यः / तेन सदृशात् कुलात् कलत्रम् आनीतम्* / स तया (msv ii 53) सार्धं क्रीडति रमते परिचारयति / तस्य क्रीडतो रममाणस्य परिचारयतः पुत्रो जातः / एवं यावत् सप्त पुत्राः जाताः / तत्र षण्णां यथाभिप्रेतव्यवस्थम्* / तेन नामानि व्यवस्थापितानि / यस् तु कनीयांस् तस्य विशाख इति नामधेयं व्यवस्थापितम्* / यावन् मृगारस्य पत्नी कालगता / तेन षण्णां पुत्राणां निवेशः कृतः / ते स्वकस्वकाभिः पत्नीभिः सार्धं मण्डनपरमा व्यवस्थिताः / गृहकार्यं न चिन्तयन्ति / मृगारो गृहपतिः करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / तस्य सप्रेमको ब्राह्मण आगतः / स तेन चिन्तापरो दृष्टः / स कथयति / गृहपते किम् असि चिन्तापरः / ममामी पुत्राः स्वकस्वकाभिः पत्नीभिः सार्धं मण्डनपरमा व्यवस्थिताः / गृहकार्यं न चिन्तयन्ति / गृहम् अवसादं गमिष्यतीति / स कथयति / विशाखस्य कस्मान् निवेशो न क्रियते / को जानीयात् कदाचित् सो ऽपि पापतरो भवेत्* / एतद् अपि न ज्ञायते कदाचिच् छोभनतरो भवेत्* / यदि ते ऽनुमतं समन्वेषयामि दारिकम्* / एवं कुरु / स गवेषमाणो ऽनुपूर्वेण चण्पाम् अनुप्राप्तः /

चण्पायां बलमित्रो नाम गृहपतिः / तस्य विशाखा नाम दुहिता रूपयौवनवती नयविनयसंपन्ना पण्डिता पटुप्रचारा / सा यथाभिप्रेतमनोहराभिर् दारिकाभिः सार्धम् उद्यानभूमिं संप्रस्थिता / स च ब्राह्मणस् तं प्रदेशम् आगतः / तेन सा दारिका दृष्टा / स संलक्षयति / आसाम् एव तावत् परीक्षा कर्तव्येति / स च आसाम् अवधानतत्परो मन्दगतिप्रचारतया पृष्ठो ऽनुबद्धः / प्रायो नार्यश् चलत् स्वभावाः / (msv ii 54) तासां काचिद् धावति काचिद् उत्पतति काचिन् निपतति काचिद् हसति काचिद् गात्रविक्षेपं करोति काचिद् गायति / इमानि चान्यानि च दुर्वृत्तचेष्टितानि कुर्वति / सा तु विनयसंपन्ना मन्दगतिप्रचारा ताभिः सार्धं गच्छति / यावद् उद्यानं संप्राप्तास् ता दारिकाः पुष्करिण्यास् तीरे वस्त्राणि स्थापयित्वा सहसावतीर्य क्रीडितुम् आरब्धाः / सा तु यथा यथा पानीयम् अवतरति तथा तथा वस्त्रम् उत्क्षिप्यावतीर्णा तथैव शान्तेनेर्यापथा यथा यथा व्युत्तिष्ठते तथा तथा वस्त्रम् अवतारयति / ततः स्नातप्रयता एकस्मिन् स्थाने स्थिता / ता दारिका आत्मना प्रथमतो भुक्त्वा परिजनं परिवेष्टुम् (252र्1 = ग्ब्म् 6.816) आरब्धाः / सापि पूर्वं परिजनं परिवेष्य पश्चाद् आत्मना परिभोक्तुम् आरब्धा / ततो भुक्तपीता उद्यानसुखम् अनुभूय संप्रस्थिता / यावद् अन्तर्मार्गे पानीयम् उत्तर्तव्यं ता दारिका उपानहौ छोरयित्वोत्तीर्णाः / सा तु सोपानत्कैव पुनः संप्रस्थिता / तासाम् आरामसंप्रवेशो जातः / सा छत्रम् आदाय आम्रवनम् अतिक्रान्ता / अन्याभिश् छत्राणि छोरितानि / ततो वातवर्षं प्रादुर्भुतम्* / तदा दारिका देवकुलं प्रविश्यावस्थिता / सा त्व् अभ्यवकाश एव /

स ब्राह्मणस् तस्यास् तादृशलक्षणप्रचारान् दृष्ट्वा ततो जातकुतूहलस् तां दारिकां प्रष्टुम् आरब्धः / दारिके कस्य त्वम्* / बलमित्रस्य दुहिता / पुत्रि पृच्छामि / तेन किञ्चित् त्वया कोपः करणीयः / सा स्मितपूर्वंगमा कथयति / तात पृच्छ / को ऽत्र कोपः / पुत्रि सर्वा एव दारिका धावन्त्य उत्पतन्त्यो निपतन्त्यो गात्रविक्षेपं कुर्वन्त्य इमानि चान्यानि च दुर्वृत्तचेष्टितानि कुर्वन्त्यो गच्छन्ति त्वं पुनर् विनयसंपन्ना मन्दगतिप्रचारतया आभिः (msv ii 55) सार्धम् उद्यानं गच्छसीति / सा कथयति / सर्वा दारिका मातापित्रोर् विक्रेयं द्रव्यम्* / यदि मम उत्पतन्त्या निपतन्त्या वा हस्तः पादो वा भिद्यते को मां प्रार्थयते / न त्व् अहं यावज्जीवम् एव मातापित्रोः पोष्या भविष्यामि / पुत्रि शोभनं गतम् एतत्* / इदम् अपरं पृच्छामि / एता दारिका वस्त्राण्य् एकान्ते स्थापयित्वा द्वितीयवस्त्रवियुक्ताः सहसावतीर्य क्रीडितुम् आरब्धाः / त्वं पुनर् यथा पानीयम् अवतरति तथा तथा वस्त्रम् अनयसि / तात ह्रीव्यपत्राप्यसंपन्नो मातृग्रामः / यदि मां कश्चित् पश्यत्य् अपावृताम् अयुक्तम्* / पुत्रि कस् त्वां तत्र पश्यति / तात त्वयैव तावद् अहं दृष्टा स्याम्* / पुत्रि शोभनम् एतद् अपि गतम्* / इदम् अपरं पृच्छामि / एता दारिकाः पूर्वम् आत्मना भुक्त्वा पश्चात् परिजनं भोजयन्ति / त्वं पुनः पूर्वं परिजनं भोजयित्वा पश्चाद् आत्मना भुंक्षे / तात वयं पुण्यफलोपजीविन्यः सततम् एवास्माकं पर्व / एता कुस्थानफलोपजीविन्यः कदाचित् कर्हिचिद् उदारभोजनं लभन्ते / पुत्रि शोभनम् एतद् अपि गतम्* / इदम् अपरं पृच्छामि / सर्वलोकः शुष्के उपानहौ धारयन्ति / त्वं पुनः उदके / किम् एतत्* /

तात मूर्खो लोकः / उदक एव उपानहौ धारयितव्यौ / यत् कारणं स्थले स्थाणुर् दृश्यते कण्टकः पाशाणशर्करः शुक्तिशकलिका शंखसूके खण्डिका च / (msv ii 56) जले त्व् एते न दृश्यन्ते / अतो जल एवोपानहौ धारयितव्या न स्थले / पुत्रि शोभनम् एतद् अपि गतम्* / इदम् अपरं पृच्छामि / एता दारिका आतपे छत्रं धारयन्ति त्वं पुनर् आरामे वृक्षच्छायायाम्* / कात्र युक्तिः / तात मूर्खो लोकः / आराम एव छत्रं धारयितव्यम्* / यत् कारणं नित्यम् आरामः शाखामृगैः पक्षिभिर् आकीर्णः / पक्षिण उच्चारप्रस्रावं कुर्वन्ति / अस्थिखण्डं पातयन्ति / शाखामृगा उच्चारप्रस्रावं कुर्वन्ति / अर्धपरिभुक्तानि फलानि पातयन्ति / चलस्वभावत्वाद् इतश् चामुतश् च शाखान्तरे संक्रामं कुर्वन्ति / काष्ठखण्डानि पातयन्ति / अभ्यवकाशे च तन् नास्ति / कदाचित् स्यात् तंतु लघुनिपाति / अत आराम एव छत्रं धारयितव्यं (252व्1 = ग्ब्म् 6.817) नाभ्यवकाशे / पुत्रि शोभनम् एतद् अपि गतम्* / इदम् अपरं पृच्छामि / एता दारिका वातवर्षे देवकुलं प्रविष्टास् त्वं पुनर् अभ्यवकाशे स्थिता / तात अभ्यवकाश एव स्थातव्यम्* / न देवकुलं प्रवेष्टव्यम्* / पुत्रि कात्र युक्तिः / तात एतानि शून्यदेवकुलानि नित्यम् एव विटवातपुत्रधूर्तकैर् अशून्यानि / यदि मम प्रविष्टाया कश्चिद् अंगप्रत्यंगानि परामृशति न त्व् एवं मातापित्रोर् मे अयशस्यता भवति / वरम् अभ्यवकाशे प्राणवियोगः / न त्व् एव शून्यदेवकुलप्रवेशः /