सिद्धार्थचरित्रकाव्य

बुद्धघोष: सिद्धार्थचरित्रकाव्य

सिद्धार्थचरित्रं काव्यम् आचार्यबुद्धघोषविरचितं पद्यचूडामणिमहाकाव्यम्

प्रथमः सर्गः मङ्गलम्

कारुण्यकल्लोलितदृष्टिपातं कन्दर्पदर्पानलकालमेघम् / कैवल्यकल्पद्रुममूलकन्दं वन्दे महाकन्दलमर्कबन्धुम् // 1.1 //

यस्यैकदेशं यतयो ऽपि वक्तुं नालं बभूवुर्नलिनासनाद्याः / शास्तुस्तदेतच्चरितापदानं वक्तुं मनीषा मम मौग्ध्यमेव // 1.2 //

तथापि तत्राहितभक्तिशक्त्या तदेतदाख्यातुमहं प्रवीणः / तथाहि तत्पादसमाश्रयेण रजो ऽपि लक्ष्मीं कुरुते हि पुंसाम् // 1.3 //

अस्ति प्रशस्ता कपिलेति नाम्ना काचित् पुरी कामदुघा प्रजानाम् / यां वीक्ष्य शक्रो निजराजधान्याः श्लाघाभिसन्धिं शिथिलीकरोति // 1.4 //

सम्भाव्यते यत्र सुधामरीचिः सौधध्वजस्तम्भनिलीनबिम्बः / मुखारविन्दद्युतिमोषरोषादारोपितः शूलमिवाङ्गनाभिः // 1.5 //

वीथीषु माणिक्यमयीषु यस्यां ज्योतींषि भान्ति प्रतिबिम्बितानि / अनङ्गचापादपकृष्यमाणान्मुक्ताफलानीव परिच्युतानि // 1.6 //

उत्सेधिनो यत्र गृहाः प्रभूणामुदस्तजैत्रध्वजदण्डवाहाः / आलोलघण्टाक्वणितैरजस्रमभ्यर्थिनो दातुमिवाह्वयन्ति // 1.7 //

रथ्यासु रत्नोपहितासु यस्यां बिम्बप्रविष्टाः करिणो विभान्ति / कूलाद्रिकूटा इव कुण्डलीन्द्रसाहायकं कर्तुमधः प्रवृत्ताः // 1.8 //

पाञ्चालिका यद्गृहपञ्जरेषु प्रपञ्चिताः काञ्चनसञ्चयेन / भूमाभिभूतारिपुराहृतानां पुष्यन्ति शोभां पुरदेवतानाम् // 1.9 //

आरुह्य सौधानतिमेघमार्गान् वर्षान्धकारेष्वपि वासरेषु / कथानभिज्ञा धनगर्जितानां वसन्ति यस्यां वनिता वियुक्ताः // 1.10 //

यत्रालयाः काञ्चनकेतुदण्डैरुदञ्चितैर्दोभिरिवातिदीर्घैः / अपाहरन्तीव कृताभ्यसूयाः शोभां शुनासीरपुरालयानाम् // 1.11 //

यदङ्गनाः सौधसमीपलग्नामादाय हस्तैरमृतांशुलेखाम् / निवेशयन्त्यो निजकुन्तलेषु विडम्बयन्ति श्रियमम्बिकायाः // 1.12 //

यन्मण्डपाः प्रौढनिदाघतप्ताश्चञ्चत्पताकारसनाञ्चलेन / आस्वादयन्तीव तुषाररश्मिं सुधारसेन स्वदमानबिम्बम् // 1.13 //

विलोक्य चैत्यध्वजसिंहमुद्रां भयाकुले क्वापि गति कुरङ्गे / निशाकरो यत्र नितम्बिनीनां साधर्म्यमभ्येति सहाननाब्जैः // 1.14 //

यच्चन्द्रशालास्वबलाजनानां वितन्वतां विभ्रममण्डनानि / आदर्शतामाश्रयते निशासु पुरोगतं पूर्णसुधांशुबिम्बात् // 1.15 //

यत्रेन्द्रनीलोपलगोपुराणां विजृम्भमाणाः किरणप्रणालाः / चण्डांशुबिम्बे ऽपि सनीडभाजि क्षणं वितन्वति कलङ्कशङ्काम् // 1.16 //

यत्रापगाः स्वच्छजलान्तरालसंक्रान्ततीरस्थितकेलिशैलाः / मदोष्मणा मग्नसुरद्विपाया महेन्द्रसिन्धोः श्रियमाश्रयन्ते // 1.17 //

यत्रौकसां रत्नविनिर्मितानामुच्चावचैरुच्चलितैर्मयूखैः / वर्षावसाने ऽपि महेन्द्रचापैराभाति सन्नद्धमिवान्तरिक्षम् // 1.18 //

प्रासादमालासु हिरण्यमयीषु प्रारब्धलीलाः प्रमदा यदीयाः / सुमेरुशृङ्गेषु विहारिणीनां सुराङ्गनानां द्युतिमाक्षिपन्ति // 1.19 //

यत्रालयानां प्रविजृम्भमाणाः प्रभाविरोहाः स्फटिकाचितानाम् / आसन्नभाजां हरितां हयानां यान्तीव कर्णक्षणचामरत्वम् // 1.20 //

मरीचिभिर्यन्मणितोरणानां विसृत्वरैर्विच्छुरितप्रवाहा / मध्येनभो भाति महेन्द्रसिन्धुः कलिन्दजाकर्बुरितान्तरेव // 1.21 //

समुच्छ्रितैः सौधतलेषु यस्यां मत्स्यध्वजैर्मारुतकम्पमानैः / सार्धं विगृह्णन्ति सपत्नबुद्ध्या मरुत्स्रवन्तीमकराः सरोषम् // 1.22 //

रतिश्रमो यत्र विलासिनीनां प्रासादमभ्रङ्कषमाश्रितानाम् / विनीयते गन्धवहेन मन्दं मन्दाकिनीवीचिविहारभाजा // 1.23 //

सुधासनाथेन सुधामयूखः कलासमग्रः करपल्लवेन / विलिम्पतीव क्षणदासु यस्यां क्रीडागृहाणामुपरिस्थलानि // 1.24 //

यत्रेन्द्रनीलोपलकुट्टिमेषु प्रविष्टबिम्बां प्रथमेन्दुलेखाम् / मृणालखण्डस्पृहया मरालाश्चञ्चूपुटैश्चर्वितुमुत्सहन्ते // 1.25 //

अभ्युद्गतं यद्गृहधूपराशिमकाण्डघाटीपटुराहुदर्शम् / पश्यन् भयेनैव पतिर्दिनानामन्तर्दधात्यम्बुधराटवीषु // 1.26 //

बिम्बप्रविष्टाः स्फटिकस्थलीषु वक्रश्रियो यद्वरवर्णिनीनाम् / विकासिनां व्योमनदीजलेषु सरोरुहाणां वितरन्ति शङ्काम् // 1.27 //

सालं यदीयं समतीत्य गन्तुमपारयन् धिक्कृतचक्रवालम् / पतिस्त्विषामुत्तरदक्षिणार्धव्याजेन तत्पार्श्वभुवा प्रयाति // 1.28 //

प्रभञ्जनक्षोभविजृम्भिताभिर्वीचिभिरुल्लङ्घिततीरदेशम् / खातं यदीयं कलशाम्बुराशिं जेतुं समुद्योगमिवातनोति // 1.29 //

कनन्ति कालागरुधूपमिश्रा यत्सौधचीनध्वजवैजयन्त्यः / कल्लोलभिन्नास्तपनात्मजायाः स्वर्लोकसिन्धोरिव वीचिमालाः // 1.30 //

महीपतिस्तत्र बभूव मान्यः शाक्यान्वयः शाश्वतराजलक्ष्मीः / धर्मानुरोधार्जनशुद्धवृत्तिः शुद्धोदनो नाम यथार्थनामा // 1.31 //

विभुः प्रतापानलमेव वीध्रं विवाहसाक्ष्ये विरचय्य वीरः / यः पर्यणैषीदरिराजलक्ष्मीं कृपाणधाराजलपातपूर्वम् // 1.32 //

यः पूर्वमाधाय महाभिषेकं कृतेभकुम्भैर्गलदस्रपूरैः / पश्चादरीणां हृदयारविन्दैः पुपोष पूजां रणदेवतायाः // 1.33 //

पाणौ कृपाणी विरराज यस्य विभूषिताङ्गी पुलकाक्षरेण / आकारणाय द्विषतां यमेन सम्प्रेषिता शासनपत्रिकेव // 1.34 //

निरुद्धभूभृन्महिमातिरेको निःशेषपीताहितवाहिनीशः / यच्चन्द्रहासो भुवनप्रसादं प्रासूयतागस्त्य इवोदयेन // 1.35 //

यो वाहिनीं मेघ इवात्तधन्वा विपक्षभूभृत्कटकप्रभूताम् / आसारयन्नाकुलराजहंसां चक्रे समुच्चेलकबन्धनृत्ताम् // 1.36 //

अलंकृताङ्गाः सुभटान्त्रमाल्यैरादाय शृङ्गानिव नागहस्तान् / यद्वैरिरक्ताम्बुतरङ्गिणीषु व्यात्युक्षिलीला विदधुः पिशाचाः // 1.37 //

प्रशस्तिवध्वा प्रवरस्य यस्य प्रतापदीपाञ्जनसंग्रहाय / आस्थापितं पात्रमिवेन्द्रनीलमभ्रं घनश्यामलमाबभाषे // 1.38 //

आपूरिते निर्भरमन्तरिक्षे यस्याण्डकुक्षिम्भरिभिर्यशोभिः / पृथ्वीपतीनां यशसः प्रसर्तुमासीत् परेषामिव नावकाशः // 1.39 //

यशस्तदीयं यदि नाभविष्यच्छीतांशुशुभ्रं शिशिरोपचारः / सोढुं प्रतापानलमप्रसह्यमपारयिष्यत् कथमेष लोकः // 1.40 //

भुजेन भोगीन्द्रधुरन्धरेण यस्मिन् दृढं भूवलयं दधाने / प्रत्यर्थिकान्ताभुजवल्लरीभ्यः पपात भूषावलयं विचित्रम् // 1.41 //

दयालुमाश्रित्य तमत्युदारं वनीपका नापरमभ्यगच्छन् / आसाद्य वाराकरमम्बुबाहाः कासारमन्यं किमु कामयन्ते! // 1.42 //

तस्यांसधारासदने ऽवतंसमाल्यासवस्यन्दनितान्तशीते / बहिः प्रतापज्वरविह्वलेव विमुक्तलौया विजहार लक्ष्मीः // 1.43 //

तस्याभिषेके सचिवावमुक्तैर्गङ्गादितीर्थोपनतैः पयोभिः / शत्रुप्रतापानलशक्तितरासि सहैव पुंसां हृदयज्वरेण // 1.44 //

सुवर्णरूपं सुमनोनिषेव्यं तुङ्गं सुधर्मास्पदमद्वितीयम् / तं भूभृतं मेरुमिव प्रपन्नाश्चकाशिरे षड्गुणरत्नसार्थाः // 1.45 //

अन्यत्र कर्णः सुधियामसक्तस्तस्यापदानश्रवणे ससज्ज / अपास्य पीयूषरसं सुराणां रसान्तरे किं रमते रसज्ञा! // 1.46 //

सहस्रशस्सन्त्वपरे ऽपि भूपास्तेनैव सौराज्यवती धरित्री / अनेकरत्नप्रभवो ऽयुदन्वान् रत्नाकरो ऽभून्ननु कौस्तुभेन // 1.47 //

महात्मना तेन मखैरजस्रमाहूयमानेष्वमृताशनेषु / परिष्क्रियाजायत पारिजातः परं सुराधीश्वरराजधान्याः // 1.48 //

तस्यापदानानि तटस्थिताभिः सङ्गीयमानानि सुराङ्गनाभिः / आकर्ण्य हर्षाद् द्रवतीव मेरुरद्यापि निष्यन्दजलापदेशात् // 1.49 //

तस्मिन् नृपे तन्वति दानवर्षं नैको ऽप्यसम्पूर्णमनोरथो ऽभूत् / महाघने वर्षति बद्धधारमलब्धपूर्त्त्यस्ति सरः किमुर्व्याम्! // 1.50 //

नदीव सिन्धोर्नलिनीव भानोः कलेव चेन्दोः कमलेव विष्णोः / सौदामिनीवाम्बुधरस्य तस्य मायेति नाम्ना महिषी बभूव // 1.51 //

तस्याः प्रवालोदरसोदराभं युग्मं पदाम्भोरुहयोर्बभार / सामन्तकान्तालकवल्लरीणां पुष्पायमाणान् नखपूर्णचन्द्रान् // 1.52 //

विजृम्भमाणा नखरत्नदीप्तिः पदस्य तस्याः पतिदेवतायाः / चकार शङ्कां शरणागतायाः स्वर्भानुभीत्या शशिचन्द्रिकायाः // 1.53 //

आकारमत्यद्भुतसन्निवेशं दधानयोर्दशितसौकुमार्यम् / तज्जङ्घयोस्तादृशकान्तिमत्योर्न चाधिकं नापि समं बभूव // 1.54 //

ये दर्शनीया द्विपराजहस्ता ये चाभिजाताः कदलीविशेषाः / तदूरुकाण्डद्वयजृम्भमाणसौन्दर्यरत्नाकरबिन्दवस्ते // 1.55 //

माणिक्यकाञ्चीवलयानुविद्धश्रोणीभरा क्ष्मापतिधर्मपत्नी / वसुन्धरेवार्णवरत्नगर्भवेलासमालिङ्गितसैकतान्ता // 1.56 //

सुरार्णवावर्तमनोज्ञशोभं नतभ्रुवो ऽलक्ष्यत नाभिरन्ध्रम् / कुचाद्रिकान्तिद्रवनिर्झरस्य निम्नीकृतं स्थानमिव प्रपातैः // 1.57 //

तस्या वपुःक्षेत्रमनङ्गशालि सौन्दर्यनिष्यन्दजलैर्जिषेक्तुम् / आसूत्रिता यौवनहालिकेन त्रयीव कुल्या त्रिवली चकाशे // 1.58 //

विलग्नमालग्नवलित्रयीकं दरिद्रताजन्मगृहं तदीयम् / अमर्त्यगङ्गाजलवेणिकाभिराश्लिष्टमाकाशमिवाबभासे // 1.59 //

तमालनीला नवरोमराजिस्तस्या बभौ तामरसेक्षणायाः / विवृण्वती बाल्यदशाविनाशमुत्पातधूमावलिरुत्थितेव // 1.60 //

आतन्वतश्चेतसि कोमलाङ्ग्याः कोदण्डशिक्षां कुसुमायुधस्य / मौर्वी बहिर्बिम्बगतेव मान्या तन्व्याश्चकाशे तनुरोमरेखा // 1.61 //

विजृम्भमाणेन विलङ्घ्य वेलां तस्यास्तरुण्याः स्तनमण्डलेन / निःशेषमाक्रान्तनिजावकाशमासीदवलग्नशेषम् // 1.62 //

मृणालिका विभ्रमदीर्घिकाया विद्युल्लता यौवनमेघपंक्तेः / मङ्गल्यमाला मकरध्वजस्य बाहा बभौ वामविलोचनायाः // 1.63 //

आमुक्तमुक्तासरदर्शनीयमाबिभ्रती कण्ठमतीव रेजे / निष्ठ्यूतमुक्तानिकराभिरामशङ्खोज्ज्वला सागरवीचिकेव // 1.64 //

तदाननेन्दुं भुवि निस्सपत्नं निर्मातुकामेन पितामहेन / अकारि पद्मं ध्रुवमात्तगन्धमन्तःकलङ्कं च सुधांशुबिम्बम् // 1.65 //

तरुप्रवालाश्चलसौकुमार्यात् सिन्धुप्रवालाः स्थिरकर्कशत्वात् / न जग्मुरस्या नलिनेक्षणाया बिम्बाधरौपम्यकथाप्रसङ्गम् // 1.66 //

बिम्बाधरोष्ठद्युतिरायताक्ष्यास्तस्या विलासस्मितविप्रकीर्णा / सन्ध्येव बन्धुकरुचिश्चकाशे चन्द्रातपैः शारितसन्निवेशा // 1.67 //

नितान्तकान्तालिकचन्द्रलेखानिष्यन्दसौन्दर्यमहाप्रणाली / सीमान्तरेखा नयनान्तनद्योर्नासा बभासे नवयौवनायाः // 1.68 //

कस्तूरिकाकल्पितपत्रलेखस्तस्याः कपोलः शशिमण्डलश्रीः / आक्रम्य तस्थौ मुकुरस्य शोभामम्भोदवातैर्मलिनोदरस्य // 1.69 //

बभूव तस्या नयनोत्पलस्य नीलोत्पलस्यापि महान् विशेषः / अमोघमस्त्रं कुसुमायुधस्य पूर्वं द्वितीयं तु तपःसु शीर्णम् // 1.70 //

तस्या विशालेन विलोचनेन विलासगर्भेण विजीयमानाः / अद्यापि वासं वनकन्दरेषु ह्रियेव कुर्वन्ति कुरङ्गशावाः // 1.71 //

सौभाग्यवाराकरवीचिकाभ्यां तारुण्यकल्पद्रुमशाखिकाभ्याम् / भ्रूवल्लरीभ्यां वदनं तदीयं बभाविवाब्जं भ्रमरावलीभ्याम् // 1.72 //

रराज राजीवविलोचनाया ललाटरेखा रचितालकान्ता / आलक्ष्यनामाक्षरबिन्दुपंक्तिरनङ्गजैत्रध्वजपट्टिकेव // 1.73 //

विलोलदृष्टिद्वयलोभनीयं तस्या मुखं साम्यमुपाचकार / परिप्लुतान्तःपरिवर्तमानपाठीनयुग्मस्य पयोरुहस्य // 1.74 //

गोरोचनागौररुचिश्चकाशे स षट्पदश्यामलकेशपाशा / धूमोद्गमैर्धूसरिताग्रभागा मान्योदया मङ्गलदीपिकेव // 1.75 //

अर्धासिकां भर्तुरनन्यलभ्यां भद्रासने सैव परं प्रपेदे // अन्याः किमर्हन्त्यपहाय लक्ष्मीं वक्षोनिवासं मधुसूदनस्य // 1.76 // महीपतिर्मान्यगुणोज्ज्वलायां तस्यां महिष्यां तनयाभिलाषी / प्रदीपधूपप्रमुखैः पदार्थैः स देवताराधनतत्परो ऽभूत् // 1.77 //

ममज्ज तीर्थेषु जजाप मन्त्रं ततान दानानि तपश्चकार / शुश्राव धर्मं सुजनं सिषेवे स पुत्रहेतोः सह धर्मपत्न्या // 1.78 //

इति गतवति पुण्यैर्दीर्घदीर्घे ऽपि काले, पतिरवनिपतीनां पुत्ररत्नं न भेजे / तदपि च ववृधे तत्प्रार्थना तस्य पुंसां विरमति न हि यत्नः कार्यसिद्धेः पुरस्तात् // 1.79 //

इति बुद्धघोषाचार्यविरचिते पद्यचूडामणिनाम्नि महाकाव्ये सिद्धार्थचरिते प्रथमः सर्गः //

द्वितीयः सर्गः देवानां तुषितपुरीगमनम्

तत्रान्तरे जगति पूर्वनिमित्तमासीद् दृष्ट्वा तदद्भुतममर्त्यगणाः समेताः / सर्वज्ञतावसर एष तवेति वक्तुं जग्मुः पुरीं सुरगुरोस्तुषिताअभिधानम् // 2.1 //

उत्तुङ्गनीलमणिमन्दिरजृम्भमाणरोचिश्छटाच्छुरणशाद्वलितान्तरिक्षाम् / प्रक्रीडमानमृगशावविलोलदृष्टिच्छायासमुच्चलनचन्द्रकिलोपकण्ठाम् // 2.2 //

लीलाचकोररसनाञ्चललिह्यमानप्रासाददन्तवलभीकिरणप्ररोहाम् / तिर्यक्प्रवृत्तमणितोरणदीर्घरश्मिमालावलीगुणितवन्दनमालिकाभाम् // 2.3 //

शिञ्जानपञ्चशरचक्रितकार्मुकज्याझङ्कारवेगचलिताध्वगवामनेत्राम् / दर्पान्धदिग्गजकपोलमदप्रवाहकल्लोलिनीसलिलकर्दमितप्रतोलीम् // 2.4 //

शम्पासहस्रचतुरस्रसरोरुहाक्षीदेहप्रभापुनरुदीरितदीपमालाम् / सौधस्थलोपरिसमुच्छ्रितवैजयन्तीचीनांशुकाकलितदिग्वनितावगुण्ठाम् // 2.5 //

पुष्पावचायवलमानपुरन्ध्रिवर्गपीनस्तनोन्नतिविकल्पितकेलिशैलाम् / माकन्दकोरकगलन्मकरन्दपूरधारानुबद्धपुनरुक्ततटाकतोयाम् // 2.6 //

श्रृङ्गारमण्डपशिरोनवरत्नतेजःसञ्चारसञ्चितशतक्रतुचापशोभाम् / मन्दारकल्पहरिचन्दनपारिजातसन्तानसंहृतदरिद्रकथाप्रसङ्गाम् // 2.7 //

तत्र स्थितं सुरगणा ददृशस्तमेनं सिंहासने विविधरत्नशिलानिबद्धे / विभ्राजमानबहुधातुविचित्रवर्णे मेरोर्मृगेन्द्रमिव सानुतटप्रदेशे // 2.8 //

माणिक्यमौलिवलभीसविधस्थितेन मान्येन मङ्गलसितातपवारणेन / पूर्वाचलस्य सुषमां मणितुङ्गश्रृङ्गसंलक्ष्यपूर्णशशिनः प्रतिपक्षयन्तम् // 2.9 //

प्रत्यग्रहाटकशिलाफलकायतस्य फालस्थलस्य परितः प्रसृतैर्मखैः / आशाविशालनयनाननमण्डनानामाकल्पयन्तमिव कान्तिसुधाविभागम् // 2.10 //

आयामशालिभिरमन्ददयासमुद्रवेलाजलेषु विहरद्भिरपाङ्गपातैः / आपादयन्तममराधिपराज्यलक्ष्म्याः क्रीडासरोरुहततीरिव दिङ्मुखेषु // 2.11 //

आकाशकन्दरदरीषु वितायमानैरानन्दमन्दहसितैरधिकप्रसन्नैः / सन्धुक्षणाय निजकीर्त्तिपयःपयोधेः सम्पादयन्तमिव शाश्वतमिन्दुलोकम् // 2.12 //

अभ्यर्णवर्त्तिभिरकृत्रिमभक्तिशोभैरात्मीयबिम्बसदृशैः सह मित्रवर्गैः / आभाषणेष्वधरविद्रुमरागलक्ष्यादन्तःस्फुरन्तमनुरागमिवोद्गिरन्तम् // 2.13 //

आनन्दवाष्पजलजर्जरदृष्टिपातमभ्युल्लसत्पुलकभूषितगण्डरेखम् / आकर्णयन्तमभिजातनिजापदानमग्रे कुशीलवगणैरभिगीयमानम् // 2.14 //

कल्पद्रुमप्रसवकल्पितकर्णपूररिच्छोलिकाविगलितैर्मकरन्दपूरैः / बाहुद्वयस्य महनीयपराक्रमस्य वीराभिषेकमहिमानमिवाचरन्तम् // 2.15 //

उत्तुङ्गबाहुयुगलोदयशैलजाततेजोदिवाकरयशोहिमरश्मिशङ्काम् / आतन्वतारुणसितोपलनिर्मितेन मङ्गल्यकुण्डलयुगेन मनोज्ञगण्डम् // 2.16 //

मन्दारपुष्पकलिकापरिकल्पितेन माल्येन मान्यभुजमध्यविलम्बितेन / कण्ठप्रणालिमुखगत्वररक्तधारमादर्शयन्तमिव मैत्रबलावतारम् // 2.17 //

अभ्युद्गतैररुणरागमनो ऽभिरामैरामुक्तरत्नवलयांकुररश्मिजालैः / निर्भिद्यमाननिजशौर्यमहःप्रवालसञ्छादिताविव भुजौ विटपौ दधानम् // 2.18 //

अङ्गैरमन्दहरिचन्दनपङ्कलिप्तैरभ्यन्तरेषु कुतकुंकुमपत्रलेखैः / पक्षीन्द्रचञ्चुपुटपाटनजर्जराङ्गां जीमूतवाहनदशामिव दर्शयन्तम् // 2.19 //

नानाविधाभरणरत्नमरीचिदण्डैदिङ्मण्डलेषु परितः परिजृम्भमाणैः / आगामिबोधिपदवैभवचिह्नभूतामृद्धिपदर्शनधुरामिव शिक्षयन्तम् // 2.20 //

आपादपद्ममभितः प्रविजृम्भिताभि रम्भोजरागपतपतकाभरणप्रभाभिः / तस्मात् प्रभृत्युपरिभाविमुनित्वमुद्रां काषायधारणकलामिव शीलयन्तम् // 2.21 //

संक्रान्तसौधवलभीमणिपुत्रकेण वक्षः कवाटफलकेन मनोहरेण / साक्षादुरःस्थलविहारिसमुद्रराज कन्यस्य कैटभरिपोः कलयन्तमाभाम् // 2.22 //

निष्यन्दमानमकरन्दनिरन्तरेण रक्तोत्पलेन करपङ्कजलालितेन / सद्यो विपाटनगलद्रुधिरारुणेन नेत्रोत्पलेन शिविराजमिवोपलक्ष्यम् // 2.23 //

आलेपचन्दनविसृत्वरगन्धलोभा दालीयमानमलिनामभितो निकायम् / अज्ञानगाढतिमिरौधमिवान्तरस्थं तेनैव दिक्षु नितरामपसारयन्तम् // 2.24 //

आशामुखप्रसृमरैररभिनन्दनीयैराश्चर्यसंहननकान्तिसुधाप्रवाहैः / आप्लावयन्तमिव निर्जरराजलोकमात्मप्रतापतपनातुरमन्तिकस्थम् // 2.25 //

आलोकबाहुवलयस्खलनारवारवाचालिताखिलहरिन्मुखमण्डलीभिः / आरादमर्त्यपुरवारविलासिनीभिराधूयमानसितचामरचक्रवालम् // 2.26 //

वक्षःस्थलेन वलमानमनोज्ञहारतारावलीवलयिना गगनोपमेन / आकाशसिन्धुलहरीपरिरभ्यमाणमाभासयन्तममराद्रितटावलेपम् // 2.27 //

अम्भोरुहाकृतिमभङ्गरपद्मरागभङ्गीभिरारचितमद्भुतपादपीठम् / दानाभिभूतनतपद्मनिधिप्रकाशं सव्येतरेण चरणेन परामृशन्तम् // 2.28 //

अंघ्रेरक्तलकरसद्युतिहारिणीभिरभ्युद्गताभिररुणांगुलिदीधितीभिः / वन्दारुदेववदनाम्बुजबोधनाय बालातपप्रसरवर्षमिवाचरन्तम् // 2.29 //

नक्षत्रनाथकरकन्दलमांसलेन नव्येन पादनखदीधितिजालकेन / निष्यन्दमानसुरनिर्झरिणीमरन्दधाराभिरामचरणाब्जमिवाब्जनाभम् // 2.30 //

संसारेघोरपरितापजुषां जनानां संरक्षणाय किमयं समयो न वेति / जिज्ञासया क्षणमिवावतरीतुकामं माणिक्यकुट्टिमतलप्रतिमानिभेन // 2.31 //

दृष्ट्वा जगत्त्रयगुरुं शिरसा प्रणेमुर्दूरानतेन तुषितालयपारिजातम् / वाचामतीत्य पदवीमभिवर्तमानमारेभिरे स्तुतिभिरर्चयितुं च देवाः // 2.32 //

दीनावलोकनदशान्तरजृम्भमाणकारुण्यपूरपरिवाहमहाप्रणालैः / अस्मानपाङ्गय विनिद्रसरोजमुद्राकर्णेजपैस्तव सुरेन्द्र! कटाक्षपातैः // 2.33 //

स्वैरोज्जिहानसुषमाभरदुग्धसिन्धुकल्लोलकन्दलकरम्बितगात्रयष्टे / चूडावतंस! तुषितालयदेवतानां तुभ्यं नमः परमकारुणिकव्रताय // 2.34 //

प्रज्ञाप्रधानमहिषीपदपट्टबन्धसम्भावनातिशयसम्भृतनिर्वृताय / सर्वोत्तराश्रमकथामृतपानलीलागोष्ठीपराय गुणवारिधये नमस्ते // 2.35 //

मैत्रीकलत्रकुचभारपटीरपङ्कपत्रावलीमकरिकाङ्करमण्डिताय / तेजस्तरङ्गितदिगन्तरकन्दराय, त्रैलोक्यभाग्यपरिपाकभुवे नमस्ते // 2.36 //

मारप्रतापबडवानलकीलजालजाज्वल्यमानजननार्णवधर्मनावे / दिवपालशेखरितशासनपत्रिकाय दिक्यानुभाव! जगदेकगुरो! नमस्ते // 2.37 //

निष्यन्दमाननिरपायकृपाप्रवाहवीचीविटङ्कवलमानविशालदृष्टे / ध्यानामृतद्रवतरङ्गितचित्तवृत्ते! देवादिदेव! जगदेकदृशे नमस्ते // 2.38 //

निर्व्याजकृत्तगलनिर्गलदस्रधारानिर्वापितक्षुधितराक्षसजाठराग्ने / निर्वाणकेलिकृतिनिर्मितिसूत्रधार! नेत्राभिराम! सुरराज! नमो नमस्ते // 2.39 //

गन्धर्वराजमहिलाजनगीयमानकीर्त्तिप्रवाहपरिवाहितदिङ्मुखाय / भव्यानुरक्षणपराय फलोन्मुखीनभाग्याधिकाय भगवन्! भवते प्रणामः // 2.40 //

नित्यप्रवृत्तनिरवद्यमहाप्रदानशोभापराजितसुरद्रुइमकामधेनो / शुद्धाशयाय सुचरित्रविभूषणाय तुभ्यं नमस्तुषितलोकधुरन्धराय // 2.41 //

राकासुधाकिरणबिम्बमनो ऽभिरामवक्त्रावधूतवरवारिजवैभवाय / शान्ताशयाय शफरध्वजबाहुवीर्यमुष्टिन्धयाय मुनिमान्यधिये नमस्ते // 2.42 //

शृङ्गारितायतदिगन्तमदावलेन्द्रशुण्डारकाण्डपरिभावुकबाहुदण्डम् / सौन्दर्यकन्दलितचारुमुखारविन्दं वन्दामहे वरदराज! भवन्तमेव // 2.43 //

वीर! त्वमेव विजिताखिलदिङ्मुखस्य मीनध्वजस्य विनिपातविधौ विदग्घः / सिंहाद् ऋते जगति कः खलु धीरचेता दन्तावलं जयति जर्जरिताद्रिकूटम् // 2.44 //

विद्वेषतापमखिलं जगतां विनेतुं शक्तस्त्वमेव शरणागतपुण्यराशे / धाराधरं तरलविद्युतमन्तरेण दावानलं शमयितुं भुविः कः क्षमेत! // 2.45 //

मोहान्धकारमुषितानि जगत्त्रयाणि पुण्याधिक! त्वमसि बोधयितुं प्रवीणः / को वा विकासयितुमर्हति कोकबन्धुं भानुं विना शरदि पङ्कजकाननानि // 2.46 //

तृष्णाप्रवाहमवशोषयितुं जनानां तेजस्विनामधिप! दक्षतरस्त्वमेव / कल्पावसानबडवानलमन्तरेण कः पारयेज्जगति पातुमपामधीशम् // 2.47 //

धीर! त्वमेव जननाम्बुनिधेस्त्रिलोकीं पारं परं गमयितुं पटुतामुपैषि / को वा विहाय भुवेन कुहनावराहं क्षोणीसमुद्धृतिविधौ कुशलः पयोधेः // 2.48 //

इत्थं सुपर्वविहितां स्तुतिमादरेण श्रुत्वा प्रसन्नहृदयस्तुषिताधिराजः / गम्भीरवारिधरगर्जितमन्दरेण तान् प्रत्युवाच वचसा मधुराक्षरेण // 2.49 //

भो भोःपुरन्दरमुखा हरिदन्तपालाः सम्भूय यूयमिह सादरमागताः किम् / कार्य मया किमपि चेद् भवतामभीष्ट मावेद्यतामलमिह स्तुतिसम्पदेति // 2.50 //

ते ऽपि प्रसन्नमनसः प्रणिपत्य तस्मै व्यज्ञापयन् विनयनम्रितपूर्वकायाः / देवाधिदेव! जगतामवबोधनाय, सन्तिष्ठते समुचितो ऽवसरस्तवेति // 2.51 //

आकर्ण्य तद्वचनमश्रुतपूर्वमेषां कालादिचिन्तनपरः क्षणमेष भूत्वा / निश्चित्य तत् सकलमेव निधिर्गुणानां प्रत्यब्रवीत् पुनरमून् प्रथितापदानः // 2.52 //

शुद्धोदनस्य सुततामहमेत्य सत्यं सम्बोधनं त्रिजगतां नियतं करिष्ये / अङ्गैर्धनैरसुभिरप्यहमेतदेव सम्प्रार्थ्य पुण्यनिचयं कृतवान् पुरेति // 2.53 //

इति कृतवति तस्मिन् सत्यसन्धे प्रतिज्ञां परहितपरभावे पारमीपारनिष्ठे / प्रमुदितमनसस्ते स्फीतरोमाञ्चदण्डप्रचयनिचुलिताङ्गाः प्रत्यगच्छन् यथेच्छम् // 2.54 //

अथ कानिचिदेव वासराणि क्षपयित्वा त्रिदिवे स देवराजः / विदधे विविधव्रतोज्ज्वलायां प्रतिसन्धिं पृथिवीपतेर्महिष्याम् // 2.55 //

इति बुद्धघोषविरचिते पद्यचूडामणिनाम्नि महाकाव्ये द्वितीयः सर्गः //

तृतीयः सर्गः दौहृदलिङ्गाधानम्

अथोदयं शाक्यमहीपतीनामानन्दमालीजनलोचनानाम् / आश्वासनं सज्जनमानसानामाधत्त सा दौहृदलिङ्गमार्या // 3.1 //

विवर्धमानेन च मध्यमेन श्यामायमानेन च चूचुकेन / गर्भोदयो ऽभूदलसेक्षणायास्तस्याः सखोनामनुमानगम्यः // 3.2 //

महामुनीनामपि माननीये गर्भत्वमातस्थुषि बोधिसत्त्वे / मध्यस्तदीयो मनसो ऽपि सूक्ष्मः प्रियादिव स्फीततरो बभूव // 3.3 //

यथा यथा वृद्धिमवाप तस्या मध्यं महिष्या महनीयमूर्त्तेः / तथा तथा वृद्धिमवाप गात्रमपुत्रताशोककृशस्य भर्त्तुः // 3.4 //

स्तनद्वयस्याग्रमभूद् विवर्णं साकं सपत्नीवदनेन तस्याः / किञ्चाननं गर्भभरालसायाः कीर्त्त्या समं पाण्डुरमास भर्त्तुः // 3.5 //

अन्तर्गतस्याद्भुतविक्रमस्य विश्वत्रयीविस्मयनीयमूर्त्ते / प्रतापवह्नेरिव धूपजालैस्तस्याः स्तनः श्याममुखो बभूव // 3.6 //

तस्याः स्तनद्वन्द्वमनिन्दिताङ्ग्याः श्यामं शिखायामवशेषपाण्डु / तटाभिघाताहितपङ्कमुद्रामाधत्त नागाधिपकुम्भलक्ष्मीम् // 3.7 //

वृद्धा वितेनुर्विविधौषधीभिः पुत्रस्य रक्षामुदरस्थितस्य / सैव स्मरोपद्रवपीडितानां बभूव रक्षा भुवनत्रयाणाम् // 3.8 //

पुण्ये मुहूर्ते पुंरुहूतलक्ष्मीः कुलानुरूपं गुरुगर्भवत्याः / यथाक्रमं पुंसवनादि कृत्यं निर्वर्तयामास नृपो महिष्याः // 3.9 //

प्रभातवेलेव सहस्रभानुं प्रदोषलक्ष्मीरिव शीतरश्मिम् / भद्रे मुहूर्ते नृपधर्मपत्नी प्रासूत पुत्रं भुवनैकनेत्रम् // 3.10 //

तत्रान्तरे तामरसैरुदारैरुदञ्चितैरञ्चितपञ्चवर्णैः / सञ्छादिता तस्य विहारहेतोः कृतोपहारेव बभूव पृथ्वी // 3.11 //

शाखासु शाखासु समुद्भवद्भिविचित्रपत्रैः शतपत्रजातैः / चकाशिरे तस्य विलोकनाय सञ्जातनेत्रा इव शाखिनो ऽपि // 3.12 //

अस्माकमुत्पत्तिरिवात्र भूमौ बुद्धाङ्कुराणामपि दुर्लभेति / सन्दर्शनायेव शरीरभाजां नालीकमासीन्नभसः स्थले ऽपि // 3.13 //

अस्योपदेशादखिलो ऽपि सत्यं निर्वाणमभ्येष्यति जीवलोकः / किमस्मदभ्युज्ज्वलनैरतीव निर्वाणमीयुर्निरयाग्नयो ऽपि // 3.14 //

महात्मनस्तस्य महीध्रपातगुरूणि पादाक्रमणानि सोढुम् / अपारयन्तीव भृशं चकम्पे विश्वम्भरा विश्लथशैलबन्धा // 3.15 //

तालप्रमाणाः सहसा धरित्रीं भित्त्वा समुत्तस्थुरुदप्रवाहाः // पुण्यात्मनस्तस्य नमस्क्रियार्थं भुजङ्गलोका इव शेषवश्याः // 3.16 // अमुष्य सर्वत्र वितायमानैराकाशङ्गासलिलावदातैः / यशःप्रवाहैरिव लिप्यमाना दिशः समस्ताः विशदीबभूवुः // 3.17 //

æजातः पृथिव्यामधिपो मुनीनाम्æ इति ब्रुवाणा इव विष्टपानाम् / मङ्गल्यशङ्खानकमर्दलाद्यवाद्यप्रभेदाः स्वयमेव रेणुः // 3.18 //

महानुभावस्य महाभिषेकसम्भावनां कर्तुमिव प्रवृत्ताः / व्यतीत्य वेलां सकलाः समुद्राः प्रचेलुरभ्युच्छ्रितवीचिहस्याः // 3.19 //

चचाल मेरोरचलाभिधानं चस्खाल सिन्धोर्लवणोदवार्ता / आख्या स्रवन्तीत्यगलत्स्रवन्त्यास्थिरेति भूमेरभिधा व्यरंसीत् // 3.20 //

ववर्ष वर्षासमयं विनापि वलाहको वारिधिधीरघोषः / आश्चर्यकर्माणि बभूवुरित्थं जाते सतामग्रसरे कुमारे // 3.21 //

आस्फालितानेकमृदङ्गघोषवाचालिताशान्तदरीमुखाणाम् / आनन्दनृत्तभ्रमिघूर्णमानवसुन्धरान्दोलितभूधराणाम् // 3.22 //

अन्योन्यसम्मर्दविशीर्णहारमुक्तावलीतारकितस्थलीनाम् / प्रक्षिप्तपिष्टातकपांसुमुष्टिशृङ्गारिताशेषदिगन्तराणाम् // 3.23 //

परस्पराक्षिप्तविभूषणानां पर्यस्तचूडामणिशेखराणाम् / एकालयस्येव जगत्त्रयाणां बभूव तज्जन्ममहोत्सवश्रीः // 3.24 //

प्रत्यग्रगर्भच्छविपाटलेन सुतेन माता सुतरां चकाशे / नव्योदयालोहितविग्रहेण वेलेव बालेन सुधाकरेण // 3.25 //

प्रतप्तचामीकरभास्वरेण प्रसर्पता तस्य शरीरभासा / प्रसूतिकागर्भगृहप्रदीपाः प्रत्यूषताराप्रतिमा बभूवुः // 3.26 //

अत्यद्भुतामात्मजजन्मवार्तां श्रृण्वन् स शुद्धान्तजनान्नरेन्द्रः / आनन्दमूर्च्छाकुलचित्तवृत्तिः कर्तव्यमूढः स्तिमितो बभूव // 3.27 //

पदार्थमेतत्प्रियदानयोग्यमदृष्टवान् स त्रिषु विष्टपेषु / सर्वस्वदानेन तथापि राजा सम्भावयामास तमत्युदारः // 3.28 //

भद्रे मुहूर्ते स पतिः प्रजानां ददर्श देव्याः स्तिमितायताक्षः / कुमारमुत्सङ्गतले शयानं तटे तटिन्या इव हंसशावम् // 3.29 //

अश्रान्ततृष्णेन विलोचनेन मुखेन्दुमास्वादयतः स्वसूनोः / आसीत् पितुः कण्टकिताङ्गयष्टेरानन्दबाष्पप्रसरो निरोधः // 3.30 //

स्तनन्धयस्याननचन्द्रबिम्बममन्दसौन्दर्यसुधानिधानम् / निपीय नेत्राञ्जलिना नितान्तं नृपाधिपो निर्वृतिमाससाद // 3.31 //

स जातकर्मादिकमत्युदारं सूनोः समापय्य पुरोहितेन / ऽसिद्धार्थ ऽ इत्यस्य जगत्प्रशस्यामनन्ययोग्यामकरोदभिख्याम् // 3.32 //

नवाम्बुवाहेन नभःस्थलीव नव्येन तारापतिना निशेव / मृगेन्द्रशावेन महाटवीव विभूषिता सन्ततिरास तेन // 3.33 //

अव्यक्तवर्णाभिरमुष्य वाग्भिर्यथा नृपः प्रीतमना बभूव / तथा न गानैरपि गायकानां महाकवीनामपि वाग्विलासैः // 3.34 //

निसर्गसौरभ्यनितान्तहृद्यं तस्याननं तादृशसौकुमार्यम् / बभूव सामान्यमयातयामं लीलाब्जमन्तःपुरसुन्दरीणाम् // 3.35 //

मनो ऽभिरामैर्मणिकिङ्कणीनां मातुर्मुदं मांसलयन्निनादैः / आत्मीयबिम्बानुनयाभिमानश्चिक्रीड सूनुर्मणिमेदिनीषु // 3.36 //

आतन्वता पांसुविहारमाप्तैरमात्यपुत्रैः सह बालकेन / संग्रामभूधूलिषु भाविनीषु स्वैरं विहर्तुं विहितेव योग्या // 3.37 //

स धीरमन्तःपुरसिंहशावैः संक्रीडमानः सह राजसूनुः / अत्यद्भुतस्यात्मपराक्रमस्य शिक्षामिवैषां चिरमन्वतिष्ठत् // 3.38 //

अनुप्रवृत्तान्मणिघण्टिकानामारावहर्षाद् गृहराजहंसान् / तताट पादेन तदीयराजशब्दासहिष्णुः किल तान् कुमारः // 3.39 //

नखांकुशाघातविधूतमूर्धा मुखारवप्रस्रुतवृंहितश्रीः / मङ्गल्यनिर्वृत्तमदाम्बुरेखो बालो वितेने मदहस्तिलीलाम् // 3.40 //

अभ्युल्लसच्चम्पकदामदीप्तिरालोकसम्भावितजीवलोकः / स दारको दीप इव प्रदीप्तः शोकान्धकारं विनिनाय पित्रोः // 3.41 //

कृतोपवीतं गलितातिबाल्यं समस्तविद्यापरिशीलनाय / तमर्पयामास कुमारवर्यमाचार्यहस्तेषु पतिः पृथिव्याः // 3.42 //

स देशिकेन्द्रैरुपदिश्यमाना विद्याः समस्ताः सकलाः कलाश्च / जग्राह मेधावितयाचिरेण वर्षाघनो वारिनिधेरवाप // 3.43 //

अनन्यसामान्यधियं कुमारमासाद्य विद्याः सुतरां विरेजुः / शरत्प्रसन्नं गगनावकाशं ताराधिपस्येव मयूखमालाः // 3.44 //

नितान्तमानन्दयता प्रजानां मनांसि सद्यो हरता तमांसि / चन्द्रोदयेनेव महासमुद्रः शाक्यान्वयस्तेन समुल्ललास // 3.45 //

प्रभेव भानोः प्रतिभेव सूरेः शिखेव दीपस्य दयेव साधोः / ज्योत्स्नेव चन्द्रस्य सुधेव सिन्धोस्तस्योदितासीन्नवयौवनश्रीः // 3.46 //

आरोप्य तारुण्यविशेषशाणं रौषाणितानीव मनोभवेन / अङ्गान्यभिव्यञ्जितलक्षणानि विभक्तसन्धीनि बभूवुरस्य // 3.47 //

तस्यांध्रियुग्मं सहजाभिरूप्यं रेखासहस्राररथाङ्गचिह्नम् / नव्यानि नालीकवनानि नूनं नखप्रभचन्द्रिकया जहास // 3.48 //

वलित्रयालंकृतिदर्शनीयविलग्नभागो नरपालसूनुः / मन्थाचलो वासुकिभोगवेष्टः लेखोल्लसन्मध्य इवालुलोके // 3.49 //

गुणैः समस्तै सह राजसूनोर्नितम्बबिम्वः प्रथिमानमाप / दोषैरशेषैः सममेव तस्य मध्यप्रदेशः कृशतामयासीत् // 3.50 //

नाभिह्रदस्तस्य नरेन्द्रसूनो रोमावलीकेतननीलयष्टिम् / निखातुकामेन मनोभावेन निर्वर्तितो गर्त इवाबभासे // 3.51 //

श्रियः सरोजान्तरदुःस्थिताया विशृङ्खलं दातुमिवावकाशम् / पुण्यात्मनस्तस्य भुजान्तराअलं बभूव विन्ध्याद्रिशिलाविशालम् // 3.52 //

शूरस्य तस्य क्षितिपालसूनोर्वृक्षःकवाटे सति वज्रसारे / चक्रुः कवाटं सदनेषु सत्त्वा विभूषणार्थं न तु रक्षणार्थम् // 3.53 //

भुजो भुजङ्गाधिपभोगदीर्घस्तस्य प्रजापालनपण्डितस्य / अक्षेपणीयः प्रतिभूपतीनां त्रैलोक्यरक्षापरिघो बभूव // 3.54 //

रेखाभिरत्यन्तपरिस्फुटाभिस्तत्कन्धरा बन्धुरसन्निवेशा / गाढादरालिङ्गितकान्तिलक्ष्मीकेयूरमुद्राभिरिवावबभासे // 3.55 //

मुग्धस्य तस्यास मुखाम्बुजस्य महोत्पलस्यापि महान् विशेषः / वाणिमलोलां वहति स्म पूर्वं स्वभावलोलामितरतु लक्ष्मीम् // 3.56 //

वाण्या वरेण्यस्य मुखे वसन्त्या मञ्जीरशिञ्जानमिवास सूक्तम् / नखप्रभेव स्मितचन्द्रिकासीन्मुक्ताक्षमालेव च दन्तपंक्तिः // 3.57 //

तदाननाम्भोरुहकान्तिलक्ष्म्यास्तद्गण्डभित्तिर्मणिदर्पणश्रीः / तत्कर्णपाशश्च विलासडोला तदीक्षणं विभ्रमदीर्धिकासीत् // 3.58 //

भ्रूवल्लरी तस्य मनोज्ञमूर्त्तेस्तारांशुलीढोभयकोटिभागा / कोदण्डलीलेव विजित्य मारादात्मीकृतारोपितभृङ्गमौवी // 3.59 //

प्रसन्नमूर्णावलयाभिरामं ज्योतिर्मयं तस्य मुखारबिन्दम् / भूयिष्ठमन्तर्गतचन्द्रलेखां बालार्कबिम्बश्रियमाततान // 3.60 //

ऊर्णाभिरामा नरपालसूनोर्निटालभूमिर्नितरां चकाशे / वप्रक्रियाभग्ननिलीनदन्तिदन्तांकुरा मेरुशिलातटीव // 3.61 //

विनाङ्गरागेण विनाङ्गदेन विनावतंसेन विना स्रजापिउ / आविष्कृतासेचनकालमासीदङ्गः तदीयं नवयौवनेन // 3.62 //

आनन्दयित्री हरिणेक्षणानामदुष्टिपूर्वा पुरुषान्तरेषु / निर्व्याजभूषा निखिलाङ्गयष्टेस्तस्योदितासीत् समुदायशोभा // 3.63 //

विश्वम्भरावलयधारणयोग्यबाहोः सूनोर्नृपः सुरपतिप्रतिमस्वभावः / माणिक्यकुम्भभरितैर्मणिमन्त्रपूतैस्तीर्थैश्चकार युवराजपदाभिषेकम् // 3.64 //

इति बुद्धघोषविरचिते पद्यचूडामणिनाम्नि महाकाव्ये तृतीयः सर्गः //

चतुर्थः सर्गः सिद्धार्थविवाहप्रस्तावः

अथो कुमारस्य कुलोद्वहस्य करग्रहं कारयितुं नरेन्द्रः / का सास्य योग्या भुवि कन्यकेति चिन्तयामास समेतबन्धुः // 4.1 //

तत्रान्तरे कोलियभूमिपालः कुमारिकां मे कुलरत्नदीपाम् / दास्यामि सूनोस्तव सर्वथेति सन्देशपत्रं विससर्ज तस्मै // 4.2 //

आकर्ण्य सन्देशमुखादुदन्तमतीव सन्तुष्टमनाः क्षितीशः / तथैव सज्जीक्रियतां त्वयेति सन्देशमस्मै प्रजिघाय भूयः // 4.3 //

तथेति सो ऽपि प्रतिगृह्य तस्मै सन्देशपत्रं समुदीर्णहर्षः / प्रचक्रमे कारयितुं कुमार्या विवाहदीक्षोत्सवमत्युदारम् // 4.4 //

आरोपिताभ्रङ्कषकेतुमालमाबद्धकौशेयवितानशोभम् / अभ्युच्छ्रितेन्द्रायुधतोरणाङ्कमभ्यन्तरस्थापितपूर्णकुम्भम् // 4.5 //

आस्तीर्णमुक्तासिकताभिराममाकीर्णनानाकुसुमौपहारम् / आरब्धवैवाहिकसंविधानमन्तःपुरं भूमिपतेर्बभूव // 4.6 //

अभ्यक्तगात्रीमधिवासितेन तैलेन गन्धामलकोपलिप्ताम् / वराङ्गनास्ता मणिकुम्भमुक्तैरम्भोधरैः सादरमभ्यषिञ्चन् // 4.7 //

स्नानावसाने नरदेवकन्या पाथोभरार्द्रं परिमुच्य वासः / समाददे चारुतरं दुकूलं चन्द्रातपं शारदिकेव रात्रिः // 4.8 //

ततः प्रकीर्णाभिनवप्रसूने चतुष्कमध्ये विनिवेश्य सख्यः / नानाविधैराभरणैर्नरेन्द्रकन्यामलञ्चक्रुरतिप्रवीणाः // 4.9 //

अन्तःसमावेशितफुल्लमल्लीधम्मिल्लबन्धस्तरलेक्षणायाः / ततान तारागणशारितस्य गाढान्धकारस्तबकस्य कान्तिम् // 4.10 //

आकुञ्चिताग्रैरलकैः प्रशस्तैस्तस्या मुखाम्भोरुहमाबभासे / तदीयसौरभ्यसमृद्धिलोभादालीयमानैरिव चञ्चरीकैः // 4.11 //

सिन्दूरक्लृप्त क्षितिपालपुत्र्या विवाहदीक्षातिलको विरेजे / प्राप्ताधिपत्यस्य मनोभवस्य प्रतापबाकार्क इवोज्जिहानः // 4.12 //

कर्णावसक्ताः कमलेक्षणाया यवाङ्कुराः सातिशयं विरेजुः / त्रिलोकजिष्णोः कुसुमायुधस्य कीर्त्तिप्ररोहा इव जृम्भमाणाः // 4.13 //

कस्तूरिकाकल्पितपत्रलेखस्तस्याः कपोलः शशिमण्डलश्रीः / आक्रम्य तस्थौ मुकुरस्य शोभामम्भोदवातैर्मलिनोदरस्य // 4.14 //

विन्यस्तकालाञ्जनदर्शनीयं विलोचनं मीनविलोचनायाः / अत्युग्रहालाहलपङ्कदिग्धामनङ्गबाणश्रियमन्वयासीत् // 4.15 //

अनन्यसाधारणपाटलिम्नस्तस्या मनोज्ञस्य रदच्छदस्य / आकल्पिता यावकपङ्कभतिरभूतपूर्वां न चकार शोभाम् // 4.16 //

अलंकृतं मौक्तिककुण्डलाभ्यामम्भोरुहाक्ष्या मुखामार्द्रहासम् / पार्श्वद्वयावस्थितपुण्डरीककोशं शरत्कोकनदं जिगाय // 4.17 //

आमुक्तमुक्तासरदर्शनीयमाबिभ्रती कण्ठमतीव रेजे / निष्ठ्यूतमुक्तानिकराभिरामशङ्खोज्ज्वला सागरवीचिकेव // 4.18 //

तस्या वपुश्चन्दनपङ्कलिप्तमामोदिकालागरुभक्तिचित्रम् / कलिन्दजाकर्बुरितान्तरायाः शोभामपुष्यत् सुरशैवलिन्याः // 4.19 //

पयोधरद्वन्द्वमनिन्दिताङ्ग्याः परिस्फुरन्निस्तलताअरहारम् / आकीर्णतारानिकराभिरामामस्ताद्रिशृङ्गश्रियमन्वगच्छत् // 4.20 //

बलित्रयालंकृतमध्यदेशा तन्वी विलोलस्तनभारहारा / तरङ्गिता शीकरजालिताङ्गचक्राह्वया शैवलिनीव रेजे // 4.21 //

माणिक्यकाञ्चीवलयानुविद्धश्रोणीभरा क्षोणिपतेस्तनूजा / वसुन्धरा वारिधिरत्नगर्भवेलासमालिङ्गितसैकतैव // 4.22 //

रराज तस्या नवरोमराजिरारोहतस्तुङ्गपयोधराद्रिम् / शृङ्गारयोनेरवलम्बनार्थमालम्बितेन्दीवरमालिकेव // 4.23 //

अनर्घचामीकरकल्पिताभिरलंक्रियाभिः सुतनुश्चकाशे / समुज्ज्वला नूतनमञ्जरीभिः सञ्चारिणी चम्पकवल्लरीव // 4.24 //

अलक्तकासङ्गविवृद्धरागमंघ्रिद्धयं कोमलमायताक्ष्याः / नवातपस्पर्शविशेषदृश्यां नालीकशोभां नमयाञ्चकार // 4.25 //

आकल्पसौन्दर्यदिदृक्षयेयमाबिभ्रती स्फाटिकमात्मदर्शम् / विदिद्युते पूर्णशशाङ्कविम्बसम्पर्किणी शातमखी दिशेव // 4.26 //

अनन्तरं बन्धुरगात्रयष्टेः पुरोधसः पूर्णमनोरथायाः / न केवलं कौतुकमाबबन्धुः कराम्बुजे किञ्च हदम्बुजे ऽपि // 4.27 //

एवं समापय्य कुमारिकाया वैवाहिकं मण्डनसंविधानम् / कुतूहली कौलियभूमिपालस्तस्थौ वरस्यागममीक्षमाणः // 4.28 //

अथ स्ववेश्मन्यधिराजसूनुः स्नातानुलिप्तो नवधौतवासाः / उल्लासिकां लोकविलोचनानामुद्वाहभूषामुररीचकार // 4.29 //

सुवर्णसूत्रग्रथितान्तरेण क्षौमोत्तरीयेण स राजसूनुः / विद्युत्पिनद्धेन शरद्घनेन वियत्तलाभोग इव व्यराजत् // 4.30 //

विशालवक्षःस्थललम्बितेन मुक्ताकलापेन बभौ कुमारः / विराजमानेन तटोपकण्ठं छायापथेनेव सुवर्णशैलः // 4.31 //

प्रसन्नगम्भीरवपुः कुमारः प्रवालमुक्तामयकुण्डलाभ्याम् / चण्डांशुताराधिपमण्डलाभ्यामलंकृतो मेरुरिवालुलोके // 4.32 //

वरश्चकाशे हरिचन्दनार्द्रो बालातपाताम्र इवोदयाद्रिः / धातुच्छटाविच्छुरितः करीव सन्ध्यामहःसान्द्र इवामृतांशुः // 4.33 //

आदर्शबिम्बे प्रतिमाशरीरमामुक्तरत्नाभरणस्य यूनः / वैकर्तनं मण्डलमास्थितस्य पुंसः पुराणस्य पुपोष लक्ष्मीम् // 4.34 //

अलंक्रियाजायत देहकान्तिर्नैसर्गिकी तस्य नरेन्द्रसूनोः / एईश्वर्यचिह्नानि परं बभूवुरन्यानि माणिक्यविभूषणानि // 4.35 //

उक्षिप्तमुक्तातपवारणश्रीरुद्धूतबालव्यजनोपचारः / आरुह्य वैवाहिकमौपवाह्यं जगाम सन्बन्धिगृहं कुमारः // 4.36 //

तमागतं शाक्यकुलप्रदीपं क्षोणीपतिः कोलियचक्रवर्त्ती / स्वयं पदाभ्यामभिगम्य दूरं वैवाहिकं मण्डपमानिनाय // 4.37 //

ददर्श धीरः क्षितिपालपुत्रीं तत्र स्थितां तारकराजवक्त्राम् / लीलारविन्देन करस्थितेन पयोधिकन्यामिव भासमानाम् // 4.38 //

सोत्कण्ठमालोकयतः कुमारीं सुधांशुशोभापरिभावुकाङ्गीम् / अतीत्य वेलामधिराजसूनोरानन्दसिन्धुः प्रससार दूरम् // 4.39 //

यत् कार्यते तत्र पतिव्रताभिः कृत्वा तदेतत् सकलं कुमारः / तया समं तामरसायताक्ष्या जताम वैतानिकवेदिमध्यम् // 4.40 //

उदर्चिषस्तस्य हुताशनस्य हविर्भिरुच्चैर्ज्वलतः पुरस्तात् / क्रियाकलापे कृतधीः पुरोधाः संयोजयामास वधूकुमारौ // 4.41 //

आसीत् कुमारः पुलकप्ररोहैरुदञ्चितैः कञ्चुकिताङ्गयष्टिः / वैकक्षमाल्यच्युतकेसरास्तद्गुप्त्यै बभूवुर्गुणरत्नराशेः // 4.42 //

आविर्भवद्भिः श्रमवारिलेशैरार्द्राङ्गुलिः कोलियकन्यकासीत् / विवाहधाराजलशीकरास्तद्व्याजीबभूवुर्विपुलेक्षणायाः // 4.43 //

आलोकलोभादभिवर्तमाना निवर्तमानास्त्रपया च शश्वत् / तयोरपाङ्गप्रसरास्तदानीं डोलाविहारश्रियमन्वभूवन् // 4.44 //

अभ्यस्तया संवरणाम्बुशेरावर्तचक्रभ्रमलीलयेव / वरः समं वामदृशा कृशानोः प्रदक्षिणाप्रक्रममन्वतिष्ठत् // 4.45 //

कन्याकुमारौ कमनीयरूपावालोक्य होमाग्निरदृष्टपूर्वौ / प्रदक्षिणार्चिःस्फुरणच्छलेन श्लाघाशिरःकम्पमिवाचचार // 4.46 //

गुरुप्रयुक्ता कुलपालिका सा लाजोपहार विससर्ज वह्नौ / मरुद्विधूता लतिकेव पुष्पं चूतद्रमे स्यूतनवप्रवाले // 4.47 //

समुद्गता धूमततिः कृशानोः समीपलग्ना मुखसारसस्य / अम्लाननीलायतनालभङ्गीम ङ्गीचकाराम्बुजलोचनायाः // 4.48 //

तस्मादुदीर्णा नवधूमराजिस्तस्या मुखे तद्ग्रहणप्रसन्ने / क्षणं समालक्ष्यत सञ्चरन्ती सरोरुहे षट्पदमालिकेव // 4.49 //

वक्त्रारविन्दं परितः प्रकीर्णा वामभ्रुवो मङ्गलधूमराजिः / अन्यामृतांशुभ्रमतः प्रयातामधत्त साक्षात् परिवेषलक्ष्मीम् // 4.50 //

वक्त्राम्बुजं वामदृशः परीता वैवाहिकी मङ्गलधूमपंक्तिः / बभार नीलांशुकनिर्मितस्य मुहूर्तवक्त्रावरणस्य शोभाम् // 4.51 //

कालाञ्जनोच्छ्वासविकूणिताक्षं धर्मोदकक्लिष्टकपोलपत्रम् / विवर्णकर्णोत्पलमाननाब्जं बभूव धूमग्रहणान्मृगाक्ष्याः // 4.52 //

इति क्रमेणाहितपाणिपीडस्तया सहैव श्वसुरौ कुमारः / ननाम तावप्यनुमोदमानावाशीर्भिरेतावनुवर्धयेताम् // 4.53 //

अन्यांश्च सर्वानपि बन्धुवर्गान् सम्भाव्य जायासहितः कुमारः / निर्गत्य तस्मान्निजराजधानीप्रदक्षिणाय प्रवरो जगाम // 4.54 //

तस्मिन् मुहूर्ते कपिलाङ्गनानां कुमारनिध्यानपरायणानाम् / सौधेषु सौधेषु समुद्बभूवुः शृङ्गारचेष्टा मदनोपदिष्टाः // 4.55 //

तथा हि काचित् करपल्लवेन कल्हारमालामवलम्बमाना / स्वयं वरीतुं किल राजधानीसोपानमार्गं त्वरया जगाम // 4.56 //

नेत्रस्य तद्दर्शननिश्चलस्य मा मूदिदं रोध इतीव मत्वा / अपास्य कालाञ्जनमायताक्षी वातायनं सत्वरमाप काचित् // 4.57 //

विभूषणैरन्तरिते मदङ्गे नैसर्गिकीं कान्तिमसौ न पश्येत् / इतीव नैपथ्यमकल्पयन्ती काचित् प्रपेदे सहसा गवाक्षम् // 4.58 //

व्याकोशमेतद् यदि कर्णपाशे निवेशयेयं सुरभि द्विरेफः / मां पीडयेदित्यवधीर्य मन्ये कर्णोत्पलं कापि जगाम जालम् // 4.59 //

तदाननालोकनहर्षजातः स्तनस्य रोमोद्गम एव भुषा / इतीव पत्रावलिमुत्सृजन्ती वातायनाभ्यर्णमवाप काचित् // 4.60 //

पतिव्रतायाः परदर्शनाय यात्रा न युक्तेति निरुन्धतीव / नितम्बबिम्बाद् रसना गलन्ती कस्याश्चिदघ्रिं कलयाञ्चकार // 4.61 //

एकावलीं काचिदनर्पयित्वा कण्ठोकण्ठं करपङ्कजेन / समुद्वहन्ती त्वरमाणचेतास्तस्योपहारार्थमिव प्रतस्थे // 4.62 //

ताभिस्तदुद्वीक्षणतत्पराभिर्निरन्तराः सौधतलप्रदेशाः / जगज्जिगीषोर्मकरध्वजस्य सेनानिवेशप्रतिमा बभूवुः // 4.63 //

वीथीषु वीथीषु विलासिनीनां तस्मिन्निपेतुस्तरलाः कटाक्षाः / प्रासादजालान्तरिताङ्गयष्टेः प्रसूनकेतोरिव पुष्पबाणाः // 4.64 //

तमायताक्ष्यः स्पृहणीइयमङ्गादङ्गान्तरं गन्तुमशक्नुवानैः / आकर्णपूरप्रसृतैरपाङ्गैरालोकयामासुरतृप्तिभाजः // 4.65 //

तासां कुमारः शतपत्रमित्रैर्विलोचनैर्विस्मयनिर्निमेषैः / अङ्गेषु सर्वत्र निषिक्तबिम्बैः साक्षात् सहस्राक्ष इवाबभासे // 4.66 //

यत्रैव यत्रैव कुमारगात्रे व्यापारितं लोचनमङ्गनाभिः / तत्रैव तत्रैव बभूव कान्तिनिर्यासनिःस्यूतमिवानुषक्तम् // 4.67 //

तासां कुमाराकृतिरातुराणामस्पन्दविस्फारितलोचनानाम् / विनेतुकामेव मनोभवार्तिं प्रत्येकमन्तर्हृदयं विवेश // 4.68 //

काचित् तदा कण्टकिताङ्गयष्टिस्तदाननाम्भोरुहनिर्विशेषम् / आजिघ्रदानन्दनिमीलिताक्षी करस्थितं विभ्रमपुण्डरीकम् // 4.69 //

काचित् तदाकर्षणसिद्धमन्त्रं कामोपदिष्टं किल जप्तुकामा / करेण मन्दं भ्रमयाञ्चकार मुक्ताक्षमालामिव हारयष्टिम् // 4.70 //

शुकावचञ्चूपुटपाटलेन नखेन काचिद् विलोलेख नव्यम् / पाणिस्थितं केतकगर्भपत्रमनङ्गसन्देशमिवास्य कर्तुम् // 4.71 //

आलेख्यलीलाफलकं सतूलिमेकं दधाना करपल्लवेन / आत्मानमालिख्य वराय तस्मै दातुं समुद्योगवतीव तस्थौ // 4.72 //

चेतोभुवः पुष्पशिलीमुखानां परागवर्षैः पततामजस्रम् / कस्याश्चिदासीत् कलुषीकृतेव दृष्टिः समुद्यद्बहुलाश्रुपूरा // 4.73 //

उद्भिन्नरोमोद्गमलोभनीया रराज कस्याश्चन गण्डपालिः / धृताङ्कुरा चित्तग्रहप्रवेशे मनोभुवो मङ्गलपालिकेव // 4.74 //

आकर्णमाकृष्टशरासनस्य कामस्य कादम्बकदम्बकानाम् / पक्षीनिलेनेव विधूयमाना काचिच्चकम्पे स्खलदुत्तरीया // 4.75 //

धर्मोदबिन्दुप्रकरैरुदीर्णैः करम्बिता काचन राजते स्म / कोदण्डवल्लीव दृढावकृष्टा निष्ठ्यूतमुक्ताङ्कुरिता स्मरस्य // 4.76 //

मनः प्रतोलीं विशतः प्रकीर्णैर्मनोभुवः पादपरागजालैः / काचिद् दृशं कर्बुरविग्रहेव विवर्णभावं प्रतिपद्यते स्म // 4.77 //

कुमारमेनं कुलशैलधुर्यं भर्त्तारमाप्तुं परमाभिरूप्यम् / बिम्बाधरेयं जननान्तरेषु किं वाकरोत् पुण्यमगण्यरूपम् // 4.78 //

सुधानिधानं तुहिनांशुबिम्बं लक्ष्मीविमानानि च पङ्कजानि / आतन्वता पूर्वममुष्य वक्त्रनिर्माणयोग्येव कृता विधात्रा // 4.79 //

निर्माणकाले भुवनत्रयस्य सम्भृत्य सम्भृत्य समर्पितेन / सौन्दर्यसारेण सरोजजन्मा प्रायेण चक्रे युवराजमेनम् // 4.80 //

युवानमेनं युगदीर्घबाहुं द्रष्टुं त्रिलोकस्पृहणीयशोभम् / अस्माकमक्ष्णामयुतं विरिञ्चिस्त्रिलोकवेदी न चकार कस्मात् // 4.81 //

अमुष्य वक्त्रामृतभानुबिम्बसम्भूतसौन्दर्यसुधोपयोगात् / आपद्यते दृष्टियुगं न केषामत्रैव जन्मन्यनिमेषभावम् // 4.82 //

इत्यादिमासां गिरमत्युदारामाकर्णयन् कर्णसुखायमानाम् / प्रदक्षिणीकृत्य पुरीं कुमारः प्राविक्षदन्तर्भवनं नृपस्य // 4.83 //

प्रविश्य दूरावनतेन मूर्ध्ना बद्धप्रणामाञ्जलिकुड्मलेन / तया समेतः शकवंशदीपः प्रियोत्तरङ्गं पितरं ववन्दे // 4.184 //

उत्थाप्य दूरानतमूढभार्यमुदञ्चिताभ्यां भुजपञ्जराभ्याम् / रोमोद्गमाध्यासितगात्रययष्टिरुर्वीपतिः सादरमालिलिङ्ग // 4.185 //

अनन्तरं काञ्चनपात्रासंस्थैः कर्पूरदीपैः परिवारनार्यः / अमुष्य भद्रासनमास्थितस्य नीराजनं मङ्गलमन्वतिष्ठन् // 4.183 //

इति विहितविवाहं विश्वविश्रान्तकीर्त्ति त्रिजगदवनदीक्षाबद्धकक्षं कुमारम् / नरपतिरवलोक्य प्रीयमाणः स मेने निजकुलमतितुङ्गं निहनुतारातिगर्वम् // 4.187 //

इति बुद्धघोषविरचिते पद्यचूडामणिनाम्नि महाकाव्ये चतुर्थः सर्गः //

पञ्चमः सर्गः त्रयो महाप्रासादाः

ततः कुमारस्य समग्रवैभवो नराधिनाथो नवयौवनश्रियः / ऋतूत्सवानामुपसेवनक्षमानकारयत् त्रीनतुलान् महालयान् // 5.1 //

स तेषु सद्मस्वधिराजनन्दनो विचित्रविन्यासविशेषशालिभिः / विनोद्यमानो वरवारयोषितां विलासनृत्तैर्विजहार हारिभिः // 5.2 //

बभूव वर्षासमयो ऽथ मेदिनी कठोरधर्मज्वरशान्तिकर्मठः / अशेषकान्तारशिखण्डिमण्डलीविलासलास्यक्रमदेशिकेश्वरः // 5.3 //

पयोधराः केचन काचमेचकाश्चकाशिरे चण्डसमीरणेरिताः / शनैः शनैरम्बरकृष्णभोगिना विमुच्यमाना इव जीर्णकञ्चुकाः // 5.4 //

तदा समारुह्य विहारमण्डपं सहैव वध्वा सरसीरुहेक्षणः / प्रदर्शयन् मीनदृशः पयोधरान् प्रचक्रमे वर्णयितुं तपात्ययम् // 5.5 //

इतः सरोजाक्षि! विलोकयाम्बुदानुदन्वदम्भोभरपश्यतोहरान् / वियत्तलाभोगविलासदर्पणप्रविष्टभूमण्डलबिम्बसन्निभान् // 5.6 //

ऋतुश्रिया दीप्ततडित्प्रदीपिकासमार्जितैरञ्जनसञ्चयैरिव / नतभ्रु! नव्यैः शकलैः पयोमुचां नभःस्थली पात्रमियं विभाव्यते // 5.7 //

पयोदकालेन चिरप्रवासिना समागतेनाभिनवं प्रिये! दिशाम् / विमुच्यमाना इव केशवेणयो विभान्ति कामं नवमेघपंक्तयः // 5.8 //

तपात्ययाभ्यागमनेन शाम्यतो निदाघरूपस्य कृपीटजन्मनः / विजृम्भमाणा इव धूमवीचयो विशन्ति मेघावलयो वियत्तलम् // 5.9 //

पुरन्दराक्रान्तिभयेन ये पुरा पयोनिधिं प्रापुरलूनपक्षकाः / समुत्पतन्तीव त एव भूधरास्ततः समुदद्यन्नववारिदच्छलात् // 5.10 //

मृगाक्ष् इ! विद्युल्लतिकाकरम्बिम्बितैर्नभो ऽवकाशो जलदैर्विराजते / पयोनिधिर्विद्रुमवल्लिवेल्लितैर्युगक्षये कर्दमगोलकैरिव // 5.11 //

शिखण्डिनामद्भुतताण्डवश्रियामरण्यरङ्गे मधुरप्रणादिनाम् / विलोक्य विद्युन्नयनेन विभ्रमान् प्रशंसतीव स्तनितेन तोयदः // 5.12 //

कलापिनः काञ्चनकाहलोपमान् फणीन्द्रलोकान् परिगृह्य चञ्चुभिः / गभीरकेकामुखरीकृताम्बरा नदन्ति चक्रीकृतबर्हमण्डलाः // 5.13 //

सुवर्णकारेण तपात्ययात्मना पयोदपालीनिकषोपलान्तरे / निघृष्यमाणा इव हेमराजयस्तडिल्लता भान्ति चकोरलोचने // 5.14 //

मलीमसं केवलमङ्गमन्तरं विशुद्धमन्तःकरणं तु मामकम् / इति स्फुरच्चञ्चलदीधितिच्छलाद् विभिद्य तं दर्शयतीव वारिदः // 5.15 //

समुद्रनेमीवहनस्य भारिणश्चतुर्महासागरमध्यवर्तिनः / कूलाद्रिकूटेषु तडिद्गणावृता विभान्ति सीता इव मेघपंक्तयः // 5.16 //

विजित्य विश्वत्रयमद्भुतश्रिया प्रदानशौर्येण पयोमुचामुना / समुच्छ्रितानां तरलाक्षि! विद्युतो जयध्वजानां जनयन्ति संशयम् // 5.17 //

सितच्छदोत्सारणवेत्रयष्टयो विलोलदृष्टे! विलसन्ति विद्युतः / धनाघनैः प्रोषिततर्जनक्रियाविघूर्ण्यमानाः करशाखिका इव // 5.18 //

शतह्रदापादितचारुमौर्विकं सलीलमादाय महेन्द्रकार्मुकम् / पयोदकालः शबरः शरव्रजैरपुण्डरीकां विदघाति मेदिनीम् // 5.19 //

भुजङ्गभुग्वान्तफणामणिश्रियः स्फुरन्ति भूम्ना पुरुहूतगोपकाः / प्रचण्डधाराहतरत्नसूदरप्रकीर्णरत्नोपलखण्डकान्तयः // 5.20 //

शरन्निशाकाशतलोदरप्रभासहोदरे नूतनशाद्वलस्थले / पतन्ति वज्रायुधगोपकीटकाः समग्रन्ध्यारुणतारकोपमाः // 5.21 //

æवियत्पृथिव्योः कियदन्तरं भवेत्æ इति प्रमातुं प्रथमेन वेधसा / प्रसार्यमाणा इव मानरज्जवः पतन्ति धाराः परितः पयोमुचाम् // 5.22 //

इयं चकोराक्षि! पयोदमालिका प्रकामवाचाटबकोटमण्डली / उपात्तशङ्खा स्फुटमिक्षुधन्वनः प्रयाणमुद्घोषयतीव दिङ्मुखे // 5.23 //

वकावलीविभ्रमकण्ठकम्बवो वितीर्णशक्रायुधचित्रकम्बलाः / नमन्ति शैलेषु नवाभ्रकुञ्जरास्तटाभिघातार्थमिवोढगर्जिताः // 5.24 //

क्षणप्रभाचम्पकदामभूषणा दिशः सुरेन्द्रायुधचारुशेखराः / पयोदशृङ्गैर्नववारिगर्भितैः परस्पराभ्युक्षमिव प्रकुर्वते // 5.25 //

विगाहमानस्य नभःस्थलीगृहं निदाधजिष्णोरृतुचक्रवर्तिनः / घनेन बद्धा इव तोरणस्रजः सुरेन्द्रचापाः सुतरां चकासति // 5.26 //

प्रकम्पितायां कठकाषलीलया दिगन्तभित्तौ स्तनयित्नुदन्तिना / विशीर्यमाणा इव तारकागणाः पलाण्डुभासः करकाः पतन्त्यमूः // 5.27 //

पयःप्रवाहैः सममेव वारिदः परं समादाय महापयोनिधेः / पुनर्विभक्ता इव मौक्तिकोत्कराः स्फुरन्ति वर्षोपलशर्कराः क्षितौ // 5.28 //

यथा यथा वृष्टिभिरभ्रमण्डले विजृम्भते वैद्युतहव्यवाहनः / तथा तथा पान्थमृगीदृशां ध्रुवं विजृम्भते चेतसि मन्मथानलः // 5.29 //

निदाघतापज्वलिता वनस्थली प्रसारयन्ति स्फुटकन्दलीकरम् / मयूरकेकाविरुतैर्मनोहरैः पयोदमभ्यर्थयतीव जीवनम् // 5.30 //

विनिद्रकान्तारविनम्रवाटिकाप्रसूनकिञ्जल्कपरागवाहिनः / हरन्ति मन्दाः पवमानकन्दलाः शिखण्डिनां ताण्डवजं परिश्रमम् // 5.31 //

विशङ्कटामम्बरराजवीथिकां वलाहकानामटतामितस्ततः / प्रतायमाना इव पादपांसवः पतन्ति मन्दं परितः पयःकणाः // 5.32 //

विघुष्यमाणे तडिताभ्रमंडले विधाय साक्ष्ये नववैद्युतानलम् / ऋतुः पुरोधास्तटिनीसमुद्रयोः प्रवर्तयत्यूर्मिकरग्रहोत्सवम् // 5.33 //

अनेन कालेन विनामृतद्रवैर्निकाममापादितसर्वसम्पदा / अशेषतो भूरपि सर्वथा भजेदपुत्रिणीनामधिदेवतापदम् // 5.34 //

इति प्रशंसामुखरे सकौतुकं स्ववृत्तिमुद्दिश्य नरेन्द्रनन्दने / उपोढलज्जा इव दिङ्मुखान्तरे तिरोबभूवुः सकलाः पयोधराः // 5.35 //

दिगङ्गनावर्णघृतानुलेपनं सितच्छदस्वैअविहारवीथिका / सरोजिनीयौवनविभ्रमोदयः समाविरासीत् समयो ऽथ शारदः // 5.36 //

तडित्प्रियायाः सविलाससम्पदो बलाकिकायाश्च विशुद्धजन्मनः / वियोगदुःखादिव मौनमुद्रिताः प्रपेदिरे पाण्डरतां पयोधराः // 5.37 //

कदर्थितात्मीयगुणप्रकाशने क्षयं प्रपन्ने सति वारिदागमे / प्रमोदहासा इव दिङ्मृगीदृशां समुद्बभूवुः कलहंसमण्डलाः // 5.38 //

सितच्छदानां श्रवणार्तिकारणं निशम्य कोलाहलमुत्कचेतसाम् / वियोगभाजस्तरुणीजना भृशं निनिन्दुरन्तःकरणेन भार्गवम् // 5.39 //

अनन्तरत्नाकरफेनमण्डलैरनङ्गकीर्तिस्तबकभ्रमावहैः / मरालवृन्दैर्वलमानपक्षकैरपूरि सर्वं हरिदन्तकन्दरम् // 5.40 //

विकासिनां सप्तपलाशभूरुहां विजृम्भमाणाः परितो रजोभराः / हरिन्मुखानामधिवासचूर्णंकभ्रमं वितेनुः प्रथमानसौरभाः // 5.41 //

प्रवर्त्यमाने प्रमदैर्मदावलैः समुल्वणे दानजलाभिवर्षणे / गते ऽपि वर्षासमये महापगा बभूवुरत्यन्तविवृद्धजीवनाः // 5.42 //

कलाधिनाथः करजालमुज्ज्वलं प्रसारयामास हरित्सु निर्भरम् / चिरोत्सुकानां कुमुदाकरश्रियां दृढाङ्गपालीमिव कर्तुमुन्मनाः // 5.43 //

वितायमानैः स्मितचन्द्रिकाभरैस्तरङ्गिताः क्षोमविशेषपाण्डरैः / विलज्जमाना द्विजराजदर्शनाद् धृतावगुण्ठा इव दिग्वधूटिकाः // 5.44 //

पतङ्गदावानललङ्घितात्मनां तमस्तमालद्रुमषण्डसम्पदाम् / मरुत्प्रकीर्णा इव भस्मधूलयः शशङ्किरे शारदमेघपंक्तयः // 5.45 //

विसृत्वरैः शारदिकैः पयोधरैर्विडम्बयामास विकीर्णमम्बरम् / तरङ्गभङ्गैः कलशाम्भसां निधेर्युगान्तभिन्नैर्लवणोदधेर्द्युतिम् // 5.46 //

कृताभिषेकाः प्रथमं घनाम्बुभिघृतोत्तरीयाः शरदभ्रसञ्चयैः / विलिप्तगात्र्यः शशिरश्मिचन्दनैर्दिशो दधुस्तारकहारयष्टिकाम् // 5.47 //

कृताप्लवानामचिरेण वारिदैर्दिशावधूनां रुचिराम्बरत्विषाम् / शरीरलग्ना इव तोयविप्रुषश्चकाशिरे सातिशयेन तारकाः // 5.48 //

विकासिनश्चन्द्रकरोपलालनाद् विरेजिरे कैरवकोशराशयः / शरत्प्रसन्नेषु तडाकवारिषु प्रविष्टबिम्बा इव तारकागणाः // 5.49 //

विकस्वरा व्यञ्जितकण्टकांकुरा विमुक्तमाध्वीकमुदश्रुबिन्दवः / सरोजषण्डाः शरदं समागताः विलोक्य विस्मेरमुखा इवाबभुः // 5.50 //

विकासभाजामभितः सरोरुहां विलीयमानैर्मकन्दनिर्झरैः / अगाधतां प्रापुरतीव पूरिताः शरत्कृशा अप्यखिलाः सरोवराः // 5.51 //

विपक्वपुण्ड्रेक्षुपरुमुखच्युतैर्निरन्तरा मौक्तिकसारसञ्चयैः / उदारकैदारककुल्यकातटाः प्रपेदिरे ताम्रनदीतटोपमाम् // 5.52 //

विपाकभूम्नाभिविदीर्णदाडिमीफलप्रकीर्णैर्नवबीजबालकैः / करम्बिताः काननभूमयो बभुः पुनः समुद्यत्सुरगोपका इव // 5.53 //

आनन्दपाकोदयशालिभिः फलैरवाङ्मुखीनाः कलमा ललक्षिरे / उपस्थितामात्मविनाशविक्रियां विचिन्त्य शोकावनता इवाधिकम् // 5.54 //

विकीर्णपङ्काङ्कितशृङ्गकोटयः खुरार्धचन्द्रक्षयकूलभूमयः / मुहुर्नदन्तो वृषभा मदोद्धतास्तटाभिघातं सरितां वितेनिरे // 5.55 //

अत्रान्तरे राजकुमारमेनमाहूय पृथ्वीपतिराबभाषे / अयं जनः पुत्र! तवास्त्रशिक्षाविलोकनं प्रत्यभिवाञ्छतीति // 5.56 //

श्रुत्वा तु तत्सूर्यकुलावतंसः प्रत्युज्जगाद प्रथमं नृपाणाम् / आलोक्यतां तात! ममास्त्रशिक्षा प्राप्ते दिने सप्तमसङ्ख्ययेति // 5.57 //

अथागते सप्तमवासरान्ते प्रजापतिर्बन्धुजनेन सार्धम् / तस्यास्त्रशिक्षाप्रविलोकनार्थम् अध्यास्त भद्रासनमन्तरेण // 5.58 //

एकेन बाणासनमाततज्यम्, अन्येन हस्ताम्बुरुहेण बाणम् / समाददानः स पिनद्धमूर्तिरग्रे गुरोराविरभूत् कुमारः // 5.59 // किं पुष्पधन्वा प्रतिमब्धमूर्तिः, किं वावतीर्णो मधवान् सधन्वा! एवंविधा प्रादुरभूत् प्रजानां विकल्पना विस्मितमानसानाम् // 5.60 // अदृष्टपूर्वामतिलोकशिल्पाम् अत्यद्भुतामप्रतिमप्रभावः / बहुप्रकारां पितुरस्त्रशिक्षां सन्दर्शयामास स वीरवर्यः // 5.61 //

दृष्ट्वास्त्रशिक्षां जगदेकबन्धोरभूतपूर्वामवनीतलेषु / आत्मानमाखण्डलतुल्यधामा विशामधीशो बहु मन्यते स्म // 5.62 //

इत्थं धीरो दर्शयित्वास्त्रशिक्षां धानुष्काणामग्रगण्यस्तरस्वी / आगोपालं स्तूयमानापदानो लोकैरुच्चैराससादात्मगेहम् // 5.63 //

सङ्गीतमङ्गलमहोत्सवसङ्गिनीभिः साकं वधूभिरनुरागतरङ्गिताभिः / क्रीडागृहेषु विहरन् क्षितिपालसूनुर्वर्षाणि कानिचिदसौ क्षपयाञ्चकार // 5.64 //

इति बुद्धघोषविरचिते पद्यचूडामणिनाम्नि महाकाव्ये पञ्चमः सर्गः //

षष्ठः सर्गः वसन्तसमयवर्णनम्

प्रादुर्बभूव समयः सुभगो वसन्तः प्रस्तावनालिकुलकोकिलकूजितानाम् / बाणाशयो मकरकेतनसायकानाम् मौहूर्तिको मलयमारुतनिर्गमानाम् // 6.1 //

उच्चण्डदण्डधरकासरसौर्वभौमसन्नाहभीत इव चण्डमयूखमाली / सद्यो विवर्तितहयो यमदिङ्मुखान्ताद् यात्रामधत्त हिमभूधरसम्मुखीनाम् // 6.2 //

चन्द्रोदयोज्ज्वलमुखेन झषध्वजाज्ञां व्याकुर्वता विमलसूक्ष्मतराम्बरेण / वन्या वसन्तसमयेन परिग्रहत्वसम्भाविता सपदि पुष्पवती बभूव // 6.3 //

कलेन गाढतरमानपरिग्रहाणां प्राणानिलान् रसयितुं प्रमदाजनानाम् / उल्लासितेव रसना कुसुमद्रुमाणाम् अद्भासते स्म नवकोमलपल्लवश्रीः // 6.4 //

उन्मोचयन् परिणतच्छदकञ्चुलीकामुद्भावयन् मुकुलजालकरोमहर्षम् / उल्लोलयन् भ्रमरकेशभरं लतानाम् उद्यानभूषु विजहार वसन्तकालः // 6.5 //

आरुह्य मन्दमलयानिलमौपवाह्यमाशाजयप्रचलितस्य मनोभवस्य / सूनप्रसूतिरभवन्नवलाजवृष्टिः पुंस्कोकिलध्वनिरभूद् वरशङ्खघोषः // 6.6 //

मन्दानिलेन वहता वनराजिमध्याद् उत्थापितः कुसुमकोणकरेणुरुच्चैः / सेनापराग इव दिग्विजयोद्यतस्य चेतोभुवः प्रसरति स्म दिगन्तरेषु // 6.7 //

पुष्पायुधस्य नृपतेः परपुष्टवर्गः संग्रामसम्भ्रमसहान् सहकारबाणान् / सञ्चेतुकाम इव सञ्चितचारुपत्रान् बभ्राम विभ्रमवनेषु नवांकुरेषु // 6.8 //

वीरेण मारसुभटेन विभिद्य बाणैर्बद्धा महाविटपिनां विटपान्तरेषु / व्याकीर्णकेशनिचया इव शत्रुमुण्डा व्यालोलभृङ्गनिवहाः स्तबका विरेजुः // 6.9 //

भृङ्गाभिमुद्रितमुखा मकरन्दपूरैः पूर्णोदरा रुरुचिरे सुमनोगुलुच्छाः / वीरस्य मारनृपतेर्विजयाभिषेकं कालेन कर्तुमिव रत्नघटाः प्रणीताः // 6.10 //

ओघीकृता मलयमारुतचन्दनेन पुष्फोर पूगवननूतनपुष्पपालिः / चेतोभवस्य नृपतेर्मधुना सलीलम् आन्दोलिता ललितचामरमालिकेव // 6.11 //

पुंस्कोकिलाअः पुनरनङ्गजयापदानगाथासदृक्षकलपञ्चमकूजितानि / पेठुः प्रसन्नमधुरोज्ज्वलपेशलानि प्रत्यग्रचूतकलिकासु वनस्थलीषु // 6.12 //

उद्वेलसम्भृतमधुव्रतदानराजिरुच्छृङ्खलो मलयमारुतगन्धहस्ती / मानग्रहाद्रिकटकेषु मनस्विनीनां वप्रक्रियाविहृतिमाचरति स्म मन्दम् // 6.13 //

मन्दानिलक्षितिपमङ्गलपाठकानां माकन्दगन्धगजमण्डनडिण्डिमानाम् / उद्दामकामविजयोत्सवघोषणामाम् उज्जृम्भते स्म रुतमुन्मदषट्पदानाम् // 6.14 //

आमूलचूडमभितः प्रविजृम्भमाणो बालप्रवाहनिवहो वनपादपानाम् / मानान्धकारहरणाय मनस्विनीनां बालातपप्रसरविभ्रममाललम्बे // 6.15 //

निरन्तरस्मेरमणीचकानां निष्यन्दमानाभिरनोहकानाम् / मधूलकासारमहानदीभिर्वनं नदीमातृकतामयासीत् // 6.16 //

तटोपकण्ठं मकरन्दसिन्धोः प्रसूनधूलीपुलिनाभिरामे / आबद्धचक्राः सह कामिनीभिरारेभिरे पातुमलिप्रवीराः // 6.17 //

वीरुन्मयीं विभ्रमयन्त्रडोलामारोप्य भृङ्गीमविगीतगीताम् / समीरणैरात्मगरुत्समुत्थैः सानन्दमान्दोलयति स्म भृङ्गः // 6.18 //

अशोकयष्ट्याः स्तबकोपनीतमादाय पुष्पासवमाननेन / सम्भोगभिन्नां तरणद्विरेफः सचाटुकं पाययति स्म कान्ताम् // 6.19 //

अङ्गं समासाद्य लताङ्गनानां षडंघ्रिडिम्भाः स्तबकस्तनेषु / प्रत्यग्रपुष्पासवदुग्धपानं प्रपेदिरे विस्मृतलोलभावाः // 6.20 //

अनेकसंग्रामविमर्दशीर्णां पुराणमौर्वीमपनीय भारः / कोदण्डयष्टेर्मकरन्दयष्टेरपूर्वमौर्वीकरोद् द्विरेफैः // 6.21 //

अनन्ययोनेरपदानगाथां मधोः सकाशादिव शिक्षयन्तः / शाखासु शाखासु महीरुहाणां शनैः शिशिञ्जुः कलकण्ठशावाः // 6.22 //

उत्क्षिप्तशाखाच्छलबाहुदण्डाश्चूतद्रुमाः शूर्पकशासनाज्ञाम् / कर्णाभिरामैः कलकण्ठनादैरुद्धोषयामासुरिवाध्वगानाम् // 6.23 //

विनेतुकामस्य विलासिनीनां माअनद्विपेन्द्रं मकरध्वजस्य / हेमांकुशानामवहन्नभिख्यामग्रे नताः प्रौढपलाशकोशाः // 6.24 //

परिभ्रमत्षट्पदकर्बुराणां पंक्तिः पलाशद्रुममञ्जरीणाम् / देदीप्यमानस्य शिलावलस्य दीप्तिं ययौ दर्शितधूमराशेः // 6.25 //

आमोदलुब्धैरलिनां कदम्बराकृष्यमानः सुमनोगुलुच्छः / ग्रासीकृतो राहुमुखेन राकाकलानिधेर्बिम्ब इवाबभासे // 6.26 //

तटीपटीरद्रुमसङ्गभाजां सरीसृपाणामिव साहचर्यात् / वियोगिनश्चन्दनशैलजन्मा विमूर्च्छयामास मुहुः समीरः // 6.27 //

मधुशीकरदुर्दिनान्धकारे वनलक्ष्मीरतिदूतिकोपितानाम् / भ्रमरीमभिसत्वरीं प्रमत्तः सचमत्कारमरीरमद् द्विरेफः // 6.28 //

वकुलद्रुमवाटिका वरस्त्रीमुखगण्डूषमधुद्रवाभिषेकम् / अनुभूय नवांकुरापदेशादवहन्नञ्चितरोमहर्षशोभाम् // 6.29 //

सहकारवनीषु सञ्चरन्त्या मधुलक्ष्म्या इव नूपुरप्रणादाः / कलकण्ठभुवः कलप्रलापाः श्रवसः पारणमादधुर्जनानाम् // 6.30 //

अङ्गनावदनपद्मपूरणीमादरेण परिपीय वारुणीम् / उद्ववाम पुनरेव केसरः स्यन्दमानमकरन्दकैतवात् // 6.31 //

परिमललहरीषु पादपानां भरितसमस्तदिगन्तरापगासु / जलविहरणमाचचार दिर्घं मलयमहीधरमन्दगन्धवाहः // 6.32 //

मनोभवो मण्डलितास्त्रमौर्विकागभीरविष्फारविराविताम्बरम् / अशेषसांसारिकशेमुषीमुषो ववर्ष चूतांकुरशातसायकान् // 6.33 //

इति प्रवृत्ते मधुमासवैभवे विधातुमुद्यानविहारमुत्सुकः / रथं समारुह्य नरेन्द्रनन्दनः सहावरोधेन विनिर्जगाम सः // 6.34 //

ततः कुमारस्य पुरन्दरश्रियः प्रबोधकालो ऽयमिति प्रबोधितुम् / क्रमेण वृद्धातुरलुप्तजीवितान् प्रदर्शयामासुरमुष्य देवताः // 6.35 //

क्रमेण पश्यन् पुरतः स्थितानमून् नितान्तमुद्विग्नमनाः नृपात्मजः / किमेतदित्याअहितविभ्रमः स्वयं पुरोगतान् पर्यनुयुंक्त सारथीन् // 6.36 //

सविस्तरं ते ऽपि सुरैरधिष्ठिता नरेन्द्रपुत्रस्य विरक्तिकारणम् / क्रमेण तेषामतिमात्रदुःसहं जराविकारादिकमाचचक्षिरे // 6.37 //

निशम्य तेषां वचनं नृपात्मजो निकामनिर्वेदविभाविताशयः / नियन्त्रितोद्यानविहारकौतुको निवर्तयाश्वानिति सूतमब्रवीत् // 6.38 //

अनन्तरं तस्य पुरः सुराधिपैरदर्शि शान्तानुशयस्तपोधनः / विवृद्धकारुण्यसमुद्रवीचिकाविटङ्कविश्रान्तविशाललोचनः // 6.39 //

प्रतप्तचामीकरगौरविग्रहः प्रवालभङ्गारुणचारुचीवरः / प्रसन्नपूर्णेन्दुनिभाननद्युतिः प्रभूतमैत्रीपरिवाहिताशयः // 6.40 //

तमेनमालोक्य च शाक्यनन्दनस्तपस्विनामग्रसरं सविस्मयः / क एष का वास्य चरित्रचातुरीत्यपृच्छदभ्याशजुषः स्वसारथोन् // 6.41 //

अयं महाभाग! विशुद्धमानसः पवित्रशीलः परमार्थदेशिकः / सवासनोन्मूलितसर्वकिल्विषस्तपोधनः कश्चिदपश्चिमः सताम् // 6.42 //

अमुष्य यः शासनमाश्रितो जनो जराविकारादितरङ्गभङ्गुरम् / क्रमेण निस्तीर्य स जन्मसागरं प्रयाति निर्वाणपदं निरुत्तरम् // 6.43 //

इति प्रवीराः क्षितिपालनन्दनप्रबोधनार्थं विबुधानुभावतः / वितेनिरे वाङ्मनसातिगोचरं तपोनिधेस्तस्य चरित्रवर्णनम् // 6.44 //

इत्थं श्रुत्वा सारथीनां वचस्तल्लब्धोपायः संसृतेर्निष्क्रमाय / सन्तुष्टान्तर्मानसो राजसूनुर्भूयो ऽप्यैच्छत् कर्तुमुद्यानलीलाम् // 6.45 //

इति बुद्धघोषविरचिते पद्यचूडामणिनाम्नि महाकाव्ये षष्ठः सर्गः //

सप्तमः सर्गः सिद्धार्थस्योद्यानप्रवेशः

प्रचोदिताश्वः पुनरेव सूतैः प्रतोदहस्तैर्नरलोकवीरः / आखण्डलोदयानमनो ऽभिराममाराममत्यद्भुतमाविवेश // 7.1 //

विद्यागृहं पञ्चमपाठकानां विकल्पतूणीरमनन्ययोनेः / गञ्जागृहं षट्पदकामिनीनां क्रीडागृहं किञ्च वसन्तलक्ष्म्याः // 7.2 //

चराचराणमभिवन्दनीयमागन्तुमुद्यानामहीरुहस्तम् / मरुद्वशादानमितैः शिरोभिर्बद्धप्रबालाञ्जलयः प्रणेमुः // 7.3 //

परागसम्पत्सिकतावकीर्णे पर्युक्षिते पुष्परसैः पतद्भिः / कृतोपहारे गलितैः प्रसूनैरुद्यानमध्ये विजहार वीरः // 7.4 //

लताङ्गहारैर्ललितालिगीतैर्वनप्रियामञ्जुरवैश्च वाद्यैः / आरामभूमिं स विलोक्य मेने सङ्गीतशालामिव शम्बरारेः // 7.5 //

तरुप्रसूनान्यपचेतुकामा वामालका मन्दपदं चरन्त्यः / कुमारसेवार्थमुपस्थितानां शङ्कां वितेनुस्तरुदेवतानाम् // 7.6 //

आलापमारामविहारिणीनामाकर्णयन्तो हरिणेक्षणानाम् / विलज्जमाना इव बद्धमौनास्तस्थुः क्षणं तत्र वसन्तघोषाः // 7.7 //

मञ्जीरनादच्छलतो ममार्तिं न सुभ्रु! कुर्या इति नाथतेव / पदेन पङ्केरुहकोमलेन पस्पर्श काचिच्छनकैरशोकम् // 7.8 //

अशोकयष्टिस्तरुणीजनस्य पादाम्बुजस्पर्शमिवासहिष्णुः / नवप्रवालप्रसवापदेशात् कोपानलज्वालमिवोत्ससर्ज // 7.9 //

सुधामरीचिद्युतिशीतलेन कराम्बुजस्पर्शसुखेन काचित् / उद्भिद्यमानांकुररोमहर्षं पुत्रागतां प्रापयति स्म चूतम् // 7.10 //

असूत सद्यः सहकारशाखी नवांकुरन् पुङ्खितचारुपत्रान् / अनन्ययोनेरभिमानहेतू नरुन्तुदान् पान्थबधूजनानाम् // 7.11 //

सौगन्धिकेन्दीवरवासितेन सलीलमन्तर्मुखसम्भृतेन / पुराणमाध्वीकरसेन काचिदशोकतां केसरमानिनाय // 7.12 //

मनोज्ञगन्धैर्वकुलद्रुमाणां स्वयं विकीर्णैः सुमनोनिकायैः / लताप्रतानेन विचित्रमेका सङ्कल्पयामास विकल्पकाञ्चीम् // 7.13 //

उपाहृतैः काञ्चनपुष्पजालैरुदारगन्धैर्नवमल्लिकायाः / आपूरयन्ती निजकेशपाशमनङ्गतूणीरमिवाबबन्ध // 7.14 //

आवर्ज्यशाखां करपल्लवेन प्रसह्य पुष्पापचयोन्मुखायाः / रुषेव कस्याश्चिदशोकयष्टिस्तिरस्करोति स्म दृशं परागैः // 7.15 //

करेण साकं मम कोमलेन स्पर्धामिदं किं परुषं भजेत / इत्यात्तरोषेव सलीलमेका चूतप्रवालस्य चकार भङ्गम् // 7.16 //

सिन्दूरसौन्दर्यसहोदरेण शेफालिकापुष्परजःकणेन / चकार सख्याः सविलासमेका फालस्थले चारुतमालपत्रम् // 7.17 //

आकृष्य शाखाः सदयं लतानामालूय हस्तेन नवप्रवालम् / माणिक्यभूषामपसार्य कण्ठे निवेशयामास पतिः परस्याः // 7.18 //

काचित् प्रगल्भा रमणस्य कर्णे निवेशयन्ती किल कर्णपूरम् / आवेष्ट्य कण्ठं भुजबन्धनेन कपोलकान्तिं परिचुम्बति स्म // 7.19 //

नवप्रसूनैः सकलाङ्गनद्धैर्मनोहराः काश्चन वारिजाक्ष्यः / अयुग्मबाणायुधदेवतानामाविष्कृतानामवहन्नभिवयाम् // 7.20 //

स्तनाभिरामस्तबकोज्ज्वलानां दन्तच्छदापाटलपल्लवानाम् / मध्ये लतानाअं निभृतं वसन्तीं सखीं विवेक्तुं न शशाक काचित् // 7.21 //

इत्थं कुमारस्य सहावराधैः सलीलमारामविहारभाजः / आलोकनायेव सहस्रभानुराकाशमध्यं परमध्यरुक्षत् // 7.22 //

चण्डातपस्पर्शविवर्धमानमरीचिकावापिविहारदक्षः / सन्धुक्षयंस्तापमतीव तासां मध्याह्नशंसी मरुदाजगाम // 7.23 //

छायास्तरूणामभितः प्रवृत्ताश्चण्डातपे क्षन्तुमिवासमर्थाः / मूलालवालं मुहुरम्बुसेकसञ्जातशैत्यं शनकैरुपेयुः // 7.24 //

विहारसञ्जातपरिश्रमाणां विलासिनीनामलिकस्थलीषु / प्रदुर्बभूवुः श्रमवारिलेशाः प्रद्युम्नकीर्त्यङ्करनिर्विशेषाः // 7.25 //

धर्मोदबिन्दुप्रकरा विरेजुः कपोलपालीषु नितम्बिनीनाम् / स्नानार्थमानेतुममूः पुरस्तात् तडाकदूता इव सम्प्रयाताः // 7.26 //

आरामभूमावतिवाह्य तापं माध्याह्निकं मध्यमलोकपालः / आसेव्यमानो वरवर्णिनीभिरम्भोविहारार्थमवाप वापीम् // 7.27 //

मन्दानिलान्दोलितवीचिमालाडोलायमानोन्मदराजहंसीम् / सम्फुल्लकल्हारविजृम्भमाणसौरभ्यपूरप्लवमानभृङ्गीम् // 7.28 //

कुमुद्वतीकोशपुटावतीर्णमाध्वीकधारामधुरप्रवाहाम् / उत्तुङ्गकल्लोलवितानरत्नरङ्गस्थलीचंक्रममाणमत्स्याम् // 7.29 //

एकत्र फुल्लैर्नवपुण्डरीकैर्गङ्गानुषक्तामिव दृश्यमानाम् / रक्तारविन्दैरितरत्र भिन्नैः शोणोपगूढामिव शोभमानाम् // 7.30 //

पतत्रिपक्षप्रविकीर्णपद्मपरागसिन्दूरितदिग्विभागाम् / स शीकरासूत्रितदुर्दिनाभालोक्य वापीमधिकं ननन्द // 7.31 //

दुढावबद्धायतकेशपाशैः शृङ्गानुषङ्गोज्ज्वलपाणिपद्मैः / सहावरोधैः स विहार वापीमवातरत् पाशधरप्रभावः // 7.32 //

तत्पूर्वमभ्यागतमादरेण तमूर्मिहस्तैः परितभ्य वापी / कर्णाभिरामैः कलहंसनादैर्वार्त्तानुयोगं मधुरं चकार // 7.33 //

अन्तर्विगाढे सति सुन्दरीभिरुद्वेलतां प्राप महातडागः / जलाशयाः स्त्रीषु कृतानुषङ्गाः कथं नु वेलां न विलङ्घ्यन्ति // 7.34 //

कठोरकान्ताकुचमण्डलानामाघातभीता इव वेपमानाः / कल्लोलमालाः कणिकापदेशान्मुक्तोपहारानुपनिन्युरासाम् // 7.35 //

पद्माकरे पङ्कजलोचनाभिर्नरेन्द्रसूनुर्विजहार सार्धम् / सलीलमन्तःपुरिकाङ्गनाभिः साकं प्रचेता इव वारिराशौ // 7.36 //

कान्ताकरोदञ्चितवारिधाराः कान्तस्य वाह्वोरुपरि प्रकीर्णाः / अयत्नबालव्यजनोपचारचातुर्यधुर्याः क्षणमात्रमासन् // 7.37 //

परिस्फुरच्छीकरदन्तुराङ्गं पर्यायवल्गत्कुचकुम्भहारम् / काश्चित् करैः कान्तमिवापराद्धमास्फालयामासुरमन्दमम्भः // 7.38 //

तरङ्गरङ्गे सह भृङ्गगानैः सरोरुहे ताण्डवमादधाने / हस्ताम्बुजैरात्तमृणालदण्डैरवादयन् वारिमृदङ्गमन्याः // 7.39 //

निमज्जनोन्मज्जनरागिणीभिर्नितम्बिनीभिर्निविडस्तडागः / अशुम्भदम्भोनिधिरन्तरान्तराविर्भवन्तीभिरिवाप्सरोभिः // 7.40 //

क्रीडातडाकं क्षितिपालसूनुः केयूरभोगीन्द्रवृतेन दोष्णा / ममन्थ भूभारधुरन्धरेण मन्थाद्रिणा सिन्धुमिवाब्जनाभः // 7.41 //

क्षोणीभुजा कुंकुमवारिधारा यन्त्रप्रयुक्ता रमणीमुखेषु / पपात पंकेरुहकाननेषु प्रभेव भानोः प्रथमावतारा // 7.42 //

वामभ्रुवस्तं मणिशृङ्गमुक्तैरवाकिरन् कुंकुमवारिपूरैः / तथागतः सो ऽयमतीव रेजे सपल्लवश्रीरिव पारिजातः // 7.43 //

कस्याश्चिदाविष्कृतचन्द्रिकायाः कराब्जयन्त्रप्रहिताम्बुधारा / पपात पत्युर्मणिमौलिबन्धे गङ्गेव देवस्य जटाकलापे // 7.44 //

स्वहस्तयन्त्रप्रहिताभिरद्भिः पिधाय कस्याश्चन नेत्रयुग्मम् / विटः परस्या विनिमीलिताक्ष्याश्चुचुम्ब बिम्बाधरमादरेण //

कयाचिदभ्यर्णजुषः सलीलं कान्तस्य कण्ठे प्रहिताम्बुधारा / चेतोभुवा चित्तमृगं ग्रहीतुं व्यापारिता वागुरितेव रेजे // 7.46 //

वक्त्रे मनोज्ञस्मितचन्द्रिकाभूद् वक्षोरुहे निर्झरकान्तिरासीत् / मध्ये बभूवाभ्रसरिद्विलासो वामभ्रुवां मज्जनवारिधारा // 7.47 //

आप्लावयामास करोदकेन वक्त्रं स कस्याश्चन मानवत्याः / तदेव तन्मानपरिग्रहस्य जलाञ्जलिप्रक्रममाललम्बे // 7.48 //

निमज्य कासाञ्चिदुदञ्चितानां वक्षोरुहाः प्रक्षरदम्बुधाराः / चकाशिरे चञ्चुपुटापकृष्टमृणालनाला इव चक्रवाकाः // 7.49 //

निराकृते कापि तरङ्गवातैः स्तनोत्तरीये सति लज्जमाना / कुचस्थलं नव्यनखव्रणाङ्कं डिण्डीरपिण्डेन तिरश्चकार // 7.50 //

कस्याश्चिदन्तःसलिले निमज्य समुच्चलन्त्याः सरसं मुखाब्जम् / समुज्जिहानस्य समुद्रमध्यात् तारापतेर्बिम्बमिवाबभासे // 7.51 //

अम्भोविहाराकुलितैः पयोभिरपाकृतेष्वञ्जनमण्डनेषु / रोषादिवान्तःपुरमुन्दरीणां नेत्रारविन्दान्यरुहणीबभूवुः // 7.52 //

पयोधराः पङ्कजलोचनानां पाथोविहारे पतदम्बुधाराः / नागेन्द्रकुम्भा इव नद्धहाराः सनिर्झरौघा इव शैलशृङ्गाः // 7.53 //

अनङ्गसाम्राज्यमहाभिषेककुम्भाविवाम्भोरुहलोचनायाः / वक्षोरुहौ मङ्गलशृङ्गसंस्थैरवाकिरन् वारिभरैः परस्याः // 7.54 //

बिभूषणैर्विद्रुमपुष्यरागवैडूर्यगारुत्मतपद्मरागैः / अङ्गच्युतैरम्बुजलोचनानां रत्नाकरो ऽभूत् कमलाकरो ऽपि // 7.55 //

एवं स कृत्वा सरसीविहारं सहावरोधैः सरसीरुहाक्षः / उत्तीर्य तस्यास्तटसन्निविष्टं बद्धोपचारं सदनं विवेश // 7.56 //

तत्रानुरक्तैः सह मित्रवर्गैः सङ्कल्पिताकल्पविकल्पवेषः / रसोत्तरव्यञ्जनपाकहृद्यमाहारमार्यः परमभ्यनन्दत् // 7.57 //

विचित्रपट्टास्तरणोपपन्नं विकीर्णपुष्पप्रकरं कुमारः / अभ्यन्तरस्थापितभद्रपीठमास्थानिकं मण्डपमध्यवात्सीत् // 7.58 //

तत्र क्षोणीरमणतनयो मण्डपे वाणिनीनां नृत्तारम्भैर्निरुपमरसैर्वाद्यघोषैर्मनोज्ञैः / वीणानादैः श्रवणसुभगैर्वेणुनादैश्च हृद्यैः श्रीमानह्नस्त्रिभुवनगुरुः शेषमेष व्यनैषीत् // 7.59 //

इति बुद्धघोषचरिते पद्यचुडामणिनाम्नि महाकाव्ये सप्तमः सर्गः //

अष्टमः सर्गः सूर्यास्तकालवर्णनम्

तत्रान्तरे बिम्बममन्दरागं पपात भानोदिशि पश्चिमायाम् / आकाशकोशाद् गलितस्य नीलाद् आकृष्टलीलं मणिदर्पणस्य // 8.1 //

आकाशसिन्धोरपराह्णकर्णधाराधिपः संहृतरश्मिजालः / प्रक्षेपणीभिः स्फटिकात्मिकाभिर्दिगन्ततीरं तरणिं निनाय // 8.2 //

अशोकपुष्पस्तबकाभिताम्रमस्ताचले मण्डलमुष्णभानोः / बभार सिन्धोर्मथने विषक्तप्रवालवल्लीवलस्य शोभाम् // 8.3 //

भास्वानभीप्सुः परालोकयात्रां पद्माकरेषु प्रतिबिम्बलक्षात् / आप्रच्छनार्थं प्रियबान्धवानामम्भोजिनीनामिव सम्प्रविष्टः // 8.4 //

क्रमेण मध्यं चरमाम्बुराशेः प्राभाकरं बिम्बमलञ्चकार / हरिन्मणिश्याममिवाच्युतस्य वक्षःस्थलं कौस्तुभनाम रत्नम् // 8.5 //

आवर्तवेगादपरम्बुराशेरावृत्तबिम्बं हरिदश्वबिम्बम् / भूयो ऽपि चक्रभ्रममुन्मृजार्थमारोपितं विश्वसृजेव रेजे // 8.6 //

मया विनाब्धिः प्रलयप्रसङ्गं वेला कदाचिन्न विलङ्घितेति / सत्यं चकारेव तदङ्गहस्तैरादाय तप्तारुणलोहकूटम् // 8.7 //

दिनावसानेन परीक्षकेण मन्दप्रदीप्तिद्युमणिर्महार्हः / और्वाग्निना तेजयितुं किलान्तरुदन्वङ्गारभरे निरस्तः // 8.8 //

अस्तङ्गते भर्तरि भृङ्गमालामङ्गल्यसूत्रं दिवसान्तधात्री / अम्भोजिनीनामपसौरभाणामपाकरोदम्बुरुहोपकण्ठात् // 8.9 //

विश्लेषदुःखादिव तिग्मभानोः सङ्कोचभाजां नलिनीवधूनाम् / शोकाग्निधूमालिरिवोज्जजृम्भे भृङ्गावली पङ्करुहाननेम्यः // 8.10 //

सौरभ्यलोभात् सविधे चरन्ती भृङ्गावली पद्मवनेषु रेजे / वियोगिनीभिर्नलिनीवधूभिर्व्यापारितोद्वन्धनवागुरेव // 8.11 //

विहाय भास्वान् नलिनीं सरागामस्तङ्गतो ऽभून्मम बाल्यमित्रम् / इत्यातियोगादिव चक्रवाकस्त्यक्त्वा प्रियां दीनतरं ररास // 8.12 //

प्रतायमाना प्रथमेतरस्मिन् काष्ठान्तराले कनति स्म सन्ध्या / दिवानिशान्यो ऽन्यनिपीडनेन जाज्वल्यमाना ज्वलनप्रभेव // 8.13 //

अस्तङ्गतं भास्करमम्बरश्रीरालोक्य शोकातिशयाकुलेव / नक्षत्रमुक्ताक्षवटं दधाना सन्ध्यातपं चीवरमाललम्बे // 8.14 //

रुद्राक्षमालावलयोज्ज्वलानि तपोधनानां करपल्लवानि / सन्ध्याप्रणामाय सभृङ्गचक्रैः सङ्कोचमापुः सह पद्मषण्डैः // 8.15 //

आकाशनीलोत्पलभृङ्गभङ्गिराशावधूनीलपटोत्तरीयम् / विश्वम्भराभूमिगृहप्रवेशो ऽप्यजृम्भतान्धङ्करणी तमिस्रा // 8.16 //

निष्यन्दमानैरिव चन्द्रकान्तैर्निर्वापितानां तपनोपलानाम् / समीओइरणोत्था इव धूमसार्थास्तमोभरास्तरुरन्तरिक्षम् // 8.17 //

प्रदोषवेधाः प्रवरस्य ताराप्रशस्तिवर्णान् लिखितुं हिमांशोः / पयोदवीथीफलकं तमिस्रमषीप्रकारैर्मलिनीचकार // 8.18 //

शर्वस्य सन्ध्याधृतताण्डवस्य कण्ठप्रभापुञ्ज इवान्धकारः / ज्वलिष्यतामोषधिपादपानां किञ्चावृणोद् धूम इवान्तरिक्षम् // 8.19 //

आवव्रुराकाशमतिप्रभूता आशान्तपर्यस्ततमः समूहा / कूलङ्कषाः प्रावृषि वारिराशिं कलिन्दपुत्र्या इव वारिपूराः // 8.20 //

विभावरीचम्पककर्णपूरा बभासिरे वेश्मसु दीपलेखा / पलायमानस्य रवेः पटिष्ठैर्बन्दीकृता भास इवान्धकारैः // 8.21 //

जिज्ञासमानास्तिमिरप्रवृत्तिमर्कस्य चारा इव सञ्चरन्तः / सन्ध्याकृशानोरिव विष्फुलिङ्गास्तमोमणीनां व्यरुचन् निकायाः // 8.22 //

निशान्धकारप्रकराम्बुवाहनिष्ठ्यूतधाराकरकाभिरामैः / तारागणैर्दन्तुरमन्तरिक्षं कान्तिं दधौ कैरवकाननस्य // 8.23 //

निरंकुशानां तिमिरद्विपानां शुण्डाविकीर्णैरिव शीकरौघैः / उद्दामशोभैर्निकरैरुडूनां तारापथः शर्करिलो बभूव // 8.24 //

तमालनीलं तगरावदातैस्तारागणैर्दन्तुरमन्तरिक्षम् / अगस्त्यपीतस्य जहार सिन्धोराकीर्णमुक्तानिकरस्य शोभाम् // 8.25 //

समुद्रगर्भान्तरमाश्रयन्तं तमो ऽपहं चन्द्रमसं तनूजम् / समुद्वहन्ती शतमन्तुकाष्ठा शनैर्मुखे पाण्डरतामयासीत् // 8.26 //

चकाशिरे चन्द्रमसः समुत्थाः समुद्रगूढस्य मयूखमालाः / पीत्पा प्रवाहं तिमिभिः सरन्ध्रैः शिरोभिरूर्ध्वप्रहिता इवाप // 8.27 //

अर्धोदितः शीतकरस्य बिम्बः किञ्चित् समाविष्कृतलाञ्छनश्रीः / शृङ्गारयोनेस्त्रिजगज्जिगीषोर्विषाङ्कितो बाण इवार्धचन्द्रः // 8.28 //

तमालनीलस्य समुद्रविष्णोस्ताराधिभूमण्डलपुण्डरीकम् / आवर्तनाभीविवरादुदस्थादालक्ष्यचिह्नभ्रमराभिरामम् // 8.29 //

समुज्जिहानं लवणाब्धिमध्यात् तारापतेर्मण्डलमुत्तरङ्गात् / उवाह तस्मादभिमथ्यमानादुन्मज्जदैरावतकुम्भलीलाम् // 8.30 //

उद्यच्छमानस्तुहिनांशुमाली यतः प्रवालारुणमण्डलो ऽभूत् / तद्वाडवेनार्णमूषिकायामावर्जितैराहित एव रत्नैः // 8.31 //

सधैर्यमादाय तटेषु पादं पूर्वाद्रिमारोहति राजसिंहे / भूता इव ध्वान्तमतङ्गजेन्द्रा महीभृतां गह्वरमाश्रयन्ते // 8.32 //

अस्ताद्रिशृङ्गस्खलिताग्रपादः पपात भास्वानपराम्बुराशौ / इतीव भीतः कटकान् करेण स्पृष्ट्वारुरोह प्रथमाद्रिमिन्दुः // 8.33 //

नवोदयालोहितमिन्दुबिम्बं विदिद्युते पार्वणमम्बरान्ते / सायाह्नमुद्राधिकृतेन धातुद्रवेण संन्यस्तमिवैकचिह्नम् // 8.34 //

विभावरीशः करपल्लवेन भृङ्गावलीमङ्गलसूत्रमालाम् / कुसुद्वतीनां कुमुदोपकण्ठे संयोजयामास सकौतुकानाम् // 8.35 //

आकर्ण्य गानं मधुपाङ्गनानां कर्णामृतं पीत इवामृतांशुः / दिदेश ताभ्यो मकरन्दगर्भमामुद्रितं कैरवकोशजातम् // 8.36 //

पत्युः करस्पर्शपरिश्लथस्य तमिस्रकेशस्य निशाङ्गनायाः / नवप्रसूनैरिव विप्रकीर्णैर्नक्षत्रजालैः शुशुभे नभःश्रीः // 8.37 //

विपक्वताराधिपबिम्बशङ्खविमुक्तमुक्ताफलदन्तुरेव / व्योमापगाशीकरराजितेव विदिद्युते तारकिता नभःश्रीः // 8.38 //

आकाशशय्यातलमश्नुवाने सुधाकरे भर्तरि सानुरागे / श्यामाङ्गनायास्तिमिरान्तरीयमाकाशमध्यादपयातमासीत् // 8.39 //

पतिः पशुनामिव कालकूटं पतिं नदीनामिव कुम्भयोनिः / आदाय चन्द्रः करपल्लवेन गाढान्धकारं कवलीचकार // 8.40 //

वियोगदुःखादिव पाण्डराङ्गीं विलम्बमानभ्रमरालकान्ताम् / कुमुद्वतीमासवपुष्पदिग्धामाश्वासयामास करेण चन्द्रः // 8.41 //

वेलाजलेषु मणिदर्पणविभ्रमेषु च्छायागतेन शशलाञ्छनमण्डलेन / वाराकरो वरुणभूपतिना मणीनामेकाकरो रचितमुद्र इवाशशङ्क // 8.42 //

अन्तः परिस्फुरितबालतमालकान्तिरालक्ष्यते स्म रजनीकरमण्डलश्रीः / आसृक्वभागविवृताननसैंहिकेयदंष्ट्राकरालगरलद्रवमुद्रितेव // 8.43 //

बिम्बं प्रदर्शितकुरङ्गकलङ्करेखं व्यक्तं बभौ कुमुदिनीकुलदैवतस्य / आवर्तमण्डलमिवाचलसार्वभौमकन्याकलिन्दतनयामिलनोपजातम् // 8.44 //

अन्तःस्फुरन्मृगकलङ्कमभंगुराभमत्यर्थमेव शुशुभे द्विजराजबिम्बम् / ताटङ्कचक्रमिव दन्तमयं तमिस्रावामभ्रुवो मरकताङ्कितमध्यदेशम् // 8.45 //

अन्तर्मलीमसमभादमृतांशुबिम्बमम्भोदवातमलिनोदरदर्पणाभम् / कण्ठप्रभप्रसरकर्बुरितान्तरालं भिक्षाकपालमिव किञ्च कपालपाणेः // 8.46 //

स्पष्टे प्रदोषसमये नरपालसूनुस्त्वष्ट्रा समारचितमङ्गलमण्डनश्रीः / वाराङ्गनाभिरभितो मणिदीपिकाभिरासेवितः स्वभवनं पुनराजगाम // 8.47 //

इति बुद्धघोषविरचिते पद्यचूडामणिनाम्नि महाकाव्ये अष्टमः सर्गः //

नवमः सर्गः कुमारस्य नीराजनम्

आगत्य गेहमध्यास्य कुमारो भद्रपीठिकाम् / आरब्धं मातृधात्रीभिरारात्रिकमुपाददे // 9.1 //

महाराजाधिराजस्य तनयो मण्डपस्थितः / सिंहासनमियायैष सिंहसंहननस्ततः // 9.2 //

वारवामालकास्तस्य मधुराकृतयः पुरः / आरेभिरे दर्शयितुमद्भतं नृत्तविभ्रमम् // 9.3 //

असक्तहृदयस्तासाम् अङ्गहारमनोहरे / सङ्गीते नवगीते ऽपि स चिन्तामन्तरा ददौ // 9.4 //