भिक्षुणीविनय

अथ भगवांस् तायो शाकियायिनीयो आमन्त्रयति । सचेन् मन्यथ भगिनीयो यद् इदं युष्माकं हस्तो च पादो च छिन्नो अपि तु ते वेदयन्ति वा न वा । नो हीदं भगवन् । अस्ति च तत्प्रत्यया दुःखा वेदना । एवं ह्य् एतद् भगवन् सचेन् मन्यथ भगिनीयो चक्षुः स्वभावं वेदयति । यावद् अस्ति च तत्प्रत्यया दुःखा वेदना । एवं ह्य् एतद् भगवन् । एवम् अशिष्टान्य् आयतनानि । एवं स्कन्धधातवः । एवं केशा रोमा नखा । एवं सर्वा अशुभपाली । एवं च पुनर् दुःखा वेदना पराधीना परप्रतिबद्धा प्रत्ययाधीना प्रत्ययप्रतिबद्धा इति विदित्वा द्वा त्रिंशतीहि आकारेहि प्रकृति भिन्नः । संस्कारपुञ्जः परिज्ञेयः । अतश् च भगिनीयो आर्य श्रावक इमेसां पञ्चोपादानस्कन्धानां नात्मानं समनुपश्यति । आत्मीयान् यावत् प्रत्यात्मम् एव परिनिर्वाति । इदम् अवोचत् भगवान् । यावत् तायो पट शाकियायिनीयो धीतां अनागामितां साक्षात् कुर्युः । पञ्चानाञ् च भिक्षुशतानम् अनुपादायास्रवेभ्यश् चित्तानि विमुच्येयुः । अनेकेषाञ् च देवताशतसहस्राणां धर्मेषु धर्मचक्षु विशुद्धं ।

156. अथायुष्मान् वागीशस् तस्याम् एव पर्षदि यावद् भगवान् आह । प्रतिभातु ते वागीश यावद् अध्याभाषि ।

प्रतीयं शत्कारगतं हि शून्यं यत्र विहन्यते विपरीतग्राही । अहं ममेति तथा हि मन्यमानो ते वर्धयन्ति कटसीं पुनः पुनः ॥ [1] ॥

शून्यम् असारम् कञ् च कायं विदित्वा निरोधक्षयधर्मकं तथा । संभूता विभूता च भवगतीती को भवगतीषु रमेत युक्तयोगी ॥ [2] ॥

इदञ् च दुःखं वेदयित्वा तस्य मूलं दृष्ट्वा च उत्पद्यति । दुःखमूले कायचित्तञ् च एतं अनुश्रोतगामिनं मुक्तञ् च चित्तं विहनेन्ति मारं ॥ [3] ॥

अथ खल्व् आयुष्मान् आनन्दो भगवन्तम् एतद् अवोचत् । किं भगवन्न् इमाहि शाकियायिनीहि पुरा पापं कर्म कृतम् येन एतायो एवं दुःखाम् वेदनाम् वेदयन्ति । भगवान् आह । भूतपूर्वम् आनन्द एतायो शाकियायिनीयो इहैव श्रावस्त्यां षड् गणिकायो अभूवन् । इहैव श्रावस्तीयं कालो नाम प्रत्येकभुद्धो अभूषि । सो दानि पिण्डाय चरन्तो ताहि गणिकाहि उक्तो । अयं दानि श्रमणो स्वयं कामान् परिभुञ्जति । कामानां चावर्णं भाषति । ताहि हास्याभिप्रायाहि विहेठनाभिप्रायाहि अन्येहि दुरुक्तेहि वचनपथेहि ओभर्त्सितो अङ्गारमल्लकेहि चावकीर्णः । सो दानि आनन्द प्रत्येकबुद्धो दुःखाय वेदनाय स्पृष्टः खरां कटुकां वेदनां वेदयन्तो कायेन च जीवितेन च अर्दियन्तो तत्रैव विहाय समभ्युद्गम्य अनुपादाय परिनिवृतः । पूर्वाधिष्ठितेन च स्वकेन तेजोधातुना तस्य शरीरं व्यापिनं । तायो दानि गणिकायो भीतयो पापकम् अस्माभिः कर्मोपचितं । बहु अपुण्यं प्रसूतं । ईदृशो महाभागो ऋषिर् विहेठितः । तद् अस्माकं दुःखं वेदनीयं भविष्यति । ताहि दानि विप्रतिसारं जानाहि । तस्य शरीरं परिगृह्य स्तूपम् अकरेंसुः । छत्रध्वजपताकाहि च पूजयेंसुः । पुष्पधूपगन्धेहि च पूजयेंसुः । एवं च प्रणिधेंसुः । अनागतम् अध्वानम् वयम् एतादृशं शास्तारम् आरागयेमः । येषां पाञ्चधर्माणाम् अयं लाभी । तान् वयम् अपि लप्स्याम इति । तायो एतायो तेन पापेन कर्मेण कृतेन यावन् नरकेषूपपन्नायो एतायो तहिं बहूनि वर्षसहस्राणि दुःखम् अनुभवेंसुः । एताहि आनन्द बालपृथग्जनाहि हसन्तीहि पापकर्म कृतं । यस्य अश्रुमुखा पि पापकम् प्रतिसम्वेदयन्ति । यम् एताहि सा पूजा कृता विप्रतिसारश् चोत्पादितः । यं च प्रणिधानं अनागतम् अध्वानं एतादृशं शस्तारम् आरागयेमः । येषान् धर्माणाम् अयं लाभी । तान् वयम् अपि लप्स्याम इति । यावत् पञ्चानाम् अवरभागीयानां संयोजनानां यावत् तत्र परिनिर्वायिन्यः । को नामायं भगवन् धर्मपर्यायः । कथं चैनां धारयामि । भगवान् आह । तस्मात् त्वम् आनन्द इमं धर्मपर्यायं कारणवैपुल्यन् नाम धारय इदम् अवोचत् ।

157. भिक्षुणीयो दानि कपिलवस्तुनगरे रुद्धे विरूढकेन । काश्चिद् अन्तो नगरे निलीनाः काश्चिद् बहिर् निर्गताः । भिक्षुणीयो भिक्षुणीहि विप्रवुस्तायो । तासां कौर्कृत्यं । यावद् भगवान् आह । तेन हि अनापत्तिः अकामिकाये नगररुद्धाये ।

भगवां श्रावस्तीयं विहरति । भिक्षुणीयो अध्वानं गच्छन्ति । तत्र दानि भिक्षुणी जरादुर्बला । व्याधिदुर्बला । सार्थातो परिहीणा ति । भिक्षुणीयो अतिक्रान्तायो । तायो दानि कौकृत्यं । कौकृत्येन महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महप्रजापती गौतमी भगवन्तम् आरोचयति । भगवान् आह । तेन हि अनापत्तिः । अकामिकाय । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुणीय विना एकरात्रम् पि विप्रवसेय अन्यत्रसमयेन । तत्रायं समयो ग्लाना भिक्षुणी भवति । नगरोपरोधे वा रुद्धा भवति । अयम् अत्र समयो ।

या पुन भिक्षुणीति उपसंपन्ना । भिक्षुणीभिर् विना ति अद्वितीयं । एकं रात्रम् पि विप्रवसेया ति अरुणमुदगमे च अन्यत्रसमये । तत्रायं समयो अकामिका भिक्षुणी भवति । जराबुर्बला वा व्याधिदुर्बला वा नगरोपरोधो वा । एतं ताव नगरं परचक्रेणोवरुद्धम् भवति । किञ्चापि भिक्षुणी अन्तो नगरतो बहिर्धा निर्धावति बहिर्धातो वा अन्तो नगरं प्रविशति । किञ्चापि प्रविशति अनापत्तिः । सा एषा भिक्षुणी ससूर्ये विना भूता भिक्षुणीहि विप्रवुस्ता अरुणमुद्घातेति संघातिशेषो । अस्तमिते सूर्ये विना भूता अरुणमुद्घातयति थूल्ऽ-अच्चयं । भिक्षुणीविहारे अन्यत्र वा सर्वाहि अन्तो हस्तपाशस्य प्रतिक्रमितव्यं । त्रिक्खत्तो रात्रीय अन्यमन्यसमवधानं दातव्यं । हस्तेन परामृषितव्यं । न खलु सकृद् एव ।

अथ खलु यामे यामे पुरिमे यामे समवधानं न देति विनयातिक्रमम् आसादयति । मध्यमे यामे न देति विनयातिक्रमम् आसादयति । पश्चिमे यामे न देति विनयातिक्रमम् आसादयति । सर्वत्र ददाति अनापत्तिः ।

अथ दानि द्विभूमकं भवति एका हेष्ठिमे प्रतिक्रमति अपरा उपरिमे । त्रिक्खत्तो रात्रौ अवतरितव्यं । तेन भगवान् आह ।

या पुनभिक्षुणी भिक्षुणीभि विना एकरात्रम् पि विप्रवसिय अन्यत्रसमये । तत्रायं समयो ग्लाना भिक्षुणी भवति । नगरो परोधे वा रुद्धा भवति अयम् अत्र समयो । अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको संघातिशेषो ।

संघातिशेषधर्म 7 अननुज्ञाता

158. भगवान् श्रावस्त्यां विहरति । राजगृहे दानि अपरस्य अभटगणस्य सुदिन्निका नाम भार्या तरुणी । प्रासादिका दर्शनीया । सो दानि कालगतो । सा स्त्री पुरुषेणार्थिका । स देवरो संकलेतुकामो । सा स्त्री स्त्रिणाम् आह । आर्यमिश्रिका अहं पुरुषेण अनर्थिका । अयं च देवरो मम संकलेतुकामो । अपरा स्त्री आह । इच्छसि मुच्चितुं । सा दान् आह । इच्छामि । सा आह । गच्छ श्रावस्तीं । तंहि दानि काली नाम भिक्षुणी प्रतिवसति । सा ते प्रव्राजयिष्यति । सा दानि निर्धाविता । श्रावस्तीं गता । सा भिक्षुणीविहारं गत्वा पृच्छति । कतमं आर्याये कालीये परिवेणं । अपराहि दर्षितः दर्शितः एषो ति । सा ताम् उपसंक्रमित्वा आह । इच्छामि आर्ये प्रव्रजितुं । सा ताय प्रव्रजिता उपसंपादिता । सो दानि मनुष्यो मार्गति संकलेष्यामीति । न लभति । सो दानि शृणोति । श्रावस्तीयं काली नाम श्रामणिका । ताये प्रव्राजितेति । सो दानि पुरुषो अनुपूर्वेण श्रावस्तीं गत्वा पृच्छति । कतमो ऽत्र भिक्षुणीविहारः । अपराहि दर्शित एषो ति । सो तहिं प्रविशेतिवा । पृच्छति यावाद् आह कतमा आर्या कालीति सा दान् आह । अहं । सो दान् आह । प्राप्तकालन् नाम आर्याये मम भार्याम् अनोत्सृष्टां प्रव्राजयितुं । सा दान् आह । कुतः पुनस् त्वं दीर्घायुः । सो दान् आह । राजगृहातो । सा दान् आह । चण्डायुषो नस् त्वं नगरं प्रविष्टः । सान्तेवासिनी नाम् आह । आनेथ संघाटिं यावद् इमं चण्डायुं धरे चाटिकं बन्धापयामि । सो दानि पुरुषो भीतः पश्यति । यावद् इयं श्रमणिका धृष्टा च मुखरा च बन्धापयेय इति । सो मनुष्यो ओज्झायति च ओसक्कति च यावद् बहिर् गत्वा भिक्षुणीनां महाजनकायस्यारोचयति । पश्यथ भणे श्रमणिका भार्याम् च मे अनोत्सृष्टां प्रव्राजयति मम च भन्धनेन सन्तर्जेति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयन्ति । महाप्रजापती गौतमी भगवतो आरोचयति । भगवान् आह । शब्दापयथ कालिं । सा दानि शब्दापिता । एतद् एव सर्वं पृच्छीयति । यावद् आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते कालि । एवन् नाम त्वं अनुज्ञापकेहि अननुज्ञाताम् उपस्थापयसि । तेन हि न क्षमति अनुज्ञापकेहि अननुज्ञाताम् उपस्थापयितुं ।

भिक्षुणीयो आहंसुः । पश्य भगवन् कथम् इयं कालीय प्रत्युत्पन्नप्रतिभानताय मोचिता । स च पुरुषो भीतः प्रपलानः । भगवान् आह । न चेषा भिक्षुणीयो कालीय एतर्ह्य् एव प्रत्युत्पन्नप्रतिभानताय मोचिता । एष च पुरुषो भीतः प्रपलानः । अन्यदाप्य् एषा एताय प्रत्युत्पन्नप्रतिभानताय मोचिता । एष च पुरुषो भीतः प्रपलानः ।

भूतपूर्वं भिक्षुणीयो इयम् एव नगरी वाराणसी । इयं स्त्री रात्रौ दारिकां स्कन्धेनादाय गच्छति । सिंहो च पुरतः प्रत्युपस्थितो । सा दानि दारिका दृष्ट्वा रुदिता । ताय स्त्रियाय सा दारिका चपेटाय आहता । एको ते सिंहो खादितो एतम् पि खादितुकामासि । सिंहः पश्यति । यादृशी एषा स्त्री ध्वाङ्क्षा च मुखरा च खादत्य् । एषा ममायीति । भीतः प्रपलायति । पुरतो मर्कटः आगत्वा सिंहं पृच्छति । मृगराजपुत्र कहिं गमिष्यसि । सिंहो जल्पति । भयं मे उपतन्नं । वानरः पृच्छति । कीदृशं भयं । सिंहो विस्तरेणाचिक्षति । सो जल्पति । नैवं वक्तव्यं । सिंहस् त्वं मृगराज । कस् त्वां प्रहरिष्यति । आगच्छाहि निवर्ताहि । स नेच्छति । सिंहो वानरेण केशेहि गृहीतः । आगच्छाहीति । सा दारिका दृष्ट्वा प्ररुदिता । सा स्त्री जल्पति मा रोदाहि दारिके । एषो तव मातुः केनानीतो केशेहि गृहीत्वा । इदानिं यन् नं इच्छसि तं से खादाहीति । सिंहः पश्यति । मा हैवं संकेतकृतं भविष्यति । एवम् एवानीयानीय देति । एषापि खादति । यत् तावद् अहं एकं वारं प्रपलानः किं भूयो निवर्तितः । सो दानि तस्य मर्कटस्य अवधुनित्वा प्रपलानः । देवता गाथां भाषते ।

प्रत्युत्पन्ना इयं बुद्धिर् नेयं चिरसमुत्थिता । पश्य सिंहभयं जातं प्रतिभानान् निवर्तितं ॥

भगवान् आह । स्याद् भिक्षुणीयो युष्माकम् एवम् अस्याद् अन्या सा स्त्री अभूषि । नैतद् एवं द्रष्टव्यं । इयम् एव सा काली स्त्री अभूषि । स्याद् भिक्षुणीयो युष्माकम् एवम् अस्याद् अन्या सा दारिका ति । नैतद् एवं द्रष्टव्यं । इयम् एव सा सुदिन्निका दारिका अभूषि । स्याद् भिक्षुणीयो युष्माकम् एवम् अस्याद् अन्यो सो सिंहो अभूषीति । नैतद् एवं द्रष्टव्यं । एषो सो मनुष्यो सिंहो अभूषि । तदाप्य् एषा एताय प्रत्युत्पन्नप्रतिभानताय मोचिता । एष च पुरुषो भीतः प्रपलानः ।

159. अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी अनुज्ञापकेहि अननुज्ञाताम् उपस्थापयेद् अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको संघातिशेषो ।

या पुन भिक्षुणीति उपसंपन्ना । अनुज्ञापकेहि अननुज्ञाताम् इति अवूढाय दारिकाय मातापितरौ अनुज्ञापका । वूढाय श्वश्रुश्वशुरौ पतिदेवरौ । उपस्थापयेद् इति उपसंपादयेत् । सा एषा भिक्षुणी अनुज्ञापकेहि अननुज्ञाताम् प्रव्राजयति विनयातिक्रमम् आसाद्यति । शिक्षां देति थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । उपसंपादेति संघातिशेषो एषा काचित् प्रव्रज्यापेक्षा आगच्छति प्रष्टव्या । अनुज्ञातासि अनुज्ञापकेहि । यदि तावद् आह नहीति । अवूढा वक्तव्या । मातापितरौ अनुजानापयित्वा आगच्छाहीति । वूढा वक्तव्या पतिदेवरौ श्वश्रुश्वशुराव् अनुजानापयित्वा आगच्छाहीति । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी अनुज्ञापकेहि अननुज्ञाताम् उपस्थापयेद् अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको संघातिशेषो ।

संघातिशेषधर्म 8

वध्या 160. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । मल्ला नामा मल्लकल्यो नाम निगमो । तंहि दानि अपरस्य मल्लस्य भार्या परपुरुषेण सार्धम् अभिचरति । सो दान् आह । असुके विरम । अतो दोषो । ऽतो मा ते अहम् एवञ् च एवञ् च असत् करिष्यं । सा दानि दुष्टा न विरमति । मरिष्याम्य् अहं । न पुनर् अहम् अतो दोषतो विरमिष्यं । तेन सा सहोढं गृहीत्वा आसने उपनामिता । इच्छेयम् अहं भवन्तो इमां स्वधर्मेण लम्भियमानां । कः पुनस् तेषां स्वधर्मः मल्लानां । या स्त्री अन्येन पुरुषेण सार्धं अभिचरति । सा सप्तदिवसानि दानविसर्गं कारपेत्वा उभयतो ज्ञातिसंघस्य पुरतो गोपाटिकाय पाटीयति । आसनिका आहंसुः । दिन्ना भवतु स्वधर्मे लभेहि । तेन दानि पुरुषेण गृहं नयित्वा उक्ता । इतिकितिकाय धीते दद यत् ते अस्ति च नास्ति च । सप्त दिवसानि अहं ते उभयतो ज्ञातिसंघस्य पुरतो गोपाटिकाय पाटयिष्यं । सा दानि उभयतो ज्ञातिसंघं सन्निपातेत्वा अन्नं पानं खाद्यं भोज्यं समुदानीय रोदति । स्त्रियो आहंसुः । किं रुदितेन त्वयैव तथा चेष्टितं येन त्वम् एवं दुःखम् अनुभविष्यसि । सा दान् आह । नाहं करोमि । मरिष्यन् ति । अपि तु उभयतो ज्ञातिसंघस्य पुरतो गोपाटिकाय पाटयिष्यन् ति । एवं रोदामि । अपरा आह । इच्छसि त्वं मुच्चितुं । सा दान् आह । इच्छामि । आह । गच्छ श्रावस्तीं । तहिं काली नाम भिक्षुणी । सा ते प्रव्राजयिष्यति । सा तस्या वचनं श्रुत्वा जनस्य खाद्यन्तस्य पिबन्तस्य प्रमत्तस्य यथा वा तथा वा निर्धावित्वा अनुपूर्वेण पृच्छपृच्छिकाय श्रावस्तीम् आगता । पृच्छति । कतमो ऽत्र भिक्षुणीविहारो । अपराहि दर्शितः । सा दानि प्रविशित्वा पृच्छति । कतमा

आर्यकाली । अपराहि आख्याता । एषा ति । सा ताम् उपसंक्रम्य आह । इच्छाम्य् आर्याय प्रव्राजीयमानां । सा दान् आह । अनुज्ञातासि अनुज्ञापकेहि । सा दान् आह । के पुन आर्ये अनुज्ञापकाः । आह । अवूढाये दारिकाये मातापितरौ । वूढाय श्वश्रुश्वशुरौ पतिदेवराः । आह । तदा एषाहम् अनुज्ञाता । यदाहं गोपाटिकाय निसृष्टा सुनिसृष्टा । आह । पुत्रिणि या त्वं निसृष्टा सुनिसृष्टा या त्वं गोपाटिकायां निसृष्टा । सा ताय प्रव्राजिता उपसंपादिता । सो मनुष्यो मार्गयति । गोपाटिकाय पाटिष्यामीति न लभसि । सो दानि शृणोति । श्रावस्तीयं काली नाम भिक्षुणी । ताय प्रव्राजिता । श्रावस्तीम् आगत्वा पृच्छति । कतमो ऽत्र भिक्षुणीविहारो । अपरेहि आख्यातो एषो ति यावत् । स तहिं प्रविशित्वा । आर्या काली नाम । आह । किम् कर्तव्यं । प्राप्तन् नामार्याय मम भार्याम् अनोत्सृष्टाम् प्रव्राजयितुं । सा दान् आह । कुतस् त्वं । आह । आमलककल्यतो । आह । चण्डायु चोरस् त्वम् ओचोरकस् त्वम् ओचरितुकामो त्वं श्रावस्तीयं प्रविष्टः । न त्वं जानासि नित्यविरुद्धाः श्रावस्तेयाः आमलककल्याश् च । सा दानि अन्तेवासिनीं शब्दापयति । आनेहि ताव समघाटिम् यावद् इमं चण्डायुं धरे चाटिकं राजकुले भन्धापेमि । सो मनुष्यो पश्यति । यादृशी इयं श्रमणिका धृष्टा च मुखरा च प्रगल्भा च । भन्धापेयंसि । एष सो दानि पुरुषो ओज्झायति च ओसक्कति च । सो दानि पुरुषो भिक्षुणी नां महाजनकायस्य च पुरो ओज्झायति । पश्यथ भणे श्रमणिका भार्याञ् च मे अनोत्सृष्टां प्रव्राजेति । मम च बन्धनेन तर्जयति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयन्ति । यावद् भगवान् आह ।

दुष्कृतं ते कालि । एवन् नाम त्वं जानन्ती वध्यां विदितां ज्ञातिदण्डप्राप्ताम् उपस्थापयसि । तेन हि न क्षमति जानन्ती वध्यां विदितां ज्ञातिदण्डप्राप्ताम् उपस्थापयितुं ।

161. एषैवार्थोत्पत्तिः । शाक्यानां शाक्यावानो नाम निगमः । एवम् एव विस्तरेण कर्तव्यं । यावद् अन्या ताव मया ईदृशी येव प्रव्राजिता । तत्र मया दण्डकर्म लद्भं । गच्छ नोत्सहामि प्रव्राजयितुं । सा दानि अपरापरासां भिक्षुणीनाम् अल्लीना न काचित् प्रव्राजेति । यावत् तीर्थिकेहि प्रव्राजिता । सो मनुष्यो मार्गति । गोपाटिकाय पाटिष्यन् ति । न लभति । तेन श्रुतं श्रावस्त्यां तीर्थिकेहि प्रव्राजिता । सो दान् आह । इदानीं सा इतिकितिकाय धीता सुमहता दृष्टधार्मिकेन च वधेन । यं उपासकधीता तिर्थिकेहि प्रव्राजिता । सो पुनर् न गवेषति न पृच्छति । सा पि दानि तेन तीर्थिकभावेन तीर्थिकभावेनार्तीयति । ते दानि तीर्थिका दुराख्याता अधर्माणाः । तण्डुलोदकञ् च पिबन्ति । स्थालीधोवनञ् च पिबन्ति । नग्ना अह्रीका अनोत्रापिणो इस्त्रिकामा पि दूषेन्ति । सा स्त्री भिक्षुणीनाम् आह । मोह भागिनी अस्माकं प्रव्रज्या गर्तस्मि पतिता । निरयस्मि पतिता । प्रपातस्मि पतिता । उत्तरयाथ मां । अनुकम्पयथ मां । उद्धरथ मां । अनुकम्पयथ मां । प्रव्राजेथ मां । ता दानि नेच्छन्ति । सा दानि महाप्रजापतीये गौतमीये अल्लीना । महाप्रजापती गौतमी च भगवतो आरोचेति । भगवान् आह । लभ्या । यस् तत्रावर्णः स तीर्थिकेषु गतः । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि तावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ती वध्यां विदितां ज्ञातिदण्डप्राप्ताम् उपस्थापयेद् अन्यत्र समये । तत्रायं समयः अन्यतीर्थिकपूर्वा भवति । अयम् पि धर्मो प्रथमापत्तिको संघातिशेषो ।

162. या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । जानन्तीति स्वयम् वा जानेय परतो वा श्रुणेय । वध्याम् इति घात्यां । विदितान् ति उभयतो ज्ञातिसंघस्य मातृपक्षस्य पितृपक्षस्य च ।

ज्ञाति दण्डप्राप्तां ति । ज्ञातयो नाम क्षत्रियाङ् ब्राह्मणाः वैश्याः शूद्राः अम्बष्ठवैदेहाः भटनाः कुङ्कुमालाः । यावत् केषाञ्चित् गोपाटिकाय पाटीयति । केषाञ्चित् कीटेन वा कालिञ्जेन वा वेठयित्वा दह्यति । केषाञ्चित् वालुकाघटकं कण्ठे बध्वा उदके प्रवेशियति । केषाञ्चिच्छीर्षं प्रधमीयति । केषाञ्चित् कर्णनासा छिद्यन्ति । केषाञ्चित् तप्तं फालं व्रणमुखे अनुश्रोतं प्रक्षिपीयति ।

मल्लानां शाक्यानां च गोपाटिकाय पाटीयति । क्षत्रियाणां पलालेन शरेहि च वेठयित्वा दह्यति । अभीराणाम् वालुकाय घटं कण्ठे भध्वा उदके प्रक्षिपति । शकयवनानां शीर्षं प्रधमीयति । कर्णनासा वा छिद्यन्ति । तप्तम् वा फालं अनुश्रोते व्रणमुखे प्रक्षिपीयन्ति ।

उपस्थापयेद् इति प्रव्राजयेद् उपसम्पादयेद् । अन्यत्र समये ति प्रत्युद्धृतं भगवता पदं अनापत्तिः । अन्यत्र समये तत्रायं समयः ।

अन्यतीर्थिकपूर्वा भवति । अन्यतीर्थिका नाम । चरकपरिव्राजकनिर्ग्रन्थाजीवकत्रेदण्डिकाः माकन्दिकाः गुदुगुदुकाः गौतमधर्मचिन्तकाः वृद्धश्रावकः दकतृतीयकाः यावत् प्रज्ञप्तिः ।

सा एषा भिक्षुणी जानन्ती वध्यां विदितां ज्ञाति दण्डप्राप्तां प्रव्रजयति विनयातिक्रमम् आसादयति । शिक्षां देति थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयति । उपसम्पादेति संघातिशेषा । तेन भगवान् आह । या पुन भिक्षुणी जानन्ती वध्यां विदितां ज्ञातिदण्डप्राप्ताम् उपस्थापयेत् । अन्यत्र समये । तत्रायं समयः । अन्यतीर्थिकपूर्वा भवति । अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको ।

संघातिशेषधर्म 9

एका नदिन् तरेय

163 भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । अथ संबहुला स्त्रियो नदीयम् अजिरावतीयं स्नायन्ति । स्थूलनन्दा भिक्षुणी तत्रैव स्थाय गता । सा तावद् एकान्ते चीवरकाणि निक्षिप्य बाहुभ्यां प्रतीर्णा । ता दानि स्त्रियो आहंसुः । एषा आर्या स्थूलनन्दा आगच्छतीति । सा कयधानके मुहूर्तम् विश्रमित्वा पुनर् एवागता । स्त्रियो आहंसुः । एषा आर्या स्थूलनन्दा आगता । अतिचापलम् आर्याय कृतं । कथं त्वम् बाहुभ्यां तरसि । ता दानि स्त्रियो ओज्झायिताः । एतं प्रकरणं भिक्षुणीहि श्रुतं । भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचेन्ति । महाप्रजापती गौतमि भगवतो आरोचेति यावद् भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे । एवं च नाम त्वं एकाकिनी नदीं तरसि । तेन हि न क्षमति भिक्षुणीय विना नदीन् तरितुं ।

अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुणीय विना नदीन् तरे अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । भिक्षुणीय विना ति अद्वितीया । नदीति या बहिः सीमातो प्रवहन्ती बहिः सीमाम् उपेति । तरेया ति अपरात् पारं गच्छेय । अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको । यावता च एतायो भिक्षुणीयो नदीन् तरन्ति अन्तो हस्तपाशे तरितव्यं । परं हस्ते पाशे तरन्ति थूल्ऽ-अच्चयं । दूरेण दूरं भवन्ति संघातिशेषो । अथवैका मध्ये तिष्ठति अपरा तरन्ति थूल्ऽ-अच्चयं । यावद् एवम् अपरापरन्ति सर्वाः थूल्ऽ-अच्चयम् आसादयन्ति । एतायो भिक्षुणीयो नद्यां स्नायन्ति अन्ते हस्तपाशेन स्नातव्यं । परं हस्तपाशा स्नायन्ति विनयातिक्रमम् आसादयन्ति । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुणीय विना नदीन् तरेय । अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको संघातिशेषो ॥

संघातिशेषधर्म 10

उत्क्षिप्तका

164. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तहिं काली नाम भिक्षुणी ग्रामचारिकां गता । तस्या गताय अन्तेवासिनीये भिक्षुणीसंघेन उत्क्षेपनीयकर्म कृतं । सा ग्रामचारिकां चरित्वा आगता । सा दान् आह । आर्ये संघेन उत्क्षेपनीयं कर्म कृतं । नैवम् एव धर्मसंभोगेन संभुञ्जन्ति नामिषसंभोगेन । सा दान् आह । तूष्णीका भव यावत् भिक्षुणीयो सन्निपातयन्ति । सा दान् आह । सन्निपातेथ आर्यमिश्रिकायो । सा दानि अन्यदा चान्यदा च यदा ग्रामचारिकां चरित्वा आगता भवति । ततो भिक्षुणीनां वैभङ्गिकं ददाति । तायो भिक्षुणीयो सन्निपतथेत्य् उक्ता शीघ्रं शीघ्रं सन्निपतिताः किञ्चिद् वैभङ्गिकं दास्यतीति । सा दान् आह । शृणोतु मे आर्यमिश्रिका संघो । इयं इत्थन्नामा भिक्षुणी । तस्याः संघेन उत्केषेपनीयं कर्म कृतं । यदि संघस्य प्राप्तकालं संघो इत्थन्नामां भिक्षुणीं प्रत्योसरेय । ओवयिका एषा ज्ञप्तिः । शृणोतु मे आर्यमिश्रिका संघो । इयम् इत्थन्नामा भिक्षुणी । तस्याः संघेन उत्क्षेपनीयं कर्म कृतं । संघो तां इत्थन्नामां भिक्षुणीं प्रत्योसारयति । यस्या आर्यमिश्रिकानां क्षमति इत्थन्नामां भिक्षुणीं प्रत्योसार्यमाणां संघेन सा तूष्णीम् अस्य यस्या न क्षमति सा भाषेतु । इयं प्रथमा कर्मवाचना । एवं त्रैवाचिकं प्रत्योसारिता आर्यमिश्रिका इयम् इत्थन्नामा भिक्षुणी । उत्क्षेपनीयं कर्म कृतम् संघेन । क्षमति तं संघस्य यस्मात् तूष्णीम् एवम् एतं धारयामि ।

अथ सा धृष्टा च मुखरा च प्रगल्भा चेति न काचित् प्रतिक्षिपति । अथ ता भिक्षुण्यो पीडिता आहुः । किन् तावद् इमन् ति । अपरा आहुः । वयम् अपि न जानीमः । एतं प्रकरणं भिक्षुण्यो महाप्रजापत्या गौतम्या आरोचयेयुः । महाप्रजापती गौतमी भगवतः आरोचयति । भगवान् आह । शब्दापयथ कालिं । यावद् एतम् एवार्थं पृच्छिता । आह । आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते कालि एवन् नाम त्वं जानन्ती भिक्षुणीं समग्रेण संघेन धर्मतो विनयतो उत्क्षिप्ताम् अप्रतिकृतां । अकृत्वा पूर्वकृत्यं । अनवलोकयित्वा भिक्षुणीसंघं प्रत्योसारयसि । तेन हि न क्षमति । पेयालं । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ती भिक्षुणीं समग्रेण संघेन धर्मतो विनयतो उत्क्षिप्तां अप्रतिकृतां । अकृत्वा पूर्वकृत्यं । अनवलोकयित्वा भिक्षुणीसंघं । स्वयम् एव प्रत्योसारयति । अयं पि धर्मो प्रथमापत्तिको ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना यावद् उभयतः संघेन । सा एषा भिक्षुणी जानन्तीति । स्वयम् वा जाने परतो वा श्रुत्वा । भिक्षुणीं समग्रेण संघेनेति अव्यग्रेण । धर्मतो विनयतो ति । सति आपत्या अदर्शनेन । अप्रतिधर्मेण । त्रयाणां दृष्टीनां अप्रतिनिस्सर्गाय । उत्क्षिप्तम् ति असंभोगकृतं । अप्रतिकृतन् ति अप्रत्योसारितं । अकृत्वा पूर्वकृत्यं ति प्रकृतिस्था भिक्षुणीयो असंज्ञापयित्वा ।

अनवलोकयित्वा भिक्षुणीसंघं ति । संघमध्ये अवलोकनाम् अकृत्वा स्वयम् एव प्रत्योसारयेत् । अयम् अपि धर्मः यावत् प्रज्ञप्तिः ।

सा एषा भिक्षुणी जानन्ती भिक्षुणीं समग्रेण संघेन धर्मतो विनयतो उत्क्षिप्तां । अप्रतिकृतां । अकृत्वा पूर्वकृत्यं । अनवलोकयित्वा भिक्षुणीसंघं स्वयम् एव प्रत्योसारयति । संघातिशेषम् आसादयति ।

सा एषा भिक्षुणी समग्रेण संघेन उत्क्षिप्ता भवति । या तस्या उपाध्यायी वा आचार्यायिणी वा च या प्रकृतिस्था भिक्षुण्याः ता संज्ञापयितव्याः ।

कस्यात्ययाः न विद्यन्ते को नरो नापराध्यति । को न गच्छति सम्मोहं कस्य बुद्धिर् ध्रुवा स्थिता ॥

एवं तया अज्ञानतया कृतं । न पुनर् एवं करिष्यति ।

यदा संज्ञप्ता भवन्ति तदावलोकना कर्तव्या । शृणोतु मे आर्यमिश्रिका संघः । इयम् इत्थन्नामा भिक्षुणी । तस्याः संघेन अमुकस्मिन् वस्तुनि उत्क्षेपनीयं कर्म कृतं । सा वर्तं वर्तयति । लोमं पातयति । निःसरणं प्रवर्तयति । यदि संघस्य प्राप्तकालं संघम् इत्थन्नामा प्रत्योसारणां याचेय । याचिष्यति इत्थन्नामा संघं प्रत्योसारणां । क्षमते तं संघस्य यस्मात् तूष्णीं । एवम् एतं धारयामि । ताय याचयितव्यं । पेयालं । अथ तत्र काचित् पृअतिहति कर्मक्रियमाणे प्रकृतिस्थाभिर् भिक्षुणीभिः संज्ञापयितव्याः । अस्माकं भणन्तीनां क्षमस्वेति ।

भिक्षुर् अपि जानन् भिक्षुं समग्रेण संघेन धर्मतो विनयतो उत्क्षिप्तं स्वयम् एव प्रत्योसारयति स्थूलात्ययम् आसादयति । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ति भिक्षुणीं समग्रेण संघेन धर्मतो विनयतो उत्क्षिप्तां अप्रतिकृतां अकृतां अकृत्वा पूर्वकृत्यं अनवलोकयित्वा भिक्षुणीसंघं स्वयम् एव प्रत्योसारयति । अयम् अपि धर्मो प्रथमापत्तिको संघातिशेषो ॥

संघातिशेषधर्म 11

अनवश्रुता अवश्रुता

165. भगवान् राजगृहे विहरति । तत्र जेता नाम भिक्षुणी । ताम् अपरः पुरुषो रक्तचित्तः । भक्तेनोपनिमन्त्रयति । पात्रचीवरेण भक्ष्यभोज्येन ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः । सो आह । जानासि आर्ये कस्य वयम् अर्थाय आर्याय ददामः । सा आह । जानामि । सो आह । कस्यार्थाय । सा आह । पुण्यं ते भविष्यति सो आह । एवम् एतत् पुण्यं भविष्यति । अयं त्व् अहम् आर्याय अर्थिकः आर्याय ददामि । सा तावद् विगतरागा । नैव प्रतिक्षिपति । नाधिवासयति । एतं प्रकरणं भिक्षुण्यो महप्रजापत्या गौतम्या आरोचयेयुः । महाप्रजापती गौतमी भगवतः आरोचयति । भगवान् आह । शब्दापयथ जेतां । सा शब्दापिता । एतद् एवं सर्वं पृच्छीयति । यावद् आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते जेते । ननु ते पश्चिमा नाम जनता अवलोकयितव्या । नैष धर्मो नैष विनयः ।

अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमी यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी जानन्ती अनवश्रुता अवश्रुतस्य पुरुषस्य प्रतिगृह्णीयात् पात्रं वा चीवरं वा भक्ष्यं वा भोज्यं वा ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारं वा अयम् अपि धर्मः ।

या पुन भिक्षुणीति यावद् उपसम्पन्ना उभयतः संघेन । एषा भिक्षुणी अनवश्रुता ति अरक्तचित्ता । अवश्रुतस्य पुरुषस्येति रक्तचित्तस्य । प्रतिगृह्णेया ति प्रतिच्छेय । पात्रम् इति ज्येष्ठं मध्यमं कन्यसम् वा । चीवरम् इति संघाटिउत्तरासङ्गमन्तर्वासकं कण्ठप्रतिच्छादनं उदकशाटिका । खाद्यम् इति खादनीयं । भोज्यम् इति भोजनीयं । अन्तशः ग्लानभैषज्यम् इति सप्ताहिकं वा यावज्जीविकम् वा । अयम् अपि धर्म । यावत् प्रज्ञप्तिः । एषो तावन् मनुष्यो भिक्षुणीय ददाति पात्रम् वा चीवरम् । भक्ष्यभोज्यम् वा । ग्लानभैषज्यम् वा । तां पुरुषो आह । आर्याय वयम् अर्थिका । आर्याय वयम् ददाम इति । न क्षमति प्रतीच्छितुं । स वक्तव्यः । तवैव भवतु दीर्घायुः लभिष्यामः वयम् अन्यतो पि । अथ प्रतीच्छति संघातिशेषं । अथ वाचं न भाषति हस्तविकारं वा पादविकारं वा अक्षिविकारं वा करोति । हष्तम् वा प्रस्फोटयति । अङ्गुलीं वा अक्षिं वा निपातयति । भूमिम् वा विलिखति विनमति वा । जानाति रक्तचित्तो ति । न क्षमति प्रतीच्छितुं । प्रतीच्छति स्थूलात्ययं ।

अथ खलु देनं देति प्रसन्नैर् इन्द्रियैः । अथ खलु तया भिक्षुण्या आशयेन प्रतीच्छितव्यं प्रतीच्छति अनापत्तिः ।

एवं भिक्षोर् अपि रक्तचित्ता स्त्री ददाति । न जानम् गृह्णाति स्थूलात्ययं । निमित्तं करोति । जानाति रक्तचित्ता इति । नं प्रतीच्छति विनयातिक्रमन् आसादयति । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी अवश्रुता अवश्रुतस्य पुरुषस्य पात्रम् चीवरम् वा भक्ष्यम् वा भोज्यम् वा ग्लानभैषज्यम् वा प्रतिगृह्णेय अयम् अपि धर्मो प्रथमापत्तिको ।

किं ते वदेति त्वं प्रतिगृह्ण

166. भगवान् राजगृहे विहरति । भगवता शिक्षापदं प्रज्ञप्तं । न क्षमति अवश्रुतस्य पुरुषस्य पात्रं वा यावत् प्रतिगृह्णातुं । सा जेता तस्य पुरुषस्य न प्रतिच्छति । स्थूलनन्दा भिक्षुणी आह । प्रतिगृह्ण त्वम् आर्ये एतस्य पुरुषस्य । किं ते परो करिष्यति । अवश्रुतो वा अनवश्रुतो वा । यतो च त्वम् अनवश्रुता । दायकदानपतीनां सकाशात् प्रतिगृह्णीत्वा यथाप्रत्ययं करोहि । सा भिक्षुणीभिर् उच्यते । मा आर्ये एतां भिक्षुणीम् एवं वद । प्रतिगृह्ण त्वम् आर्ये एतस्य पुरुषस्य । किन् ते परो करिष्यति अवश्रुतो वा अनवश्रुतो वा । यतो च त्वम् अनवश्रुता । दायकदानपतीनां सकाशात् प्रतिगृह्णीत्वा यथाप्रत्ययं करोहि । एवं सकृद् उक्ता न प्रतिक्रमति । द्वितीयम् तृतीयम् अप्य् उक्ता न प्रतिक्रमति । एतं प्रकरणं भिक्षुण्यो महाप्रजापत्या गौतम्या आरोचयन्ति । महाप्रजापती गौतमी भगवतः आरोचयति । भगवान् आह । शब्दापयथ नन्दां यावद् आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे । नैष धर्मो नैष विनयः । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय यावत् पर्यवदातानि ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुणीं एवं वदेय । प्रतिगृह्ण त्वम् आर्ये एतस्य पुरुषस्य । किं ते परः करिष्यति । अवश्रुतो वा अनवश्रुतो वा । या त्वम् अनवश्रुता । दायकदानपतीनां सकाशात् प्रतिगृह्णीत्वा यथाप्रत्ययं करोहि । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिः उच्यमाना एतद् एव वस्तुं प्रतिगृह्य तिष्थेय न प्रतिनिस्सरेत् । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् यावत् तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय यावत् तृतीयकं समनुग्राह्यमाणा वा समनुभाष्यमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एतत् कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेय । अयम् अपि धर्मो यावत् तृतीयकः ।

या पुन भिक्षुणीति यथा स्थूलनन्दा भिक्षुणी । तां भिक्षुणीम् इति यथा तां जेतां । भिक्षुणीम् एवं वदेत् । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभि एवम् अस्य वचनीया । पेयालं । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् उच्यमाना तद् एवं वस्तुं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेय । अयम् अपि धर्मो यावत् तृतीयकः यथा भिक्षुविनये । पेयालं । यावत् प्रज्ञप्तिः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुणीम् एवं वदेय । प्रतिगृह्ण त्वम् आर्ये एतस्य पुरुषस्य । किं ते परो करिष्यति अवश्रुतो वा अनवश्रुतो वा । या त्वम् अनवश्रुता । दायकदानपतीनां देयधर्मं प्रतिगृह्णीत्वा यथाप्रत्ययं करोहि । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये एतां भिक्षुणीम् एवं वदे । प्रतिगृह्ण त्वम् आर्ये एतस्य पुरुषस्य । किन् ते परो करिष्यति अवश्रुतो वा अनवश्रुतो वा । या त्वम् अनवश्रुता । दायकदानपतीनां देयधर्मं परितिगृह्णित्वा यथाप्रत्ययं करोहि । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् उच्यमाना तम् एव वस्तुं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेय । न प्रतिनिःसरेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् यावत् तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुशासितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत् तृतीयकं समनुग्राह्यमाणा समनुभाष्यमाणा तम् वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एतत् कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेय तम् एव वस्तुं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेय । अयन् धर्मो यावत् तृतीयकः ।

संघभेदःद्वेय भेदेन

167. भगवान् राजगृहे विहरति । द्वौ भेदेन तथैव कर्तव्यो यावत् तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी समग्रस्य संघस्य भेदाय पराक्रमेय भेदनसम्वर्तनीयं वा अधिकरणं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये समग्रस्य संघस्य भेदाय पराक्रमेय । भेदनसम्वर्तनीयम् वा अधिकरणं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठाहि । समेतु आर्या संघेन । समग्रो हि संघो सहितो सम्मोदयमान अविवदमानो । एक्ऽउद्देशो क्षीरोदकीभूतो शास्तुः शासनं दीपयमानः सुखञ् च फासुञ् च विहरति । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् उच्यमाना तम् एव वस्तुं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेय । न प्रतिनिःसरेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् यावत् तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत् तृतीयकं समनुग्राह्यमाणा वा समनुभाष्यमाणा वा तं वस्तुं न प्रतिनिःसरेय । अयम् अपि धर्मो यावत् तृतीयकः ।

संघातिशेषधर्म 14(3)

तद् अनुवर्तकाः

तस्याः खलु भिक्षुण्या भिक्षुण्यो भवन्ति सहायिका । एका वा द्वौ वा त्रयो वा संबहुला वा । वर्गवादिनीयो अनुवर्तिकाः समनुज्ञाः संघभेदाय । ता भिक्षुण्यः भिक्षुण्यो एवम् आहुः । मा आर्यमिश्रिकाः एतां भिक्षुणीं किञ्चिद् अववदित्थ । कल्याणं वा पापकं वा । धर्मवादिनी चैषा भिक्षुणी विनयवादिनी चैषा भिक्षुणी । अस्माकं चैषा भिक्षुणी छन्दञ् च रुचिं च समादाय प्रगृह्य व्यवहरति । यञ् चैतस्याः भिक्षुण्याः क्षमते च रोचते च अस्माकम् अपि तं क्षमते च रोचते च । जानन्ती चैषा भिक्षुणी भाषते नो अजानन्ति । ता भिक्षुण्यो भिक्षुणीभिर् एवम् अस्य वचनीयाः । मा आर्यमिश्रिकाय एवम् अवोचत् । नैषा भिक्षुणी धर्मवादिनी । नैषा भिक्षुणी विनयवादिनी । मार्यमिश्रिकाः संभेदं रोचयन्तु । संघसामग्रीम् एवार्यमिश्रिका रोचयन्तु । समग्रो हि संघो । सहितो सम्मोदयमानो अविवदमानो एक्ऽउद्देशो क्षीरोदकीभूतो शास्तुः शासनं दीपयमानः । सुखाञ् च फासुञ् च विहरति । एवञ् च ता भिक्षुण्यो भिक्षुणीभिः उच्यमाना तं वस्तुं प्रतिनिःसरेंसुः इत्य् एतत् कुशलं । नो चे प्रतिनिःसरेंसुः ता भिक्षुण्यो भिक्षुणीभिः यावत्तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत् तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिःसरेंसुः इत्य् एतत् कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेंसुः । तद् एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेयुः । अयम् अपि धर्मो यावत्तृतीयकः ।

संघातिशेषधर्म 15(4) आक्रोशो

168. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । तत्र स्थूलनन्दा नाम भिक्षुणी अधिकरणान्य् उत्पादयति । तस्या संघेन उत्क्षेपनीयं कर्म कृतं । सा संघं आक्रोशति संघम् अगतिगमनेन प्रापयति । छन्दगामी चार्या संघो । दोषगामी चार्या संघो । भयगामी चार्या संघो । मोहगामी चार्या संघो । छन्दन् निश्राय । दोषन् निश्राय । मोहन् निश्राय मम आक्रोषितव्यं । परिभाषितव्यम् मन्यति । भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् उच्यते । मा आर्ये नन्दे संघम् अगतिगमनेन प्रापय । न संघो छन्दगामी । पेयालं । यावन् न मोहन् निश्राय यावद् आर्या एवं छन्दगामी । मा आर्ये छन्दन् निश्राय संघम् आक्रोषितव्यम् मन्यसि परिभाषितव्यम् मन्यसि । सा त्वम् एवम् उच्यमानी न प्रतिक्रमसि द्वितीयं तृतीयम् अध्युच्यमानि न प्रतिक्रमसि । एतं प्रकरणं यावद् भगवान् आह । तेन हि गच्छथ । त्रिष्कृत्वा कुवेगे । त्रिष्कृत्वा महाजने । तृष्कृत्वा संघमध्ये समनुग्राहथ समनुभाषथ एतस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । सा कुवेगे उच्यते । सत्यं त्वम् आर्ये नन्दे संघम् अगतिगमनेन प्रापयसि । अलम् आर्ये नन्दे संघम् अगतिगमनेन प्रापयितुं । यावत् खलु ते आर्ये मित्राय करणीयं अर्थकामाय हितैषिणीय करोति । ते तन् मित्रा एकवाचा गच्छन्ति । द्वे वाचे अवशिष्टे । प्रतिनिःसर न प्रतिनिस्सरामीत्य् आह । एवम् महाजने संघमध्ये अवलोकना कर्तव्या । सत्यं त्वम् आर्ये नन्दे संघम् अगतिगमनेन प्रापयसि । पेयालं । याव आमो त्य् आह । सा ताव संघमध्ये पि वक्तव्या पेयालं । एतं प्रकरणं भिक्षुण्यो आरोचयेयुः । अनुभाष्टा भगवन् आर्या नन्दा त्रिष्कृत्वा कुवेगे त्रिष्कृत्वा महाजने त्रिष्कृत्वा संघमध्ये एतस्य वस्तुनः प्रतिनिःसर्गाय । न प्रतिनिःसरति । भगवान् आह शब्दापयथ नन्दां । पेयालं । यावद् एवं चैवञ् च पृष्टा । पेयालं । आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे । नन्व् अहं नन्दे अनेकपर्यायेण दौर्वचस्यं विगर्हामि यावन् नैवं कुर्वतो वृद्धिर् भवति कूशलेषु धर्मेषु अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय । पेयालं । यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

भिक्षुणी खलु पुनः संघाक्रोशिका भवति । सा एवम् आह । छन्दगामी च संघो । दोषगामी च । भयगामी च । मोहगामी च । संघो छन्दन् निश्राय । दोषन् निश्राय । भयन् निश्राय । मोहन् निश्राय । समाक्रोशितव्यं परिभाषितव्यं मन्यति । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये एवं वद । न संघो छन्दगामी । न संघो दोषगामी । न संघो भयगामी । न संघो मोहगामी । न च संघो छन्दन् निश्राय । दोषभयमोहन् निश्राय आक्रोशितव्यं । परिभाषितव्यं मन्यति । आर्ये च छन्दन् निश्राय दोषं भयं मोहन् निश्राय संघम् आक्रोशितव्यं मन्यति । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् उच्यमान तद् एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेय । सा भिक्षुणी भिक्षूणीभिः यावत्तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिस्सर्गाय । यावत्तृतीयकं समनुग्राहियमाना वा समनुभाषियमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिस्सरेय इत्य् एतत् कुश्लं । नो च प्रतिनिस्सरेंसुः । अयम् अपि धर्मो यावत्तृतीयकः । पेयालं ।

यावद् एषा भिक्षुणी त्रिष्कृत्वा कुवेगे समनुग्राहियमाना समनुभाषियमाणा प्रतिनिःसर्गार्हं वस्तुं न प्रतिनिःसरति । वाचायाम् वाचायां विनयातिक्रमम् आसादयति । एवं महाजने संघमध्ये ज्ञप्तिम् अधिवासयति विनयातिक्रमम् आसादयति । प्रथमायां वाचायां अव्यवरोपितायां विनयातिक्रमः । व्यवरोपितायां स्थूलात्ययः । एवम् द्वितीयातृतीयाम् वा वाचायां यावद् व्यवरोपितायां संघातिशेषं । यदा संघातिशेषाम् आपत्तिम् आपन्ना ।

ये च कुवेगे । ये च महाजने । ये च संघमध्ये विनयातिकरमाः । स्थूलात्ययाः सर्वे ते प्रतिप्रस्रभ्यन्ति स्थापयित्वा अष्टौ स्थूलात्ययाः । न संघम् अगतिगमनेन प्रापयन्ती । अन्तरा प्रतिनिःसरति यथास्थितासु आपत्तिषु कारयितव्या । कथं तावत् प्रतिनिः सर्गार्हं कथम् अप्रतिनिःसर्गार्हं । अभूषि मे संघम् अगतिगमनेन प्रापयिष्यन् ति प्रापयामि प्रापयिष्यामि चेति एवं प्रतिनिःसर्गार्हं । कथं प्रतिनिःसर्गार्हं । अभूषि मे संघम् अगतिगमनेन प्रापयिष्यन् ति प्रापितञ् च । न खल्व् इदानीं प्रापयामि न च प्रापयिष्यामीत्य् अप्रतिनिःसर्गार्हं । तेन भगवान् आह ।

भिक्षुणी खलु पुनः संघाक्रोशिका भवति । सा एवम् आह । छन्दगामी । चार्यमिश्रिकायो । संघो दोषगामी च भयगामी च संघो । मोहगामी च संघो । छन्दन् निश्राय दोषं भयं मोहं निश्राय समाक्रोशितव्याम् परिभाषितव्याम् मन्यति । सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये संघआक्रोशिका भवाहि । न संघो छन्दगामी । न संघो दोषगामी । न संघो भयगामी । न संघो मोहगामी । न च संघो छन्दन् निश्राय दोषं भयं मोहं निश्राय आर्याम् आक्रोशितव्याम् परिभाषितव्याम् मन्यति । आर्या एवं छन्दगामिनी दोषगामिनी भयगामिनी मोहगामिनी । आर्या एव छन्दन् निश्राय दोषं भयं मोहन् निश्राय संएघम् आक्रोशितव्यं रोषितव्यं परिभाषितव्यं मन्यति । विरमार्य संघाक्रोशनातो । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीभिर् उच्यमाना तम् एवि वस्तुं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेत् । न पर्तिनिःसरेय । सा भिक्षुण् भिक्षुनीभिर् यावत्तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत्तृतीयकं समनुग्राह्यमाना वा समनुभाषियमाना । तं वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एतत् कुशलं । नो चेत् प्रतिनिःसरेय । अयम् अपि धर्मो यावत्तृतीयको ।

संघातिशेषधर्म 16(5) दौर्वचस्यंदुर्वचकजातियो

169. भगवान् कौशाम्बीयाम् विहरति । छन्दकमाता नाम भिक्षुणी । सा उद्देशपर्यवसानेहि शिक्षापदेहि भिक्षुणीहि शिक्षायां सह धर्मेण सह विनयेन वुच्यमाना । पेयालं । यथैव छन्दकस्य तथैवं विस्तरेण कर्तव्यं । तेन भगवान् आह ।

भिक्षुणी खलु पुनर् दुर्वचकजातीय भवति । सा उद्देशपर्यापन्नेहि शिक्षापदेहि भिक्षुणीहि शिक्षायां सह धर्मेण सह विनयेन वुच्यमाना आत्मानम् अवचनीयं करोति । सा एवम् आह । मा मे आर्यमिश्रिकायो किञ्चिद् वदथ कल्याणम् वा पापकं वा । अहम् अप्य् आर्यमिश्रिकाणान् न किञ्चिद् वक्ष्यामि कल्याणम् वा पापकम् वा । विरमन्त्व् आर्यमिश्रिकायो मम वचनाय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये उद्देशपर्यापन्नेहि शिक्षापदेहि भिक्षुणीहि शिक्षायां सह धर्मेण सह विनयेन वुच्यमाना आत्मानम् अवचनीयं करोहि । वचनीयम् एवार्यात्मानं करोतु । आर्या पि भिक्षुणीयो वदन्तु शिक्षायां सह धर्मेण सह विनयेन । आर्यम् अपि भिक्षुणीयो वक्ष्यन्ति शिक्षायां सह धर्मेण सह विनयेन । एवं संवृद्धा खलु पुनर् आर्ये तस्य भगवतस् तथागतस्य अर्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य पर्षा यद् इदम् अन्यमन्यवचनीया अन्यमन्यापत्तिव्युत्थापनीया । एवं च सा भिक्षुणीहि वुच्यमाना तम् एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेय । न प्रतिनिःसरेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि यावत् तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावात्तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाण वा तम् वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एवं कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेय तम् एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेय । अयम् अपि धर्मो यावत् तृतीयको ।

द्वे संसृष्टा विहरन्ति

170. भगवां च्छ्रावस्त्यां विहरति । एता दानि भिक्षुणीयो नन्दा च शाक्यकन्या उत्तरा च मासोरकधीता कायिकेन संसर्गेण संसृष्टा हि विहरन्ति । वाचिकेन संसर्गेण संसृष्टा विहरन्ति । कायिकवाचिकेन संसर्गेण संसृष्टा विहरन्ति । अन्यमन्यस्यावद्यानि प्रतिच्छादयन्ति । किन्ति दानि कायिकेन संसर्गेण संसृष्टा विहरन्ति । पेयालं । किन् ति दानि अन्यमन्यस्यावद्यानि प्रतिच्छादयन्ति । एकाये अवद्यम् अपराच्छादेति । अपरात् वद्यम् अपरा च्छादेति । तायो भिक्षुणीयो भिक्षुणीहि वुच्चन्ति । मार्यमिश्रिकायो कायिकेन संसर्गेण संसृष्टा विहरथ मा वाचिकेन मा कायिकवाचिकेन । मा अन्यमन्यस्यावद्यानि च्छादेथ । तायो सकृद् उक्तायो न प्रतिक्रमन्ति । द्वितीयं तृतीयम् अप्य् उक्ता न प्रतिक्रमन्ति । एतं प्रकरणं ता भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती गौतमी भगवतो आरोचयेत् । विस्तरेण । पेयालं ।

भिक्षुणीयो खलु पुनर् द्वे संसृष्टा विहरन्ति । अन्यमन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका । ता भिक्षुणीयो भिक्षुणीहि एवम् अस्य वचनीया । मा आर्येमिश्रिकायो संसृष्टा विहरथ अन्यमन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका । नाना आर्यमिश्रिकायो विहरथ । नाना वो विहरन्तीनां वृद्धिर् एव प्रतिकाङ्क्षितव्या कुशलेहि धर्मेहि । न परिहाणिः । एवं च तायो भिक्षुणीयो भिक्षुणीहि वुच्यमानास् तं वस्तुं प्रतिनिस्सरेंसुः । इत्य् एतं कुशलं । नो च प्रतिनिस्सरेंसुः ता भिक्षुणीयो भिक्षुणीहि यावत्तृतीयकं समनुग्राहितव्याः समनुभाषितव्याः तस्य वस्तुस्य प्रतिनिस्सर्गाय । यावत्तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिस्सरेंसुः इत्य एतं कुशलं । नो च प्रतिनिस्सरेंसुः तम् एवम् वस्तुं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेंसुः । अयम् अपि धर्मो यावत् तृतीयको ।

भिक्षुणीयो खलु पुन द्वे संसृष्टा विहरन्ति यथा नन्दा च शाक्यकन्या उत्तरा च माशोरकधीता । संसृष्टा विहरन्ति कायिकेन वाचिकेन कायिकवाचिकेन । अवद्यप्रतिच्छादिका ति आपत्तिप्रतिच्छादिका । ता भिक्षुणीयो यथा नन्दा च शाक्यकन्या उत्तरा च माशोरकधीता । भिक्षुणीहीति संघेन महाजनेन एकभिक्षुणीय । एवं स्युर् वचनीया । मा आर्यमिश्रिकायो संसृष्टा विहरथ । अन्यमन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका । पेयालं । यावत् तम् एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेंसुः । यं तं वस्तुं संसृष्टा विहरन्ति अन्यमन्यस्यावद्यानि प्रतिच्छादयन्ति । ता भिक्षुणीयो ति यथा नन्दा च शाक्यकन्या उत्तरा च माशोरकधिता । भिक्षुणीहीति संघेन महाजनेन एकपुद्गलेन यावत्तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या । त्रिक्खुत्तो कुवेगे त्रिक्खुत्तो महाजने त्रिक्खुत्तो संघमध्ये समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत्तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एतं कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेंसुः अयम् अपि धर्मो यावत् तृतीयको संघातिशेषो । पेयालं । यावत् प्रज्ञप्तिः । सा एषा भिक्षुणी त्रिक्खत्तो कुवेगे समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा प्रतिनिःसर्गार्हं वस्तुन् न प्रतिनिःसरति वाचायां वाचायां विनयातिक्रमम् आसादयति । एवं महाजने संघमध्ये ज्ञप्तिम् अधिवासयति विनयातिक्रमम् आसादयति । प्रथमायां वाचायाम् अध्योरोपितायां विनयातिक्रमम् आसादयति । व्योरोपितायां थूल्ऽ-अच्चयं । एवं द्वितीयायां तृतीयायां वाचायाम् अध्योरोपितायां थूल्ऽ-अच्चयं । अध्योरोपितायां संघातिशेषं । किन् ति दानि प्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं । किम् अप्रतिनिःसर्गार्हं । अभूषि खलु मो संसृष्टा विहरिष्यामो । अन्योन्यसावद्यप्रतिच्छादिका ति विहरामो विहरिष्यामो । नो च खलु विहृतं । एवं प्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं । किन् ति दानि अप्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं । अभूषि खलु मो संसृष्टा विहरिष्यामो अन्योन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका ति ते दानीम् विहरामो विहरिष्यामो न विहृतं । मो ति एतं प्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं । तेन भगवान् आह ।

भिक्षुणीयो खलु पुन द्वे संसृष्टायो विहरन्ति अन्योन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका । पेयालं । विस्तरेण ।

संघातिसेषधर्म 18(7)

तासाञ् चानुविचारिका

171. भगवां च्छ्रावस्त्यां विहरति । भगवान् आह । शिक्षापदं प्रज्ञप्तं । न क्षमति भिक्षुणीहि संसृष्टा विहरितुन् ति । नन्दा च शाक्यकन्या उत्तरा च माशोरकधीता भिक्षुणीयो नाना विहरन्ति । स्थूलनन्दा भिक्षुणी तासाम् आह । संसृष्टा एव यूयम् आर्यमिश्रिकायो विहरथ । अन्यमन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका । तासां संसृष्टानां वो विहरन्तीनां वृद्धिर् एव प्रतिकाङ्क्षितव्या कुशलेहि धर्मेहि । न परिहानिः । किं यूयम् एव एवंरूपा संघे । सन्त्य् अन्या अप्य् एवंरूपा संघे । न च संघो तासां किञ्चिद् आह । युष्मान् एव संघो अवज्ञाय परिभवेन ओमर्दितव्यां परिमर्दितव्याम् मन्यति । सा भिक्षुणीहि वुच्चति । मा आर्ये नन्दे एतायो भिक्षुणीयो एवं वद संसृष्टा एव आर्यमिश्रिकायो विहरथ । पेयालं । यावत् परिमर्दितव्याम् मन्यति ।

सा सकृद् उक्ता न प्रतिक्रमति । एवं द्वितीयं तृतीयम् अप्य् उक्ता न प्रतिक्रमति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचेन्ति । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचेति । भगवान् आह । यद्य् एषा स्थूलनन्दा नाम भिक्षुणी नन्दां शाक्यकन्यां उत्तरां च माशोरकधीताम् एवम् आह । संसृष्टा एव आर्यमिश्रिकायो विहरथ । पेयालं । यावत् सकृद् उक्ता न प्रतिक्रमति । द्वितीयम् पि तृतीयम् पि उक्ता न प्रतिक्रमति । तेन हि गच्छथ नन्त्रिक्खत्तो कुवेगे त्रिक्खत्तो महाजने त्रिक्खत्तो संघमध्ये समनुग्राहयथ समनुभाषथ एतस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । सा कुवेगे वक्तव्या । सत्यं त्वम् आर्ये नन्दे एता भिक्षुणीयो एवम् वदसि यावद् आमो त्य् आह । सा त्वं कुवेगे वुच्चति । मा आर्ये नन्दे एता भिक्षुणीयो एवं वद । पेयालं । यं खलु ते आर्ये नन्दे मित्राय करणीयं अर्थकामाये हितैषिणीये अनुकम्पिकाय अनुकम्पाम् उपादाय करोति । तं मित्रा एका वाचा गच्छति द्वे वाचा अवशिष्टा प्रतिनिःसरामित्य् आह । एवं द्वितीया तृतीया । एवं महाजने संघमध्ये अवलोकना कर्तव्या । एवं एव यावद् अनुभाष्टा न प्रतिनिःसरति । पेयालं । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती गौतमी भगवत आरोचयेत् । भगवान् आह शब्दापयथ नन्दां । सा दानि शब्दापिता । एतद् एव सर्वं पृच्छीयति । यावद् आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे यावत् सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुणीयो नाना विहरन्तीयो एवम् वदेय । संसृष्टा एव आर्यमिश्रिकायो विहरथ अन्यमन्यसावद्यप्रतिच्छादिका । संसृष्टानां वो विहरन्तीनां वृद्धिर् एव प्रतिकाङ्क्षितव्या कुशलेहि धर्मेहि । न परिहाणिः । किं पुनर् यूयम् एव एवंरूपा संघे । सन्त्य् अन्या प्य् एवंरूपा संघे । न च तासां संघो किञ्चिद् आह । युष्मान् एव संघो अवज्ञाय परिभावेन ओमर्दितव्यां परिमर्दितव्याम् मन्यति । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये नन्दे इत्थन्नामां च इत्थन्नामां च भिक्षुणीं नाना विहरन्तीं अनुविचारेहि । संसृष्टा एव यूयम् आर्यमिश्रिकायो विहरथ । अन्यमन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका । नानासंसृष्टानां वो विहरन्तीनां वृद्धिर् एव प्रतिकाङ्क्षितव्या कुशलेहि धर्मेहि । न परिहानिः । किम् पुनर् यूयम् एव एवंरूपा संसृष्टा संघे । सन्त्य् अन्या अपि एवंरूपा संघे । न च संघो तासां किञ्चिद् आह । युष्माकम् एव संघो अवज्ञाय परिभवेन ओमर्दितव्यां परिमर्दितव्याम् मन्यति । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि वुच्यमाना तम् एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेय न प्रतिनिस्सरेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि यावत् तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत्तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एतं कुशलं । नो च प्रतिनिस्सरेय । अयं पि धर्मो यावत्तृतीयको ।

या पुन भिक्षुणीति यथा स्थूलनन्दा । ता भिक्षुणीयो ति यथा नन्दा च शाक्यकन्या उत्तरा च मासोरकधीता । एवं वदेय । संसृष्टा एव यूयम् आर्यमिश्रिकायो विहरथ अन्यमन्यस्यावद्यप्रतिच्छादिका ति कायिकेन वाचिकेन कायिकवाचिकेन संसर्गेण । मा नानां संसृष्टानां वो ऽधिविहरन्तीनां वृद्धिर् एव प्रतिकाङ्क्षितव्या कुशलेहि धर्मेहि न परिहाणिः । पेयालं ।

सा भिक्षुणीति यथा स्थूलनन्दा भिक्षुणी । भिक्षुणीहीति संघेन महाजनेन एकपुद्गलेन एवम् अस्य वचनीया । आर्येमिश्रान् नामे । पेयालं । यावन् न प्रतिनिस्सरेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि यावत्तृतीयकम् ति त्रिक्खत्तो कुवेगे त्रिक्खत्तो महाजने त्रिक्खत्तो संघमध्ये । सा कुवेगे वक्तव्या । सत्यं त्वम् आर्ये इत्थन्नामे इत्थन्नामां च इत्थन्नामां च भिक्षुणीम् यावद् आमो त्य् आह । सा कुवेगे वुच्चति । मा आर्ये इत्थन्नामाञ् च इत्थन्नामाञ् च भिक्षुणीं नाना विहरन्तीं अनुविचारेहि । पेयालं । अयम् अपि धर्मो यावत् तृतीयको । पेयालं । सा एषा भिक्षुणी त्रिक्खत्तो कुवेगे समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा प्रतिनिःसर्गार्हं वस्तुं न प्रतिनिःसरति वाचायां वाचायां विनयातिक्रमम् आसादयति ।

एवं महाजने संघमध्ये ज्ञप्तिम् अधिवासयति विनयातिक्रमम् आसादयति । यावत् तृतीयायां वाचायां अध्योरोपितायां संघातिशेषं । पेयालं । यावत् किन् ति दानि प्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं किम् अप्रतिनिःसर्गार्हं । अभूषि खलु इमे इत्थन्नामायो भिक्षुणीयो वदिष्यं । संसृष्टा एवार्यमिश्रिकायो विहरथ । अन्योन्यसावद्यप्रतिच्छादिका वदामि वदिष्यामि । न खलु वदितं एवं प्रतिनिःसर्गार्हं । किन् ति दानि अप्रतिनिःसर्गार्हं । अभूषि खलु मे इत्थन्नामायो भिक्षुणीयो वदिष्यं । संसृष्टा एवार्यमिश्रिकायो विहरथ । अन्योन्यसावद्यप्रतिच्छादिका ति । वदितं खलु मे इदानीम् वदामि न वदिष्यामि चेति एवम् अप्रतिनिःसर्गार्हम् द्रष्टव्यं । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुणीयो नाना विहरन्तीयो एवम् वदेय । विस्तरेण । यावद् अयं पि धर्मो यावत् तृतीयको ।

संघातिशेषधर्म19(8)

शिक्षाप्रत्याख्यायिका

172. भगवान् शाक्येषु विहरति । शाक्यानां कपिलवस्तुस्मिं न्यग्रोधारामे । तहिं दानी द्वे माताधीतरे अगारस्यानगारिकां प्रव्रजिते । धीता शाक्येहि प्रव्रजिता माता तीर्थिकेहि । सा दानि माता धीतरम् आह । पुत्रिणि । किं वयं जीवन्तिका एव अन्यमन्यं न पश्यामः । इहैव चागच्छ । सा दान् आह । आगच्छामी । न मया यथा वा तथा वा शक्यम् आगन्तुं । यावत् किञ्चिद् अधिकरणम् उत्पादयामि । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि सह वाचो वाचिकं करोति । सा यदा पर्यादिन्ना भवति तदा आह । बुद्धं प्रत्याख्यामि । एवं धर्मं संघं शिक्षाम् उद्देशं सम्वासं सम्भोगं शास्तृपदं भिक्षुणीभावं प्रत्याख्यामि । शाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्यामि । किं एता एव श्रमणिका शाक्यपुत्रीया । सन्त्य् अन्यान्य् अपि पृथुतीर्थ्यायतनानि । तत्र ब्रह्मचर्यं चरिष्यं । सा दानि भिक्षुणीहि वुच्चति । मा आर्ये बुद्धं प्रत्याख्याहि यावत् मा शाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्याहि । असाधु आर्ये बुद्धप्रत्याख्यानं यावद् असाधु शाक्यपुत्रीय भावप्रत्याख्यानं ।

सा सकृद् उक्ता न प्रतिक्रमति । द्वितीयं तृतीयम् पि उक्ता न प्रतिक्रमति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचयेति । भगवान् आह । तेन हि भिक्षुण्यो । यद्य् एषा इत्थन्नामा भिक्षुणी शिख्याप्रत्याख्यायिका । सा एवम् आह । बुद्धं प्रत्याख्यामि । पेयालं । यावत् तत्र ब्रह्मचर्यञ् चरिष्यं । सा सकृद् उक्ता न प्रतिक्रमति । द्वितीयं तृतीयम् अप्य् उक्ता न प्रतिक्रमति । तेन हि गच्छथ । तां त्रिक्खत्तो कुवेगे त्रिक्खत्तो महाजने त्रिक्खत्तो संघमध्ये समनुग्राहथ समनुभाषथ एतस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । सा दानि कुवेगे वक्तव्या । सत्यं त्वम् आर्ये इत्थन्नामे शिक्षां प्रत्याख्यासि । सा त्वम् एवम् वदसि बुद्धं प्रत्याख्यामि । पेयालं । यावत् किं पुनर् एता एव श्रमणिका शाक्यपुत्रीयाः । सन्त्य् अन्यान्य् अपि पृथुतीर्थ्यायतनानि । तत्र ब्रह्मचर्यं चरिष्यन् ति । आमो त्य् आह । सा त्वं कुवेगे वुच्चसि मा त्वम् आर्ये इत्थन्नामे बुद्धं प्रत्याख्याहि यावच् छाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्याहि । असाधु आर्ये बुद्धप्रत्याख्यानं । यावद् असाधु शाक्यपुत्रीय भावप्रत्याख्यानं ।

यं खलु ते आर्ये इत्थन्नामाय मित्राय करणीयं अर्थकामाय हितैषीणीये करोति । तेन मित्रा एकवाचा गच्छति । द्वे वाचा अवशिष्टा प्रतिनिःसर न प्रतिनिस्सरामीत्य् आह । एवम् द्वितीयम् पि तृतीयम् पि । एवं महाजने संघमध्ये अवलोकना कर्तव्या यावद् एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो भगवतो आरोचयेंसुः । भगवान् आह । शब्दापयथ तां भिक्षुणीं । सा दानि शब्दापिता । सत्यन् ति । तद् एवं पृच्छीयति । यावद् आम् भगवन् । भगवान् आह दुष्कृतं ते । पेयालं । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

भिक्षुणी खलु पुनः शिख्याप्रत्याख्यायिका भवति । सा दान् आह । बुद्धं प्रत्याख्यामि । धर्मं संघं शिक्षाम् उद्देशं सम्वासं संभोगं शास्तृपदं भिक्षुणीभावं श्रमणीभावं शाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्यामि । किं एता एव श्रमणिका शाक्यपुत्रीया । सन्त्य् अन्यान्य् अपि पृथुतीर्थ्यायतानानि । तत्र ब्रह्मचर्यं चरिष्यं । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये शिख्याप्रत्याख्यायिका भोहि । मा बुद्धं प्रत्याख्याहि । मा धर्मं संघं शिक्षाम् उद्देशं सम्वासं संभोगं शास्तृपदं भिक्षुणीभावं श्रमणिभावं शाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्याहि । असाधु आर्ये बुद्धप्रत्याख्यानं । असाधु धर्मप्रत्याख्यानं । असाधु संघप्रत्याख्यानं । शिक्षाउद्देशसम्वाससंभोगशास्तृपदभिक्षुणीभावश्रमणीभावप्रत्याख्यानं । असाधु आर्ये शाक्यपुत्रीय भावप्रत्याख्यानं । एवञ् च सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि वुच्यमाना तम् एव वस्तुं समादाय प्रतिगृह्य तिष्ठेय न प्रतिनिःसरेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि यावत् तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत् तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एतं कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेय । अयम् अपि धर्मो यावत्तृतीयको संघातिशेषो । संघम् एवाधिपतिं कृत्वा निःसरणीयो ।

या पुन भिक्षुणीति यथा सा भिक्षुणी । शिक्षाप्रत्याख्यायिका ति सा एवम् आह बुद्धं प्रत्याख्यामि । पेयालं । यावच् छाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्यामि । किम् एता एव श्रमणिका शाक्यपुत्रीयाः । सन्त्य् अन्यान्य् अपि पृथुतीर्थ्यायतनानि । तत्र ब्रह्मचर्यं चरिष्यं । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये बुद्धं प्रय्ताख्याहि यावद् असाधु आर्ये शाक्यपुत्रीय भावप्रत्याख्यानं । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि वुच्यमाना तम् एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेय न प्रतिनिःसरेय । या सा भिक्षुणी शिक्षाप्रत्याख्यायिका ।

सा भिक्षुणीहीति संघेन महाजनेन एकपुद्गलेन यावत्तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या त्रिक्खत्तो कुवेगे त्रिक्खत्तो महाजने त्रिक्खतो संघमध्ये । सा दानि कुवेगे वक्तव्या । सत्यं त्वम् इत्थन्नामे एवं वदसि बुद्धं प्रत्याख्यामि यावच् छाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्यामि । आम इत्य् आह । सा कुवेगे वुच्चति । मा आर्ये इत्थन्नामे बुद्धं प्रत्याख्याहि । यावद् असाधु आर्ये शाक्यपुत्रीय भावप्रत्याख्यानं । यं खलु ते आर्ये इत्थन्नामाय मित्राय करणीयं । अर्थकामाय हितैषिणीये करोति । ते तं मित्रा एकवाचा गच्छति । द्वे वाचा अवशिष्टा प्रतिनिःसर न प्रतिनिःसरामीत्य् आह । एवं महाजने संघमध्ये अवलोकना कर्तव्या । विस्तरेण । यावत्तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा तं वस्तुं प्रतिनिःसरेय इत्य् एतं कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेय अयम् अपि धर्मो यावत् प्रज्ञप्तिः ।

सा एषा भिक्षुणी त्रिक्खत्तो कुवेगे त्रिक्खत्तो महाजने त्रिक्खत्तो संघमध्ये समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाणा वा प्रतिनिःसर्गार्हं वस्तुं न प्रतिनिःसरति वाचायां वाचायां विनयातिक्रमम् आसादयति । एवं महाजने संघमध्ये ज्ञप्तिम् अधिवासयति विनयातिक्रमम् आसादयति । प्रथमायां वाचायां अध्योरोपितायां विनयातिक्रमम् । अध्योरोपितायां थूलच्चयम् । एवं द्वितीयायां तृतीयायां वाचायाम् अध्योरोपितायां थूल्ऽ-अच्चयम् । अध्योरोपितायां संघातिशेषं । यदा संघातिषेशम् आपत्तिम् आपन्ना भवति तदा ये च कुवेगे ये च महाजने ये च संघमध्ये थूल्ऽ-अच्चया च विनयातिक्रमा च सर्वे ते प्रतिप्रस्रभ्यन्ते । एका गुरुका आपत्तिः संस्थिहति यद् इदं संघातिशेषो । अन्तरा प्रतिनिःसरति यथास्थितासु आपत्तिषु कारापयितव्या । किन् ति दानि प्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं किम् अप्रतिनिःसर्गार्हं । अभूषि खलु मे शिक्षां प्रत्याख्यास्यामि । न खलु मे प्रत्याख्यानं प्र्तिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं । किन् ति दानि अप्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं । अभूषि खलु मे शिक्षां प्रत्याख्यास्यन् ति । प्रत्याख्यातम् दानि न प्रत्याख्यासि प्रत्याख्यामि चेति । एवम् अप्रतिनिःसर्गार्हं द्रष्टव्यं । तेन भगवान् आह ।

भिक्षुणी खलु पुनः शिक्षाप्रत्याख्यायिका भवति । सा एवम् आह । बुद्धं प्रत्याख्यामि धर्मं प्रत्याख्यामि । संघं प्रत्याख्यामि । शिक्षां प्रत्याख्यामि । उद्देशं सम्वासं संभोगं शास्तृपदं भिक्षुणीभावं श्रमणीभावं शाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्यामि । किम् एता एव श्रमणिका शाक्यपुत्रीयाः । सन्त्य् अन्यान्य् अपि पृथुतीर्थ्यायतनानि । तत्र ब्रह्मचर्यं चरिष्यं । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि एवम् अस्य वचनीया । मा आर्ये शिक्षाप्रत्याख्यायिका भोहि । मा धर्मप्रत्याख्यायिका भोहि । मा संघप्रत्याख्यायिका भोहि । मा शिक्षां प्रत्याख्याहि । मा उद्देशं सम्वासं सम्भोगं शास्तृपदं भिक्षुणीभावं श्रमणीभावं शाक्यपुत्रीय भावं प्रत्याख्याहि । तत् कस्य हेतोः । असाधु आर्ये बुद्धप्रत्याख्यानं । असाधु धर्मप्रत्याख्यानं । असाधु संघप्रत्याख्यानं । असाधु शिक्षाप्रत्याख्यानं । उद्देशसंवाससंभोगशास्तृपदभिक्षुणीभावश्रमणीभाव प्रत्याख्यानं । असाधु शाक्यपुत्रीय भावप्रत्याख्यानं । एवं च सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि वुच्चमाना तं एव वस्तुं समादाय प्रगृह्य तिष्ठेय । न प्रतिनिःसरेय । सा भिक्षुणी भिक्षुणीहि यावत्तृतीयकं समनुग्राहितव्या समनुभाषितव्या तस्य वस्तुस्य प्रतिनिःसर्गाय । यावत्तृतीयकं समनुग्राहियमाणा वा समनुभाषियमाना वा तम् वस्तुं प्रतिनिःसरेय । इत्य् एतं कुशलं । नो च प्रतिनिःसरेय । अयं पि धर्मो यावत्तृतीयको संघातिशेषो । संघम् एवाधिपतिं कृत्वा निःसरणीयो ।

उद्दिष्टा मे आर्यमिश्रिकायो एकूनविंशति संघातिशेषा धर्माः । तत्र एकदश प्रथमापत्तिकाः अष्टौ यावत्तृतीयकाः । येषां भिक्षुणी इत्य् अन्यतरान्यतराम् आपत्तिम् आपद्यित्वा अर्धमासं उभयतो संघे मानत्वं चरितव्यं । चीर्णमानत्वा भिक्षुणी कृतानुधर्मा । आह्वयनप्रतिबद्धा यत्र स्याद् विंशतिगणो उभयतो संघो तत्र सा भिक्षुणी आह्वयितव्या । एकेनापि चेद् ऊनोविंशतिगणो उभयतो संघो तां भिक्षुणीम् आह्वेय । सा च भिक्षुणी अनाहूता । ते च भिक्षवो ताश् च भिक्षुणीयो गर्ह्याः । इयम् अत्र सामीची । तत्रार्यमिश्रिकायो पृच्छामि । कच्चित् थ परिशुद्धा । द्वितीयतृतीयं पि आर्यमिश्रिकायो पृच्छामि । कच्चिच् थ परिशुद्धा । परिशुद्धा अत्रार्यमिश्रिकायो यस्मात् तूष्णीम् एवम् एतन् धारयामि । उद्दानं ।

संचरित्रं [1] द्वे अभूते [2,3] । उतसदवादो [4] द्वे विना [5,6] । अननुज्ञाता च [7] । वध्या [8] । च एका नदीन् तरेय [9] । उत्क्षिप्तका सह धर्मेण [10] । भिक्षुणी च अनवश्रुता [11] ॥

वदेति त्वं प्रतिगृह्णे [12] । द्वे य भेदेन [13,14] आक्रोशो [15] । दुर्वचकजातीयो [16] । द्वे संसृष्टा विहरन्ति [17] । तासाञ् चानुविचारिका [18] । शिक्षाप्रत्याख्यायिका चैव [19] । ॥

अष्टौ यावत्तृतीयकाः संघातिशेषाः समाप्ताः ॥

णिःसर्गिकपाच्त्तिकधर्माः 110

173. त्रिंशानाम् आदिः । दशाहं [1] । विप्रवासो [2] । अकाले च [3] । जातरूप [4] । क्रयविक्रयो [5] । याचते [6] । सान्तरोत्तरं [7] । द्वे विकल्पेन [8, 9] राजा च [10] ॥

एतानि साधारणानि ।

निःसर्गिकपाचत्तिकधर्म 11

शय्यासनस्यार्थाय

174. भगवां च्छ्रावस्त्यां विहरति । स्थूलनन्दा भिक्षुणी अपरंहि भिक्षुणीविहारे शय्यासनप्रतिग्राहका । सा दानि शय्यासनं याचेति । आह । प्रजापती देहि मञ्चं । देहि संघस्य पीठं । बिसि चतुरश्रकं । कुच्चं बिम्बोहनं । ता दानि स्त्रियो काचिन् माञ्चस्य मूल्यन् देन्ति । काचित् पीठस्य यावत् काचिद् बिम्बोहनस्य । सा खादति च पिबति च । पात्रं च जानापेति । चीवरं च जानापेति । भिक्षुणीयो पिण्डपातम् अण्वन्तीयो कुलोपगगृहेहि प्रविशन्ति । ता दानि स्त्रियो पृच्छन्ति । आर्याये नन्दाये मया मञ्चस्य मूल्यं दत्तं । किञ्चित् ताय जानापितं । ता दान् आहंसुः । किं सा भद्रायिणी जानापयिष्यति । खादति च पिबति च पात्रं च जानापेति । चीवरं जानापेति । स्वके मल्लके वर्षति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचेति । भगवान् आह । शब्दापयथ नन्दां । सा दानि शब्दापिता । भगवान् आह । सत्यं त्वं नन्दे शय्यासनस्यार्थाय याचित्वा अन्यं चेतापेति । आह । आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे । पेयालम् । तेन हि न क्षमति । शय्यासनस्यार्थाय याचयित्वा अन्यञ् चेतापयित्वा । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि ।

या पुन भिक्षुणी शय्यासनस्यार्थाय याचयित्वा आत्मनो पात्रम् वा चीवरम् वा भक्तम् वा भोज्यम् वा ग्लानभैषज्यम् वा चेतापयेन् निस्सर्गिकपाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । शय्यासनस्यार्थायेति । शय्यासनं नाम मञ्चं पीठं बिसि चतुरस्रं कुच्चं बिम्बोहनं । याचित्वा ति विज्ञापेत्वा समादापेत्वा । अन्यं चेतापये ति जानापयेत् । पात्रम् वा चीवरम् वा भक्ष्यम् वा भोज्यम् वा चेतापयेन् निस्सर्गिकपाचत्तिकं ।

निस्सर्गिकपाचत्तिकं ति संघे निस्सरिय पाचतिकं देशयितव्यं । अनिःसरिय देशेति विनयातिक्रमम् आसादयति ।

अथ दानि शयनासनं प्रहीणमातृकं भवति । वस्तु प्रदर्शयितव्यं । इमं मया अमुकातो मञ्चमूल्यं लब्धं । इमन् तस्य मञ्चं संजानथ । यावद् बिम्बोयधानस्य । तम् वस्तुं न दर्शेति विनयातिक्रमम् आसादयति । खण्डं प्रलुग्नं वा वा लेपनिकाम् वा कर्तुं कुम्भियो उपस्थापयितुं भिक्षुर् अपि शयनासनस्यार्थाय याचयित्वा अन्यं चेतापेति विनयातिक्रमम् आसादयति । वस्तुन् दर्शेत्वा लभ्यं खण्डं प्रलुग्नादि कर्तुं । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी शय्यासनस्यार्थाय याचित्वा आत्मनो पात्रम् वा चीवरम् वा भक्ष्यम् वा भोज्यम् वा ग्लानभैषज्यं वा चेतापये निःसर्गिकपाचत्तिकं ॥

निःसर्गिकपाचत्तिकधर्म 12 अन्योद्देशिक

174अ. भगवान् श्रावस्त्याम् विहरति । स्थूलनन्दा नाम भिक्षुणी ओमलिनमलिनेहि चीवरेहि पाटितविपाटितेहि खण्डेन पात्रेण छिद्रविछिद्रेण पिण्डपातम् अण्वति । स्त्रियो आहंसुः । नास्त्य् आर्याये पात्रं । आह । नास्ति । आह । अहन् ते आर्ये पात्रस्य मूल्यं देमि । पात्रम् आर्ये जानापेतु । अपरा आह । नास्त्य् आर्याये चीवरं । आह नास्ति । आह । अहम् आर्याये चीवरस्य मूल्यं देमि । चीवरम् आर्या जानापयितु । सा खादति च पिबति च नैव पात्रं न चीवरं जानापेति । भिक्षुणीयो पिण्डपातम् अण्वन्तीयो कुलोपगगृहाणी प्रविशन्ति । ता दानि स्त्रियो आहंसुः । मया आर्याये नन्दाये पात्रस्य मूल्यन् दत्तं । किञ्चित् ताय पात्रं जानापितं । ता दानि भिक्षुणीयो आहंसुः । किं सा भद्रायणी जानापयिष्यति । सा खादति च पिबति च । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचेन्ति । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचेति । भगवान् आह । शब्दापयथ नन्दां । सा दानि शब्दापिता । सत्यं नन्दे एवन् नाम त्वं नन्दे अन्योद्देशिकेनान्यं चेतापयसि । आह । आम भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे यावद् एवं नाम त्वम् अन्योद्देशिकेन अन्यं चेतापयसि । तेन हि न क्षमति अन्योद्देशिकेनान्यं चेतापयितुं । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति ।

या पुन भिक्षुणी अन्योद्देशिकेन अन्यं चेतापयेत् निःसर्गिकपाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । अन्योद्देशिकेनेति पात्रमूल्येन वा चीवरमूल्येन वा । अन्यं चेतापयेद् इति भक्ष्यम् वा भोज्यम् वा निःसर्गिकपाचत्तिकं । यावत् प्रज्ञप्तिः । एषो दानि भिक्षुणीयो काचित् पात्रम् वा चीवरम् वा घृतम् वा तैलम् वा चेतापयितुं मूल्यन् देति ।यस्यार्थाय देति तम् एव चेतापयितव्यं । पात्रमूल्येन पात्रं यावद् घृतमूल्येन घृतं । अन्यं चेतापयति । निःसर्गिकपाचतिकं । अथ अनियतं देति यं इच्छति तं जानापेति अनापत्तिः । अथ दान् आह । यम् इच्छसि तं गृह्णाहीति । यम् इच्छति तं जानापेति अनापत्तिः । भिक्षवोर् अप्य् एवम् एव आपत्तिस् तु विनयातिकरमः । अविवक्षिते अनापत्तिः । यम् वा इच्छसि तं गृह्णाहीति तं गृह्णाति अनापत्तिः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी अन्योद्देशकेनान्यं चेतापयति निःसर्गिकपाचत्तिकं ।

निःसर्गिकपाचत्तिकधर्म 13 अन्येषां

175. भगवान् श्रावस्त्याम् विहरति । स्थूलनन्दा नाम भिक्षुणी संघस्य भक्तकानि समादायेति । सा छन्दकम् अण्वन्ती आह । प्रजापति देथ छन्दकं । आर्यमिश्रिकाणां भक्तं करिष्यामीति । ता दानि स्त्रियो छन्दकं प्रजन्तीन्तीयो जल्पन्ति । आर्ये यस्मिन् दिवसे परिवेषणं भवति । वयं पि परिवेषिका गमिष्यामो ति । अथ सा खादति च पिबति च पात्रं च जानापेति । ताय खादितावशेषेण यादृशं वा भक्तं कृतं । ता दानि स्त्रियो परिवेषिका आगतः । आहंसुः । आर्ये अस्माभिर् बहुको छन्दको दिन्नो । इमन् दानि भक्तं लूहविलूहं । भिक्षुणीयो आहंसुः । किम् एषा भद्रायणी तं करिष्यति । खादति चैषा पिबति च । पात्रं चीवरं चैषा जानापेति । स्वके चैषा मल्लके वर्षति । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती गौतमी भगवतो आरोचयति । भगवान् आह । शब्दापयथ नन्दां । सा दानि शब्दापिता । सत्यं नन्दे एवन्नाम त्वम् अन्येषाम् अर्थाय याचित्वा अन्यं चेतापयसि । आम् भगवन् । भगवान् आह । दुष्कृतं ते नन्दे । अथ खलु भगवान् महाप्रजपतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी अन्येषाम् अर्थाय याचयित्वा आत्मनो पात्रम् वा चीवरम् वा भक्ष्यम् वा भोज्यम् वा ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारान् वा चेतापयति । निःसर्गिकपाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । अन्येषाम् अर्थाय याचयित्वा संघस्य भक्तस्य वा तर्पणस्य वा य्वागूपानस्य वा याचित्वा आत्मनो पात्रम् वा चीवरम् वा भक्तम् वा भोज्यम् वा ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारान् वा चेतापयेन् निस्सर्गिकपाचत्तिकं । अथ खलु यस्यार्थाय याचति तम् एव जानापयितव्यं । अथ दानि वस्त्रं विप्रणामेति भक्तस्य वा तर्पणस्य वा य्वागूपानस्य वा अर्थाय याचयित्वा वैभङ्गिकं ददाति । शय्यासनम् वा उपस्थापेति वार्षिकम् वा हेमन्तिकम् वा देति । विनयातिक्रमम् आसादयति । सा एषा भिक्षुणी संघस्य भक्तं दापेति । त्यक्तमुक्तम् अनवगृहीतं दातव्यं । यदि तहिं किञ्चिच् छेषं भवति ओदनम् वा सूपम् वा यावद् भक्ष्यम् वा भोज्यम् वा उपदर्शयितव्यं । यद्य् आदाय गच्छति अध्युपेक्षितव्यं । अथ दान् आह । आर्याय देमीति । वक्तव्यं । न हि । संघस्य देहि । अथाह दिन्नं मया संघस्य । आर्याय देमीती । प्रतीच्छति । अनापत्तिः । भिक्षोर् अपि एवम् एव आपत्तिस् तु विन्यातिक्रमः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी अन्येषाम् अर्थाय याचयित्वा आत्मनो पात्रम् वा चीवरम् वा भक्ष्यम् वा भोज्यम् वा ग्लानप्रत्ययभैषज्य परिष्कारान् वा चेतापयेन् निःसर्गिकपाचत्तिकं ।

निःसर्गिकपाचत्तिकधर्म 14

पात्राणां सन्निचयः

176. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । भिक्षुणीयो आगन्तुका आगताः । तायो भिक्षुणीयो यथावृद्धिकाय उत्थापयन्ति । ता दान् आहंसुः याव पात्राणि संक्रामयेमः । तायो दानि अनस्तमिते सूर्ये प्रवृत्ताः संक्रामयितुं । चन्द्रश् चोद्गतः न चाशेषतः संक्रामितानि । आगन्तुका आहंसुः । आर्ये रिक्तो विहारको । आहंसुः यावत् पात्राणि संक्रामयेमः । ता दान् आहंसुः । कियन्त्य् आर्यमिश्रिकाणां पात्राणि । किम् आर्यमिश्रिका पात्रापणं प्रसारयिष्यन्ति । का वा जातिः । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचेन्ति । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचेति । भगवान् आह । शब्दापयथ तायो भिक्षुणीयो । ता दानि शब्दापिताः । सत्यं भिक्षुणीयो ति । भगवांस् तद् एव सर्वं पृच्छीयति । यावद् आम् भगवन् । भगवान् आह । एवञ् च नाम यूयं पात्रसन्निचयं करोथ । तेन हि न क्षमति पात्रसन्निचयं कर्तुं । अथ खलु भगवान् महाप्रजापतीं गौतमीम् आमन्त्रयति । सन्निपातय गौतमि भिक्षुणीयो यावत् पर्यवदातानि भविष्यन्ति ।

या पुन भिक्षुणी पात्रसन्निचयं कुर्यान् निःसर्गिकपाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । पात्रसन्निचयन् ति पात्रन् नाम सुम्भकं उपसम्भकं । उक्तटेयकं वङ्केटकं तिङ्खिनिपात्रं । ज्येष्ठकं मध्यमकं कन्यसकं । अपात्रं अतिपात्रं परिष्कारपात्रं । सन्निचयं कुर्याद् इति संग्रहं कुर्यान् निस्सर्गिकं यावत् प्रज्ञप्तिः ।

भिक्षुणीय षोदष पात्राणि उपस्थापयितव्यानि । एकं पात्रम् अधिष्ठिहितव्यं । त्रीणि पात्राणि मित्राणाम् विकल्पयितव्यानि । चत्वारि अपात्राणि । चत्वारि अतिपात्राणी । चत्वारि परिष्कारपात्राणि । तद् उत्तरिं उपस्थापयन्ति निःसर्गिकपाचत्तिकं । एतं दानि भिक्षुणीये परिमाणं बद्धं पात्रधारणं । किञ्चापि भिक्षुः बहुकान्य् अपि पात्राणि विकल्पेत्वा परिभुञ्जाति अनापत्तिः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी पात्रसन्निचयं कुर्यान् निःसर्गिकपाचत्तिकं

निःसर्गिकपाचत्तिकधर्म 15

चीवरसन्निचयः 176अ. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । भिक्षुणीयो आगन्तुकाः आगता । ता भिक्षुणीयो यथावृद्धिकाय उपस्थापयन्ति । ता दान् आहंसुः यावच् चीवराणि संक्रामेमः । तायो दानि अनस्तमिते सूर्ये प्रवृत्ताः संक्रामयितुं । चन्द्रोद्गतः न चाशेषतो संक्रामितानि । आगन्तुकायो आहंसुः । आर्ये रिक्तो विहारको । आहंसुः । यावच् चीवरानी संक्रामेमः । ता दान् आहंसुः । कियन्त्य् आर्यमिश्रिकाणां चीवराणि । किम् आर्यमिश्रिकाः प्रावरिकापणं प्रसारयिष्यथ । का वा जातिः । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचेति । यावद् भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी

या तावद् एकं पञ्चचीवरम् अधिष्ठिहितव्यं । त्रीणि पञ्च चीवराणि मित्राणां विकल्पयितव्यानि । एवम् एतानि विंशति चीवराणि । अतो उत्तरि उपस्थापयेन् निस्सर्गिकपाचत्तिकं । एतं दानि भिक्षुणीये परिमाणं बद्धञ् चीवरधारणं । किञ्चापि भिक्षु बहुकानि चीवराणि मित्राणां विकल्पयित्वा परिभुञ्जाति अनापत्तिः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणीचीवरसन्निचयं कुर्यात् निस्सर्गिकपाचत्तिकं ॥

निःसर्गिकपाचत्तिकधर्म 16

निःशृजाति

177. भगवान् श्रावस्तीयम् विहरति । स्थूलनन्दा नाम भिक्षुणी चीवराणि नैव धोवति न सीवेति न रञ्जेति । ताये दानि ओमलिनमलिना संघाटी पाटितविपाटिता । उपाश्रये निक्षिप्ता या इच्छति सा उपादीयतू ति । अथापरा भिक्षुणी जेता नाम लूहचीवरधरा । सा भिक्षुणीहि वुच्चति । आर्ये एतां संघाटिं धोविय सीविय फोषिय प्रावृता । सा दानि स्थूलनन्दा आह । आनेहि आर्ये एतां संघाटिं मह्यं एषा संघाटी । पश्यथ आर्यमिश्रिकायो न किञ्चिच् छक्यते उपाश्रये निक्षिपितुं । लब्धोत्क्षिप्तिकाहि पूरो संघारामो ताव । धृष्टा च मुखरा च प्रगल्भा च सा दानि ताय संघाटी आच्छिन्ना । एतं प्रकरणं भिक्षुणीयो महाप्रजापतीये गौतमीये आरोचयेंसुः । महाप्रजापती पि गौतमी भगवतो आरोचेति । यावद् भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुण्युपाश्रये पुराणसंघाटिं निक्षिपेत्वा वा निक्षिपायेत्वा वा या इच्छति सा उपादीयतू ति । उक्त्वा पश्चात् स्वयम् एव उपादियेय निस्सर्गिकपाचत्तिकं ।

या पुन भिक्षुणीति उपसम्पन्ना । पेयालं । भिक्षुण्य् उपाश्रये ति भिक्षुणीविहारे । संघाटीति चीवरं । निक्षिपेत्वा ति स्वयं । निक्षिपायेत्वा ति परेण । या इच्छति सा उपादीयतू ति पश्चात् स्वयम् एव उपादीयेत निःसर्गिकपाचत्तिकं । सा एषा भिक्षुणी भिक्षुणीउपाश्रये चीवरं निक्षिपेत्वा वा निक्षिपायेत्वा वा या इच्छति सा उपादीयतू ति यदि काचि उपादिन्नम् भवति न क्षमति आच्छिन्दितुं । आच्छिन्दति निःसर्गिकं भवति । अथ दानि न कायचि उपादिन्नम् भवति तस्या एव च ताय अर्थो भवति किञ्चापि गृह्णाति अनापत्तिः । अथ दानि क्षुद्रानुक्षुद्रकं परिष्कारं निक्षिप्तम् भवति यदि कायचि उपादिन्नम् भवति न क्षमति आच्छिन्दितुं । आच्छिन्दति विनयातिक्रमम् आसदयति । भिक्षुर् अपि भिक्षुविहारे पात्रम् वा चीवरम् वा उपानहम् वा क्षुद्रानुक्षुद्रकम् वा परिष्कारं निक्षिपित्वा यो इच्छति सो उपादीयतू ति । यदि केनचिद् उपादिन्नम् भवति न क्षमति आच्छिन्चितुं । आच्छिन्दति विनयातिक्रमम् आसादयति । अथ न केनचिद् गृहीतम् भवति सो एव तेनार्थिको भवति किञ्चापि गृह्णाति अनापत्तिः । तेन भगवान् आह ।

या पुन भिक्षुणी भिक्षुण्य् उपाश्रये पुराणसंघाटिं निक्षिपेत्वा वा निक्षिपायेत्वा वा या इच्छति सा उपादीयतू ति उक्त्वा पश्चात् स्वयम् एव उपादीयेय निःसर्गिकपाचत्तिकं ।

निःसर्गिकपाचत्तिकधर्म 17 निःसीवेति